s p – Page 12 – Dielli

“Albania Past and Present” (1919): Zëri i Shqipërisë në skenën botërore dhe diplomacia e fjalës së shkruar

September 18, 2026 by s p

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Një libër i shkruar në kohën kur përcaktohej fati i Shqipërisë

Në historinë e mendimit politik, historiografisë dhe diplomacisë shqiptare ka vepra që nuk mund të lexohen thjesht si libra. Ato duhen kuptuar edhe si akte intelektuale, politike dhe diplomatike, të shkruara në momente kur fjala e autorit synonte të ndikonte në mënyrën se si një komb shihej nga bota.

Një vepër e tillë është Albania Past and Present e Constantine A. Chekrezi (Konstandin/Kostë Çekrezit), botuar në Nju-Jork nga The Macmillan Company në vitin 1919, në një periudhë vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Botimi kishte 255 faqe në edicionin e kataloguar nga Open Library dhe përfshinte dy harta; njëkohësisht, katalogët bibliografikë e identifikojnë veprën si një botim të vitit 1919 nga Macmillan në Nju-Jork.

Rëndësia e saj bëhet edhe më e madhe po të kemi parasysh momentin historik. Lufta e Parë Botërore kishte përfunduar, Konferenca e Paqes në Paris po rishikonte rendin politik evropian dhe çështja shqiptare ndodhej sërish përballë pretendimeve territoriale, interesave të fuqive të mëdha dhe interpretimeve të ndryshme mbi historinë dhe identitetin e popujve të Ballkanit.

Çekrezi nuk zgjodhi të shkruante për Shqipërinë vetëm në shqip, për një publik shqiptar. Ai zgjodhi anglishten dhe tregun intelektual amerikan, pra gjuhën dhe hapësirën ku çështja shqiptare duhej të shpjegohej drejtpërdrejt për një publik perëndimor.

Kjo e bën veprën një dokument të rëndësishëm të asaj që mund të quhet diplomaci shqiptare përmes librit.

Një vlerësim i kohës e konfirmon këtë dimension. Në hyrje, historiani Charles D. Hazen e paraqet librin si, sipas dijes së tij, librin e parë të shkruar nga një shqiptar për Shqipërinë që ishte botuar në anglisht dhe theksonte se ai mund të korrigjonte disa pikëpamje të përhapura në publikun anglishtfolës. Hazen gjithashtu shpjegon se Çekrezi kishte përfunduar Harvardin me gradën Bachelor of Arts dhe kishte shërbyer më parë si përkthyes e sekretar në Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit për Shqipërinë.

Edhe vetë struktura e librit tregon se autori nuk synonte të shkruante një histori të ngushtë politike. Përmbajtja përfshin historinë, shqiptarët jashtë vendit, gjeografinë, burimet minerare e pyjet dhe shqiptarët e Amerikës.

1. Çekrezi dhe Shqipëria që duhej t’i shpjegohej botës.

Për ta kuptuar veprën, duhet të kuptohet së pari pozicioni historik i autorit.

Çekrezi nuk ishte një studiues i izoluar nga realiteti politik. Përvoja e tij profesionale e kishte vendosur pranë institucioneve ndërkombëtare që merreshin me shtetin e ri shqiptar. Hyrja e Hazenit e përshkruan këtë rrugëtim: pas studimeve dhe veprimtarisë si gazetar, Çekrezi u përfshi në administrimin ndërkombëtar të Shqipërisë dhe më pas shkoi në Shtetet e Bashkuara, ku përfundoi studimet në Harvard. Prandaj, libri duhet lexuar në dy plane:

së pari, si histori e Shqipërisë; së dyti, si ndërhyrje intelektuale në debatin ndërkombëtar mbi Shqipërinë. Kjo është arsyeja pse në vepër historia, gjeografia, demografia, ekonomia dhe politika ndërthuren vazhdimisht.

Çështja themelore që shtrohet është e thjeshtë, por me pasoja të mëdha:

Çfarë është Shqipëria, kush janë shqiptarët dhe mbi çfarë bazash duhet të përcaktohej vendi i tyre në rendin e ri evropian?

Në vitin 1919 kjo nuk ishte vetëm pyetje akademike. Ishte pyetje për kufijtë, sovranitetin dhe mbijetesën politike të shtetit shqiptar.

2. Lashtësia, autoktonia dhe vazhdimësia shqiptare.

Një nga shtyllat e argumentimit të Çekrezit është përpjekja për ta vendosur çështjen shqiptare në një vazhdimësi të gjatë historike.

Në narrativën e tij, shqiptarët nuk paraqiten si një popull i krijuar rishtazi si pasojë e zhvillimeve politike të shekullit XIX, por si një komunitet me rrënjë të thella në historinë e Ballkanit.

Kjo kishte rëndësi të jashtëzakonshme në debatin e kohës.

Në Ballkan, historia nuk përdorej vetëm për të shpjeguar të kaluarën. Ajo përdorej edhe si argument për legjitimitetin territorial dhe politik. Për këtë arsye, argumenti mbi lashtësinë dhe vazhdimësinë shqiptare merr në veprën e Çekrezit një funksion që shkon përtej historiografisë. Ai synon të kundërshtojë një perceptim sipas të cilit Shqipëria ishte një krijim i vonshëm, artificial ose një hapësirë pa një identitet kombëtar të konsoliduar.

Në këtë pikë duhet bërë një dallim i rëndësishëm metodologjik: tezat historiografike të Çekrezit duhet të lexohen brenda dijes së vitit 1919, jo mekanikisht me standardet e historiografisë së shekullit XXI. Por pikërisht kjo e bën veprën interesante. Ajo dëshmon se si një intelektual shqiptar i fillimit të shekullit XX ndërtonte argumentin historik përballë historiografive dhe diplomacive rivale.

3. Skënderbeu: nga heroi shqiptar te figura evropiane.

Në këtë panoramë historike një vend të veçantë zë Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Për Çekrezin, epoka e Skënderbeut nuk mund të reduktohet në një episod të historisë lokale shqiptare. Ajo lidhet me konfliktin më të gjerë ndërmjet Evropës së krishterë dhe Perandorisë Osmane në shekullin XV. Qëndresa e Skënderbeut shërben kështu për të ndërtuar një argument të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo dëshmon ekzistencën e një tradite të hershme politike e ushtarake shqiptare. Nga ana tjetër, e vendos historinë shqiptare brenda historisë evropiane.

Ky është një element shumë i rëndësishëm i strategjisë së autorit: Shqipëria nuk duhet të shihet si periferia e Evropës, por si pjesë e historisë së saj. Kjo ide ishte veçanërisht e dobishme në një kohë kur fuqitë evropiane po merrnin vendime për të ardhmen e Ballkanit.

4. Pesë shekuj osmanë dhe mbijetesa e identitetit.

Një tjetër bosht i veprës është periudha e gjatë osmane. Çekrezi përpiqet të shpjegojë se sundimi osman nuk e zhduku identitetin shqiptar. Përkundrazi, në interpretimin e tij, identiteti kombëtar vazhdoi të mbijetonte përmes gjuhës, zakoneve, lidhjeve shoqërore dhe formave të ndryshme të autonomisë lokale.

