Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

KUR NJË SHOQËRI NUK PËRBALLET ME TË KALUARËN KOMUNISTE E KALUARA RIKTHEHET

by

Frank Shkreli/

Nga poezia për Enver Hoxhën në një bibliotekë publike në Lushnje tek përgjegjësia e shtetit dhe e klasës politike.

Pamjet dhe lajmi se në një bibliotekë publike në Lushnjë janë recituar vargje në nderim të Enver Hoxhës nuk janë thjesht një episod që mund të kalojë pa u vënë re. Se një institucion publik i kulturës nuk duhet të bëhet skenë për nostalgjinë dhe glorifikimin e diktaturës. Frank SHKRELI / Reabilitohet Enver Hoxha | Gazeta Telegraf. Pamje si ajo në Lushnjë duhet të na bëjnë të mendojmë më thellë për mënyrën se si Shqipëria e ka trajtuar të kaluarën e saj komuniste gjatë 35 viteve të tranzicionit. Frank Shkreli: 35 -vjet tranzicion, Shqipëria ende nuk është përballur me të kaluarën komuniste | Gazeta Telegraf. Pyetja e vërtetë nuk është vetëm si mund të recitohen sot vargje për diktatorin në një institucion publik. Pyetja më e rëndësishme duhet të jetë si arritëm deri këtu? Se një shoqëri nuk mund ta ndërtojë të ardhmen duke e lënë të kaluarën të paqartë, të patrajtuar ose të interpretuar sipas interesave politike të ditës. Aq më tepër kur bëhet fjalë për një regjim që për afër gjysmë shekulli mohoi lirinë politike, pluralizmin, lirinë e fjalës dhe të drejta të tjera themelore të njeriut, madje mohoi dhe shpalli armik edhe Zotin. Frank Shkreli: Shkurti i zi i vitit 1967, kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit | Gazeta Telegraf

Përballja me komunizmin nuk do të thotë të ndalosh dikë të shkruaj një poezi. Jo, nuk do të thotë të ndalosh një qytetar të ketë mendimin e vet. Demokracia duhet të jetë më e fortë se nostalgjia. Por demokracia kërkon që shteti të mos e ngatërrojë lirinë e individit me rehabilitimin institucional të një diktature. Një bibliotekë publike është hapësirë e të gjithë qytetarëve – nostalgjikë të regjimit dhe të përndjekurve të atij regjimi diktatorial. Bibëioteka mund dhe duhet të organizojë një debat për Enver Hoxhën, mund të paraqesë dokumente të periudhës komuniste, mund të ftojë studiues me pikëpamje të ndryshme. Por detyrimi i saj është që historia të trajtohet me seriozitet dhe me kontekst. Sepse historia e komunizmit nuk është vetëm ajo që kujtojnë nostalgjikët, siç bëri ajo zonja në bibliotekën publike të Lushnjes. Historia komuniste është edhe ajo që kanë përjetuar viktimat e shumta të komunizmit barbar.

Është historia e njerëzve që u burgosën vetëm për bindjet e tyre politike anti-komuniste. E familjeve të internuara. E atyre që humbën jetën. E intelektualëve të dënuar. E pronarëve të shpronësuar. E klerikëve të persekutuar. Një shtet që i shpalli luftë Zotit dhe ende nuk i ka kërkuar falje njeriut. Frank Shkreli: Shkurti 1967, krimi që ende nuk quhet krim | Gazeta Telegraf. E qindra mijëra shqiptarëve që jetuan nën frikën e shtetit. Këto histori nuk mund të fshihen nga kujtesa kombëtare vetëm sepse kanë kaluar dekada dhe se ashtu i teket, qoftë edhe një poete.

Sa herë e kam thenë e shkruar se, pikërisht, këtu qëndron përgjegjësia e politikës shqiptare. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf –Pas rënies së komunizmit, Shqipëria pati mundësinë të ndërtonte një proces të gjerë dhe të qëndrueshëm të përballjes me të kaluarën e saj komuniste. Por ky proces ka mbetur i paplotë dhe shpesh është trajtuar në mënyrë të fragmentuar e të politizuar, nga udhëheqsit më të lartë të shtetit dhe të qeverive shqiptare, e deri te “poetja” e Lushnjes. Përgjegjësia nuk mund t’i ngarkohet vetëm një partie apo një qeverie. Përgjatë 35 viteve kanë qeverisur forca të ndryshme politike dhe të gjitha kanë pasur mundësinë të kontribuojnë në ndërtimin e një kulture të qëndrueshme të kujtesës, siç kanë bërë shumica e vendeve ish-komuniste të Evropës lindore. Jam shprehur shpesh se përgjegjësia është më e gjerë. Frank Shkreli: Shqipëria të dënojë zyrtarisht vra.sjet makabër të komunizmit | Gazeta Telegraf.

