Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

PA BUSULL HISTORIKE – KUR “KULTURA” PËRPLASET ME KUJTESËN KOMBËTARE NË PRIZREN DHE HESHTJA E INSTITUCIONEVE NË PRISHTINË E NË TIRANË

by

Nga Frank Shkreli/

Jemi mësuar ta konsiderojmë Prizrenin si kryeqytetin shpirtëror të shqiptarëve. Jo për shkak të institucioneve, jo për shkak të pushtetit politik, por për shkak të peshës së historisë që ai mbart. Në këtë qytet Lidhja Shqiptare e Prizrenit ka hedhur themelet e vetëdijes kombëtare, në këtë qytet historia nuk është thjesht e kaluara — është identitet. https://telegraf.al/opinion/frank-shkreli-lidhja-e-prizrenit-nje-kthese-vendimtare-per-kombin/

Dhe pikërisht për këtë arsye, çdo zhvillim në Prizren nuk është i zakonshëm. Nuk mund të jetë. Kur në një hapësirë të tillë zhvillohen aktivitete me simbolikë të diskutueshme historike, reagimi nuk është thjesht emocional — është reagim ndaj një ndjenje se po lëkundet diçka më e thellë, në këtë mes. Sepse, për të gjithë ata që jetojnë aty ose kanë vizituar atë vend, Prizreni nuk është vetëm një qytet i bukur me kalldrëme dhe monumente. Ai është një pikë referimi për atë çfarë shqiptarët kanë qenë dhe çfarë pretendojnë të jenë.

Në qendër të Prizrenit, aty ku historia shqiptare ka marrë një nga kthesat më vendimtare të saj kombëtare, zhvillimi i një parade me simbole osmane para disa ditësh, me të drejtë ka shkaktuar reagime të forta, por edhe të ndara në opinionin publik. Për shumë qytetarë, kjo nuk është thjesht një shfaqje folklorike apo turistike, por një fyerje ndaj kujtesës historike të Kombit Shqiptar. Problemi nuk qëndron vetëm te një paradë apo një aktivitet i caktuar. Problemi është mungesa e një vije të qartë dhe standarde nga institucionet e dy shteteve shqiptare: çfarë përfaqëson sot Prizreni për shqiptarët? A është ai një skenë, ku përfaqsuesit e pushtuesve të çdo periudhë historike, mund të shfaqet pa dallim, apo një hapësirë që kërkon një filtër më të fortë të dukurive të tilla, për shkak të simbolikës që mbart?

Një qytet si Prizreni pra, kërkon përgjegjësi më të madhe nga institucionet shtetërore në Kosovë dhe në Shqipëri. Kërkon vetëdije. Kërkon kujdes. Nuk mjafton të thuash “është kulturë” apo “është trashëgimi”. Pyetja e vërtetë është: çfarë mesazhi po japin shqiptarët në të dy anët e kufirit shqiptaro-shqiptar kur zgjedhin të shfaqin, pikërisht, këtë pjesë të historisë, pikërisht, në këtë qytet dhe në këtë kohë? Nëse Prizreni është “kryeqytet shpirtëror simbolik”, siç e konsiderojnë shumica e shqiptarëve, atëherë ai duhet të trajtohet si i tillë e jo si një hapësirë neutrale ku gjithçka është e barabartë dhe e pranueshme, pa reflektim historik. Sepse në fund të fundit, një komb nuk humb historinë brenda natës. Ai e humb atë ngadalë — duke mos ditur më dhe më me shumë kujdes — se çfarë duhet të ruajë nga influencat dhe pretendimet e pushtuesve të huaj shekullorë në trojet e sotëme iliro-arbërore.

Nuk bëhet fjalë, pra, për një qytet të zakonshëm. Sepse, Prizreni është vendi ku më 1878 u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit — një moment themelor në artikulimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në përpjekjet për mbrojtjen e trojeve shqiptare, pa dallim qyteti a krahine. Prandaj, çdo aktivitet publik në këtë hapësirë nuk është thjesht spektakël; ai mbartë domethënie historike identitare pë shqiptarët. Pikërisht për këtë arsye, një pjesë e opinionit publik i sheh këto nisma, jo vetëm problematike, por edhe ofenduese ndaj identitetit kombëtar të shqiptarëve. Argumenti është i thjeshtë: historia nuk është neutrale. Ajo as nuk paraqitet në vakum, por në kontekste konkrete, me simbolikë dhe mesazhe që ndikojnë në mënyrën se si një komb e kupton vetveten dhe të kaluarën e vet.