Këtu duhet vënë në dukje një karakteristikë e rëndësishme e shoqërisë shqiptare: ndarja fetare nuk përkoi me ndarjen kombëtare. Shqiptarët ishin myslimanë, katolikë, ortodoksë dhe bektashinj, por përkatësia fetare nuk krijoi katër kombe shqiptare. Pikërisht ky fakt do të bëhej një nga argumentet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare.

Formula e njohur e Vaso Pashës: “Feja e shqiptarit është shqiptaria” shprehte në mënyrë poetike një problem të thellë politik: si mund të ndërtohej kombi në një shoqëri ku identitetet fetare ishin të shumëfishta? Përgjigjja e Rilindjes ishte që gjuha dhe kombësia të vendoseshin mbi dallimet fetare.

5. Rilindja Kombëtare: nga identiteti kulturor te projekti politik.

Në shekullin XIX, sipas logjikës së veprës, çështja shqiptare kalon nga një problem i ruajtjes së identitetit në një projekt politik kombëtar. Në këtë proces, tri momente kanë rëndësi të veçantë:

– Lidhja e Prizrenit – 1878. Lidhja e Prizrenit përfaqëson një kthesë vendimtare. Ajo lidhet drejtpërdrejt me krizën e krijuar nga Traktati i Shën Stefanit dhe rishikimin e tij në Kongresin e Berlinit. Në këtë kuadër, shqiptarët filluan të organizoheshin jo vetëm për mbrojtjen e interesave lokale, por për të artikuluar një çështje kombëtare shqiptare.

– Arsimi dhe gjuha. Shkolla shqipe, botimet, alfabeti dhe krijimi i një kulture të përbashkët ishin instrumentet përmes të cilave kombi filloi të merrte një formë moderne. Kongresi i Manastirit i vitit 1908, me konsolidimin e alfabetit të përbashkët, ishte një nga momentet më të rëndësishme të këtij procesi.

– Pavarësia – 28 Nëntor 1912. Shpallja e Pavarësisë në Vlorë nga Ismail Qemali paraqitet si kulmi i këtij procesi. Në këtë kuptim, pavarësia nuk ishte thjesht rezultat i krizës së Perandorisë Osmane. Ajo ishte rezultat i një procesi shumëvjeçar të formimit të vetëdijes kombëtare shqiptare.

6. 1913: njohja e shtetit dhe drama e kufijve.

Një nga paradokset më të mëdha të historisë moderne shqiptare është se viti 1913 solli njëkohësisht njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë dhe kufizimin e hapësirës së saj kombëtare. Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendosi krijimin e shtetit shqiptar, por përcaktimi i kufijve la jashtë tij territore me popullsi shqiptare. Pikërisht këtu libri i Çekrezit merr karakter të fortë politik. Ai përpiqet të argumentojë se çështja shqiptare nuk mund të kuptohej vetëm përmes hartës së shtetit të vitit 1913. Duhej parë edhe përmes: shpërndarjes së popullsisë; gjuhës; historisë; gjeografisë; strukturave shoqërore; lidhjeve ekonomike dhe zhvillimit të identitetit kombëtar. Në këtë aspekt, harta bëhet argument politik. Kjo është një nga karakteristikat më interesante të veprës.

Çekrezi nuk përdor vetëm narrativën historike. Ai përdor edhe gjeografinë si instrument të argumentimit diplomatik.

7. Kosova, hapësirat shqiptare dhe dimensioni i çështjes kombëtare.

Çështja e kufijve e çon natyrshëm veprën përtej Shqipërisë së vitit 1913. Në vizionin politik të Çekrezit, ekzistenca e një shteti shqiptar nuk e mbyllte çështjen shqiptare. Përkundrazi, mbeteshin jashtë kufijve të shtetit territore dhe popullsi shqiptare në Kosovë, në hapësira të Maqedonisë së sotme të Veriut dhe në Çamëri. Këtu duhet të shmanget një keqkuptim i rëndësishëm: harta politike e vitit 1919 nuk ishte e njëjtë me hartën e sotme etnike, administrative apo shtetërore. Prandaj, kur përdorim argumentet demografike të Çekrezit sot, ato duhet të shoqërohen me burimin, vitin, metodën e regjistrimit dhe kufijtë territorialë të kohës. Megjithatë, si dokument historik, libri është jashtëzakonisht i rëndësishëm sepse tregon si argumentoheshin në vitin 1919 pretendimet shqiptare përballë opinionit ndërkombëtar.

8. Shqipëria në Konferencën e Paqes: kur libri bëhet instrument diplomatik.

Viti 1919 është çelësi për të kuptuar veprën. Çështja shqiptare ndodhej në një mjedis ndërkombëtar ku parimet e reja të rendit botëror përplaseshin me interesat strategjike të fuqive. Në hyrjen e Hazenit gjendet pikërisht ky shqetësim: e ardhmja e Shqipërisë, pavarësia e saj, mundësia e përfshirjes së popullsive shqiptare dhe marrëdhënia e saj me fuqitë e huaja ishin çështje që duhej të vendoseshin në Paris. Hazen paralajmëron se vendimet e padrejta ose të paarsyeshme nuk do të sillnin paqe të qëndrueshme në Ballkan. Kjo është një pjesë jashtëzakonisht domethënëse. Sepse tregon se libri nuk ishte shkëputur nga diplomacia e kohës. Ai ishte pjesë e saj në një formë tjetër. Në vend të memorandumit diplomatik, Çekrezi përdori librin. Në vend të tryezës së konferencës, ai përdori universitetet, bibliotekat dhe opinionin publik anglo-amerikan. Në vend të një argumenti vetëm emocional, ai ndërtoi një argument historik, gjeografik dhe politik.

9. Gjeografia e Shqipërisë: nga historia te hapësira reale.

Një meritë e veçantë e veprës është se Çekrezi nuk e kufizon Shqipërinë në një ide politike. Ai përfshin edhe gjeografinë e vendit, popullsinë dhe pasuritë natyrore. Tabela e përmbajtjes tregon se libri ka një pjesë të posaçme për “General Geography”, si dhe kapitull për “Mineral Resources and Forests”. Kjo është shumë domethënëse. Një shtet nuk ndërtohet vetëm mbi histori. Ai ka: territor; popullsi; burime; ekonomi; rrjete komunikimi; qytete; porte; male; lumenj; pyje; minerale. Çekrezi e kuptonte se Shqipëria duhej t’i paraqitej botës jo vetëm si “komb me histori”, por edhe si vend me potencial ekonomik dhe gjeografik. Kjo e afron veprën me atë që sot do ta quanim gjeopolitikë të integruar.

10. Identiteti shqiptar përtej fesë.

Një tjetër argument i fuqishëm është konceptimi i kombit shqiptar si një bashkësi që tejkalon përkatësitë fetare. Në një rajon ku feja ishte shpesh instrument i politikës dhe i pretendimeve territoriale, ky fakt kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Për Çekrezin, shqiptari nuk përkufizohej vetëm nga: Islami; Ortodoksia; Katolicizmi; apo Bektashizmi. Ai përkufizohej nga një identitet kombëtar i përbashkët. Kjo ide kishte edhe një dimension diplomatik.