Është përgjegjësi e klasës politike të tranzicionit. Është përgjegjësi e institucioneve të arsimit dhe kulturës. Është përgjegjësi e historianëve, intelektualëve dhe mediave. Dhe, mbi të gjitha, është përgjegjësi e shtetit që brezat e rinj të mos e mësojnë komunizmin nga legjendat, nostalgjia apo propaganda, por nga dokumentet, dëshmitë dhe faktet. Sepse aty ku mungon historia e vërtetë, lind miti. Dhe aty ku mungon kujtesa, nostalgjia mund të gjejë terren. Kjo është arsyeja pse ngjarje të tilla si ajo në Lushnjë nuk duhen parë si çështje të vogla kulturore. Ato janë një sinjal se përballja e shoqërisë shqiptare me të kaluarën komuniste ende nuk ka përfunduar. Përballja me të kaluarën komuniste, nuk është hakmarrje, është kujtesë. Frank Shkreli: Lavdi grave të qendresës anti-komuniste shqiptare. Ka ardhur koha që Shqipëria dhe politika të bëjnë një dallim të qartë.

Përballja me krimet e komunizmit nuk është hakmarrje ndaj atyre që kanë menduar ndryshe. Nuk është luftë kundër një brezi. Nuk është përpjekje për të fshirë historinë. Përkundrazi. Është përpjekje për ta vendosur historinë në vendin e saj. Një shoqëri demokratike nuk ka pse të ketë frikë nga e vërteta. Ajo duhet të jetë në gjendje të shohë edhe faqet më të errëta të historisë së saj pa i zbukuruar dhe pa i fshehur. Nëse Shqipëria dëshiron të ecë përpara, duhet t’u japë hapësirë edhe zërave të viktimave të diktaturës. Duhet të ruajë dokumentet, të kujtojë viktimat, të edukojë brezat dhe të krijojë institucione ku historia mund të studiohet pa ndërhyrje politike. Sepse një komb që nuk njeh vuajtjet e veta rrezikon t’i relativizojë ato. Dhe kur krimet relativizohen, rruga drejt nostalgjisë bëhet më e shkurtër.

Frank Shkreli: Klasa politike në Shqipëri dhe në Kosovë po tradhëton shpresën dhe besimin e shqiptarëve për të ardhmen | Gazeta Telegraf

Shumë mire që rasti i Lushnjes të tërheq vëmendje e publikut, por kjo çeshtje nuk duhet të mbetet në Lushnje. Pyetja duhet t’i drejtohet çdo bashkie, çdo biblioteke, çdo muzeu, çdo shkolle dhe çdo institucioni public, Akademia e Shkencave e universitetet: Çfarë mesazhi u përcjellet brezave për diktaturën komuniste?

A po u mësojmë se liria dhe demokracia janë vlera që duhet të mbrohen? A po u tregojmë se çfarë ndodh kur një parti, një ideologji dhe një udhëheqës vendosen mbi individin dhe mbi të drejtat e tij? A po u tregojmë historinë e atyre që vuajtën? A po i ruajmë dëshmitë e tyre? Apo po lejojmë që boshllëkun ta mbushë nostalgjia? Këto janë pyetje që nuk mund të shmangen më. Pas 35 vitesh, Shqipëria nuk ka nevojë për një luftë të re politike mbi komunizmin. Ka nevojë për një konsensus demokratik mbi faktin se krimet dhe shkeljet e të drejtave të njeriut nuk mund dhe as nuk duhet të relativizohen nga nostalgjia politike, sidomos kur ky relativizim praktikohet nga nivelet më të larta politike, akademike dhe institucionale të Shqipërisë. Shqipëria ka ende plagë të pambyllura me të kaluarën e saj komuniste. Ish i burgosuri i regjimit komunist të Enver Hoxhës, Profesori i ndjerë Sami Repishti do u thonte se me relativizimin e krimeve të komunizmit po lëndoni gjithnjë “plagët tona të hapuna” SAMI REPISHTI – JU LUTEMI, MOS LËNDONI PLAGËT TONA TË HAPUNA! – Dielli | The Sun

Të rinjtë shqiptarë duhet të kenë mundësi ta studiojnë komunizmin pa propagandë, por edhe pa harresë, siç po ndodhë edhe në Shtetet e Bashkuara. Dhe kjo nuk mund të jetë detyrë vetëm e familjeve të ish-të përndjekurve. Është detyrë dhe përgjegjësi e shtetit. Shikoni botën rreth jush. Frank Shkreli: Kur historia e komunizmit hyn në klasat amerikane | Gazeta Telegraf. Është detyrë e gjithë shoqërisë. Është detyrë e kujtesës kombëtare. Sepse e ardhmja nuk ndërtohet duke harruar të kaluarën. Ndërtohet duke e njohur atë. Dhe nëse sot diktatori mund të rikthehet në vargje si “yll” e “dritë”, brenda një institucioni publik, ndoshta kjo duhet të na bëjë të kuptojmë se problemi nuk është vetëm nostalgjia e disa individëve. Problemi është se 35 vjet nuk kanë mjaftuar për ta bërë kujtesën e diktaturës një pjesë të qëndrueshme të ndërgjegjes demokratike të Shqipërisë. Kjo është një përgjegjësi që politika dhe institucionet shqiptare nuk mund ta shtyjnë më, pafundësisht. Sepse një vend që nuk përballet me të kaluarën e vet e ka më të vështirë të ndërtojë një të ardhme të sigurt demokratike. Për ata që kanë sy për të parë dhe veshë për të dëgjuar, ky fakt po shihet çdo ditë në rrugët e Tiranës dhe mbarë Shqipërisë, po shihet, sidomos, në largimin masiv të rinisë shqiptare nga vendlindja. Shqipëria dhe Kombi shqiptar kanë nevojë për një pajtim kombëtar. Frank Shkreli*: Pajtimi kombëtar, mbi të gjitha! | Gazeta Telegraf