Po nga ana tjetër, mbështetsit e këtyre aktiviteteve theksojnë se periudha osmane është pjesë e pandashme e historisë së qytetit dhe ka lënë gjurmë të dukshme në arkitekturë, kulturë dhe traditë. Sipas kësaj logjike, rikrijimet historike apo eventet tematike nuk janë glorifikim, por një mënyrë për të promovuar trashëgiminë dhe për të tërhequr turizëm. Por dilema nuk zgjidhet kaq lehtë. Sepse problemi nuk është vetëm çfarë shfaqet, por edhe ku dhe si shfaqet. Një aktivitet që mund të ishte i pranueshëm në një kontekst tjetër, merr një kuptim krejt tjetër kur zhvillohet në një hapësirë me ngarkesë të fortë simbolike kombëtare, siç është Prizreni, për të gjithë shqiptarët, kudo. Nëqoftse dikujt i nevojitet një kujtesë se prizreni është i të gjithë shqiptarëve, dëgjoni njëherë këngën popullore “Thërret Prizereni mori Shkodër”. Muzikën e këngës e ka punuar si kompozitor Hamëz Llapqeva, ndërsa autor i tekstit rezulton të jetë Sylë Bajrami, të dy shqiptarë nga Kosova Mix – Aurela Gace – Therret Prizreni (Kenge Moj).

Prandaj, në këtë mes, hyn në lojë një tjetër dimension i debatit e që është roli i institucioneve, si ruajtës të historisë, kulturës dhe të identitetit kombëtar shqiptar.

Si Tirana ashtu edhe Prishtina janë përballur shpesh me kritika për mungesë qëndrimi të qartë në raste të tilla, si dhe për rrezikun e influencave të huaja në trojet shqiptare. https://telegraf.al/opinion-2/frank-shkreli-edhe-nje-here-per-rrezikun-ruso-turk-ne-shqiperi-dhe-ne-kosove/ Në emër të “hapjes”, “diversitetit kulturor” apo “promovimit turistik”, vendimet në lidhje me dukuri të tilla, lihen të pa-artikuluara e pa standard, ndërsa publiku detyrohet t’i interpretojë vetë. Kjo heshtje zyrtare, natyrisht, krijon një boshllëk. Dhe në këtë boshllëk lindin përplasjet: njëra palë sheh në këto aktivitete një formë normalizimi dhe justifikimi të së kaluarës së pushtimeve të tokave shqiptare nga të huajt, ndërsa pala tjetër i konsideron si shprehje të një identiteti të shumëfishtë kulturor. Pa një kornizë të qartë institucionale, çdo ngjarje e tillë kthehet në krizë sado të vogël, publike.

Kjo është arsyeja pse kërkohet një qasje më e matur zyrtare. Jo mohimi i historisë, por kornizimi i saj me përgjegjësi. Për këtë janë fajtorë si Tirana ashtu edhe Prishtina. https://telegraf.al/politike/bashkia-tirane-ngre-monument-per-viktimat-e-grushtit-te-deshtuar-te-shtetit-kunder-erdoganit/ Një shtet që respekton veten nuk e fshin asnjë periudhë historike, por as nuk i trajton të gjitha njësoj. Ai vendos kufij të qartë për hapësirat simbolike në haopësirat publike, për mënyrën e përfaqësimit dhe për mesazhet që përcillen në publik. Sepse në fund të fundit, çështja nuk është vetëm për një paradë apo një aktivitet kulturor. Është për mënyrën se si një shoqëri zgjedh të kujtojë historinë e vet. Është për vijën ndarëse mes kujtesës dhe harresës. Ka momente kur një shoqëri duhet të ndalet dhe të pyesë veten: çfarë po festojmë në të vërtetë? Sepse jo çdo “aktivitet kulturor” është i pafajshëm dhe jo çdo rikrijim historik është i shkëputur nga domethënia që mbart. Dhe mbi të gjitha, mbeten pa përgjigje zyrtare, pyetjet thelbësore: a po e ruajnë shqiptarët historinë e vet, apo ata po mësohen ta relativizojnë atë, pak nga pak? Ku mbaron trashëgimia kulturore dhe ku fillon glorifikimi politik i pushtuesve historik të trojeve shqiptare?

Zhillimi i “Paradës ushtarake osmane” në Prizren këto ditë, kërkon shpjegim dhe përgjigje nga autoritetet vendore dhe qendrore të Republikës së Kosovës. Sepse pa busull historike nga autoritetet shtetërore e sidomos kur Tirana dhe Prishtina zyrtare heshtin për zhvillime të tilla në dy shtetet shqiptare atëherë, natyrisht, do vendosin të tjerët. Kur institucionet nuk flasin qartë, hapësira publike mbushet me zëra të tjerë. Dhe shpesh, këta zëra nuk udhëhiqen nga kujtesa historike as nga interest kombëtare por nga interesa të momentit — kulturore, turistike apo edhe politike.

