Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Një libër i shkruar në kohën kur përcaktohej fati i Shqipërisë
Në historinë e mendimit politik, historiografisë dhe diplomacisë shqiptare ka vepra që nuk mund të lexohen thjesht si libra. Ato duhen kuptuar edhe si akte intelektuale, politike dhe diplomatike, të shkruara në momente kur fjala e autorit synonte të ndikonte në mënyrën se si një komb shihej nga bota.
Një vepër e tillë është Albania Past and Present e Constantine A. Chekrezi (Konstandin/Kostë Çekrezit), botuar në Nju-Jork nga The Macmillan Company në vitin 1919, në një periudhë vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Botimi kishte 255 faqe në edicionin e kataloguar nga Open Library dhe përfshinte dy harta; njëkohësisht, katalogët bibliografikë e identifikojnë veprën si një botim të vitit 1919 nga Macmillan në Nju-Jork.
Rëndësia e saj bëhet edhe më e madhe po të kemi parasysh momentin historik. Lufta e Parë Botërore kishte përfunduar, Konferenca e Paqes në Paris po rishikonte rendin politik evropian dhe çështja shqiptare ndodhej sërish përballë pretendimeve territoriale, interesave të fuqive të mëdha dhe interpretimeve të ndryshme mbi historinë dhe identitetin e popujve të Ballkanit.
Çekrezi nuk zgjodhi të shkruante për Shqipërinë vetëm në shqip, për një publik shqiptar. Ai zgjodhi anglishten dhe tregun intelektual amerikan, pra gjuhën dhe hapësirën ku çështja shqiptare duhej të shpjegohej drejtpërdrejt për një publik perëndimor.
Kjo e bën veprën një dokument të rëndësishëm të asaj që mund të quhet diplomaci shqiptare përmes librit.
Një vlerësim i kohës e konfirmon këtë dimension. Në hyrje, historiani Charles D. Hazen e paraqet librin si, sipas dijes së tij, librin e parë të shkruar nga një shqiptar për Shqipërinë që ishte botuar në anglisht dhe theksonte se ai mund të korrigjonte disa pikëpamje të përhapura në publikun anglishtfolës. Hazen gjithashtu shpjegon se Çekrezi kishte përfunduar Harvardin me gradën Bachelor of Arts dhe kishte shërbyer më parë si përkthyes e sekretar në Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit për Shqipërinë.
Edhe vetë struktura e librit tregon se autori nuk synonte të shkruante një histori të ngushtë politike. Përmbajtja përfshin historinë, shqiptarët jashtë vendit, gjeografinë, burimet minerare e pyjet dhe shqiptarët e Amerikës.
1. Çekrezi dhe Shqipëria që duhej t’i shpjegohej botës.
Për ta kuptuar veprën, duhet të kuptohet së pari pozicioni historik i autorit.
Çekrezi nuk ishte një studiues i izoluar nga realiteti politik. Përvoja e tij profesionale e kishte vendosur pranë institucioneve ndërkombëtare që merreshin me shtetin e ri shqiptar. Hyrja e Hazenit e përshkruan këtë rrugëtim: pas studimeve dhe veprimtarisë si gazetar, Çekrezi u përfshi në administrimin ndërkombëtar të Shqipërisë dhe më pas shkoi në Shtetet e Bashkuara, ku përfundoi studimet në Harvard. Prandaj, libri duhet lexuar në dy plane:
së pari, si histori e Shqipërisë; së dyti, si ndërhyrje intelektuale në debatin ndërkombëtar mbi Shqipërinë. Kjo është arsyeja pse në vepër historia, gjeografia, demografia, ekonomia dhe politika ndërthuren vazhdimisht.
Çështja themelore që shtrohet është e thjeshtë, por me pasoja të mëdha:
Çfarë është Shqipëria, kush janë shqiptarët dhe mbi çfarë bazash duhet të përcaktohej vendi i tyre në rendin e ri evropian?