E kaluara komuniste nuk zhduket duke e heshtur ose duke e injoruar atë. Se, do s’do ajo rikthehet — ndonjëherë edhe në vargje, madje edhe në një bibliotekë publike si ajo e Lushnjes, ditët e fundit. Kujtesa historike pra, nuk është pronë private, por është e të gjithëve. Dhe diktatura nuk bëhet më e butë as më pak diktaturë, vetëm se për ‘të shkruhen vargje.

Një bibliotekë publike duhet të jetë shtëpi e librit. Jo strehim i nostalgjisë për diktaturën kriminale komuniste pothuaj gjysëm shekullore.

It Is the Economy Prime Minister But First It Is the People

by

By Cafo Boga, M.S. in Diplomacy – September 20, 2026/

James Carville’s famous phrase—“It’s the economy, stupid”—helped focus Bill Clinton’s successful 1992 presidential campaign on the issue that mattered most to ordinary Americans: their economic well-being. More than three decades later, a version of that message should be delivered to the prime ministers of Albania, Kosova, and Montenegro: It is the economy, Prime Minister—but first, it is the people.

These three countries are not identical. Each has its own political system, economic circumstances, and national challenges. Yet their leaderships share a troubling tendency: power has become increasingly personalized, while governments have become progressively disconnected from the people they are supposed to serve.

Their prime ministers dominate television, social media, public ceremonies, international meetings, and national political debate. They announce tourism records, salary increases, infrastructure projects, foreign investments, and progress toward European integration. They frequently present themselves as the indispensable guardians of the nation.

But leadership is not measured by the number of speeches delivered, projects announced, or international leaders received. It is measured by whether citizens can live with dignity, whether institutions function without political interference, and whether young people can imagine a future in their own countries.

Albania A Crisis of Trust Democracy and Economic Direction

Prime Minister Edi Rama can point to genuine achievements. Albania’s international visibility has increased, tourism has expanded, infrastructure has improved, and the country has progressed in its negotiations with the European Union.

But after so many years in power, a growing number of Albanians no longer trust either Rama or Sali Berisha—or the political establishments they represent.

The continuing demonstrations are no longer solely protests against an individual government decision. They reflect a much deeper rejection of a political order dominated for decades by the same personalities, parties, networks, and methods of government. What began with opposition to controversial development and environmental decisions has broadened into demands for political accountability, constitutional and electoral reform, and democratic renewal.

Many Albanians increasingly believe that both Rama and Berisha should withdraw from frontline politics and allow a new generation of leaders to emerge. Whether or not one agrees with every demand of the demonstrators, the persistence of the protests reveals a profound crisis of confidence in Albania’s existing political class.

The economic problem is equally fundamental. Albania cannot build a sustainable economy primarily upon seasonal tourism, construction projects, speculative property development, remittances, and real-estate investments whose financing is not always sufficiently transparent. Hotels, apartment towers, resorts, and luxury developments may increase the official value of economic activity, but they do not necessarily create a balanced and productive economy.

A sound economy must also manufacture, cultivate, process, innovate, and export.

Albania needs factories, modern agriculture, food-processing industries, technology enterprises, vocational education, regional development, and reliable employment throughout the year. It must produce more of what its citizens consume and export enough goods and services to narrow its structural trade imbalance—without treating remittances from emigrants and seasonal tourism receipts as substitutes for domestic production.

The ultimate judgment upon Albania’s economy is not the number of foreign visitors entering the country. It is the number of Albanians who believe they must leave it.

Albania is confronting a severe demographic crisis driven by mass emigration and declining fertility. The United Nations Population Fund has warned that the country’s population is steadily shrinking as these two forces reinforce one another. Precise estimates of the Albanian population abroad vary, and Albania should not be described categorically as having Europe’s lowest birth rate without fully comparable current data. The central conclusion, however, is undeniable: Albania is losing a substantial share of its young and productive population while the population remaining at home grows older.

A country cannot construct a successful future if its most ambitious young people see departure as their best opportunity.

Kosova Winning Elections Is Not the Same as Governing

Albin Kurti entered government with considerable moral and political authority. He promised to challenge corruption, strengthen the state, defend Kosova’s sovereignty, and break with the compromised practices of the old political establishment.

