s p – Page 2 – Dielli

Atdheu im, ti ke një uri të çuditshme për heronj

October 14, 2026 by s p

Irena Dragoti/

Tre dekada në udhë, Atdhe, por ti pa lëvizur nga vendi.

Atdhe, sa herë duhet të dalim në rrugë për të të kërkuar atë që duhej të na e kishe dhënë si të drejtë, jo si mëshirë? Sa herë duhet të ngremë zërin që të na dëgjosh, pa u bërë borizanë që ia prish qetësinë pushtetit? Kanë kaluar më shumë se tri dekada dhe ne ende kthehemi te të njëjtat sheshe, me të njëjtat ankesa, me të njëjtat shpresa të plagosura, sikur historia të ketë ngecur në një rreth vicioz.

Kohët kanë ndryshuar, Atdhe, por ti ke mbetur peng i vetvetes.

Kanë ndryshuar brezat, teknologjia, lëvizja e lirë dhe mënyra si komunikon bota. Janë hapur dyer që dikur dukeshin të pakapërcyeshme. Kemi ndërtuar jetë të reja, me të cilat të krahasojmë e kthejmë sytë nga ti, me pyetje të vjetra.

Ku është drejtësia, dinjiteti apo ai shteti që nuk të detyron të lutesh për atë që të takon?

Pse qytetari duhet të bëhet protestues i përhershëm si kusht për të jetuar me ndershmëri në vendin e vet?

Dhe kështu, pas më shumë se tridhjetë vitesh, jemi përsëri në rrugë. Në rrugë babai im, në rrugë unë e tani në rrugë fëmija im. Jo sepse besojmë se dikush do të na dëgjojë, por sepse heshtja rrezikon të na bëjë bashkëfajtorë.

Pushteti na ofron shpjegime për dështimet e veta e kur i kërkojmë të ardhmen na përgjigjet me të kaluarën e dhunshme. Kërkojmë përgjegjësi dhe na servirin emra të rinj, të cilët, sapo ulen në karriget e vjetra, fillojnë të ngjajnë çuditërisht me ata që zëvendësuan.

Atdhe, ti ke një uri të çuditshme për heronj.

Prej dekadash nuk po ngopesh së kërkuari shpëtimtarë. Heronj të rinj për të zgjidhur plagët e vjetra, për të na çliruar nga dobësia e institucioneve, për të mbuluar vogëlsinë e një sistemi që nuk ka mësuar ende t’i shërbejë njeriut.

Por një vend që ka nevojë për heronj çdo mëngjes duhet të pyesë veten a ekziston???

Dhe ndërsa ti kërkon heronj, ndodh paradoksi që do të duhej të na turpëronte të gjithëve. Ata që duhet të ishin ende duke studiuar, duke lexuar, apo duke u formuar janë në rrugë të vendosin për fatin e etërve.

Ata nuk e falin padrejtësinë edhe kur ju leverdis, që të mos habiten kur ajo u troket në derë.

Atdhe, çfarë fytyre kemi para teje kur nuk kërkojmë lavdi, por një jetë të ndershme, drejtësi të barabartë dhe mundësinë për të mos u larguar nga vendi që duam???

Pse duhet të bëhemi heronj për të fituar të drejtën tonë?

Mbi tri dekada, Atdhe, që dalim në rrugë për të zgjidhur hallet tua, që në të vërtetë janë hallet tona. Kemi pritur që të ndryshosh, kemi ndërruar stinët e historisë, por nuk e di sa dekada të tjera do të na duhen për ta kuptuar se një atdhe nuk bëhet nga numri i heronjve që nxjerr, por nga numri i qytetarëve që duan të jetojnë me dinjitet.

E ndjej se shumë shpejt ti do të pushosh së kërkuari heronj për të kërkuar llogari. Do të pushosh së duartrokituri premtimet pa prekur veprat. Nuk do të matesh madhështinë e një njeriu nga sa njerëz e ndjekin, por nga sa të lirë mbeten ata që nuk e ndjekin.

Atdhe nënkupton cilësi jete që u ofron njerëzve të vet, drejtësia që u garanton, dinjiteti që ua mbron dhe e ardhmja që u jep arsye të qëndrojnë.

Dhe nëse, pas më shumë se tri dekadash, ne ende duhet të dalim në rrugë për të kërkuar këto, atëherë ndoshta pyetja më e dhimbshme nuk është pse nuk kemi arritur të ndryshojmë atdheun, por mos vallë kemi lënë vetëm heronjtë??