Rasti i fundit në Prizren nuk është një incident i izoluar. Ai është simptomë e një problemi më të thellë: mungesa e një politike të qartë shtetërore për trajtimin e historisë në hapësirat publike, anë e mbanë trojeve shqiptare në Ballkanin

Perëndimor. Në një qytet ku u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, çdo aktivitet me simbolikë historike nuk mund të trajtohet si argëtim i zakonshëm. Sepse këtu nuk bëhet fjalë për ndalimin e historisë — por për kornizimin e saj me përgjegjësi.

Në mungesë të kësaj busulle, çdo debat bëhet emocional, çdo reagim bëhet i ashpër, dhe çdo vendim duket pastak si kompromis. Dhe atëherë lind pyetja që nuk mund të shmanget më: A po drejtohen Kosova dhe Shqipëria nga një vizion i qartë për historinë kombëtare, apo nga rrethanat politike të ditës dhe nga interesat personale dhe partiake të rastit? Sepse historia nuk është dekor. Ajo është themel. Dhe kur themeli lihet pa mbrojtje, çdo ndikim — i brendshëm apo i jashtëm – dalngadal, gjen vend për t’u bërë normë. Në fund të fundit, përgjegjësia është e atyre në Tiranë e Prishtinë të cilët do duhej të kishin vendosur me kohë këto standarde, por që për fat të keq, autoritetetet shqiptare, zgjedhin të mos vendosin standard as mos të marrin përgjegjësi.

Frank Shkreli

“Qëllimi ynë i shenjtë është mbrojtja e të drejtave të kombit shqiptar.” Abdyl Frashëri, ideolog e atdhetar i shquar i Rilindjes Kombëtare Shqiptare si dhe një nga drejtuesit kryesorë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Mbrojtja e trojeve shqiptare bashkimi i vilajeteve shqiptare ishte synimi i Lidhjes me qëllim për të ndaluar ndarjen e tyre nga shtetet fqinje dhe Perandoria Osmane.

KUR PUSHTETI SFIDON KUSHTETUTËN: KRIZA E PERSONALIZIMIT TË SHTETIT

by

Supremacia kushtetuese si garanci kundër arbitraritetit politik dhe deformimit institucional.

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Në teorinë bashkëkohore të së drejtës kushtetuese ekziston një aksiomë themelore: pushteti politik nuk është burim i së drejtës kushtetuese, por produkt i saj. Kushtetuta nuk lind nga pushteti; përkundrazi, pushteti lind nga Kushtetuta, legjitimohet përmes saj dhe kufizohet nga ajo.

Ky raport përbën themelin e demokracisë kushtetuese moderne dhe shpreh esencën e shtetit juridik: askush dhe asnjë institucion nuk qëndron mbi normën kushtetuese. Çdo tejkalim i këtij kufiri prodhon jo vetëm pasiguri juridike, por edhe krizë legjitimiteti institucional.

Historia kushtetuese e shteteve demokratike ka dëshmuar se degradimi institucional fillon pikërisht aty ku pushteti tenton ta relativizojë Kushtetutën dhe ta interpretojë atë sipas nevojës politike të momentit.

Kushtetuta si mekanizëm kufizues i pushtetit

Funksioni themelor i Kushtetutës nuk është ta fuqizojë pushtetin, por ta kontrollojë atë.

Ky është dallimi esencial ndërmjet demokracisë kushtetuese dhe sundimit arbitrar. Në demokraci, shumica qeverisëse vepron brenda kufijve normativë të përcaktuar nga Kushtetuta; në sistemet e deformuara, shumica tenton ta vendosë veten mbi Kushtetutën.

Në momentin kur vullneti politik fillon të zëvendësojë procedurën kushtetuese, shteti hyn në një fazë të rrezikshme të deformimit institucional.

Pikërisht në këtë hapësirë lindin dy fenomene të rrezikshme për demokracinë: personalizimi i pushtetit dhe absolutizimi i lidershipit politik.

Personalizimi i pushtetit si deformim institucional

Një ndër format më problematike të devijimit kushtetues është përqendrimi i autoritetit institucional te individi.

Kur vendimmarrja fillon të buron nga vullneti personal dhe jo nga procedura institucionale, atëherë institucioni humb autonominë funksionale dhe shndërrohet në instrument të individit.

Ky fenomen është parë në shumë sisteme politike.Në France, periudhat e paqëndrueshmërisë institucionale para konsolidimit republikan treguan se stabiliteti shtetëror mund të ndërtohet vetëm mbi forcën e institucioneve dhe jo mbi dominimin e figurave politike.