Those objectives remain important. But winning the largest number of votes does not give one party ownership of every major institution.

Kosova is a parliamentary democracy. It requires negotiation, coalition-building, institutional restraint, and compromise. The prime minister must govern not only for those who voted for him but also for citizens represented by other parties.

Kurti has not succeeded in building a durable national consensus with the opposition. Because Vetëvendosje received the most votes, he too often appears to proceed as though the country’s highest governing positions should naturally remain under the control or decisive influence of his party. The opposition, meanwhile, has frequently responded with obstruction rather than responsible cooperation.

The result has been prolonged political paralysis, repeated elections, delayed reforms, and continuing difficulty in resolving the presidency. Kosova faces the danger of another costly election that may reproduce essentially the same political arithmetic. The impasse also threatens international financing, institutional reform, and the country’s European ambitions.

Responsibility does not rest upon Kurti alone. Opposition parties must also place the country above partisan calculation. But as the leader with the strongest electoral mandate, Kurti carries the greatest responsibility for initiating compromise.

He must become more of a democratic moderator and less of a commanding and uncompromising political figure. Leadership is not demonstrated by prevailing in every dispute. Sometimes it is demonstrated by making the first concession necessary to move the country forward.

Kosova also needs less permanent political confrontation and far greater concentration on its economy: employment, energy, education, agriculture, manufacturing, investment, exports, and the departure of its young people.

Sovereignty is essential—but sovereignty must produce a functioning state and a better life for the people who live in it.

Montenegro European Integration Without Genuine Decentralization

Montenegro presents itself as a multicultural state and the leading candidate for European Union membership. On paper, Albanians enjoy equal constitutional and political rights. In practice, however, formal equality has not always produced equal influence, economic development, institutional representation, or control over local resources.

The cultural and historical divide cannot be ignored. Albanians are not a Slavic people, and their language, identity, history, and relationship with the state are distinct. Montenegro can become a genuine multiethnic democracy only when it treats that difference as part of the country’s richness rather than as an inconvenience to be administratively managed.

Albanian-populated areas have not received economic development proportionate to their natural resources and potential. As a result, many Albanians have emigrated—particularly to the United States—leaving their communities demographically and economically weakened.

This makes proposed changes affecting local self-government especially important. The government may claim that legislative amendments are necessary to harmonize Montenegro’s laws with European standards. But harmonization with Europe should strengthen decentralization, subsidiarity, consultation, and local democracy—not transfer additional authority from municipalities to the central government.

The European Commission has already observed that, although Montenegrin municipalities possess formal responsibilities, they frequently require central-government approval, have limited financial autonomy, and are not always consulted about legislation that directly affects them. The fact that the Union of Municipalities submitted dozens of amendments to the proposed legislation demonstrates that these concerns are neither marginal nor confined to Albanian municipalities.

For Ulqin, however, the danger is particularly serious. The municipality possesses some of Montenegro’s most valuable remaining coastal resources, including Velika Plaža—Long Beach—and other strategically important land. If the central government can make consequential decisions concerning municipal territory and assets without the municipality’s meaningful consent, local self-government becomes largely symbolic.

It would be premature to state as an established fact that the government intends to sell municipal property without municipal approval unless the final statutory language proves that conclusion. It is entirely legitimate, however, to warn that further concentration of authority creates the risk that decisions about valuable municipal assets could be made against the wishes of the communities that own, inhabit, and depend upon them. European integration cannot become a label used to justify centralization.

The Illusion of the Omnipotent Leader

Rama, Kurti, and Milojko Spajić differ greatly in personality, political history, and governing circumstances. But each must confront the same democratic truth: a prime minister is not the state.

A leader who dominates every political conversation may appear powerful, but that power often conceals institutional weakness. If ministers cannot act independently, parliaments cannot scrutinize government, municipalities cannot protect their assets, opposition parties cannot contribute, and citizens cannot influence decisions, democracy becomes dependent upon the personality of one individual.

No prime minister can personally create employment, administer justice, educate children, manage municipalities, protect the environment, attract responsible investment, and defend democracy. These responsibilities require competent institutions and a political culture that survives individual leaders.

When every achievement is credited to the leader, every failure must also become his responsibility.

What Would an Ideal Democratic System Look Like

1. Government belongs to the people. Elected officials exercise temporary authority entrusted to them by citizens; they do not own the state.

2. Institutions are stronger than individuals. Courts, parliaments, municipalities, regulators, public administrations, and the media must function independently of the governing party.

3. The majority governs but it does not rule without limits. Opposition parties and minority communities must have meaningful participation and legal protection.

4. Compromise is a democratic responsibility. A leader who cannot negotiate cannot govern a pluralistic society effectively.

5. Local communities must control local affairs. Decisions about municipal land, development, culture, and resources should not be imposed by central authorities without genuine consultation and consent.

