Supremacia kushtetuese si garanci kundër arbitraritetit politik dhe deformimit institucional.
Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Në teorinë bashkëkohore të së drejtës kushtetuese ekziston një aksiomë themelore: pushteti politik nuk është burim i së drejtës kushtetuese, por produkt i saj. Kushtetuta nuk lind nga pushteti; përkundrazi, pushteti lind nga Kushtetuta, legjitimohet përmes saj dhe kufizohet nga ajo.
Ky raport përbën themelin e demokracisë kushtetuese moderne dhe shpreh esencën e shtetit juridik: askush dhe asnjë institucion nuk qëndron mbi normën kushtetuese. Çdo tejkalim i këtij kufiri prodhon jo vetëm pasiguri juridike, por edhe krizë legjitimiteti institucional.
Historia kushtetuese e shteteve demokratike ka dëshmuar se degradimi institucional fillon pikërisht aty ku pushteti tenton ta relativizojë Kushtetutën dhe ta interpretojë atë sipas nevojës politike të momentit.
Kushtetuta si mekanizëm kufizues i pushtetit
Funksioni themelor i Kushtetutës nuk është ta fuqizojë pushtetin, por ta kontrollojë atë.
Ky është dallimi esencial ndërmjet demokracisë kushtetuese dhe sundimit arbitrar. Në demokraci, shumica qeverisëse vepron brenda kufijve normativë të përcaktuar nga Kushtetuta; në sistemet e deformuara, shumica tenton ta vendosë veten mbi Kushtetutën.
Në momentin kur vullneti politik fillon të zëvendësojë procedurën kushtetuese, shteti hyn në një fazë të rrezikshme të deformimit institucional.
Pikërisht në këtë hapësirë lindin dy fenomene të rrezikshme për demokracinë: personalizimi i pushtetit dhe absolutizimi i lidershipit politik.
Personalizimi i pushtetit si deformim institucional
Një ndër format më problematike të devijimit kushtetues është përqendrimi i autoritetit institucional te individi.
Kur vendimmarrja fillon të buron nga vullneti personal dhe jo nga procedura institucionale, atëherë institucioni humb autonominë funksionale dhe shndërrohet në instrument të individit.
Ky fenomen është parë në shumë sisteme politike.Në France, periudhat e paqëndrueshmërisë institucionale para konsolidimit republikan treguan se stabiliteti shtetëror mund të ndërtohet vetëm mbi forcën e institucioneve dhe jo mbi dominimin e figurave politike.
Në Itali, përvoja e regjimit të Benito Mussolini dëshmoi se kur pushteti personal dominon mbi institucionin, Kushtetuta humb funksionin e saj garantues dhe shteti juridik shndërrohet në mekanizëm kontrolli autoritar.
Historia e ka provuar vazhdimisht: kur individi zë vendin e institucionit, demokracia humb substancën e saj.
Kulti politik i individit dhe rreziku për rendin kushtetues
Më i rrezikshëm se personalizimi i pushtetit është identifikimi i pushtetit me vetë individin.Në këtë fazë, lideri politik fillon të perceptohet — dhe shpesh ta perceptojë veten — si qendra e funksionimit të shtetit.Kjo prodhon një deformim të rëndë të vetëdijes kushtetuese: krijohet bindja se pa individin institucioni nuk funksionon.
Por demokracitë e konsoliduara e kanë refuzuar këtë logjikë.
Në United States, skandali historik Watergate scandal konfirmoi se as kreu i shtetit nuk qëndron mbi Kushtetutën. Dorëheqja e Richard Nixon mbetet precedent i fuqishëm i epërsisë së rendit kushtetues mbi pushtetin personal.
Në Germany, përvoja e regjimit të Adolf Hitler shërbeu si mësim historik për ndërtimin e një sistemi kushtetues me mekanizma të fortë mbrojtës ndaj kapjes së shtetit.
Gjykata kushtetuese si gardiane e rendit demokratik
Asnjë demokraci moderne nuk mund të mbijetojë pa mekanizëm kontrolli kushtetues.Vendimi historik Marbury v. Madison vendosi parimin universal të kontrollit kushtetues: çdo akt që bie ndesh me Kushtetutën është juridikisht i pavlefshëm.Ky parim mbetet sot themeli i të gjitha sistemeve kushtetuese demokratike.
Gjykatat kushtetuese nuk janë instrument politik; ato janë mekanizma juridikë mbrojtës të rendit kushtetues.Kur pushteti tenton të zgjerojë kompetencat përtej kufijve kushtetues, ndërhyrja e gjykatës kushtetuese bëhet domosdoshmëri sistemike.
Kosova përballë provës së maturisë kushtetuese
Në Kosovo, sfida më e madhe nuk është vetëm ndërtimi formal i institucioneve, por ndërtimi i kulturës kushtetuese.Shtetet e reja janë veçanërisht të ekspozuara ndaj rrezikut të personalizimit të pushtetit, relativizimit të procedurave dhe instrumentalizimit të normës kushtetuese.
Roli i Constitutional Court of Kosovo është thelbësor për ruajtjen e ekuilibrit institucional dhe për mbrojtjen e rendit juridik nga deformimet politike.
Në momentin kur procedura zëvendësohet me vullnet personal, kur afatet kushtetuese relativizohen dhe kur kompetencat interpretohen sipas interesit politik, fillon erozioni i rendit kushtetues.
Tri parime të panegociueshme të demokracisë kushtetuese
Demokracia kushtetuese qëndron mbi tri shtylla themelore:Parimi i legalitetit.Çdo veprim i pushtetit duhet të ketë bazë të qartë juridike.Parimi i institucionalitetit.Institucionet janë të përhershme; bartësit e tyre janë të përkohshëm.Parimi i kufizimit të pushtetitPushteti është legjitim vetëm brenda kufijve kushtetues.
Kushtetuta si vijë e kuqe e demokracisë
Kushtetuta mbetet kufiri juridik dhe politik i çdo pushteti demokratik.Ajo nuk është tekst simbolik dhe as instrument politik; ajo është garancia themelore kundër arbitraritetit, kundër përqendrimit të pakufizuar të pushtetit dhe kundër identifikimit të shtetit me individin.
Kur pushteti tenton ta relativizojë Kushtetutën, ai nuk sfidon vetëm një normë juridike — ai sfidon vetë rendin demokratik.Parimi mbetet universal dhe i pandryshueshëm:Institucioni është mbi individin.Shteti është mbi pushtetin personal.Kushtetuta është mbi të gjithë.