Në vitin 1919 kjo nuk ishte vetëm pyetje akademike. Ishte pyetje për kufijtë, sovranitetin dhe mbijetesën politike të shtetit shqiptar.
2. Lashtësia, autoktonia dhe vazhdimësia shqiptare.
Një nga shtyllat e argumentimit të Çekrezit është përpjekja për ta vendosur çështjen shqiptare në një vazhdimësi të gjatë historike.
Në narrativën e tij, shqiptarët nuk paraqiten si një popull i krijuar rishtazi si pasojë e zhvillimeve politike të shekullit XIX, por si një komunitet me rrënjë të thella në historinë e Ballkanit.
Kjo kishte rëndësi të jashtëzakonshme në debatin e kohës.
Në Ballkan, historia nuk përdorej vetëm për të shpjeguar të kaluarën. Ajo përdorej edhe si argument për legjitimitetin territorial dhe politik. Për këtë arsye, argumenti mbi lashtësinë dhe vazhdimësinë shqiptare merr në veprën e Çekrezit një funksion që shkon përtej historiografisë. Ai synon të kundërshtojë një perceptim sipas të cilit Shqipëria ishte një krijim i vonshëm, artificial ose një hapësirë pa një identitet kombëtar të konsoliduar.
Në këtë pikë duhet bërë një dallim i rëndësishëm metodologjik: tezat historiografike të Çekrezit duhet të lexohen brenda dijes së vitit 1919, jo mekanikisht me standardet e historiografisë së shekullit XXI. Por pikërisht kjo e bën veprën interesante. Ajo dëshmon se si një intelektual shqiptar i fillimit të shekullit XX ndërtonte argumentin historik përballë historiografive dhe diplomacive rivale.
3. Skënderbeu: nga heroi shqiptar te figura evropiane.
Në këtë panoramë historike një vend të veçantë zë Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Për Çekrezin, epoka e Skënderbeut nuk mund të reduktohet në një episod të historisë lokale shqiptare. Ajo lidhet me konfliktin më të gjerë ndërmjet Evropës së krishterë dhe Perandorisë Osmane në shekullin XV. Qëndresa e Skënderbeut shërben kështu për të ndërtuar një argument të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo dëshmon ekzistencën e një tradite të hershme politike e ushtarake shqiptare. Nga ana tjetër, e vendos historinë shqiptare brenda historisë evropiane.
Ky është një element shumë i rëndësishëm i strategjisë së autorit: Shqipëria nuk duhet të shihet si periferia e Evropës, por si pjesë e historisë së saj. Kjo ide ishte veçanërisht e dobishme në një kohë kur fuqitë evropiane po merrnin vendime për të ardhmen e Ballkanit.
4. Pesë shekuj osmanë dhe mbijetesa e identitetit.
Një tjetër bosht i veprës është periudha e gjatë osmane. Çekrezi përpiqet të shpjegojë se sundimi osman nuk e zhduku identitetin shqiptar. Përkundrazi, në interpretimin e tij, identiteti kombëtar vazhdoi të mbijetonte përmes gjuhës, zakoneve, lidhjeve shoqërore dhe formave të ndryshme të autonomisë lokale.
Këtu duhet vënë në dukje një karakteristikë e rëndësishme e shoqërisë shqiptare: ndarja fetare nuk përkoi me ndarjen kombëtare. Shqiptarët ishin myslimanë, katolikë, ortodoksë dhe bektashinj, por përkatësia fetare nuk krijoi katër kombe shqiptare. Pikërisht ky fakt do të bëhej një nga argumentet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare.
Formula e njohur e Vaso Pashës: “Feja e shqiptarit është shqiptaria” shprehte në mënyrë poetike një problem të thellë politik: si mund të ndërtohej kombi në një shoqëri ku identitetet fetare ishin të shumëfishta? Përgjigjja e Rilindjes ishte që gjuha dhe kombësia të vendoseshin mbi dallimet fetare.
