(27 vite pas dëbimit me dhunë të shqiptarëve nga Kosova).
Bllaca nuk mbetet vetëm një hapësirë e vuajtjes, por shndërrohet në një pikë kthese në ndërgjegjësimin ndërkombëtar. Pamjet e krizës humanitare dhe përmasat e saj ndikuan drejtpërdrejt në vendimmarrjen e NATO’s për të ndërhyrë kundër Serbisë, duke e vendosur këtë hapësirë në qendër të procesit të ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës. Kështu, Bllaca fiton një dimension të dyfishtë: ajo është njëkohësisht një simbol i dhimbjes dhe një katalizator i ndërhyrjes ndërkombëtare.
Prof.dr Skender Asani
Bllaca, si një hapësirë që në shikim të parë duket periferike dhe thjesht gjeografike, në fakt përfaqëson një nyje të thellë historike ku ndërthuren infrastruktura, dhuna dhe kujtesa kolektive. Për ta kuptuar plotësisht këtë dimension, analiza duhet të rikthehet në fundin e shekullit XIX, në momentin kur ndërtimi i linjës hekurudhore Shkup Mitrovicë në vitin 1878, në kontekstin e transformimeve të mëdha që pasuan Kongresin e Berlinit, krijoi jo vetëm një korridor ekonomik dhe ushtarak, por edhe një mekanizëm të ri për menaxhimin e popullsive përmes lëvizjes së detyruar. Kjo infrastrukturë, që në teori i përkiste modernitetit dhe zhvillimit, në praktikë u shndërrua në një instrument të politikave të dhunës demografike.
Valët e para të të dëbuarve shqiptarë nga Sanxhaku i Nishit, të cilët u përballën me forma të organizuara të dhunës dhe spastrimit etnik, u transportuan pikërisht përmes kësaj linje hekurudhore në drejtimin Mitrovicë Shkup Selanik, për t’u zhvendosur më tej drejt Anadollit. Në këtë trajektore, Bllaca merr kuptimin e një hapësire tranziti, një pikë nevralgjike ku fillonte shkëputja përfundimtare nga territori i origjinës. Ky model nuk mbeti i izoluar në një moment të vetëm historik. Ai u riprodhua edhe pas Luftërave Ballkanike, duke krijuar një valë të dytë të shpërnguljes së detyruar, që dëshmon për një vazhdimësi strukturore të përdorimit të infrastrukturës si mjet i inxhinierisë demografike.
Në këtë kuptim, linja hekurudhore Shkup-Mitrovicë nuk mund të analizohet më si një objekt neutral teknik, por si një aparat i institucionalizuar i lëvizjes së kontrolluar, i cili në periudha të ndryshme historike është vënë në shërbim të projekteve politike të spastrimit dhe zhvendosjes. Kjo tezë gjen konfirmimin më dramatik gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur në mars të vitit 1943 mbi 7000 hebrenj u deportuan përmes kësaj rruge, duke kaluar nëpër Bllacë drejt kampit të shfarosjes Treblinka, në kuadër të politikave të zbatuara nga administrata fashiste bullgare në territoret e pushtuara. Ky episod e pozicionon Bllacën brenda një konteksti më të gjerë të topografisë së dhunës në Evropë, duke e ndërlidhur në mënyrë implicite me mekanizmat strukturorë të Holokaustit dhe duke e rikonfiguruar atë si një hapësirë ku infrastruktura, përtej funksionit të saj teknik, artikulohet si pjesë integrale e praktikave të dhunës së institucionalizuar. Në të njëjtën kohë, paralelisht me këtë logjikë represive të organizuar nga pushteti, në hapësirat malore përreth Bllacës u zhvillua një kundërveprim i heshtur humanitar, ku elementë të popullsisë shqiptare ndërhynin në mënyrë të fshehtë për të nxjerrë dhe orientuar hebrenjtë drejt rrugëve alternative të shpëtimit, duke i kanalizuar përmes rrjeteve ilegale në drejtim të territorit shqiptar, i perceptuar si një hapësirë e mundshme mbrojtjeje dhe mbijetese. Ky dualizëm ndërmjet infrastrukturës së dhunës së institucionalizuar dhe praktikave lokale të solidaritetit e bën Bllacën një pikë nyje ku përplasen dy logjika historike diametralisht të kundërta: ajo e shfarosjes së organizuar dhe ajo e shpëtimit të rrezikshëm, por etikisht të motivuar.