Nëse shqiptarët do të paraqiteshin si katolikë, ortodoksë dhe myslimanë të ndarë në komunitete të ndryshme politike, pretendimi për një komb shqiptar të bashkuar do të dobësohej. Prandaj, harmonia fetare shqiptare bëhej edhe argument politik.

11. Besa, mikpritja dhe kodi shoqëror.

Në portretizimin e shoqërisë shqiptare, rëndësi marrin edhe institucionet tradicionale. Besa, mikpritja dhe kodi i nderit nuk duhen parë vetëm si elemente folklorike. Ato përbënin, në interpretimin e kohës, forma të vetërregullimit të shoqërisë.

Në një vend ku shteti qendror kishte qenë shpesh i dobët ose i largët, komunitetet lokale kishin zhvilluar mekanizma të fuqishëm të organizimit shoqëror. Këtu qëndron edhe një nga paradokset e historisë shqiptare: dobësia e institucioneve shtetërore nuk nënkuptonte domosdoshmërisht mungesë të institucioneve shoqërore.

Familja, fisi, bajraku, kuvendi, besa dhe normat zakonore luanin role të rëndësishme në organizimin e jetës kolektive.

12. Dy hartat: një detaj me rëndësi të veçantë.

Fakti që botimi përmban dy harta nuk është një element dekorativ. Në një vepër të botuar në vitin 1919, harta kishte një funksion argumentues të jashtëzakonshëm. Ajo e kthente tekstin historik në hapësirë të vizualizuar.

Lexuesi amerikan ose evropian nuk duhej vetëm të lexonte për Shqipërinë. Duhej ta shihte atë. Kjo e bën librin veçanërisht interesant edhe nga këndvështrimi i historisë së hartografisë shqiptare.

Arkivat Digjitale të Shkodrës e përshkruajnë veprën pikërisht si një panoramë mbi historinë e Shqipërisë nga lashtësia deri në vitin 1914, duke theksuar se libri përmban edhe dy harta. Në këtë kuptim, Çekrezi përdor një kombinim të fuqishëm:

teksti + statistika + histori + gjeografi + hartë.

Kjo është një mënyrë moderne për kohën e tij për të ndërtuar një argument kombëtar.

13. Shqipëria ekonomike: një vend me burime, jo vetëm me histori.

Pjesa mbi mineralet dhe pyjet është gjithashtu e rëndësishme. Nëse Shqipëria do të shihej vetëm si një çështje kufijsh dhe kombësie, ajo mund të perceptohej si një problem politik. Çekrezi synon ta paraqesë edhe si një njësi territoriale me potencial ekonomik. Kjo është e rëndësishme për diplomacinë e një shteti të ri.

Një shtet i qëndrueshëm nuk kërkon vetëm njohje. Ai duhet të jetë i aftë të ndërtojë: ekonomi; administratë; infrastrukturë; marrëdhënie tregtare; institucione dhe kapacitete shtetërore. Prandaj, pjesa gjeografike dhe ekonomike e librit plotëson pjesën historike.

14. Shqiptarët e Amerikës: një urë midis dy botëve.

Një kapitull i veçantë për “The Albanians of America” tregon një dimension tjetër të veprës. Diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara po bëhej një faktor i rëndësishëm i jetës kombëtare shqiptare. Ajo krijonte një urë midis:

Shqipërisë – diasporës – shoqërisë amerikane – diplomacisë ndërkombëtare.

Kjo është veçanërisht interesante sepse vetë Çekrezi ndodhej pikërisht në këtë hapësirë ndërmjet Shqipërisë dhe Amerikës. Ai e njihte Shqipërinë nga përvoja personale dhe Amerikën nga përvoja universitare e politike. Në këtë kuptim, ai ishte një ndërmjetës kulturor dhe politik.

15. Charles D. Hazen dhe legjitimiteti akademik i veprës

Parathënia e Charles D. Hazen është një element që meriton vëmendje të veçantë. Hazen nuk ishte thjesht një emër i vendosur në kopertinë. Ai ishte profesor i historisë moderne në Columbia University, dhe prezenca e tij i jepte veprës një dimension të rëndësishëm akademik në sytë e lexuesit amerikan. Titulli i botimit e paraqet qartë këtë rol.

Por Hazen bën edhe një gjë metodologjikisht të rëndësishme: ai thekson se autori është përgjegjës për deklaratat dhe opinionet e veta. Pra, parathënia nuk duhet lexuar si një certifikim i çdo teze të Çekrezit. Ajo duhet kuptuar si një vlerësim i rëndësisë së veprës dhe i kontributit të saj në njohjen e Shqipërisë. Kjo është një diferencë thelbësore për një lexim shkencor.

16. Një burim historik, por jo një burim neutral.

Sot, pas më shumë se një shekulli, Albania Past and Present duhet lexuar në dy mënyra njëkohësisht. Nga njëra anë, është burim shumë i rëndësishëm për të kuptuar Shqipërinë dhe argumentimin shqiptar të vitit 1919. Nga ana tjetër, është një vepër e shkruar nga një autor shqiptar në një periudhë kur fati territorial dhe politik i vendit ishte në diskutim.

Kjo do të thotë se vepra ka edhe karakter polemik dhe apologjetik. Por kjo nuk e zvogëlon vlerën e saj. Përkundrazi. Pikërisht sepse Çekrezi shkruante në një moment të tillë, libri është edhe një dokument i rëndësishëm i historisë së mendimit kombëtar shqiptar. Ai na tregon jo vetëm “çfarë ishte Shqipëria”, por edhe: si shqiptarët dëshironin që Shqipëria të kuptohej nga bota në vitin 1919. Ky është një dallim shumë i rëndësishëm për çdo studim serioz historiografik.

17. Një vepër në kufirin midis historiografisë dhe diplomacisë.

Në fund të fundit, Albania Past and Present mund të lexohet si një vepër në kufirin midis tri disiplinave:

Histori. Sepse rindërton zhvillimin e Shqipërisë nga lashtësia deri në kohën moderne.

Gjeografi.vSepse trajton territorin, popullsinë, burimet dhe paraqitjen hartografike të vendit.

Diplomaci. Sepse argumentet historike dhe gjeografike përdoren për të mbrojtur një çështje politike shqiptare përpara publikut ndërkombëtar.

Kjo ndërthurje është pikërisht ajo që i jep veprës vlerën e saj të veçantë.

18. Rëndësia historiografike sot.

Më shumë se një shekull pas botimit, libri nuk duhet lexuar vetëm si një dokument patriotik. Ai duhet të studiohet si burim primar për historinë e mendimit shqiptar dhe të diplomacisë shqiptare në SHBA. Ai është i vlefshëm për të paktën pesë fusha:

1. Historinë politike të Shqipërisë;

2. Historiografinë shqiptare të fillimit të shekullit XX;

3. Historinë e diplomacisë shqiptare;

4. Historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane;

5. Historinë e hartografisë dhe të argumentimit territorial shqiptar.

Vepra ka edhe një avantazh të veçantë për studiuesin bashkëkohor: origjinali i vitit 1919 është sot i digjitalizuar dhe i aksesueshëm në koleksione bibliotekare; Google Books e katalogon botimin Macmillan të vitit 1919 me 255 faqe, ndërsa Open Library e lidh atë me kopjen e Internet Archive.