5. Rilindja Kombëtare: nga identiteti kulturor te projekti politik.
Në shekullin XIX, sipas logjikës së veprës, çështja shqiptare kalon nga një problem i ruajtjes së identitetit në një projekt politik kombëtar. Në këtë proces, tri momente kanë rëndësi të veçantë:
– Lidhja e Prizrenit – 1878. Lidhja e Prizrenit përfaqëson një kthesë vendimtare. Ajo lidhet drejtpërdrejt me krizën e krijuar nga Traktati i Shën Stefanit dhe rishikimin e tij në Kongresin e Berlinit. Në këtë kuadër, shqiptarët filluan të organizoheshin jo vetëm për mbrojtjen e interesave lokale, por për të artikuluar një çështje kombëtare shqiptare.
– Arsimi dhe gjuha. Shkolla shqipe, botimet, alfabeti dhe krijimi i një kulture të përbashkët ishin instrumentet përmes të cilave kombi filloi të merrte një formë moderne. Kongresi i Manastirit i vitit 1908, me konsolidimin e alfabetit të përbashkët, ishte një nga momentet më të rëndësishme të këtij procesi.
– Pavarësia – 28 Nëntor 1912. Shpallja e Pavarësisë në Vlorë nga Ismail Qemali paraqitet si kulmi i këtij procesi. Në këtë kuptim, pavarësia nuk ishte thjesht rezultat i krizës së Perandorisë Osmane. Ajo ishte rezultat i një procesi shumëvjeçar të formimit të vetëdijes kombëtare shqiptare.
6. 1913: njohja e shtetit dhe drama e kufijve.
Një nga paradokset më të mëdha të historisë moderne shqiptare është se viti 1913 solli njëkohësisht njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë dhe kufizimin e hapësirës së saj kombëtare. Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendosi krijimin e shtetit shqiptar, por përcaktimi i kufijve la jashtë tij territore me popullsi shqiptare. Pikërisht këtu libri i Çekrezit merr karakter të fortë politik. Ai përpiqet të argumentojë se çështja shqiptare nuk mund të kuptohej vetëm përmes hartës së shtetit të vitit 1913. Duhej parë edhe përmes: shpërndarjes së popullsisë; gjuhës; historisë; gjeografisë; strukturave shoqërore; lidhjeve ekonomike dhe zhvillimit të identitetit kombëtar. Në këtë aspekt, harta bëhet argument politik. Kjo është një nga karakteristikat më interesante të veprës.
Çekrezi nuk përdor vetëm narrativën historike. Ai përdor edhe gjeografinë si instrument të argumentimit diplomatik.
7. Kosova, hapësirat shqiptare dhe dimensioni i çështjes kombëtare.
Çështja e kufijve e çon natyrshëm veprën përtej Shqipërisë së vitit 1913. Në vizionin politik të Çekrezit, ekzistenca e një shteti shqiptar nuk e mbyllte çështjen shqiptare. Përkundrazi, mbeteshin jashtë kufijve të shtetit territore dhe popullsi shqiptare në Kosovë, në hapësira të Maqedonisë së sotme të Veriut dhe në Çamëri. Këtu duhet të shmanget një keqkuptim i rëndësishëm: harta politike e vitit 1919 nuk ishte e njëjtë me hartën e sotme etnike, administrative apo shtetërore. Prandaj, kur përdorim argumentet demografike të Çekrezit sot, ato duhet të shoqërohen me burimin, vitin, metodën e regjistrimit dhe kufijtë territorialë të kohës. Megjithatë, si dokument historik, libri është jashtëzakonisht i rëndësishëm sepse tregon si argumentoheshin në vitin 1919 pretendimet shqiptare përballë opinionit ndërkombëtar.
