Mihal Ciko/
Njerëzit ikin. Kujtesa udhëton me ta. Më shumë se pesë shekuj më parë, arbërit lanë brigjet e tyre. Morën me vete atë që mundën të merrnin: familjen, besimin, këngën, zakonet, emrat dhe mbi të gjitha gjuhën.
Nuk dinin sa gjatë do të zgjaste udhëtimi. Ndoshta nuk dinin as nëse një ditë do të ktheheshin. Por një gjë nuk e lanë pas. Kujtesën. Ajo kaloi ditë me ta. U vendos në kodrat e Sicilisë, në malet e Kalabrisë, në shtëpitë e tyre, në kisha, në këngët e nënave dhe në fjalët e fëmijëve.
Kaluan shekuj. Dhe një ditë nga Shqipëria, erdhi një grua. Quhej Ornela Radovicka. Ndoshta mund të duket rastësi! Por disa takime nuk janë rastësi. Ndoshta ishte një thirrje. Ornela erdhi në mesin e arbëreshëve dhe, në vend që t’i shihte si një komunitet të largët të diasporës shqiptare, ajo pa tek ata diçka shumë më të madhe: një pjesë të shpirtit shqiptar, që kishte udhëtuar nëpër shekuj. Ajo dëgjoi… Dhe kur dëgjoi, kuptoi se Arbëreshët kishin ende shumë për të treguar. Kishin histori, kishin dhimbje, kishin krenari, kishin këngë. Kishin një gjuhë, që kishte ardhur nga larg dhe që ende kërkonte të dëgjohej. Dhe Ornela vendosi t’u jepte mikrofonin. Ajo nuk kishte pajisje regjistrimi. Instrumenti i saj ishte celulari i saj personal. Kështu, pak nga pak, ajo u bë kronistja e zërit arbëresh.
Jo vetëm një kroniste që regjistron ngjarjet.
Por një grua, që përpiqet të regjistrojë atë që është shumë më e vështirë për t’u regjistruar: Shpirtin e një komuniteti. Sepse kujtesa nuk gjendet vetëm në libra. Ajo gjendet në fytyrën e një plaku, që kujton fjalën e gjyshit. Në duart e një gruaje, që vazhdon të qëndisë një motiv të trashëguar nga nëna. Në zërin e një fëmije, që shqipton një fjalë arbëreshe. Në një këngë, që dikush e këndon pa e ditur se sa shekuj ka udhëtuar deri tek ai. Në tingullin e kambanave, në një rit bizantin. E një tryeze familjare. Në një histori të treguar pranë oxhakut. Kjo është Arbëria që Ornela kërkon. Arbëria e gjallë.
Dhe këtu fillon misioni i saj. Sepse Ornela nuk është thjesht shqiptare në mesin e Arbëreshëve. Ajo është bërë ura mes dy brigjeve. Në njërën anë është Shqipëria. Në tjetrën është Arbëria e Italisë. Por mes tyre nuk është një det. Është një histori. Një histori që nuk u ndërpre kur arbërit u larguan. Ajo vazhdon duke u transmetuar e përshtatur, por nuk vdiq.
Dhe sot Ornela është një nga ata njerëz, që përpiqen t’i thonë botës: “Dëgjoni. Ky zë është ende gjallë”. “Zëri i Kujtesës”.
Ky është misioni i kësaj kronisteje të apasionuar: si jeton kujtesa sot. Dhe Ornela është një dëshmi e kësaj jete. Ajo është atje ku kujtesa takohet me kamerën e saj të thjeshtë, që funksionon brenda telefonit të saj celular. Aty ku fjala bëhet dëshmi. Aty ku Arbëreshi nuk është më vetëm një figurë e historisë, por një njeri i gjallë, që ka diçka për t’i thënë Shqipërisë.
Një shqiptare e dërguar tek shqiptarët, është një paradoks i bukur në historinë e saj. Arbëreshët u larguan nga Shqipëria dhe morën me vete kujtesën. Ornela erdhi nga Shqipëria pas shekujsh për të kërkuar atë kujtesë. Ata u nisën drejt Italisë. Ajo u nis drejt tyre. Dhe kështu, në mënyrë simbolike, një udhëtim pesëqindvjeçar bëri një rreth. Ajo që kishte ikur nga Shqipëria, sot po kthehet përsëri nëpërmjet zërit. Nëpërmjet këngës, njerëzve.
Nëpërmjet Ornela Radovickës. Prandaj dua ta besoj atë shprehjen e bukur: “Zëri e solli nga Shqipëria në mes të Arbëreshëve”. Sepse ndonjëherë një mision nuk të shpallet. Nuk të jepet me një dokument. Nuk të emëron askush. Thjesht e ndien. Dhe Ornela duket se e ka ndier. Sepse një gjuhë mund të vdesë dy herë. Herën e parë kur nuk flitet më. Herën e dytë kur nuk ka më askush që ta dëgjojë.
Arbëreshët kanë rezistuar gjatë. Por sot sfida është ndoshta më e madhe. Globalizmi, emigrimi i ri, largimi i të rinjve, ndryshimi i mënyrës së jetesës dhe dobësimi i gjuhës tradicionale mund ta bëjnë atë, që shekujt nuk mundën ta bëjnë: ta heshtin ngadalë zërin arbëresh.
Dhe pikërisht për këtë arsye njerëz si Ornela kanë rëndësi. Sepse ajo nuk lejon që zëri të kalojë pa u regjistruar. Nuk lejon që një plak të largohet nga kjo botë pa ia marrë kujtesën.
Ky është misioni i saj. Pas aparatit të saj modest, pas kronikës, pas fjalëve publike, qëndron një grua. Një grua që ka zgjedhur të jetojë pranë një historie, që kërkon durim, dashuri, besnikëri. Sepse për t’u bërë zëri i një komuniteti nuk mjafton të flasësh për të. Duhet ta duash, ta respektosh dhe ta dëgjosh. Dhe mbi të gjitha, duhet të kuptosh se kujtesa e tjetrit është edhe një pjesë e kujtesës tënde.
Kjo është ajo që e bën figurën e Ornela Radovickës të veçantë. Ajo nuk është vetëm një shqiptare, që flet për Arbëreshët. Ajo është një shqiptare, që ka gjetur te Arbëreshët një pjesë të Shqipërisë së humbur në kohë. Dhe sot përpiqet t’ia kthejë Shqipërisë atë pjesë.
Ndoshta një ditë do të largohen edhe ata që sot na tregojnë historitë. Do të largohen pleqtë që dinë fjalët e vjetra…. Por, nëse kujtesa është regjistruar, ajo nuk humbet.
Dhe kjo është arsyeja pse figura e Ornela Radovickës është kaq e rëndësishme në universin e “Kujtesës”. Sepse ajo është bërë një pjesë e këtij zëri. Njerëzit vdesin. Gjuha vazhdon të jetojë. Njerëzit largohen. Kujtesa udhëton me ta. Dhe ndonjëherë, pas qindra vjetësh, Zoti zgjedh një njeri për ta kthyer atë kujtesë në zë. Për Arbëreshët, një nga këta njerëz është Ornela Radovicka. Një grua që erdhi nga Shqipëria. Një grua që gjeti Arbërinë. Një grua që dëgjoi zërin e saj dhe vendosi t’ia tregojë botës. Ndoshta ky është misioni i saj. Të mos lejojë që Arbëria të heshtë.