6. The economy must serve society. Growth must create productive employment, support agriculture and industry, encourage exports, and offer young people a reason to remain.

7. Public office must remain temporary. Democratic leaders should strengthen institutions and prepare successors rather than cultivate personal indispensability.

8. Citizens must be heard between elections. Peaceful protest, independent journalism, civil society, and public consultation are not threats to government; they are safeguards of democracy.

The Case for Term Limits

Albania, Kosova, and Montenegro should seriously consider limiting certain senior executive offices—including the prime ministership—to two full consecutive terms, followed by at least one complete term out of office. Although term limits for prime ministers are uncommon in established European parliamentary democracies, those countries generally possess stronger institutional safeguards. In younger democracies, where political parties and state institutions can become dominated by powerful individuals, carefully designed term limits could encourage political renewal, create opportunities for a new generation of leaders, and reduce the danger that one person will capture a party, weaken democratic institutions, and build a political personality cult that refuses to disappear.

Term limits alone, however, cannot protect democracy. A departing prime minister may continue controlling the governing party or attempt to exercise power through a chosen successor. Term limits must therefore be accompanied by internal party democracy, transparent political financing, independent courts and media, a professional civil service, strong parliamentary oversight, and effective protections against conflicts of interest and political patronage.

No person should remain in power long enough to convince himself—or the country—that the state cannot function without him.

A Moment for Honest Self Assessment

The political leaderships of Albania, Kosova, and Montenegro have not yet succeeded in building sufficiently stable democracies or productive economies capable of meeting the needs of their people.

This does not mean that nothing has been achieved. Nor does it mean that every failure belongs exclusively to the current prime ministers. The region inherited weak institutions, historical conflicts, corruption, economic underdevelopment, and political divisions.

But leaders are elected to overcome inherited problems—not to use them indefinitely as explanations.

The political elites of all three countries must undertake an honest assessment of their performance. They must abandon the belief that political dominance is equivalent to successful government and develop a new approach based upon institutional democracy, economic production, local authority, national consensus, and human dignity.

The final message is therefore not simply: It is the economy, Prime Minister.

It is something more fundamental: It is the people, Prime Minister. The economy must serve them, democracy must protect them, and government must remain accountable to them. You were elected to serve—not to rule above them.

Is AI, the Apocalypse Now?

by

By Rafael Floqi/

The narrowing artificial-intelligence gap between the United States and China is no longer merely a contest between technology companies. It is becoming a struggle over economic power, national security, military advantage and global influence. As increasingly capable models appear in rapid succession, humanity faces an uncomfortable question: Are we building the most useful instrument in history—or accelerating toward a danger we may be unable to control? The United States remains a leader in advanced models, research and high-performance chips, but China is rapidly closing the distance. Chinese companies such as DeepSeek, Moonshot AI, Z.ai and Alibaba have demonstrated that powerful systems can be developed despite American restrictions on access to cutting-edge semiconductors. According to the Associated Press, experts now describe the American advantage as narrow and potentially fragile.

President Donald Trump summarized the competitive mentality in four words: “Whoever wins AI, wins.” His administration’s AI strategy similarly declares that the United States must prevail in the global race. The White House AI Action Plan presents artificial intelligence as a foundation of economic competitiveness, national security and American technological leadership. China sees the contest in similarly strategic terms. Beijing is pursuing technological self-reliance while warning that AI can be used for cyberattacks, data theft, political manipulation and deepfake propaganda. Both governments therefore recognize the danger, but neither wants to slow down while the other continues racing ahead.

This creates what might be called the AI security trap. If Washington pauses, it fears Beijing will take the lead. If Beijing exercises restraint, it fears permanent dependence on American technology. When both sides believe caution benefits the opponent, speed becomes a measure of survival. Safety testing, transparency and public oversight may then be treated as delays instead of necessities.

The greatest immediate dangers are already visible. AI can produce convincing false photographs, voices and videos within seconds. It can imitate public officials, manipulate voters, generate propaganda and overwhelm social media with fabricated events. It can assist hackers in identifying software vulnerabilities, automate surveillance and make fraud cheaper and more convincing. It may also eliminate or transform millions of jobs before governments, schools and workers have time to adapt.

These threats do not require a conscious or evil machine. They require only powerful systems placed in irresponsible human hands. The longer-term danger is more disturbing. Developers are building “agentic” systems capable of planning and executing complicated tasks with decreasing human supervision. An AI does not need emotions, hatred or a desire for domination to cause catastrophic harm. It needs only a badly defined objective, access to important systems and enough autonomy to pursue its instructions in ways its creators did not anticipate.

The leaders of the AI industry have themselves acknowledged this possibility. Sam Altman of OpenAI, Demis Hassabis of Google DeepMind and Dario Amodei of Anthropic signed a declaration stating: “Mitigating the risk of extinction from AI should be a global priority.” The Center for AI Safety published the statement alongside signatures from hundreds of researchers and public figures.