Madje, vepra u recensua edhe në American Historical Review në vitin 1920, çka dëshmon se libri hyri në qarkullimin akademik amerikan të kohës.

Përfundim: Kur një libër bëhet ambasador i një kombi.

Albania Past and Present nuk është thjesht një libër për Shqipërinë. Është një dëshmi e një momenti kur një komb i vogël përpiqej t’i shpjegonte botës së madhe se kush ishte, nga vinte dhe çfarë të drejtash pretendonte. Çekrezi e kuptoi se në diplomacinë moderne nuk mjafton të kesh një histori; duhet të jesh në gjendje ta dokumentosh, ta argumentosh dhe ta komunikosh atë në gjuhën që kupton bota. Prandaj libri i tij përmban një kombinim të veçantë të: historisë, gjeografisë, demografisë, ekonomisë, hartografisë dhe argumentit politik. Ai e vendos Shqipërinë përpara lexuesit perëndimor jo si një emër periferik në hartën e Ballkanit, por si një vend me histori, popullsi, territor, kulturë, burime dhe aspiratë shtetërore. Në këtë kuptim, Çekrezi e përdori librin si një lloj ambasade të shkruar.

Në një kohë kur Shqipëria kishte nevojë të dëgjohej në sallat e diplomacisë ndërkombëtare, ai kërkoi që zëri i saj të dëgjohej edhe në bibliotekat, universitetet dhe qarqet intelektuale të Amerikës. Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i madh i veprës: një komb nuk mbrohet vetëm me armë, as vetëm me diplomatë; ai mbrohet edhe me dije, dokumente, harta, libra dhe aftësinë për ta treguar historinë e vet në një gjuhë që bota mund ta dëgjojë.

Në vitin 1919, kur Shqipëria përballej sërish me pasigurinë e rendit ndërkombëtar, “Albania Past and Present” ishte pikërisht një përpjekje e tillë: ta kthente kujtesën historike në argument diplomatik dhe argumentin diplomatik në zë shqiptar në skenën botërore.

Ornela Radovicka – Zëri që erdhi nga Shqipëria

September 18, 2026 by s p

Mihal Ciko/

Njerëzit ikin. Kujtesa udhëton me ta. Më shumë se pesë shekuj më parë, arbërit lanë brigjet e tyre. Morën me vete atë që mundën të merrnin: familjen, besimin, këngën, zakonet, emrat dhe mbi të gjitha gjuhën.

Nuk dinin sa gjatë do të zgjaste udhëtimi. Ndoshta nuk dinin as nëse një ditë do të ktheheshin. Por një gjë nuk e lanë pas. Kujtesën. Ajo kaloi ditë me ta. U vendos në kodrat e Sicilisë, në malet e Kalabrisë, në shtëpitë e tyre, në kisha, në këngët e nënave dhe në fjalët e fëmijëve.

Kaluan shekuj. Dhe një ditë nga Shqipëria, erdhi një grua. Quhej Ornela Radovicka. Ndoshta mund të duket rastësi! Por disa takime nuk janë rastësi. Ndoshta ishte një thirrje. Ornela erdhi në mesin e arbëreshëve dhe, në vend që t’i shihte si një komunitet të largët të diasporës shqiptare, ajo pa tek ata diçka shumë më të madhe: një pjesë të shpirtit shqiptar, që kishte udhëtuar nëpër shekuj. Ajo dëgjoi… Dhe kur dëgjoi, kuptoi se Arbëreshët kishin ende shumë për të treguar. Kishin histori, kishin dhimbje, kishin krenari, kishin këngë. Kishin një gjuhë, që kishte ardhur nga larg dhe që ende kërkonte të dëgjohej. Dhe Ornela vendosi t’u jepte mikrofonin. Ajo nuk kishte pajisje regjistrimi. Instrumenti i saj ishte celulari i saj personal. Kështu, pak nga pak, ajo u bë kronistja e zërit arbëresh.

Jo vetëm një kroniste që regjistron ngjarjet.

Por një grua, që përpiqet të regjistrojë atë që është shumë më e vështirë për t’u regjistruar: Shpirtin e një komuniteti. Sepse kujtesa nuk gjendet vetëm në libra. Ajo gjendet në fytyrën e një plaku, që kujton fjalën e gjyshit. Në duart e një gruaje, që vazhdon të qëndisë një motiv të trashëguar nga nëna. Në zërin e një fëmije, që shqipton një fjalë arbëreshe. Në një këngë, që dikush e këndon pa e ditur se sa shekuj ka udhëtuar deri tek ai. Në tingullin e kambanave, në një rit bizantin. E një tryeze familjare. Në një histori të treguar pranë oxhakut. Kjo është Arbëria që Ornela kërkon. Arbëria e gjallë.

Dhe këtu fillon misioni i saj. Sepse Ornela nuk është thjesht shqiptare në mesin e Arbëreshëve. Ajo është bërë ura mes dy brigjeve. Në njërën anë është Shqipëria. Në tjetrën është Arbëria e Italisë. Por mes tyre nuk është një det. Është një histori. Një histori që nuk u ndërpre kur arbërit u larguan. Ajo vazhdon duke u transmetuar e përshtatur, por nuk vdiq.

Dhe sot Ornela është një nga ata njerëz, që përpiqen t’i thonë botës: “Dëgjoni. Ky zë është ende gjallë”. “Zëri i Kujtesës”.

Ky është misioni i kësaj kronisteje të apasionuar: si jeton kujtesa sot. Dhe Ornela është një dëshmi e kësaj jete. Ajo është atje ku kujtesa takohet me kamerën e saj të thjeshtë, që funksionon brenda telefonit të saj celular. Aty ku fjala bëhet dëshmi. Aty ku Arbëreshi nuk është më vetëm një figurë e historisë, por një njeri i gjallë, që ka diçka për t’i thënë Shqipërisë.

Një shqiptare e dërguar tek shqiptarët, është një paradoks i bukur në historinë e saj. Arbëreshët u larguan nga Shqipëria dhe morën me vete kujtesën. Ornela erdhi nga Shqipëria pas shekujsh për të kërkuar atë kujtesë. Ata u nisën drejt Italisë. Ajo u nis drejt tyre. Dhe kështu, në mënyrë simbolike, një udhëtim pesëqindvjeçar bëri një rreth. Ajo që kishte ikur nga Shqipëria, sot po kthehet përsëri nëpërmjet zërit. Nëpërmjet këngës, njerëzve.

Nëpërmjet Ornela Radovickës. Prandaj dua ta besoj atë shprehjen e bukur: “Zëri e solli nga Shqipëria në mes të Arbëreshëve”. Sepse ndonjëherë një mision nuk të shpallet. Nuk të jepet me një dokument. Nuk të emëron askush. Thjesht e ndien. Dhe Ornela duket se e ka ndier. Sepse një gjuhë mund të vdesë dy herë. Herën e parë kur nuk flitet më. Herën e dytë kur nuk ka më askush që ta dëgjojë.

Arbëreshët kanë rezistuar gjatë. Por sot sfida është ndoshta më e madhe. Globalizmi, emigrimi i ri, largimi i të rinjve, ndryshimi i mënyrës së jetesës dhe dobësimi i gjuhës tradicionale mund ta bëjnë atë, që shekujt nuk mundën ta bëjnë: ta heshtin ngadalë zërin arbëresh.

