Nga Rafael Floqi/

Hyrje mbi artikullin e New-York Tribune, 28 shkurt 1920

Çështja e Adriatikut ishte një nga konfliktet më të ndërlikuara diplomatike që mbetën të pazgjidhura pas Luftës së Parë Botërore. Në pamje të parë, ajo dukej si një mosmarrëveshje ndërmjet Italisë dhe Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene për Fiumen (Rijekën), Dalmacinë dhe kontrollin e bregdetit lindor të Adriatikut. Por pas kësaj përplasjeje fshihej edhe fati i Shqipërisë, pavarësia dhe tërësia territoriale e së cilës rrezikonin të sakrifikoheshin për të pajtuar pretendimet e dy fqinjëve.

Rrënjët e konfliktit gjendeshin te Traktati i fshehtë i Londrës, i 26 prillit 1915, me të cilin Fuqitë e Antantës i kishin premtuar Italisë Vlorën, Sazanin dhe territore të tjera në Adriatik, ndërsa Shqipëria e mbetur parashikohej të copëtohej në zona ndikimi dhe kontrolli. Pas luftës, krijimi i shtetit jugosllav e ndërlikoi më tej situatën. Italia kërkonte përmbushjen e premtimeve territoriale, ndërsa jugosllavët kundërshtonin zgjerimin italian në Dalmaci, por njëkohësisht synonin përfitime strategjike në Shqipërinë veriore.

Kështu, Shqipëria, megjithëse nuk ishte shkaktare e konfliktit, rrezikonte të bëhej monedhë shkëmbimi për zgjidhjen e tij. Marrëveshjet e propozuara në Paris, sidomos kompromisi i janarit 1920, parashikonin përfitime italiane në Vlorë dhe cenimin e sovranitetit shqiptar. Një marrëveshje italo-jugosllave mund të arrihej në kurriz të një kombi të tretë. Pikërisht këtu ndërhyri Presidenti Woodrow Wilson. Megjithëse sëmundja e rëndë e kishte penguar të merrte pjesë drejtpërdrejt në negociatat përfundimtare, mungesa e tij fizike nuk nënkuptoi mungesë politike. Përkundrazi, nga Washingtoni, përmes notave diplomatike të shkurtit 1920, Wilsoni kundërshtoi zgjidhjet që shpërblenin pretendimet territoriale të fuqive të tjera në dëm të popullsive të treta.

Artikulli i New-York Tribune, i 28 shkurtit 1920, është një dëshmi e rëndësishme e kësaj përplasjeje. Gazeta njoftonte se kryeministrat britanik dhe francez kishin pranuar propozimin amerikan për negociata të drejtpërdrejta italo-jugosllave dhe shprehnin pajtim me pikëpamjet e Wilsonit mbi të ardhmen e shqiptarëve, ndonëse nuk hiqnin dorë përfundimisht nga Traktati i Londrës.

Shqipëria përfitoi jo nga mungesa e Wilsonit në tryezën e bisedimeve, por nga vendosmëria e tij për të mos lejuar që mungesa amerikane të interpretohej si miratim i copëtimit të saj. Kjo ndërhyrje diplomatike, e ndërthurur me qëndresën dhe veprimin politik të vetë shqiptarëve, ndihmoi në ndryshimin e rrjedhës së ngjarjeve të vitit 1920. “Aleatëve u kërkohej të mbronin Interesat Shqiptare”

“Marrëveshje për Shqipërinë

Nëse, megjithatë, kjo përpjekje do të dështonte, kryeministrat francez dhe britanik pajtohen që Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca ta shqyrtojnë edhe një herë së bashku çështjen, me synimin për të arritur propozime konkrete.

Kryeministrat shprehin pajtimin e tyre me pikëpamjet e Presidentit Wilson lidhur me të ardhmen e popullit shqiptar dhe deklarojnë se janë të gatshëm t’u kërkojnë qeverive të interesuara që t’i përafrojnë synimet e tyre me qëndrimin amerikan. Sa i përket Traktatit të Londrës, kryeministrat deklarojnë se karakteri i tij sekret ishte diktuar nga nevojat ushtarake, të cilat kishin penguar publikimin e tij gjatë luftës.

Kryeministrat pranojnë se, nëse nuk arrihet një zgjidhje vullnetare e çështjes së Adriatikut, Traktati i Londrës do të mbetej, sipas tyre, alternativa e vetme e vlefshme. Përgjigjia që pranonte propozimin për t’i lënë Italinë dhe Jugosllavinë të negociojnë, tërhiqet nga ofertat e mëparshme. Aleatët do të mbrojnë interesat e Shqipërisë. Mungesa e përfaqësuesit amerikan cilësohet si një pengesë serioze.