OpenAI has also warned that superintelligence “could lead to the disempowerment of humanity or even human extinction.” Its statement on controlling superintelligent systems acknowledged that existing methods may not be sufficient to supervise machines significantly more capable than their human overseers. These warnings should be taken seriously, but not transformed into theatrical certainty. There is no evidence that today’s AI systems possess consciousness, independent ambition or a secret intention to destroy humanity. They generate outputs by processing enormous quantities of data and identifying patterns. They can make remarkable discoveries, but they can also fabricate facts, misunderstand instructions and reproduce human prejudice.

Therefore, “Apocalypse Now” is not a description of present reality. It is a warning about a possible future created by political rivalry, corporate competition and weak safeguards. Panic can be as dangerous as complacency. Exaggerated predictions may convince the public that catastrophe is inevitable and that ordinary people have no role in shaping the future. They may also distract attention from harms already occurring: discrimination by automated systems, loss of privacy, deepfake fraud, intellectual-property disputes, concentration of power and the displacement of workers.

At the same time, dismissing every warning as science fiction would be irresponsible. Humanity has repeatedly introduced transformative technologies before fully understanding their consequences. Nuclear weapons created destructive power capable of ending civilization, yet international agreements, monitoring systems and communication between rivals reduced some of the risks. AI requires a comparable seriousness, although its software can spread more easily than nuclear material and is far more difficult to contain.

The United States and China do not need to trust one another completely to recognize shared interests. Neither country benefits from uncontrolled autonomous weapons, AI-assisted biological attacks, attacks on hospitals and electrical grids, or machines making irreversible military decisions without meaningful human authorization. Agreements on testing, incident reporting, cybersecurity and human control over nuclear systems could reduce common dangers without ending technological competition.

AI companies must also accept responsibilities proportional to their power. Independent safety evaluations should occur before exceptionally capable systems are widely released. Developers should report serious failures, protect training systems from theft and explain what their models can and cannot reliably do. Governments, meanwhile, must avoid both extremes: regulation so rigid that it freezes legitimate innovation, and regulation so weak that corporations effectively police themselves.

Artificial intelligence could accelerate medical research, improve education, help scientists understand climate systems and give people powerful new creative tools. It could also strengthen dictatorships, industrialize deception and place weapons or infrastructure under inadequate human control. The technology does not guarantee either future. Human decisions will determine which becomes more likely.

The central question is therefore not whether America or China will win the AI race. It is whether humanity can prevent the race from eliminating every meaningful brake on innovation. The apocalypse is not here. But the warning lights are visible. If intelligence advances faster than wisdom, law and international cooperation, the final failure may not come from a machine that rebels against humanity. It may come from humanity becoming so frightened of losing the race that it forgets why the race was being run.

Foto: https://ekofin.al

Epiri si Shqipëri e Poshtme në hartografinë franceze të Nicolas de Fer-it: një dëshmi e rëndësishme e hapësirës shqiptare në fillim të shekullit XVIII

by

Harta e Nicolas de Fer-it, “Grece Moderne ou Partie Meridionale de la Turquie en Europe”, e datuar në vitin 1705, përbën një dokument me rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë evropiane dhe për mënyrën se si në fillim të shekullit XVIII perceptohej dhe emërtohej hapësira e Ballkanit jugperëndimor. Ajo nuk është thjesht një paraqitje gjeografike e territoreve osmane në Evropë, por edhe një dëshmi e mënyrës se si hartografia perëndimore klasifikonte hapësirat, përdorte emërtime rajonale dhe lidhte koncepte të ndryshme gjeografike me njëra-tjetrën.

David Rumsey Historical Map Collection e katalogon hartën me autor Nicolas de Fer (1646–1720), datë 1705, botues “Chez l’Auteur”, Paris, me përmasa rreth 34 × 23 cm. Harta është pjesë e traditës së Atlas Curieux dhe paraqet pjesën jugore të Turqisë evropiane, përfshirë territore që sot lidhen me Greqinë, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut. Katalogimi thekson gjithashtu përdorimin e paraqitjes piktoreske të relievit, hijezimeve dhe vijëzimeve.

“Harta e Nicolas de Fer-it në David Rumsey Historical Map Collection” (https://reference-url-citation.invalid/2)

I. Një hartë e Evropës Osmane, jo një hartë e shteteve moderne.

Pika e parë që duhet mbajtur parasysh është se harta e vitit 1705 nuk mund të lexohet me kategoritë politike të shekullit XX. Në atë kohë Shqipëria si shtet kombëtar nuk ekzistonte dhe territori paraqitej brenda strukturës politike të Perandorisë Osmane.

Pikërisht për këtë arsye, emërtimet që përdor de Fer-i duhen trajtuar si kategori të gjeografisë historike dhe hartografisë së kohës, jo si kufij shtetërorë në kuptimin modern.

Megjithatë, kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e hartës. Përkundrazi, rëndësia e saj qëndron pikërisht në faktin se ajo tregon se si një hartograf francez i fillimit të shekullit XVIII e konceptonte hapësirën shqiptare dhe epirote në kuadrin më të gjerë të Ballkanit osman.