Dhe pikërisht për këtë arsye njerëz si Ornela kanë rëndësi. Sepse ajo nuk lejon që zëri të kalojë pa u regjistruar. Nuk lejon që një plak të largohet nga kjo botë pa ia marrë kujtesën.

Ky është misioni i saj. Pas aparatit të saj modest, pas kronikës, pas fjalëve publike, qëndron një grua. Një grua që ka zgjedhur të jetojë pranë një historie, që kërkon durim, dashuri, besnikëri. Sepse për t’u bërë zëri i një komuniteti nuk mjafton të flasësh për të. Duhet ta duash, ta respektosh dhe ta dëgjosh. Dhe mbi të gjitha, duhet të kuptosh se kujtesa e tjetrit është edhe një pjesë e kujtesës tënde.

Kjo është ajo që e bën figurën e Ornela Radovickës të veçantë. Ajo nuk është vetëm një shqiptare, që flet për Arbëreshët. Ajo është një shqiptare, që ka gjetur te Arbëreshët një pjesë të Shqipërisë së humbur në kohë. Dhe sot përpiqet t’ia kthejë Shqipërisë atë pjesë.

Ndoshta një ditë do të largohen edhe ata që sot na tregojnë historitë. Do të largohen pleqtë që dinë fjalët e vjetra…. Por, nëse kujtesa është regjistruar, ajo nuk humbet.

Dhe kjo është arsyeja pse figura e Ornela Radovickës është kaq e rëndësishme në universin e “Kujtesës”. Sepse ajo është bërë një pjesë e këtij zëri. Njerëzit vdesin. Gjuha vazhdon të jetojë. Njerëzit largohen. Kujtesa udhëton me ta. Dhe ndonjëherë, pas qindra vjetësh, Zoti zgjedh një njeri për ta kthyer atë kujtesë në zë. Për Arbëreshët, një nga këta njerëz është Ornela Radovicka. Një grua që erdhi nga Shqipëria. Një grua që gjeti Arbërinë. Një grua që dëgjoi zërin e saj dhe vendosi t’ia tregojë botës. Ndoshta ky është misioni i saj. Të mos lejojë që Arbëria të heshtë.

SKULPTORI VASIL RAKAJ – ARTI QË LIDHË SHQIPËRINË ME AMERIKËN

September 18, 2026 by s p

Nga Frank Shkreli/

Nga rrënjët e Malësisë së Madhe te skulptura në hapësirat amerikane – një udhëtim artistik që dëshmon se identiteti shqiptar mund të ruhet dhe të përcillet përmes artit. Fjalët e mia me këtë rast nuk janë thjesht recension i librit, por janë më shumë një pasqyrim nga perspektiva e një gazetari shqiptaro-amerikan që e ka njohur dhe ndjekur nga afër jetën e komunitetit shqiptar në Amerikë.

Ka njerëz që e mbajnë Shqipërinë në kujtesë. Ka të tjerë që e mbajnë në zemër. Dhe ka edhe nga ata që arrijnë ta shndërrojnë këtë kujtesë në një vepër që mund ta shohë dhe ta njohë e gjithë bota. Skulptori Vasil Rakaj i përket kësaj kategorie. Libri kushtuar jetës dhe krijimtarisë së tij është një rast i mirë për të ndalur dhe për të vlerësuar jo vetëm një artist, por edhe një kapitull të rëndësishëm të pranisë shqiptare në Amerikë. Rakaj është një nga ata artistë shqiptarë që e kanë kaluar oqeanin, por nuk i kanë lënë pas rrënjët. Përkundrazi, rrënjët kanë udhëtuar me të.

I lindur në vitin 1954 në Bogë të Malësisë së Madhe, ai e ka mbartur në rrugëtimin e tij artistik atë trashëgimi të pasur njerëzore e kulturore të Malësisë shqiptare. Më pas, në Shtetet e Bashkuara, kjo trashëgimi u ndërthur me një botë të re artistike, duke krijuar një profil që meriton të njihet më gjerësisht.

Për një gazetar shqiptaro-amerikan që ka jetuar dhe punuar për dekada në Amerikë, rrugëtime të tilla nuk janë thjesht histori individuale. Ato janë pjesë e historisë së vetë komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Diaspora jonë ka pasur gjithmonë njerëz që kanë punuar për ta ruajtur gjuhën, kulturën, fenë, historinë dhe traditat. Por artisti ka një mënyrë tjetër për ta bërë këtë. Ai nuk shkruan vetëm për historinë – ai i jep asaj fytyrë dhe formë. Kjo është ajo që e bën të veçantë krijimtarinë e Vasil Rakajt. Në veprat e tij, figurat shqiptare dhe universale nuk shfaqen vetëm si personazhe të historisë. Ato bëhen ura midis së kaluarës dhe së tashmes. Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, Nënë Tereza dhe personalitete të tjera që kanë zënë vend në krijimtarinë e tij, përmes skulpturës së Rakajt, ato dalin nga faqet e librave dhe hyjnë në hapësirën publike. Dhe kjo ka një rëndësi të veçantë për shqiptarët e diasporës. Sepse fëmijët dhe nipërit dhe mbesat e shqiptarëve të emigruar mund të mos e njohin gjithmonë historinë e vendit të të parëve të tyre nëpërmjet librave. Por ata mund të ndalen përpara një monumenti, të pyesin kush është figura që kanë përpara dhe të fillojnë kështu të zbulojnë historinë e tyre. Kjo është fuqia e artit.

Vepra e Rakajt është gjithashtu një shembull i bukur i asaj që diaspora shqiptare mund t’i japë Amerikës: jo vetëm punë, përkushtim dhe sukses ekonomik, por edhe kulturë, art dhe vlera shpirtërore. Shqiptarët kanë ardhur në Amerikë në periudha të ndryshme dhe për arsye të ndryshme. Por brezat që kanë lindur apo janë formuar këtu në këtë vend të madh planet, kanë pasur gjithmonë një sfidë: si të ruajnë identitetin pa u shkëputur nga shoqëria amerikane? Vasil Rakaj e ka dhënë përgjigjen e tij përmes artit. Ai nuk është mbyllur në një identitet të ngushtë. Përkundrazi, ka sjellë identitetin shqiptar në një hapësirë universale. Kjo është një nga mënyrat më dinjitoze për ta përfaqësuar një komb.

Libri për veprën e tij nuk duhet parë vetëm si një monografi artistike. Ai është edhe një dokument i kohës dhe i një brezi shqiptarësh që, pasi u vendosën në Amerikë, nuk harruan nga erdhën. Në këtë kuptim, historia e Vasil Rakajt është edhe historia e një pjese të Amerikës shqiptare. Një histori që nuk është shkruar vetëm në faqet e gazetave dhe revistave shqiptare të diasporës, në organizatat dhe shoqatat tona, në kishat e xhamitë apo në aktivitetet kulturore. Është shkruar edhe në gur, bronz dhe mermer. Dhe kjo histori meriton të ruhet. Prandaj ky libër vjen në kohën e duhur. Ai na kujton se një komunitet nuk matet vetëm nga numri i njerëzve që ka, por edhe nga kontributi që ata njerëz i japin shoqërisë ku jetojnë dhe kulturës nga kanë ardhur.