8. Shqipëria në Konferencën e Paqes: kur libri bëhet instrument diplomatik.
Viti 1919 është çelësi për të kuptuar veprën. Çështja shqiptare ndodhej në një mjedis ndërkombëtar ku parimet e reja të rendit botëror përplaseshin me interesat strategjike të fuqive. Në hyrjen e Hazenit gjendet pikërisht ky shqetësim: e ardhmja e Shqipërisë, pavarësia e saj, mundësia e përfshirjes së popullsive shqiptare dhe marrëdhënia e saj me fuqitë e huaja ishin çështje që duhej të vendoseshin në Paris. Hazen paralajmëron se vendimet e padrejta ose të paarsyeshme nuk do të sillnin paqe të qëndrueshme në Ballkan. Kjo është një pjesë jashtëzakonisht domethënëse. Sepse tregon se libri nuk ishte shkëputur nga diplomacia e kohës. Ai ishte pjesë e saj në një formë tjetër. Në vend të memorandumit diplomatik, Çekrezi përdori librin. Në vend të tryezës së konferencës, ai përdori universitetet, bibliotekat dhe opinionin publik anglo-amerikan. Në vend të një argumenti vetëm emocional, ai ndërtoi një argument historik, gjeografik dhe politik.
9. Gjeografia e Shqipërisë: nga historia te hapësira reale.
Një meritë e veçantë e veprës është se Çekrezi nuk e kufizon Shqipërinë në një ide politike. Ai përfshin edhe gjeografinë e vendit, popullsinë dhe pasuritë natyrore. Tabela e përmbajtjes tregon se libri ka një pjesë të posaçme për “General Geography”, si dhe kapitull për “Mineral Resources and Forests”. Kjo është shumë domethënëse. Një shtet nuk ndërtohet vetëm mbi histori. Ai ka: territor; popullsi; burime; ekonomi; rrjete komunikimi; qytete; porte; male; lumenj; pyje; minerale. Çekrezi e kuptonte se Shqipëria duhej t’i paraqitej botës jo vetëm si “komb me histori”, por edhe si vend me potencial ekonomik dhe gjeografik. Kjo e afron veprën me atë që sot do ta quanim gjeopolitikë të integruar.
10. Identiteti shqiptar përtej fesë.
Një tjetër argument i fuqishëm është konceptimi i kombit shqiptar si një bashkësi që tejkalon përkatësitë fetare. Në një rajon ku feja ishte shpesh instrument i politikës dhe i pretendimeve territoriale, ky fakt kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Për Çekrezin, shqiptari nuk përkufizohej vetëm nga: Islami; Ortodoksia; Katolicizmi; apo Bektashizmi. Ai përkufizohej nga një identitet kombëtar i përbashkët. Kjo ide kishte edhe një dimension diplomatik.
Nëse shqiptarët do të paraqiteshin si katolikë, ortodoksë dhe myslimanë të ndarë në komunitete të ndryshme politike, pretendimi për një komb shqiptar të bashkuar do të dobësohej. Prandaj, harmonia fetare shqiptare bëhej edhe argument politik.
11. Besa, mikpritja dhe kodi shoqëror.
Në portretizimin e shoqërisë shqiptare, rëndësi marrin edhe institucionet tradicionale. Besa, mikpritja dhe kodi i nderit nuk duhen parë vetëm si elemente folklorike. Ato përbënin, në interpretimin e kohës, forma të vetërregullimit të shoqërisë.
Në një vend ku shteti qendror kishte qenë shpesh i dobët ose i largët, komunitetet lokale kishin zhvilluar mekanizma të fuqishëm të organizimit shoqëror. Këtu qëndron edhe një nga paradokset e historisë shqiptare: dobësia e institucioneve shtetërore nuk nënkuptonte domosdoshmërisht mungesë të institucioneve shoqërore.
Familja, fisi, bajraku, kuvendi, besa dhe normat zakonore luanin role të rëndësishme në organizimin e jetës kolektive.
12. Dy hartat: një detaj me rëndësi të veçantë.
Fakti që botimi përmban dy harta nuk është një element dekorativ. Në një vepër të botuar në vitin 1919, harta kishte një funksion argumentues të jashtëzakonshëm. Ajo e kthente tekstin historik në hapësirë të vizualizuar.