Në Itali, përvoja e regjimit të Benito Mussolini dëshmoi se kur pushteti personal dominon mbi institucionin, Kushtetuta humb funksionin e saj garantues dhe shteti juridik shndërrohet në mekanizëm kontrolli autoritar.

Historia e ka provuar vazhdimisht: kur individi zë vendin e institucionit, demokracia humb substancën e saj.

Kulti politik i individit dhe rreziku për rendin kushtetues

Më i rrezikshëm se personalizimi i pushtetit është identifikimi i pushtetit me vetë individin.Në këtë fazë, lideri politik fillon të perceptohet — dhe shpesh ta perceptojë veten — si qendra e funksionimit të shtetit.Kjo prodhon një deformim të rëndë të vetëdijes kushtetuese: krijohet bindja se pa individin institucioni nuk funksionon.

Por demokracitë e konsoliduara e kanë refuzuar këtë logjikë.

Në United States, skandali historik Watergate scandal konfirmoi se as kreu i shtetit nuk qëndron mbi Kushtetutën. Dorëheqja e Richard Nixon mbetet precedent i fuqishëm i epërsisë së rendit kushtetues mbi pushtetin personal.

Në Germany, përvoja e regjimit të Adolf Hitler shërbeu si mësim historik për ndërtimin e një sistemi kushtetues me mekanizma të fortë mbrojtës ndaj kapjes së shtetit.

Gjykata kushtetuese si gardiane e rendit demokratik

Asnjë demokraci moderne nuk mund të mbijetojë pa mekanizëm kontrolli kushtetues.Vendimi historik Marbury v. Madison vendosi parimin universal të kontrollit kushtetues: çdo akt që bie ndesh me Kushtetutën është juridikisht i pavlefshëm.Ky parim mbetet sot themeli i të gjitha sistemeve kushtetuese demokratike.

Gjykatat kushtetuese nuk janë instrument politik; ato janë mekanizma juridikë mbrojtës të rendit kushtetues.Kur pushteti tenton të zgjerojë kompetencat përtej kufijve kushtetues, ndërhyrja e gjykatës kushtetuese bëhet domosdoshmëri sistemike.

Kosova përballë provës së maturisë kushtetuese

Në Kosovo, sfida më e madhe nuk është vetëm ndërtimi formal i institucioneve, por ndërtimi i kulturës kushtetuese.Shtetet e reja janë veçanërisht të ekspozuara ndaj rrezikut të personalizimit të pushtetit, relativizimit të procedurave dhe instrumentalizimit të normës kushtetuese.

Roli i Constitutional Court of Kosovo është thelbësor për ruajtjen e ekuilibrit institucional dhe për mbrojtjen e rendit juridik nga deformimet politike.

Në momentin kur procedura zëvendësohet me vullnet personal, kur afatet kushtetuese relativizohen dhe kur kompetencat interpretohen sipas interesit politik, fillon erozioni i rendit kushtetues.

Tri parime të panegociueshme të demokracisë kushtetuese

Demokracia kushtetuese qëndron mbi tri shtylla themelore:Parimi i legalitetit.Çdo veprim i pushtetit duhet të ketë bazë të qartë juridike.Parimi i institucionalitetit.Institucionet janë të përhershme; bartësit e tyre janë të përkohshëm.Parimi i kufizimit të pushtetitPushteti është legjitim vetëm brenda kufijve kushtetues.

Kushtetuta si vijë e kuqe e demokracisë

Kushtetuta mbetet kufiri juridik dhe politik i çdo pushteti demokratik.Ajo nuk është tekst simbolik dhe as instrument politik; ajo është garancia themelore kundër arbitraritetit, kundër përqendrimit të pakufizuar të pushtetit dhe kundër identifikimit të shtetit me individin.

Kur pushteti tenton ta relativizojë Kushtetutën, ai nuk sfidon vetëm një normë juridike — ai sfidon vetë rendin demokratik.Parimi mbetet universal dhe i pandryshueshëm:Institucioni është mbi individin.Shteti është mbi pushtetin personal.Kushtetuta është mbi të gjithë.

Emërtimi i Ambasadës Amerikane në Prishtinë me emrin e Kongresmenit Eliot Engel nderon mikun e madh të shqiptarëve dhe forcon miqësinë e shenjtë SHBA–Kosovë

by

Projektligji dypartiak i prezantuar sot nga Kongresmenët Ritchie Torres, Michael McCaul dhe Brian Mast në Kongresin e Shteteve të Bashkuara për ta emërtuar Ambasadën e SHBA-së në Kosovë me emrin e Kongresmenit Eliot Engel është një lëvizje e duhur dhe thellësisht domethënëse.