Vasil Rakaj është një nga ata shqiptarë që kanë zgjedhur të flasin përmes artit. Dhe arti i tij na thotë diçka të thjeshtë, por të fuqishme: Mund të jetosh larg vendlindjes, por vendlindja mund të vazhdojë të jetojë brenda veprës tënde. Nga Boga e Malësisë së Madhe deri në Amerikë, udhëtimi i Vasil Rakajt është një dëshmi se rrënjët dhe horizonti nuk janë në kundërshtim me njëri tjetrin. Rrënjët të japin identitet. Skulptura flet vetë. Dhe kur ajo skulpturë bart në vetvete historinë dhe identitetin e një populli, ajo bëhet edhe një formë e kujtesës kombëtare. Prandaj libri për Vasil Rakajn duhet parë si një nderim për artistin, por njëkohësisht edhe si një vlerësim për kontributin e shqiptarëve të Amerikës në ruajtjen dhe promovimin e kulturës shqiptare. Në një kohë kur bota shqiptare ka nevojë më shumë se kurrë për të njohur dhe dokumentuar njerëzit që kanë lënë gjurmë në kulturë, libra të tillë kanë një rëndësi të veçantë. Sepse historia e një kombi nuk shkruhet vetëm me ngjarje politike e ushtarake. Ajo shkruhet edhe me libra, publicistikë, piktura, muzikë, letërsi dhe skulptura. Dhe Vasil Rakaj, me veprën e tij, ka zgjedhur ta shkruajë një pjesë të kësaj historie në bronz, gur dhe në kujtesën e brezave. Urime!

Urime të përzemërta studiueses dhe autores Suzana Varvarica Kuka për këtë botim të rëndësishëm kushtuar jetës dhe krijimtarisë së skulptorit nga Malësia e Madhe, Vasil Rakaj. Ky libër është një kontribut i çmuar për njohjen, dokumentimin dhe vlerësimin e veprës së një artisti shqiptar që, përmes skulpturës, ka përcjellë historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar përtej kufijve të atdheut. Merita e autores qëndron jo vetëm në dokumentimin e veprës artistike të Vasil Rakajt, por edhe në vendosjen e saj në kontekstin më të gjerë të artit shqiptar dhe të kontributit të diasporës shqiptare në Amerikë. Një vepër e tillë i shërben artit, kulturës dhe kujtesës sonë kombëtare. Urime Suzana Varvarica Kuka për këtë punë të vyer dhe Vasil Rakajt për një jetë kushtuar artit dhe përfaqësimit dinjitoz të kulturës shqiptare!

Nga Haga te diplomacia aktive e Kosovës dhe Shqipërisë

September 18, 2026 by s p

Kosova dhe Shqipëria përballë një përgjegjësie të re: koordinim strategjik, veprim diplomatik dhe mbrojtje e argumentuar e interesave shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

16 shtatori 2026 nuk duhet të kalojë vetëm si një datë tjetër në kalendarin politik të Kosovës. Vendimi i Gjykatës Speciale në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka hapur një fazë të re, e cila kërkon jo vetëm reagim politik e shoqëror, por mbi të gjitha përgjegjësi institucionale, qetësi dhe veprim diplomatik. Më 16 shtator, Trupi Gjykues i shpalli të katër të akuzuarit fajtorë për disa vepra penale të krimeve të luftës dhe caktoi dënimet përkatëse.

Tani nuk është koha për të mbetur vetëm te emocionet, te deklaratat e ditës apo te reagimet individuale.

Tani është koha për shtetin-Kosova dhe Shqipëria duhet të veprojnë si shtete.Të dyja shtete në çështjet ku kanë interesa të përbashkëta, duhet të veprojnë të koordinuara.

Kjo nuk do të thotë se Prishtina dhe Tirana duhet të kenë një politikë të jashtme identike. Të dyja janë shtete sovrane, me kushtetutat, institucionet dhe përgjegjësitë e tyre ndërkombëtare. Por sovraniteti i veçantë nuk e pengon koordinimin strategjik. Përkundrazi, në momente të rëndësishme, koordinimi ndërmjet dy shteteve shqiptare mund ta fuqizojë zërin e secilit prej tyre.

Në fakt, ky koordinim tashmë ka një bazë institucionale. Konsultimet diplomatike Kosovë–Shqipëri kanë trajtuar harmonizimin e veprimeve diplomatike për objektiva strategjikë, ndërsa në vitin 2026 të dyja palët kanë theksuar publikisht rëndësinë e koordinimit të ngushtë në çështjet me interes të përbashkët.

Prandaj, pas Hagës, ky koordinim duhet të ngrihet në një nivel më të qëndrueshëm dhe më funksional,jo si strukturë simbolike dhe forum ceremonial.

Por si instrument real i koordinimit të politikës së jashtme në çështjet ku interesat përputhen.Kosova nuk duhet të mbetet vetëm në rolin e reagimit

Për një shtet, diplomacia është një prej instrumenteve themelore të mbrojtjes dhe avancimit të interesave kombëtare dhe shtetërore. Kosova nuk mund të presë gjithmonë që zhvillimet ndërkombëtare të ndodhin dhe vetëm pastaj të reagojë.Një diplomaci e tillë mbetet kryesisht reaktive.

Kosovës i duhet diplomaci aktive.

Diplomacia aktive nënkupton të jesh në tavolinë para se të merret vendimi, të kesh argumentet para se të shtrohet pyetja dhe të kesh marrëdhëniet diplomatike të ndërtuara para se të lindë kriza.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për çështjet që lidhen me historinë e luftës së Kosovës dhe me mënyrën se si kjo histori paraqitet në arenën ndërkombëtare.

Nëse Kosova nuk e shpjegon vetë historinë e saj, hapësira e interpretimit mund të mbushet nga të tjerët.

Nëse Kosova nuk i paraqet vetë dokumentet dhe argumentet e saj, të tjerët do të paraqesin dokumentet dhe argumentet e tyre.

Nëse Kosova nuk e ndërton vetë komunikimin ndërkombëtar, hapësira publike ndërkombëtare do të ndikohet nga narrativat e palëve të ndryshme.

Prandaj, pas Hagës, duhet të ketë një kthesë në mënyrën e të menduarit diplomatik.

Tirana dhe Prishtina: nga koordinimi sporadik te strategjia e qëndrueshme

Shqipëria dhe Kosova kanë bashkëpunuar në shumë fusha. Por sfidat ndërkombëtare kërkojnë që ky bashkëpunim të ngrihet në një nivel më të qëndrueshëm dhe më të organizuar.

Duhet të funksionojë një mekanizëm i rregullt konsultimi diplomatik Prishtinë–Tiranë për çështjet e politikës së jashtme me interes strategjik.

Në të mund të përfshihen institucionet përkatëse, ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, diplomatë me përvojë, studiues të historisë dhe marrëdhënieve ndërkombëtare, si dhe ekspertë të komunikimit strategjik.

Kjo strukturë duhet të prodhojë dokumente dhe analiza, jo vetëm deklarata.

Duhet të përgatiten analiza juridike.