Brenda hapësirës së hartës de Fer-i përdor një sistem të hollësishëm emërtimesh rajonale. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga elementet më interesante të hartës.

II. “Epire ou Basse Albanie”, formulimi më domethënës.

Një nga përcaktimet më të rëndësishme të leximit të hartës është formulimi: “Epire ou Basse Albanie”. Pra: “Epiri ose Shqipëria e Poshtme”.

Ky formulim është jashtëzakonisht domethënës për historinë e perceptimit hartografik të hapësirës shqiptare. Nuk kemi të bëjmë thjesht me një përmendje të Shqipërisë dhe as vetëm me një emërtim të Epirit. Kemi një lidhje të drejtpërdrejtë terminologjike midis dy emërtimeve:

Epire = Basse Albanie.

Kjo do të thotë se, në klasifikimin rajonal të paraqitur nga kjo hartë, koncepti “Epir” vendoset në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me konceptin “Shqipëri e Poshtme”.

Kjo është një dëshmi e rëndësishme për historinë e terminologjisë gjeografike evropiane.

III. “Haute Albanie” dhe ndarja e hapësirës shqiptare.

Rëndësi të veçantë merr kjo shprehje kur vendoset përballë termit tjetër: “Haute Albanie” – Shqipëria e Epërme. Dy formulimet krijojnë një çift terminologjik:

Haute Albanie – Basse Albanie

ose:

Shqipëria e Epërme – Shqipëria e Poshtme.

Në këtë mënyrë, harta nuk e përdor “Albanie” vetëm si një emërtim të ngushtë për një territor të caktuar. Ajo e përdor atë në një kuptim më të gjerë rajonal, brenda të cilit dallohen pjesë të ndryshme të hapësirës.

Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të analizës.

Nëse “Epire” shoqërohet me “Basse Albanie”, atëherë kemi një dëshmi se në këtë traditë hartografike franceze termi “Albanie” mund të funksiononte si një kategori gjeografike më e gjerë se kufijtë e Shqipërisë së sotme.

Pra, harta nuk na jep një hartë të Shqipërisë së vitit 1705 në kuptimin modern; ajo na jep diçka tjetër, ndoshta edhe më interesante për historianin e hartografisë: mënyrën se si hapësira shqiptare konceptohej dhe emërtohej nga një hartograf evropian para krijimit të shtetit shqiptar.

IV. Boshti Shkodër – Durrës – Ohër – Korçë – Konicë – Janinë – Prevezë.

Leximi i toponimisë së hartës e bën edhe më të qartë shtrirjen e hapësirës që paraqitet.

Ndër emrat që shfaqen në këtë kuadër janë:

Scutari – Shkodër,

Durazzo – Durrës,

Ochrida – Ohër,

Korgsie – Korçë,

Canicce – Konicë,

Argirocaste – Gjirokastër,

Joanina – Janinë,

Preveze – Prevezë.

Këta emra nuk duhen trajtuar si një vijë kufitare moderne. Ata duhet lexuar si një rrjet qendrash dhe pikash orientuese përmes të cilave hartografi ndërtonte strukturën hapësinore të rajonit.

Megjithatë, rëndësia e tyre është e madhe: harta nuk e kufizon konceptin e hapësirës shqiptare vetëm në bregdetin Adriatik. Ajo paraqet një hapësirë që depërton thellë në brendësi të Ballkanit.

V. Janina – një pikë kyçe e leximit.

Veçanërisht domethënës është pozicioni i Janinës (Joanina). Janina është një nga qendrat më të rëndësishme historike të Epirit dhe një pikë kyçe për të kuptuar marrëdhënien midis terminologjisë “Epire” dhe “Basse Albanie”.

Nëse territori që lidhet me “Epire ou Basse Albanie” shtrihet deri në zonën e Janinës, atëherë kuptimi i “Basse Albanie” është dukshëm më i gjerë sesa një koncept që do të kufizohej vetëm në Shqipërinë e sotme veriore ose qendrore. Kjo e bën hartën veçanërisht interesante për studimin e historisë së perceptimit të hapësirës shqiptare.

VI. Preveza dhe hapësira joniane.

Një tjetër pikë e rëndësishme është Preveza (Preveze). Pozicioni i saj në skajin jugor të kësaj hapësire ndihmon në kuptimin e mënyrës se si hartografi konceptonte Epirin si një rajon që shtrihej deri në skajin jugperëndimor të gadishullit.

Prania e Prevezës, e kombinuar me Janinën, Konicën, Gjirokastrën dhe Korçën, tregon se hapësira e trajtuar nuk është vetëm një hapësirë bregdetare, por një sistem rajonal i gjerë.

Kjo është arsyeja pse formulimi “Epire ou Basse Albanie” duhet lexuar në lidhje me të gjithë strukturën hapësinore të hartës dhe jo si një shprehje e izoluar.