Me punën e tij, ish-Kryetari i Komisionit për Punë të Jashtme në Dhomën e Përfaqësuesve, Kongresmeni Eliot Engel, shpëtoi dy milionë shqiptarë nga gjenocidi serb në vitet 1998–1999. Që nga fillimi i karrierës së tij në vitin 1989, për më shumë se tre dekada, ai ishte një ndër mbështetësit më të fuqishëm të lirisë dhe pavarësisë së Kosovës.

Ai ishte një lider i vërtetë amerikan, i cili e vizitoi Kosovën për herë të parë në vitin 1993, në një kohë kur shumë pak njerëz e dinin se ku ndodhej Kosova. Që nga ai moment, ai qëndroi pranë popullit tonë dhe nuk e ndali kurrë mbështetjen e tij.

Emërtimi i Ambasadës së SHBA-së në Prishtinë me emrin e Kongresmenit Engel do të kishte një peshë të thellë simbolike.

Ai i priu procesit të vitit 1996 për të hapur zyrën e Agjencisë së Informacionit të Shteteve të Bashkuara në Prishtinë — prania e parë diplomatike e SHBA-së në Kosovën e pushtuar.

Vite më vonë, në vitin 2019, si Kryetar i Komisionit për Punë të Jashtme, Kongresmeni Engel preu shiritin e objektit të ri të Ambasadës së SHBA-së në Kosovën e lirë dhe të pavarur.

Unë e mbështes fuqishëm këtë nismë në Kongresin e Shteteve të Bashkuara dhe u bëj thirrje të gjithë ligjvënësve që të bashkohen dhe ta bëjnë realitet.

Kongresmeni Engel e meriton të nderohet në këtë mënyrë. Ai mishëron përkushtimin e vazhdueshëm të Shteteve të Bashkuara ndaj popullit të Kosovës, ndaj lirisë, sovranitetit dhe pavarësisë së saj.

Kosova nuk ka aleat më të madh se Shtetet e Bashkuara. Kosova është vendi më pro-amerikan në botë. Kjo nismë nderon miqësinë SHBA–Kosovë dhe vlerat tona të përbashkëta.

Zoti e bekoftë Kongresmenin Engel 🙏

Zoti i bekoftë Shtetet e Bashkuara dhe popullin amerikan 🇺🇸

Zoti e bekoftë Kosovën dhe gjithë popullin shqiptar 🇽🇰🇦🇱

🔗 – https://ritchietorres.house.gov/…/reps-torres-meeks…

AUTOBIOGRAFI NË VARGJE…

by

Prof. asoc. dr. Rovena Vata Mikeli/

Vëllimi poetik i Donika Gjonit vjen para lexuesit si një buqetë shumëngjyrëshe ndjenjash dhe përjetimesh, fryt i një përvoje krijuese të konsoliduar dhe i një raporti të thellë me jetën dhe fjalën artistike. Në këtë krijimtari, poezia nuk paraqitet thjesht si një formë shprehje estetike, por si një mënyrë e të jetuarit dhe e të kujtuarit, si një rrëfim i brendshëm shpirtëror, që materializohet në varg. Në këtë këndvështrim, krijimtaria e saj, mund të cilësohet me të drejtë si një “autobiografi në vargje”. Çdo poezi mbart gjurmët e jetës së autores, ndërsa çdo varg shndërrohet në një pasqyrim të përvojave të saj më intime, duke krijuar një udhëtim poetik, ku ndërthuren ndjenja, kujtesa dhe rrënjët e identitetit.

Poezia e Donika Gjonit krijon kështu një hapësirë të pasur lirike, ku emocionet, mendimi dhe përjetimi bashkëjetojnë në një ekuilibër të natyrshëm estetik.

Vargu i saj e artikulon kujtesën njerëzore me një ndjeshmëri të hollë, duke e ngritur përvojën e përditshme në një plan më të lartë kuptimor. Çastet e jetës dhe fragmentet e kujtesës marrin trajtë artistike dhe shndërrohen në përjetime universale, përmes një ligjërimi të qartë, të rrjedhshëm dhe një figuracioni të pasur. Kjo e bën poezinë e saj njëkohësisht të komunikueshme dhe të thellë, ku përjetimi individual kapërcen kufijtë e vetes dhe fiton dimension kolektiv.

Në këtë vëllim, zëri poetik vjen i qetë, por i thellë, duke folur nga brendësia e qenies dhe duke iu drejtuar drejtpërdrejt ndërgjegjes dhe ndjeshmërisë së lexuesit. Poezia nuk synon efektin e menjëhershëm, por depërtimin gradual, përmes një emocioni të përmbajtur dhe një kujtese që nuk shuhet.