Duhet të hartohen pozicione diplomatike.

Duhet të identifikohen partnerët ndërkombëtarë.

Duhet të përcaktohen objektivat.

Dhe duhet të koordinohen mesazhet.

Kjo do të ishte diplomaci e organizuar, e cila nuk varet vetëm nga reagimet e momentit.

SHBA-ja duhet të jetë në qendër të komunikimit strategjik

Në çdo strategji të re diplomatike të Kosovës, marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara kanë rëndësi të veçantë.

Kosova duhet të ruajë dhe të thellojë komunikimin institucional me Uashingtonin.

Por ky komunikim duhet të jetë serioz, i vazhdueshëm dhe i argumentuar.

Nuk mjafton të thuhet se SHBA-ja është aleate. Aleancat kërkojnë mirëmbajtje të vazhdueshme institucionale, politike dhe diplomatike.

Duhet të ketë komunikim me institucionet amerikane.

Duhet të ketë diplomaci në Kongres.

Duhet të ketë diplomaci akademike.

Duhet të ketë diplomaci publike.

Duhet të ketë komunikim me qendrat e mendimit strategjik.

Dhe duhet të ekzistojë një prani e vazhdueshme diplomatike që e shpjegon Kosovën jo vetëm në momentet e krizave, por gjatë gjithë vitit.

Shqipëria, për shkak të anëtarësimit të saj në NATO dhe marrëdhënieve të saj me SHBA-në, mund të jetë një partner i rëndësishëm në këtë komunikim, pa e zëvendësuar në asnjë rrethanë diplomacinë e Kosovës.NATO-ja është pjesë e perspektivës së sigurisë së Kosovës

Nëse Kosova synon siguri të qëndrueshme dhe konsolidim euroatlantik, NATO-ja duhet të mbetet një prej prioriteteve të diplomacisë së saj.

Shqipëria është anëtare e NATO-s, ndërsa Kosova është e lidhur ngushtë me strukturat euroatlantike dhe KFOR-i mbetet pjesë qendrore e arkitekturës së sigurisë në Kosovë.Kjo krijon hapësirë të natyrshme për koordinim.

Edhe bashkëpunimi praktik në fushën e sigurisë ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës është duke u zhvilluar. Në shkurt 2026, krerët e mbrojtjes të Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës diskutuan mekanizma konkretë koordinimi, ushtrime të përbashkëta dhe forcimin e kapaciteteve në përputhje me objektivat euroatlantike.

Tirana duhet ta mbështesë Kosovën në proceset euroatlantike në përputhje me politikën e saj të jashtme, ndërsa Prishtina duhet të ndërtojë vetë kapacitetet politike, diplomatike dhe të sigurisë që e forcojnë pozitën e saj.

Pas Hagës, mesazhi duhet të jetë i qartë:Kosova kërkon më shumë integrim euroatlantik, më shumë siguri dhe më shumë konsolidim institucional.

Kjo është diplomaci e orientuar nga e ardhmja.Bashkimi Evropian kërkon punë diplomatike të përditshmeEdhe në raport me Bashkimin Evropian, Kosova duhet të kalojë nga reagimi te iniciativa.Brukseli nuk duhet të kujtohet vetëm kur shfaqet një krizë.Diplomatët kosovarë duhet të jenë të pranishëm vazhdimisht në kryeqytetet evropiane ku zhvillohet politika që prek drejtpërdrejt interesat e Kosovës.

Duhet të flitet me qeveritë,me parlamentet,me institucionet evropiane,të flitet me mediat.Duhet të flitet me universitetet dhe qendrat kërkimore.

Dhe Shqipëria duhet të përdorë hapësirat e veta diplomatike evropiane për të mbështetur, aty ku qëndrimet përputhen, proceset që lidhen me Kosovën.

Kjo nuk do të thotë që Tirana të flasë në vend të Prishtinës. Përkundrazi, do të thotë që dy shtetet të përdorin kapacitetet e tyre përkatëse në funksion të objektivave ku kanë interes të përbashkët.

Kosova përballet me një realitet të veçantë në sistemin ndërkombëtar.Pikërisht për këtë arsye, diplomacia duhet të jetë edhe më aktive.

Në Kombet e Bashkuara, Shqipëria ka një rol institucional që Kosova nuk e ka në të njëjtën formë. Kjo hapësirë mund të përdoret për paraqitjen e qëndrimeve që lidhen me Kosovën, në përputhje me politikën e jashtme të Shqipërisë dhe me të drejtën ndërkombëtare.

Por një gjë duhet të jetë e qartë:asnjë shtet nuk mund ta bëjë punën e Kosovës në vend të Kosovës.Prishtina duhet të prodhojë argumentin,Tirana mund ta mbështesë.Partnerët mund ta përkrahin,por Kosova duhet të jetë bartësja kryesore e zërit të saj.

Këshilli i Evropës dhe diplomacia juridike

Në Këshillin e Evropës dhe në forumet e tjera evropiane, argumenti juridik ka rëndësi të veçantë.Prandaj, Kosovës i duhet një diplomaci që e njeh mirë të drejtën ndërkombëtare.

Nuk mund të ketë diplomaci serioze pa juristë ndërkombëtarë.

Nuk mund të ketë mbrojtje të interesave shtetërore pa dokumentacion.

Nuk mund të ketë komunikim të qëndrueshëm ndërkombëtar pa argument.

Për këtë arsye, Kosova dhe Shqipëria mund të krijojnë ekipe të përbashkëta ekspertësh për çështjet ku kanë interesa të përbashkëta.

Jo për të ndërhyrë në drejtësi e për të zëvendësuar gjykatat.

Por për të siguruar që dimensioni juridik i çështjeve të Kosovës të jetë i kuptuar dhe i argumentuar në mënyrë profesionale në arenën ndërkombëtare.

Duhet bërë dallimi ndërmjet drejtësisë dhe historisë,këtu kërkohet një qasje e matur.

Proceset gjyqësore duhet të trajtohen në kuadrin e tyre juridik,por historia e Kosovës është një çështje shumë më e gjerë.

Lufta, represioni, ndërhyrja ndërkombëtare, administrimi ndërkombëtar dhe procesi i shtetformimit janë pjesë të një konteksti historik që nuk mund të reduktohet në një proces penal.Ky dallim duhet të shpjegohet në mënyrë profesionale.

Kosova nuk duhet të kërkojë nga diplomacia ndërkombëtare të zëvendësojë drejtësinë.

Por Kosova ka të drejtë të tregojë historinë e saj, të paraqesë dokumentet dhe të mbrojë argumentet e saj në arenën ndërkombëtare.Kjo duhet të jet pjesë e diplomacisë shtetërore.

Diplomacia shqiptare duhet të jetë e koordinuar, jo e shpërndarë

Një prej sfidave kryesore është koordinimi.

-një deklaratë në Prishtinë.

-një tjetër në Tiranë.

-një tjetër në Bruksel.

-një tjetër në Uashington.

Në vend të kësaj, duhet të ekzistojë një strategji.Kjo nuk nënkupton që të gjithë të përdorin të njëjtat fjalë.Nënkupton që të gjithë të dinë se cili është objektivi.