LONDËR, 27 shkurt. — Kryeministrat e fuqive të Antantës kanë pranuar propozimet e Presidentit Wilson që çështja e Adriatikut të zgjidhet nëpërmjet negociatave ndërmjet qeverive italiane dhe jugosllave. Ata i kanë kërkuar Presidentit Wilson që t’u bashkohet në paraqitjen e këtij propozimi italianëve dhe jugosllavëve.

Fakti që kryeministrat kishin pranuar pikëpamjen e Presidentit Wilson u bë i njohur sot, kur u zbulua përmbajtja e notës së tyre, të dërguar në Washington të enjten, u pa se përgjigjja përsërit sigurimin se kryeministrat «nuk kishin pasur kurrë ndër mend të arrinin një zgjidhje përfundimtare pa marrë më parë mendimin e qeverisë së Shteteve të Bashkuara».

Nota mban datën 26 shkurt dhe thekson se mungesa e një përfaqësuesi amerikan ishte dëshmuar në praktikë si një pengesë pothuajse e pakapërcyeshme për suksesin e negociatave mbi çështjen e Adriatikut.

Ata i kërkojnë Wilsonit t’i bashkohet notës

Kryeministrat e vlerësojnë si një fakt të rëndësisë më të madhe gatishmërinë e shprehur nga Presidenti Wilson për të pranuar çdo zgjidhje «të pranueshme në mënyrë të ndërsjellë për Italinë dhe Jugosllavinë lidhur me kufirin e tyre të përbashkët në rajonin e Fiumes, me kusht që një marrëveshje e tillë të mos mbështetet në kompensime diku tjetër, në kurriz të popullsive të një fuqie të tretë».

Kryeministrat pajtohen se kjo do të ishte mënyra ideale për zgjidhjen e çështjes dhe shprehin gatishmërinë për të bërë gjithçka që është e mundur për të arritur një marrëveshje në këtë rrugë. Për ta lehtësuar këtë proces, ata janë të gatshëm të tërheqin propozimet e tyre të 9 dhjetorit dhe të 20 janarit, sepse besojnë se, nëse palët kryesore të interesuara mendojnë se Fuqitë Aleate dhe të Asociuara janë angazhuar tashmë në mbështetje të një zgjidhjeje të caktuar, do të jetë më e vështirë të arrihet një marrëveshje me vullnet. Prandaj, kryeministrat e ftojnë përzemërsisht Presidentin që t’u bashkohet në paraqitjen e një propozimi zyrtar qeverive italiane dhe jugosllave për të negociuar një marrëveshje, duke u nisur nga tërheqja e të gjitha propozimeve të mëparshme.

Pajtim lidhur me Shqipërinë

Megjithatë, nëse kjo përpjekje do të rezultonte e pasuksesshme, kryeministrat francez dhe britanik pajtohen që Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca ta shqyrtojnë edhe një herë së bashku çështjen, me synimin për të arritur në propozime konkrete.

Kryeministrat shprehin vlerësimin e tyre për pajtimin me pikëpamjet e Presidentit Wilson lidhur me të ardhmen e popullit shqiptar dhe deklarojnë se janë të gatshëm t’u kërkojnë qeverive të interesuara që t’i përshtatin synimet e tyre me qëndrimin amerikan.

Sa i përket Traktatit të Londrës, kryeministrat deklarojnë se «karakteri i tij sekret» kishte ardhur si pasojë e nevojave ushtarake, të cilat kishin penguar publikimin e tij gjatë luftës.

Kryeministrat pohojnë se nuk mund ta fshehin faktin që, nëse nuk arrihet një zgjidhje vullnetare e problemit të Adriatikut, Traktati i Londrës do të mbetej, për sa u përket atyre, e vetmja alternativë e vlefshme. Italia, thonë ata, ka bashkëpunuar me besnikëri në përpjekjet për të gjetur një zëvendësim për atë traktat dhe Aleatët shpresojnë se do të arrijnë ta gjejnë një zgjidhje të tillë.

Përgjigjja e kryeministrave do t’i dërgohet Presidentit

Përmbajtja pritet të bëhet publike deri të hënën, në lidhje me mosmarrëveshjen e Adriatikut. Nga korrespondenti i New-York Tribune në Washington

WASHINGTON, 27 shkurt. — Përgjigjja e kryeministrave britanik dhe francez ndaj notës së Presidentit Wilson mbi çështjen e Adriatikut mbërriti sot në Departamentin e Shtetit dhe iu përcoll menjëherë Presidentit, pa ndonjë koment lidhur me natyrën e komunikimit. Përgjigjja ishte hartuar brenda njëzet e katër orëve nga marrja e notës amerikane.