Që në tituj e poezive, si: “Vetes”, “Autoportret” dhe “Kur zemra flet”, evidentohet qartë prirja emocionale e autores, e cila ndërton një dialog të vazhdueshëm me vetveten, ku fjala bëhet pasqyrë dhe vargu një instrument njohje. Një dimension i rëndësishëm i kësaj poezie është figura e gruas, e cila paraqitet si një subjekt kompleks dhe shumë planesh: e ndjeshme, e fortë dhe e qëndrueshme. Në poezitë me tituj si: “Në emër të gruas”, “Në hapin e dytë”, “Dritë e çelur” apo “Gruaja subjekt i çdo epoke”, gruaja shndërrohet në simbol të përvojës jetësore, sakrificës dhe dinjitetit, duke reflektuar mbi rolin e saj në strukturën shoqërore dhe familjare.

Lidhja me vendlindjen shfaqet si një frymëmarrje e heshtur që përshkon të gjithë poezinë. Malli për Mirditën rrjedh nëpër vargje si një kujtesë e gjallë, duke e ushqyer shpirtin dhe identitetin e autores. Nuk është thjesht nostalgji, por një prani e brendshme që e ndjek në çdo fjalë, duke i dhënë poezisë dritën e pashuar që buron nga vendlindja.

Dashuria dhe marrëdhëniet familjare përbëjnë thelbin e këtij universi liriko-emocional. Poezitë kushtuar figurës së babait, si: “Atit”, “Letër malli (babait)”, “Vargjet e vona (Atit)” apo “Pranë atit tim” – dhe ato kushtuar nënës: “Të shtrenjtës sime”, “Nënës”, “O nënë, o grua”, “Nënat” apo “Kujtim nusërie”, përçojnë një ndjeshmëri të thellë, ku fjala poetike bëhet njëkohësisht kujtim, mungesë dhe përqafim. Ato funksionojnë si ura lidhëse midis së shkuarës dhe së tashmes, duke mbajtur gjallë vijimësinë e përvojës familjare.

Figura e nënës shfaqet si burim i dashurisë, kujdesit dhe forcës jetësore, ndërsa figura e babait si një udhërrëfyes i heshtur dhe simbol i qëndrueshmërisë morale. Vajza, si pasqyrim i këtyre dy figurave themelore, përjeton botën me ndjeshmëri të thellë dhe e shndërron çdo përvojë në material poetik. Kështu, krijohet një triadë e fuqishme simbolike – babai, nëna dhe vajza, që ndërton thelbin e universit estetik të autores.

Përvoja e amësisë zë një vend të veçantë në këtë krijimtari. Ajo konceptohet si bekimi më i madh që universi i ka dhënë femrës, si një vlerë e shenjtë dhe e pazëvendësueshme. Poezitë me tituj, si: “Bibla ime”, “Fëmijëve” dhe “Ylber i zemrës” dëshmojnë këtë dimension të thellë shpirtëror, duke e paraqitur amësinë si burim drite, dashurie dhe vazhdimësie jetësore. Në të njëjtën kohë, dashuria dhe martesa trajtohen si vlera të qëndrueshme dhe të përjetshme, si forma më e lartë e përkushtimit dhe besnikërisë njerëzore. Në poezitë me tituj, si: “Rrëfim dashurie”, “Dashuri”, “Një gotë verë dashurie”, “Përqafomë” apo “Martesa”, këto ndjenja marrin një dimension intim dhe universal, duke u shndërruar në shtylla të botës lirike të autores.

Në planin stilistik, poezia e Donika Gjonit karakterizohet nga një gjuhë e pastër dhe e rrjedhshme, një figuracion i matur dhe një strukturë e qartë shprehëse. Kjo e bën tekstin të hapur ndaj interpretimeve të ndryshme, duke ruajtur njëkohësisht një komunikim të drejtpërdrejtë me lexuesin.

Në tërësinë e tij, ky vëllim poetik nuk është thjesht një përmbledhje poezish, por një dëshmi e një jete të përjetuar thellë, një udhëtim mes kujtesës, dashurisë dhe identitetit. Zëri i Donika Gjonit vjen i pastër dhe autentik, duke lënë gjurmë të qeta, por të qëndrueshme në ndërgjegjen estetike të lexuesit. Poezia e Donika Gjonit nuk lexohet thjesht – ajo përjetohet.