Rikthimi i kësaj logjike në fund të shekullit XX, gjatë Luftes se Kosovës, dëshmon për një përsëritje të frikshme të historisë. Në prillin e vitit 1999, Bllaca u shndërrua në një hapësirë të grumbullimit masiv të shqiptarëve të dëbuar me forcë nga Kosova, duke krijuar një situatë që sfidonte çdo normë të së drejtës ndërkombëtare humanitare. Dëshmia e një të mbijetuari të Holokaustit, i cili e krahasoi këtë përvojë me deportimet e Luftës së Dytë Botërore, nuk është vetëm një figurë retorike, por një tregues i një strukture të përsëritur të dhunës së organizuar, ku transporti dhe zhvendosja bëhen instrumente të zhdukjes së identitetit dhe të pranisë territoriale.
Në këtë moment, Bllaca nuk mbetet vetëm një hapësirë e vuajtjes, por shndërrohet në një pikë kthese në ndërgjegjësimin ndërkombëtar. Pamjet e krizës humanitare dhe përmasat e saj ndikuan drejtpërdrejt në vendimmarrjen e NATO’s për të ndërhyrë kundër Serbisë, duke e vendosur këtë hapësirë në qendër të procesit të ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës. Kështu, Bllaca fiton një dimension të dyfishtë: ajo është njëkohësisht një simbol i dhimbjes dhe një katalizator i ndërhyrjes ndërkombëtare.
Nga një perspektivë teorike, kjo hapësirë mund të konceptohet si një zonë liminale, ku individët humbin statusin e tyre juridik dhe reduktohen në ekzistencë të zhveshur nga mbrojtja institucionale. Në këtë kuptim, ajo mund të krahasohet analitikisht me raste si Masakra e Srebrenicës, jo për të barazuar tragjeditë, por për të evidentuar një model të përsëritur të dështimit ndërkombëtar dhe reagimit të vonuar. Megjithatë, ajo që e bën Bllacën të veçantë është fakti se ajo përfaqëson një hapësirë ku kjo logjikë e dhunës është përsëritur në intervale të ndryshme historike, duke krijuar një sedimentim të traumës kolektive.
Në këtë kontekst, kërkesa për institucionalizimin e kujtesës në Bllacë nuk duhet të kuptohet si një projekt i thjeshtë memorial, por si një domosdoshmëri strukturore për ndërtimin e një kulture të qëndrueshme të kujtesës dhe drejtësisë. Strukturat ekzistuese përkujtimore, si memorialet dhe elementet simbolike, megjithëse të rëndësishme, mbeten të pamjaftueshme për të përballuar kompleksitetin e kësaj trashëgimie historike. Ato duhet të integrohen në një projekt më të gjerë institucional, i cili do të funksiononte si një qendër muzeale dhe kërkimore me kapacitete të plota shkencore dhe dokumentare, potencialisht në kuadër të Qendrës Memoriale “Bllaca 1999”.
Një institucion i tillë do të kishte për funksion jo vetëm ruajtjen e kujtesës, por edhe prodhimin e dijes, artikulimin juridik të krimeve dhe transmetimin e përvojës historike tek brezat e rinj dhe opinioni ndërkombëtar. Përfshirja e departamenteve të specializuara nga dokumentimi i krimeve dhe analiza juridike, deri te arkivimi dhe komunikimi medial do ta shndërronte këtë projekt në një platformë të mirëfilltë të diplomacisë së kujtesës.
Në planin politik, një iniciativë e tillë përbën një akt të rëndësishëm të afirmimit të sovranitetit narrativ për Kosovën, por njëkohësisht kërkon një bashkëpunim të strukturuar me Maqedonine e Veriut, duke qenë se Bllaca është një hapësirë me rëndësi të përbashkët historike dhe gjeografike. Ky bashkëpunim do të krijonte jo vetëm një model rajonal të menaxhimit të kujtesës, por edhe një platformë për integrimin e kësaj përvoje në rrjetet ndërkombëtare të studimeve mbi gjenocidin dhe të drejtat e njeriut.
Në përfundim, Bllaca duhet të kuptohet si një arkiv i gjallë i historisë, një hapësirë ku dhuna e organizuar ka lënë gjurmë të përsëritura dhe ku kujtesa kërkon formë institucionale për të mbijetuar. Nëse kjo kujtesë mbetet e fragmentuar dhe e paorganizuar, ajo rrezikon të zbehet dhe të relativizohet. Por nëse institucionalizohet në mënyrë të qëndrueshme dhe të mirëstrukturuar, ajo shndërrohet në një instrument të fuqishëm të së vërtetës, drejtësisë dhe ndërgjegjësimit ndërkombëtar. Në këtë kuptim, Bllaca nuk është vetëm një dëshmi e së kaluarës, por një themel mbi të cilin ndërtohet narrativa e ndërkombëtarizimit dhe vetë shtetformimi i Kosovës.