VII. Korça dhe Konica: Shqipëria e Poshtme nuk është vetëm bregdet.

Dy emra të tjerë me rëndësi janë Korgsie (Korçë) dhe Canicce (Konica). Prania e tyre e zhvendos vëmendjen nga bregdeti drejt brendësisë malore të rajonit. Kjo është e rëndësishme sepse tregon se koncepti i “Basse Albanie”, nëse lexohet në kuadrin e hartës, nuk duhet reduktuar në një hapësirë të ngushtë bregdetare. Ai lidhet me një territor shumë më të gjerë, të strukturuar nga qytete, rrugë, male, lumenj dhe qendra rajonale. Në këtë pikë, harta bëhet një dokument i historisë së perceptimit hapësinor.

VIII. Relievi dhe mënyra e ndërtimit të hapësirës.

De Fer-i nuk paraqet vetëm emra vendesh. Relievi shprehet përmes paraqitjeve piktoreske të maleve, hijezimeve dhe vijëzimeve. Katalogimi i David Rumsey-t e konfirmon këtë mënyrë të paraqitjes së relievit. Kjo teknikë është karakteristike për hartografinë e kohës, kur paraqitja e relievit nuk bazohej në izohipse moderne. Malet shfaqen si forma grafike, ndërsa hapësira ndërmjet tyre ndërtohet përmes lumenjve, rrugëve, vendbanimeve dhe kufijve rajonalë. Prandaj, harta duhet lexuar njëkohësisht në dy nivele: si dokument tekstual, përmes emrave dhe përkufizimeve; dhe si dokument hapësinor, përmes mënyrës se si këta emra vendosen në raport me njëri-tjetrin.

IX. Adriatiku dhe Joni si kufij natyrorë të hapësirës.

Në perëndim dhe jugperëndim, hapësira tokësore lidhet me Adriatikun dhe Jonin. Kjo ka rëndësi për mënyrën se si ndërtohet imazhi gjeografik i rajonit. Bregdeti nuk paraqitet i shkëputur nga brendësia; ai lidhet me qendrat e brendshme përmes një rrjeti të vazhdueshëm gjeografik. Në këtë kuptim, harta e de Fer-it është më shumë sesa një listë vendesh. Ajo është një model hapësinor i Ballkanit jugperëndimor të fillimit të shekullit XVIII.

X. Shqipëria si kategori gjeografike, jo si shtet modern.

Kjo është ndoshta çështja më e rëndësishme metodologjike. Kur lexojmë “Albanie” në një hartë të vitit 1705, nuk duhet ta barazojmë automatikisht me Republikën e Shqipërisë së sotme. Shteti shqiptar do të krijohej dy shekuj më vonë.

Por kjo nuk do të thotë se termi “Albanie” ishte pa përmbajtje gjeografike para krijimit të shtetit. Përkundrazi, harta e de Fer-it tregon se “Albanie” mund të përdorej si një kategori rajonale, e cila në këtë rast lidhet me një hapësirë të ndarë në “Haute Albanie” dhe “Basse Albanie”.

Kjo është pikërisht arsyeja pse dokumenti ka rëndësi për historinë e trojeve shqiptare. Ai nuk dëshmon ekzistencën e një shteti shqiptar në vitin 1705; dëshmon ekzistencën e një koncepti gjeografik të Shqipërisë në hartografinë evropiane të kohës.

XI. Përfundimi.

Harta e Nicolas de Fer-it e vitit 1705 përbën një dëshmi të rëndësishme për historinë e perceptimit hartografik të hapësirës shqiptare.

Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te numri i madh i toponimeve shqiptare dhe ballkanike që paraqiten në të, por sidomos te mënyra se si këto hapësira emërtohen dhe organizohen.

Formulimet “Haute Albanie” dhe “Epire ou Basse Albanie”, të lexuara së bashku, janë veçanërisht domethënëse. Ato tregojnë se në këtë traditë hartografike franceze “Albanie” mund të përdorej si një koncept rajonal më i gjerë dhe se “Epire” lidhej drejtpërdrejt me nocionin e “Shqipërisë së Poshtme”.

Fuqia e hartës si burim historik qëndron pikërisht në faktin se ajo dokumenton një mënyrë të hershme evropiane të konceptimit të hapësirës shqiptare, përpara krijimit të shtetit kombëtar shqiptar.

Në këtë kuptim, harta e de Fer-it mund të lexohet si një dokument i rëndësishëm i historisë së emrit, hapësirës dhe perceptimit të Shqipërisë në hartografinë evropiane.

Ajo na tregon se historia e trojeve shqiptare nuk duhet kërkuar vetëm në dokumentet politike dhe administrative, por edhe në vetë gjuhën e hartave. Në një hartë të vitit 1705, një formulim i vetëm “Epire ou Basse Albanie” hap një dritare të rëndësishme mbi mënyrën se si një pjesë e hapësirës së Ballkanit jugperëndimor konceptohej nga gjeografia evropiane e kohës.

Prof. Dr. Pal Nikolli