Lexuesi amerikan ose evropian nuk duhej vetëm të lexonte për Shqipërinë. Duhej ta shihte atë. Kjo e bën librin veçanërisht interesant edhe nga këndvështrimi i historisë së hartografisë shqiptare.
Arkivat Digjitale të Shkodrës e përshkruajnë veprën pikërisht si një panoramë mbi historinë e Shqipërisë nga lashtësia deri në vitin 1914, duke theksuar se libri përmban edhe dy harta. Në këtë kuptim, Çekrezi përdor një kombinim të fuqishëm:
teksti + statistika + histori + gjeografi + hartë.
Kjo është një mënyrë moderne për kohën e tij për të ndërtuar një argument kombëtar.
13. Shqipëria ekonomike: një vend me burime, jo vetëm me histori.
Pjesa mbi mineralet dhe pyjet është gjithashtu e rëndësishme. Nëse Shqipëria do të shihej vetëm si një çështje kufijsh dhe kombësie, ajo mund të perceptohej si një problem politik. Çekrezi synon ta paraqesë edhe si një njësi territoriale me potencial ekonomik. Kjo është e rëndësishme për diplomacinë e një shteti të ri.
Një shtet i qëndrueshëm nuk kërkon vetëm njohje. Ai duhet të jetë i aftë të ndërtojë: ekonomi; administratë; infrastrukturë; marrëdhënie tregtare; institucione dhe kapacitete shtetërore. Prandaj, pjesa gjeografike dhe ekonomike e librit plotëson pjesën historike.
14. Shqiptarët e Amerikës: një urë midis dy botëve.
Një kapitull i veçantë për “The Albanians of America” tregon një dimension tjetër të veprës. Diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara po bëhej një faktor i rëndësishëm i jetës kombëtare shqiptare. Ajo krijonte një urë midis:
Shqipërisë – diasporës – shoqërisë amerikane – diplomacisë ndërkombëtare.
Kjo është veçanërisht interesante sepse vetë Çekrezi ndodhej pikërisht në këtë hapësirë ndërmjet Shqipërisë dhe Amerikës. Ai e njihte Shqipërinë nga përvoja personale dhe Amerikën nga përvoja universitare e politike. Në këtë kuptim, ai ishte një ndërmjetës kulturor dhe politik.
15. Charles D. Hazen dhe legjitimiteti akademik i veprës
Parathënia e Charles D. Hazen është një element që meriton vëmendje të veçantë. Hazen nuk ishte thjesht një emër i vendosur në kopertinë. Ai ishte profesor i historisë moderne në Columbia University, dhe prezenca e tij i jepte veprës një dimension të rëndësishëm akademik në sytë e lexuesit amerikan. Titulli i botimit e paraqet qartë këtë rol.
Por Hazen bën edhe një gjë metodologjikisht të rëndësishme: ai thekson se autori është përgjegjës për deklaratat dhe opinionet e veta. Pra, parathënia nuk duhet lexuar si një certifikim i çdo teze të Çekrezit. Ajo duhet kuptuar si një vlerësim i rëndësisë së veprës dhe i kontributit të saj në njohjen e Shqipërisë. Kjo është një diferencë thelbësore për një lexim shkencor.
16. Një burim historik, por jo një burim neutral.
Sot, pas më shumë se një shekulli, Albania Past and Present duhet lexuar në dy mënyra njëkohësisht. Nga njëra anë, është burim shumë i rëndësishëm për të kuptuar Shqipërinë dhe argumentimin shqiptar të vitit 1919. Nga ana tjetër, është një vepër e shkruar nga një autor shqiptar në një periudhë kur fati territorial dhe politik i vendit ishte në diskutim.