Pse duhet të koleksionojnë pulla poste fëmijët dhe adoleshentët?

by

Besnik Fishta/

Galerisë së pamasë të filatelisë botërore, ku edhe filatelia shqiptare zë një vend të respektuar, nuk mund t’i mungonte një emetim që të proklamojë këtë pasion në mënyrë të veçantë, sidomos për ata që përfaqësojnë të ardhmen e koleksionimit, fëmijët dhe adoleshentët. Në këtë kuadër vendoset emetimi i Postës Shqiptare i vitit 2023 ne fig.1, me temë “Filatelia, pasion i dashur”, i dizajnuar mjeshtërisht nga Artjon Baboci, i cili shpalos në mënyrë figurative dhe edukative thelbin e këtij pasioni. Në pullën e parë, në qendër të kompozimit paraqiten dy fëmijë të përqendruar mbi një album pullash. Njëri prej tyre përdor lupën, duke nënvizuar aktin e vëzhgimit të kujdesshëm dhe kërkimit, një element thelbësor i filatelisë. Prania e globit në anën e majtë është domethënëse, pasi e lidh këtë aktivitet me njohjen e botës. Pullat nuk paraqiten thjesht si objekte koleksioni, por si “dritare” drejt gjeografisë, kulturave dhe historive të ndryshme.

Në sfond, harta e botës e përforcon këtë dimension ndërkombëtar, duke e vendosur aktivitetin e fëmijëve në një kontekst më të gjerë njohës. I njëjti koncept tematik vijon edhe në pullën e dytë, por tashmë i thelluar në aspektin edukativ dhe ndërveprues. Në qendër paraqitet një fëmijë i ulur, i cili me dorë të shtrirë tregon drejt një grupi flamujsh të vendeve të ndryshme. Ky gjest simbolizon aktin e zbulimit dhe të njohjes, fëmija nuk mbetet vëzhgues pasiv, por bëhet pjesëmarrës aktiv në procesin e të mësuarit, duke “prekur” botën përmes filatelisë. Në pjesën e poshtme, veglat si gërshërët, piskatorja dhe albumet e vogla theksojnë aspektin praktik të këtij hobi, duke nënvizuar se filatelia kërkon kujdes, rregull dhe përkushtim, cilësi që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin e disiplinës tek fëmijët.

Në një kohë kur teknologjia digjitale dominon mënyrën se si të rinjtë komunikojnë, mësojnë dhe kalojnë kohën e lirë, lind natyrshëm pyetja nëse hobet tradicionale kanë ende vend në formimin e tyre. Filatelia, arti i koleksionimit të pullave postare, ndonëse me rrënjë në shekullin XIX, mbetet një nga aktivitetet më të pasura në vlera edukative, psikologjike dhe sociale. Pikërisht për fëmijët dhe adoleshentët, kjo veprimtari merr një rëndësi të veçantë, pasi ndërthuret ngushtë me zhvillimin e tyre emocional, njohës dhe karakterial. Moshat e hershme dhe adoleshenca janë periudha të ndjeshme të formimit të individit. Në këto faza, fëmija dhe i riu përjetojnë ndryshime të shpejta psikike, rritje të kuriozitetit, kërkim identiteti, luhatje emocionale dhe nevojë për përqendrim e orientim.

Pikërisht në këtë kontekst, filatelia mund të shërbejë si një instrument i rëndësishëm stabilizues dhe zhvillues. Akti i mbledhjes së pullave nuk është një veprim mekanik, sepse ai kërkon vëmendje, kërkim, krahasim dhe klasifikim. Këto procese aktivizojnë mendimin analitik dhe ndihmojnë në ndërtimin e një strukture të qëndrueshme të të menduarit.Një nga dukuritë më të rëndësishme psikike në këto mosha është zhvillimi i përqendrimit. Në një realitet ku shpërqendrimi është i vazhdueshëm, filatelia kërkon fokus të qëndrueshëm. Një fëmijë që merret me pulla mëson të vëzhgojë detaje të imëta, figurat, datat, simbolet, ngjyrat. Ky ushtrim i vazhdueshëm i vëmendjes ndikon drejtpërdrejt në përmirësimin e aftësisë për t’u përqendruar edhe në fusha të tjera, si në shkollë apo në aktivitete krijuese.