Departamenti i Shtetit njoftoi se nota e kryeministrave nuk do të bëhej publike në Shtetet e Bashkuara pa pëlqimin e ministrive të Jashtme britanike dhe franceze. Besohej se ky pëlqim do të sigurohej jo më vonë se të hënën, datë në të cilën të dy vendet synonin të publikonin të gjithë korrespondencën diplomatike mbi çështjen e Adriatikut, përfshirë disa nota të shkëmbyera ndërmjet britanikëve dhe qeverive jugosllave e italiane dhe të cilat nuk ndodhen në zotërim të Shteteve të Bashkuara.

Këto përfshijnë një memorandum të italianëve të datës 6 janar, një notë të italianëve të datës 10 janar dhe një notë të jugosllavëve të datës 28 janar. Një notë e qeverisë serbe, e datës 20 janar, një kopje e së cilës është marrë nga Departamenti i Shtetit, do të publikohet gjithashtu nga britanikët dhe më pas do të vihet në dispozicion për botim edhe këtu. Një tjetër element i korrespondencës, që do të bëhet i njohur me publikimin britanik të notave, është fakti se Britania e Madhe e kishte pranuar notën e 9 dhjetorit me kusht që ajo të mos konsiderohej si përfundim i negociatave dhe i korrespondencës mbi këtë çështje dhe që Italisë t’i lejohej të përgjigjej. Gjithashtu ishte përcaktuar që nota të mos konsiderohej ultimatum dhe të mos publikohej në atë kohë.

Pranimi i qëndrimit të Presidentit nga qeveritë aleate, siç u theksua, do ta linte të hapur rrugën për arritjen e një zgjidhjeje të çështjes së Adriatikut përmes negociatave ndërmjet jugosllavëve dhe Italisë.

Në Washington besohet se Presidenti nuk do të tërhiqet nga qëndrimi që ka mbajtur. Megjithatë, fakti që ai deklaroi në notën e tij të fundit drejtuar Britanisë së Madhe dhe Francës se përgjigjja e tij ishte përfundimtare, përveç rastit kur Italia dhe jugosllavët arrinin vetë një marrëveshje, linte të hapur mundësinë që i gjithë problemi të zgjidhej në këtë mënyrë.

Besohet se qeveria amerikane mund të ushtronte presion të mjaftueshëm mbi jugosllavët për të sjellë një marrëveshje ndërmjet dy vendeve. Nota e Wilsonit i hapte rrugën pranimit nga Shtetet e Bashkuara të çdo marrëveshjeje që mund të arrihej ndërmjet jugosllavëve dhe Italisë.

Senatorët ndahen për notat e Adriatikut

Hitchcock lavdëron qëndrimin e Wilsonit; Borah sheh një argument kundër Lidhjes së Kombeve

WASHINGTON, 27 shkurt. — Komentet e anëtarëve të Senatit sot lidhur me polemikën ndërmjet Presidentit Wilson dhe kryeministrave aleatë mbi zgjidhjen e çështjes së Adriatikut përputheshin përgjithësisht me qëndrimet e tyre ndaj traktatit të paqes. Kundërshtarët e traktatit e shihnin kërcënimin e Presidentit për t’u tërhequr nga çështjet evropiane për shkak të kësaj mosmarrëveshjeje si një shembull të problemeve evropiane në të cilat Shtetet e Bashkuara mund të përfshiheshin në të ardhmen dhe si një argument kundër hyrjes së Amerikës në Lidhjen e Kombeve.

Nga ana tjetër, mbështetësit demokratë të administratës përshëndetën qëndrimin e Presidentit dhe këmbëngulën se ai kishte rivendosur autoritetin e tij mbi politikën e jashtme të Shteteve të Bashkuara.

Senatori Hitchcock deklaroi se disa kopje të notave të ndryshme mbi Adriatikun i ishin dërguar Senatit pasditen e një dite më parë për përdorim nga senatorët. Sot ai i përfshiu ato në procesverbalin parlamentar dhe kërkoi botimin e tyre si dokumente publike.

“Mendoj se Presidenti qëndron mbi një bazë shumë të fortë dhe në një pozitë tepër të fuqishme”, deklaroi senatori Hitchcock. “Është një pozitë absolutisht e pathyeshme, siç dëshmohet nga korrespondenca.”