Mbi tri dekada në rrugë, Atdhe, pa mundur të të bëjmë vendin ku dashuria për ty të mos na kushtojë kaq shtrenjtë.

Dritëro Agolli, fjalimi i tij dhe llogaria që politika shqiptare ende duhet të japë

October 14, 2026 by s p

Nga Frank Shkreli/

Në përvjetorin e 95-të të lindjes së Dritëro Agollit, më 13 tetor, rikthimi te fjalimi i tij në Kongresin e X-të të Partisë së Punës së Shqipërisë, më 10 qershor 1991, nuk është thjesht një homazh për një shkrimtar të njohur. Është një rast për të reflektuar mbi historinë politike të Shqipërisë, mbi përgjegjësinë e intelektualëve dhe, mbi të gjitha, mbi marrëdhënien e politikës shqiptare me pushtetin, demokracinë dhe të vërtetën. Fjalimi i Agollit ishte një nga momentet domethënëse të atij kongresi. Në një kohë kur regjimi zyrtar komunist po shembej dhe Shqipëria kishte hyrë në rrugën e pluralizmit politik, ai kërkoi që Partia e Punës të përballej me gabimet e veta. Ai nuk u mjaftua me thirrje të përgjithshme për ndryshim, por identifikoi tri probleme themelore: diktaturën e hekurt në udhëheqjen e partisë, politikën e gabuar ekonomike dhe shkeljen e të drejtave e lirive të njeriut. Sot, 35-vjet më vonë, fjalimi meriton të rilexohet jo për të barazuar Shqipërinë e sotme me diktaturën komuniste, por për të pyetur se sa thellë kanë ndryshuar kultura politike, institucionet dhe raporti i pushtetit me qytetarin.

A ndryshoi, zyrtarisht, vetëm sistemi politik shqiptar, a ndryshoi edhe mendësia e ushtrimit të pushtetit? Kjo është pyetja që e bën edhe sot aktual fjalimin historik të Dritëro Agollit, para ithtarëlve të Enver Hoxhës me 10 qershor të vitit 1991. https://telegraf.al/…/fjalimi-manifest-i-dritero…/

DIKTATURA E HEKURT DHE PËRQENDRIMI I PUSHTETIT: Në fjalimin e tij të vitit 1991, Agolli e identifikoi si gabimin e parë të Partisë së Punës atë që e quajti «vija e diktaturës së hekurt». Ai kritikoi përqendrimin e pushtetit në duart e ddiktatorit Enver Hoxha, mungesën e demokracisë brenda udhëheqjes dhe pamundësinë për të shprehur mendime të kundërta pa rrezikuar përjashtimin, burgosjen apo edhe jetën. Ishte një akuzë e rëndë, veçanërisht sepse vinte nga një njeri që kishte qenë pjesë e vetë sistemit politik dhe kulturor të asaj periudhe. Por çfarë lidhjeje ka kjo kritikë me politikën shqiptare të sotme? Shqipëria e sotme është një republikë pluraliste. Ka zgjedhje, parti opozitare, media të shumta dhe institucione që nuk ekzistonin në formën e tyre të tanishme gjatë diktaturës. Këto dallime janë thelbësore dhe nuk duhen minimizuar.

Megjithatë, demokracia nuk mund të vlerësohet vetëm nga ekzistenca formale e institucioneve. Ajo duhet gjykuar edhe nga mënyra se si funksionojnë ato. Sa demokratike janë vetë partitë politike shqiptare? Sa hapësirë kanë anëtarët e tyre për të kundërshtuar drejtuesit? Sa e pavarur është vendimmarrja institucionale nga interesat e udhëheqësve politikë? Dhe sa përgjegjësi mbajnë ata që ushtrojnë pushtetin? Këto janë pyetje që i takojnë, pikërsiht, demokracisë së sotme. Nëse kryetari i një partie bëhet figura pothuajse e vetme vendimmarrëse, nëse debati i brendshëm dobësohet dhe nëse kritika shihet si kërcënim për autoritetin e drejtuesit, atëherë demokracia brenda partive mbetet e mangët, ose jo-ekzistente.