Kjo do të thotë se vepra ka edhe karakter polemik dhe apologjetik. Por kjo nuk e zvogëlon vlerën e saj. Përkundrazi. Pikërisht sepse Çekrezi shkruante në një moment të tillë, libri është edhe një dokument i rëndësishëm i historisë së mendimit kombëtar shqiptar. Ai na tregon jo vetëm “çfarë ishte Shqipëria”, por edhe: si shqiptarët dëshironin që Shqipëria të kuptohej nga bota në vitin 1919. Ky është një dallim shumë i rëndësishëm për çdo studim serioz historiografik.
17. Një vepër në kufirin midis historiografisë dhe diplomacisë.
Në fund të fundit, Albania Past and Present mund të lexohet si një vepër në kufirin midis tri disiplinave:
Histori. Sepse rindërton zhvillimin e Shqipërisë nga lashtësia deri në kohën moderne.
Gjeografi.vSepse trajton territorin, popullsinë, burimet dhe paraqitjen hartografike të vendit.
Diplomaci. Sepse argumentet historike dhe gjeografike përdoren për të mbrojtur një çështje politike shqiptare përpara publikut ndërkombëtar.
Kjo ndërthurje është pikërisht ajo që i jep veprës vlerën e saj të veçantë.
18. Rëndësia historiografike sot.
Më shumë se një shekull pas botimit, libri nuk duhet lexuar vetëm si një dokument patriotik. Ai duhet të studiohet si burim primar për historinë e mendimit shqiptar dhe të diplomacisë shqiptare në SHBA. Ai është i vlefshëm për të paktën pesë fusha:
1. Historinë politike të Shqipërisë;
2. Historiografinë shqiptare të fillimit të shekullit XX;
3. Historinë e diplomacisë shqiptare;
4. Historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane;
5. Historinë e hartografisë dhe të argumentimit territorial shqiptar.
Vepra ka edhe një avantazh të veçantë për studiuesin bashkëkohor: origjinali i vitit 1919 është sot i digjitalizuar dhe i aksesueshëm në koleksione bibliotekare; Google Books e katalogon botimin Macmillan të vitit 1919 me 255 faqe, ndërsa Open Library e lidh atë me kopjen e Internet Archive.
Madje, vepra u recensua edhe në American Historical Review në vitin 1920, çka dëshmon se libri hyri në qarkullimin akademik amerikan të kohës.
Përfundim: Kur një libër bëhet ambasador i një kombi.
Albania Past and Present nuk është thjesht një libër për Shqipërinë. Është një dëshmi e një momenti kur një komb i vogël përpiqej t’i shpjegonte botës së madhe se kush ishte, nga vinte dhe çfarë të drejtash pretendonte. Çekrezi e kuptoi se në diplomacinë moderne nuk mjafton të kesh një histori; duhet të jesh në gjendje ta dokumentosh, ta argumentosh dhe ta komunikosh atë në gjuhën që kupton bota. Prandaj libri i tij përmban një kombinim të veçantë të: historisë, gjeografisë, demografisë, ekonomisë, hartografisë dhe argumentit politik. Ai e vendos Shqipërinë përpara lexuesit perëndimor jo si një emër periferik në hartën e Ballkanit, por si një vend me histori, popullsi, territor, kulturë, burime dhe aspiratë shtetërore. Në këtë kuptim, Çekrezi e përdori librin si një lloj ambasade të shkruar.
Në një kohë kur Shqipëria kishte nevojë të dëgjohej në sallat e diplomacisë ndërkombëtare, ai kërkoi që zëri i saj të dëgjohej edhe në bibliotekat, universitetet dhe qarqet intelektuale të Amerikës. Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i madh i veprës: një komb nuk mbrohet vetëm me armë, as vetëm me diplomatë; ai mbrohet edhe me dije, dokumente, harta, libra dhe aftësinë për ta treguar historinë e vet në një gjuhë që bota mund ta dëgjojë.
Në vitin 1919, kur Shqipëria përballej sërish me pasigurinë e rendit ndërkombëtar, “Albania Past and Present” ishte pikërisht një përpjekje e tillë: ta kthente kujtesën historike në argument diplomatik dhe argumentin diplomatik në zë shqiptar në skenën botërore.