“Besoj se qëndrimi i Presidentit do të ketë një ndikim të shëndetshëm. Ai ka treguar jashtë vendit se punët e jashtme të këtij vendi janë në duart e tij dhe jo në duart e shumicës së Senatit. Është bërë e qartë se kombet e përfshira nuk mund ta shpërfillin ose ta sfidojnë atë. Presidenti e bëri të qartë se veprimi i parashikuar nga Aleatët do të përdorej si argument kundër Lidhjes së Kombeve.”

Borah tregon përplasjen e ideve

Senatori Borah, republikan nga Idaho: “Lloyd George praktikisht tha: ‘Nëse nuk përjashtoni çështjen e lirisë së deteve, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’ Clemenceau tha: ‘Nëse nuk më jepni skemën time të reparacioneve, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’ Baroni Makino tha: ‘Nëse nuk më jepni Shantungun, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’ Presidenti tani thotë: ‘Nëse nuk pranoni planin e Adriatikut që unë propozoj, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’”

“Me fjalë të tjera, Lidhja e Kombeve nuk detyron askënd, përveç atyre që janë mjaftueshëm të fortë për ta mbështetur me forcë kërcënimin e tyre. Ashtu si të gjitha lidhjet e tjera, ajo është detyruese për kombet e vogla dhe krejtësisht pa fuqi e pa efekt ndaj kombeve të mëdha.”

“Kjo polemikë duhet të studiohet me kujdes nga populli amerikan, sepse dëshmon se Evropa nuk propozon, as tani dhe as në të ardhmen, të pranojë parimin e Katërmbëdhjetë Pikave ose parimet amerikane të paqes.” “Pavarësisht nëse Presidenti tërhiqet, nëse Lloyd George tërhiqet apo, siç ka më shumë gjasa, nëse ata miratojnë ndonjë plan që arrin të njëjtin rezultat, duke u dukur sikur të dyja palët mbeten të palëkundura, polemika zbulon se koncepti evropian i marrëdhënieve ndërkombëtare dhe koncepti amerikan janë në kundërshtim të plotë dhe të përhershëm.”

Theksohet çështja e Nenit X

Senatori Lenroot, republikan nga Wisconsin: “Shqetësimi i Presidentit lidhur me situatën e Adriatikut duhet të largojë çdo dyshim të mundshëm për domosdoshmërinë e rezervës sonë ndaj Nenit X. Mund të lindin situata të tjera, mbi të cilat ne nuk kemi kontroll, dhe që do ta bënin detyrimin e imponuar nga Neni X po aq të papranueshëm sa ç’e konsideron Presidenti zgjidhjen e propozuar për çështjen e Adriatikut.”

Senatori Moses, republikan nga New Hampshire: “Nëse Presidenti është në gjendje të na fusë në një situatë të tillë përpara se të jemi angazhuar në Lidhjen e Kombeve, çfarë nuk do të ishte në gjendje të bënte nëse do të ishim anëtarë të saj?” Senatori New, republikan nga Indiana: “Është e paimagjinueshme që të krijohet një situatë në të cilën qeveria e Shteteve të Bashkuara të vendoset në pozitën e marrjes së autoritetit përfundimtar mbi ndarjen e territoreve evropiane për të cilat nuk kemi interes, apo të përpiqet të diktojë përcaktimin e kufijve të vendeve evropiane me të cilat nuk kemi dhe nuk duhet të kemi lidhje të tilla.”

“Ky duhet të jetë qëndrimi i tanishëm i qeverisë së Shteteve të Bashkuara. Një qëndrim i kundërt do të na përfshinte në mënyrë të pashmangshme në grindje të përhershme, rezultati dhe përmasat e të cilave vetëm mund të përfytyrohen.” Senatori King, demokrat nga Utah: “Presidenti e ka shprehur qëndrimin e tij me një gjuhë bindëse. Natyrisht, jam dakord që nuk duhet të bëhet asnjë zgjidhje që në ndonjë mënyrë do të shkelte ose do të dobësonte [tekst i paqartë në origjinal]. Nëse zgjidhja që kundërshtohet do të miratohej, ajo mund të krijonte një precedent për ne në zgjidhjen e çështjeve të ngjashme në të ardhmen, mbi të njëjtën bazë.”

Senatori Thomas, demokrat nga Colorado: “Zhvillimet e Adriatikut përbëjnë një ilustrim të shkëlqyer të një vargu të madh çështjesh në të cilat do të përfshiheshim nëse do të hynim në Lidhjen e Kombeve, çështje të huaja për traditat dhe interesat tona.