Ky problem nuk i përket vetëm një partie. Ai duhet shqyrtuar në të gjithë spektrin politik shqiptar. Natyrisht, përqendrimi i ndikimit politik në një parti të sotme nuk është i barabartë me diktaturën e Enver Hoxhës, ku kundërshtarët politikë burgoseshin, pushkatoheshin dhe familjet e tyre persekutoheshin. Por historia na mëson se demokracia kërkon vigjilencë të vazhdueshme përballë çdo prirjeje që dobëson institucionet dhe kufizon hapësirën e mendimit të lirë. Frank Shkreli: Nga paralajmërimi “Demokracia nuk pret”, te zgjimi qytetar dhe alarmi: Demokracia në rrezik! | Gazeta Telegraf. Mësimi i parë i Agollit është se asnjë parti nuk mund të quhet demokratike vetëm sepse merr pjesë në zgjedhje. Demokracia duhet të jetojë edhe brenda saj. Frank Shkreli: Pa demokratizim të partive nuk ka demokraci Shqipëria | Gazeta Telegraf

NGA EKONOMIA E CENTRALIZUAR TE SFIDAT E EKONOMISË SË TREGUT: Gabimi i dytë që denoncoi Agolli ishte politika ekonomike e regjimit komunist. Ai kritikoi centralizimin e skajshëm, mitizimin e pronës shtetërore, armiqësinë ndaj pronës private dhe izolimin ekonomik të Shqipërisë nga bota. Në këtë pikë, ndryshimi ndërmjet vitit 1991 dhe Shqipërisë së sotme është i madh. Ekonomia e centralizuar komuniste është zëvendësuar nga ekonomia e tregut. Qytetarët kanë të drejtë të zotërojnë prona, të krijojnë biznese dhe të zhvillojnë veprimtari private. Por kalimi te ekonomia e tregut nuk garanton vetvetiu drejtësi ekonomike, konkurrencë të ndershme apo administrim të mirë të pasurisë publike. Sot pyetja nuk është më nëse Shqipëria duhet të braktisë ekonominë komuniste. Ajo e ka bërë këtë prej dekadash. Pyetja është nëse ekonomia e tregut funksionon mbi bazën e rregullave të barabarta për të gjithë.

A kanë sipërmarrësit mundësi të konkurrojnë, pa u penguar, nga lidhjet politike të konkurrentëve të tyre? A përdoren paratë publike në mënyrë transparente? A mbikëqyren siç duhet kontratat publike? A mbrohet interesi i qytetarëve kur merren vendime me pasoja të mëdha ekonomike? Frank Shkreli/Korrupsioni problem kryesor në Shqipëri dhe në Kosovë | Gazeta Telegraf. Këto janë çështje që kërkojnë verifikim përmes dokumenteve, auditimeve, vendimeve gjyqësore dhe raporteve institucionale. Debati mbi korrupsionin dhe përdorimin e pushtetit për përfitime të paligjshme është veçanërisht i rëndësishëm. Në shkurt 2026, Reuters raportoi mbi një hetim që përfshinte zëvendëskryeministren e Shqipërisë, Belinda Balluku, dhe kontrata të mëdha infrastrukturore. Raportimi përshkroi gjithashtu shqetësimet e ngritura lidhur me ndikimin e kësaj çështjeje në luftën kundër korrupsionit dhe në procesin e integrimit evropian. Akuzat dhe hetimet duhen trajtuar sipas procedurave ligjore dhe nuk përbëjnë, vetvetiu, një vendim përfundimtar fajësie.

Ky është dallimi thelbësor ndërmjet kritikës politike dhe gjykimit ligjor: dyshimet duhet të hetohen, provat duhet të shqyrtohen dhe përgjegjësia duhet të përcaktohet nga institucionet kompetente. Agolli ka kritikuar një sistem ku pushteti politik kontrollonte ekonominë dhe kufizonte, tmerrësisht, lirinë e individit. Sfida e sotme është të sigurohet që institucionet publike të mos përdoren për të favorizuar interesa të veçanta dhe që askush të mos jetë mbi ligjin. Ndryshimi i sistemit ekonomik ka kuptim të plotë vetëm kur liria ekonomike shoqërohet me konkurrencë të ndershme, transparencë dhe përgjegjësi publike.

LIRIA E FJALËS: A E PRANON POLITIKA SHQIPTARE KRITIKËN? Pjesa e tretë e fjalimit të Agollit lidhej me shkeljen e lirive dhe të drejtave të njeriut, si dhe me luftën e klasave që regjimi komunist përdorte për të justifikuar përndjekjen e kundërshtarëve. Në Shqipërinë komuniste, mendimi ndryshe kishte pasoja tragjike. Shtypi kontrollohej nga shteti, botimet kalonin përmes censurës dhe intelektualët duhej të vepronin brenda kufijve të përcaktuar nga ideologjia zyrtare. Sot ekziston një realitet tjetër: media të ndryshme, debate publike, opozitë politike dhe mundësi për të kritikuar qeverinë. Por kjo nuk do të thotë se liria e shprehjes është një çështje e përfunduar.