Nga ana emocionale, koleksionimi i pullave krijon ndjesinë e arritjes dhe të përmbushjes. Çdo pullë e re është një “fitore” e vogël, një element që pasuron një tërësi më të madhe. Kjo ndjenjë progresi është thelbësore për vetëvlerësimin e të rinjve. Ndryshe nga kënaqësitë e menjëhershme që ofron bota digjitale, filatelia kultivon durimin dhe kënaqësinë e vonuar, një cilësi e rrallë, por shumë e vlefshme për jetën. Adoleshenca karakterizohet gjithashtu nga kërkimi i identitetit. Në këtë drejtim, filatelia ofron një lidhje të fortë me historinë dhe kulturën. Përmes pullave, ata njihen me ngjarje historike, figura kombëtare, tradita dhe zhvillime botërore. Kjo njohje nuk është abstrakte, por konkrete dhe vizuale, gjë që e bën më të lehtë për t’u përvetësuar. Një koleksion pullash shqiptare, për shembull, mund të shndërrohet në një udhëtim në historinë kombëtare, duke forcuar ndjenjën e identitetit dhe përkatësisë. Një tjetër aspekt i rëndësishëm është zhvillimi i disiplinës dhe organizimit.

Ndërtimi i një koleksioni kërkon system, klasifikim sipas temës, vendit, periudhës apo motiveve. Fëmijët dhe adoleshentët mësojnë të organizojnë materialin, të kujdesen për të dhe ta ruajnë me përpikëri. Këto janë aftësi praktike që reflektohen më pas në jetën e përditshme dhe në përgjegjësitë akademike.

Filatelia ndikon pozitivisht edhe në shëndetin mendor. Edhe pse studimet shpesh fokusohen tek moshat e rritura, përfitimet janë të dukshme edhe tek të rinjtë. Aktiviteti i qetë, i përqendruar dhe krijues ndihmon në uljen e stresit dhe ankthit, të cilat janë gjithnjë e më të pranishme në jetën e adoleshentëve. Koha e kaluar duke sistemuar apo studiuar pullat krijon një hapësirë qetësie, larg presioneve të jashtme. Një dimension tjetër i rëndësishëm është ai social. Edhe pse mund të duket si një hobi individual, filatelia në thelb është një aktivitet që nxit komunikimin dhe bashkëpunimin. Të rinjtë mund të shkëmbejnë pulla, të diskutojnë për koleksionet e tyre dhe të marrin pjesë në aktivitete apo ekspozita.

Kjo i ndihmon ata të zhvillojnë aftësi sociale, të krijojnë lidhje dhe të ndihen pjesë e një komuniteti me interesa të përbashkëta. Nje shembull te tille socializimi e verejme ne fig.2 te emisionit te vitit 2022 me teme “Festivalet e femijve”, e dizajnuar serish nga Artjon Baboci, ne te cilen pulla e pare sikur dhe e dyta percjellin homazh ndaj rolit të artit dhe muzikës në jetën e fëmijëve shqiptarë, duke e bërë filatelinë jo vetëm një hobi, por edhe një pasqyrë të kulturës kombëtare.Fëmijët që këndojne në mikrofon mbi skenen, se pari me perde te kuqe dhe se dyti me perde blu, ndërsa përballë tyre ndodhet një audiencë me fëmij të buzëqeshur, dhe simbolet e notave muzikore rreth tyre e theksojnë atmosferën festive dhe muzikore.

Është me rëndësi të theksohet se filatelia nuk duhet të shihet si një mjet fitimi, sidomos për moshat e reja. Në një botë ku shpesh vlera matet me përfitimin material, ky pasion i mëson të rinjtë të vlerësojnë dijen, historinë dhe estetikën. Ata mësojnë se disa gjëra kanë vlerë jo sepse shiten, por sepse tregojnë një histori dhe ruajnë një kujtesë. Për më tepër, filatelia nxit të mësuarin e pavarur. Një fëmijë që interesohet për një pullë të caktuar shpesh kërkon të dijë më shumë, për vendin nga vjen, për figurën që paraqet apo për ngjarjen që simbolizon. Kjo e shtyn drejt kërkimit, leximit dhe zgjerimit të horizontit të tij njohës. Në këtë mënyrë, mësimi nuk mbetet i kufizuar në kornizat e shkollës, por bëhet një proces i vazhdueshëm dhe i motivuar nga vetë interesi.

Pra ne kohet e sotme, filatelia për fëmijët dhe adoleshentët nuk është thjesht një hobi i së kaluarës, por një mjet i fuqishëm formimi. Ajo ndikon në zhvillimin e përqendrimit, durimit dhe disiplinës, forcon vetëvlerësimin dhe stabilitetin emocional, pasuron njohuritë dhe ndihmon në ndërtimin e identitetit. Në një realitet gjithnjë e më të shpejtë dhe të fragmentuar, ky pasion ofron një ritëm më të qetë, më reflektues dhe më të thellë. Pikërisht për këtë arsye, nxitja e filatelisë tek të rinjtë nuk është vetëm një zgjedhje kulturore, por një investim i drejtpërdrejtë në zhvillimin e tyre si individë të plotë dhe të ndërgjegjshëm.