Si e vetmja fuqi e madhe e painteresuar drejtpërdrejt dhe si kombi më i madh në botë, do të ishte e pashmangshme që të na kërkohej vazhdimisht të arbitronim këto mosmarrëveshje të Botës së Vjetër.”

“Sado drejtësi të tregonim në vendimet tona, pala humbëse do të ndihej e dëmtuar dhe ne do të duhej të mbanim barrën e pakënaqësisë së saj. Është mirë që po na kujtohet tani ky fakt, sepse parashikoj se në një të ardhme jo shumë të largët do ta kuptojmë se incidenti i Fiumes ishte një mjet i providencës për të na e bërë të qartë…” [Vazhdimi është i dëmtuar në OCR.]

Qëndrimi i Amerikës: vështirësia e madhe e Aleatëve

LONDËR, 27 shkurt. — Gazeta britanike Westminster Gazette, duke komentuar këtë pasdite situatën në Adriatik, shkruan:

“Ka pak arsye që nota të mos ishte publikuar ashtu siç ishte shkruar dhe marrë. Ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara është krijuar një situatë delikate, por ajo nuk mund të përkeqësohet nga një diskutim i hapur.” Gazeta deklaron se Presidenti Wilson ka të drejtë në mënyrën se si e sheh çështjen e Adriatikut. Ajo pohon se vështirësia ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara qëndron në faktin se:

“Zoti Wilson nuk pranon asnjë përgjegjësi për Traktatin e Londrës, i cili është bërë i vjetruar si pasojë e shpërbërjes së Austro-Hungarisë dhe në të cilin ai nuk ka qenë palë.”

“Traktati i Versajës dhe traktati i aleancës me Francën, nëse do të pranoheshin pa rezerva, do ta përfshinin Amerikën në një detyrim për të ruajtur zgjidhje kufitare, të cilat ai (Presidenti Wilson) i konsideron, në këtë rast, të padrejta.” “Kjo është vështirësia e tij. Vështirësia e Aleatëve qëndron në faktin se ata nuk e dinë nëse Amerika do të pranojë, në çfarëdo rrethane, ndonjë detyrim të kësaj natyre. Ngërçi i krijuar vjen po aq nga bllokimi i traktatit në Senat, sa edhe nga vështirësitë e brendshme të vetë çështjes së Adriatikut

QËNDRIMI I AMERIKËS VËSHTIRËSIA E MADHE E ALEATËVE

LONDËR, 27 shkurt. — Gazeta britanike Westminster Gazette, duke komentuar këtë pasdite gjendjen e krijuar rreth çështjes së Adriatikut, shkruan:

“Ka pak arsye përse nota të mos ishte publikuar ashtu siç ishte shkruar dhe marrë. Ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara është krijuar një situatë delikate, por ajo nuk mund të përkeqësohet nga një diskutim i hapur.”

Gazeta deklaron se Presidenti Wilson ka të drejtë në mënyrën se si e trajton çështjen e Adriatikut. Ajo pohon se vështirësia ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara qëndron në faktin se:

“Zoti Wilson nuk pranon asnjë përgjegjësi për Traktatin e Londrës, i cili është bërë i vjetruar për shkak të shpërbërjes së Austro-Hungarisë dhe në të cilin ai nuk ka qenë palë.”

“Traktati i Versajës dhe traktati i aleancës me Francën”, vazhdon gazeta, “do ta përfshinin Amerikën, nëse do të pranoheshin pa rezerva, në një detyrim për të ruajtur zgjidhje kufitare, të cilat ai (Presidenti Wilson) i konsideron, në këtë rast, të padrejta. Kjo është vështirësia e tij. Vështirësia e Aleatëve qëndron në faktin se ata nuk e dinë nëse Amerika do të pranojë, në çfarëdo rrethane, ndonjë detyrim të kësaj natyre.

Ngërçi i krijuar është po aq pasojë e bllokimit të traktatit në Senat, sa edhe e ndonjë vështirësie të brendshme të vetë çështjes së Adriatikut.” Ky koment i Westminster Gazette, i ribotuar nga gazeta amerikane, tregon se refuzimi i Wilsonit për të marrë përgjegjësi për Traktatin e Londrës shihej si një qëndrim i arsyeshëm edhe nga një pjesë e shtypit britanik. Për çështjen shqiptare, rëndësi ka fakti se ky traktat parashikonte cenimin e sovranitetit dhe tërësisë territoriale të Shqipërisë. Megjithatë, vetë artikulli nuk e përmend Shqipërinë shprehimisht në këtë pjesë.