Një strategji diplomatike duhet të ketë objektiva të qarta dhe të matshme: forcimin e subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës;thellimin e marrëdhënieve me aleatët;mbështetjen për integrimin euroatlantik;forcimin e sigurisë;rritjen e pranisë diplomatike; dhe prezantimin profesional të argumenteve historike e juridike të Kosovës.

Nuk duhet të ketë boshllëk diplomatik

Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare tregon se hapësirat e pambuluara diplomatike priren të mbushen nga aktorë të tjerë.

Nëse një shtet nuk paraqet argumentet e veta, argumentet e të tjerëve mund të dominojnë hapësirën publike.

Nëse një shtet nuk dokumenton, dokumentacioni i palëve të tjera mund të bëhet burimi kryesor i debatit.

Nëse një shtet nuk ndërton marrëdhënie, hapësira diplomatike mund të shfrytëzohet nga aktorë me interesa të ndryshme.

Prandaj, Kosova nuk mund të lejojë që diplomacia e saj të funksionojë vetëm si reagim ndaj diplomacisë së Serbisë apo ndaj zhvillimeve të tjera rajonale.

Kosova duhet të ketë agjendën e vet diplomatike.

Duhet të ketë iniciativa,partneritete.,dëshmoj me dokumente,të ketë njerëz në terren,të ketë komunikim të vazhdueshëm.

Një front diplomatik, jo një front politik

Kur flasim për një “front diplomatik”, nuk duhet të nënkuptojmë një front partiak.

Diplomacia duhet të largohet nga logjika e përplasjeve të brendshme.

Çështjet strategjike të Kosovës nuk duhet të ndryshojnë sa herë ndryshon qeveria.

Marrëdhëniet me SHBA-në.

Marrëdhëniet me NATO-n.

Perspektiva evropiane.

Siguria e Kosovës.

Marrëdhëniet me Shqipërinë.

Subjektiviteti ndërkombëtar.

Këto duhet të jenë pjesë e një qasjeje sa më të qëndrueshme shtetërore.

Sepse shtetet nuk ndërtojnë strategji vetëm për një mandat.

Shtetet ndërtojnë strategji për dekada.

Pas vendimit të Hagës, Kosova ka nevojë për qetësi, maturi dhe vendosmëri.

Ka nevojë për veprim institucional,për diplomaci,për ekspertizë juridike,për komunikim ndërkombëtar dhe veçmas ka nevojë për koordinim me Shqipërinë.

Tirana dhe Prishtina duhet ta kuptojnë se ky është moment për një nivel të ri bashkëpunimi.

Por për koordinim strategjik të dy shteteve sovrane shqiptare në çështjet ku interesat përputhen.

Kosova duhet të jetë në Bruksel,Uashington,Ankara,Londër,Berlin,Paris,Romë.Në organizatat ndërkombëtare,në universitetet dhe qendrat e mendimit.Me një fjalë në çdo hapësirë ku formësohet politika ndërkombëtare.

Shqipëria duhet ta përdorë fuqinë e vet diplomatike për ta mbështetur këtë prani, aty ku kjo përputhet me interesat dhe politikën e saj të jashtme.

Kjo është rruga e diplomacisë aktive.

Nga reagimi te strategjia e veprimit

Kosova nuk mund ta ndryshojë të kaluarën.

Por mund ta përcaktojë mënyrën se si e paraqet atë në të ardhmen.

Nuk mund të kontrollojë çdo vendim të institucioneve ndërkombëtare.

Por mund të kontrollojë cilësinë e diplomacisë së saj.

Nuk mund t’i detyrojë të tjerët të mendojnë njësoj.

Por mund t’u paraqesë argumentet e veta me profesionalizëm.

Dhe nuk mund të kërkojë që Shqipëria të flasë në vend të saj.

Por mund të ndërtojë me Shqipërinë një koordinim diplomatik që i fuqizon të dyja.

Kjo është përgjegjësi shtetërore.

Pas Hagës nuk duhet të ketë vetëm një valë deklaratash.Duhet të ketë një strategji,strategji të argumentuar,strategji afatgjatë,strategji që e vendos Kosovën dhe interesat e saj në qendër të diplomacisë së saj.

Prishtina duhet të flasë si shtet,ndersa Tirana duhet ta mbështesë si shtet.Dhe, kur interesat përputhen, të dyja duhet të veprojnë të koordinuara.

Sepse në marrëdhëniet ndërkombëtare, një shtet duhet të jetë vazhdimisht i pranishëm për t’i mbrojtur dhe avancuar interesat e veta.

Dhe sot, më shumë se kurrë, mesazhi duhet të jetë i qartë:

Koha për diplomaci.

Një vendim skandaloz…

September 17, 2026 by s p

Harry Bajraktari/

Sot është një ditë shumë e rëndë, jo vetëm për Kosovën dhe popullin e saj, por edhe për drejtësinë ndërkombëtare

Kjo e ashtuquajtur Gjykatë Speciale në Hagë dha një vendim skandaloz duke bërë një padrejtësi të rëndë me dënimin e ish-udhëheqësve të UÇK-së, Hashim Thaçin, Jakup Krasniqin, Kadri Veselin dhe Rexhep Selimin.

Ata u dënuan sepse qëndruan me popullin e tyre kundër shtypjes, brutalitetit, spastrimit etnik dhe mizorive të regjimit serb. Në anën tjetër, bota po e lejon Serbinë t’i ikë përgjegjësisë për më shumë se dhjetë mijë njerëz të vrarë e të masakruar, dhe për më shumë se 20 mijë gra të dhunuara. Kjo është një nga padrejtësitë më të mëdha në histori. Është absurde.

Tani pyetja është: ÇFARË DUHET TË BËJMË? Sot, udhëheqësit politikë të Kosovës dhe të gjithë ne duhet të reflektojmë.

Kosova duhet të jetë e përgatitur dhe e fortë që ta sfidojë këtë padrejtësi. Kjo rrugë nuk do të jetë e lehtë dhe as e shkurtër. Për ta fituar këtë betejë, përçarjet mes udhëheqësve politikë DUHET TË MARRIN FUND SOT.

Vetëvendosje, PDK, LDK dhe AAK duhet të bashkohen për ta mbrojtur popullin e Kosovës. Nuk përfitojmë asgjë nga urrejtja, përçarjet, fajësimet apo lojërat politike.

Tani, më shumë se kurrë, Kosovës i duhen institucione stabile, unitet, pjekuri politike, zhvillim ekonomik, ushtri më e fortë dhe angazhim serioz në Washington, Bruksel, Londër, Paris, Berlin dhe kudo ku diskutohet e ardhmja e Kosovës.

Ne duhet të punojmë së bashku, ditë e natë, për t’i treguar botës fytyrën e vërtetë të popullit të Kosovës dhe për ta mposhtur fushatën agresive të Serbisë kundër Kosovës.

Duke punuar për një Kosovë të zhvilluar e të suksesshme, ne nderojmë sakrificën e popullit tonë për liri dhe pavarësi. Ne nderojmë Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës dhe udhëheqësit e saj që po mbahen padrejtësisht në Hagë. Kjo është e vetmja mënyrë për ta fituar këtë betejë.

Zoti e bekoftë Kosovën dhe mbarë kombin shqiptar