Pavarësia e medias, transparenca e institucioneve dhe mundësia që gazetarët të ushtrojnë profesionin pa presione të papërshtatshme mbeten kritere të rëndësishme për funksionimin e demokracisë. Frank Shkreli: Mbrojtja e lirisë së shtypit dhe medias, mbron drejtësinë dhe demokracinë! | Gazeta Telegraf. Edhe raportet e Bashkimit Evropian për sundimin e ligjit e trajtojnë lirinë dhe pluralizmin e medias, luftën kundër korrupsionit, sistemin e drejtësisë dhe mekanizmat e kontrollit institucional si fusha të rëndësishme vlerësimi. Për politikën shqiptare, kjo nënkupton një detyrim të qartë: kritika nuk duhet trajtuar si armiqësi. Frank Shkreli/ Liria e shtypit, kjo “ferrë“në sy të politikanëve shqiptarë | Gazeta Telegraf

Kur një gazetar bën një pyetje të pakëndshme, përgjigjja duhet të jetë transparenca. Kur një intelektual kritikon qeverinë, përgjigjja duhet të jetë argumenti. Kur opozita ngre një shqetësim me interes publik, ai duhet të shqyrtohet mbi bazën e fakteve, pavarësisht, se kush e ka ngritur. Sigurisht, edhe gazetarët, intelektualët dhe politikanët duhet të mbajnë përgjegjësi për vërtetësinë e deklaratave të tyre. Liria e fjalës nuk e përjashton detyrimin për të respektuar faktet. Por pushteti ka një përgjegjësi të veçantë, sepse zotëron mjete dhe burime institucionale që qytetari i zakonshëm nuk i ka. Një demokraci e shëndetshme nuk ka nevojë për duartrokitje të vazhdueshme. Ajo ka nevojë për pyetje, debat, kritikë — qoftë edhe për protesta qytetare, dhe përgjigje të argumentuara nga pushteti. Frank Shkreli: Protestat dhe fundi i një epoke politike në Shqipëri, një domosdoshmëri e kohës | Gazeta Telegraf

AGOLLI DHE PËRGJEGJËSIA E INTELEKTUALIT: Për ta vlerësuar drejt fjalimin e vitit 1991, duhet të bëjmë edhe një pyetje më të vështirë: cili ishte roli i vetë Dritëro Agollit përpara se të mbante atë fjalim? Agolli nuk ishte disident i qëndruar jashtë sistemit komunist. Ai ishte një nga shkrimtarët më të njohur të vendit, kishte ushtruar funksione publike dhe politike dhe kishte drejtuar Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë.

Për këtë arsye, fjalimi i tij duhet parë në të gjithë kontekstin historik, jo i shkëputur nga veprimtaria e tij e mëparshme. Ai e pranoi vetë në fjalim se kishte kaluar rreth dyzet vjet në parti, se kishte kënduar idealet e saj dhe se kishte besuar në socializmin si një sistem që do ta përmirësonte jetën e njeriut. Në fund të fjalimit, ai shprehu zhgënjimin e tij dhe pranoi se kishte gabuar në atë besim. Ky pranim është pjesë e rëndësishme e dokumentit historik.

Por nuk mund të shmangim pyetjen: pse një pjesë e rëndësishme e kritikës u artikulua kaq hapur vetëm kur regjimi po humbiste pushtetin?

Përgjigjja duhet të marrë parasysh frikën, censurën dhe represionin e sistemit komunist, të cilat kufizonin mundësitë e kundërshtimit publik. Njëkohësisht, duhet të shqyrtojë edhe marrëdhëniet që intelektualët kishin me pushtetin dhe përgjegjësinë e tyre ndaj shoqërisë. Ky vlerësim nuk kërkon ta mohojmë kontributin letrar të Agollit. As nuk kërkon ta shpallim atë pa gabime. Përkundrazi, një vlerësim serioz duhet të dallojë veprën letrare nga roli politik dhe të pranojë se një njeri mund të ketë dhënë kontribut të rëndësishëm në kulturë, por edhe të ketë mbështetur ide ose institucione që më vonë i kritikoi. Kjo është një çështje që prek shumë intelektualë të periudhës komuniste dhe që meriton studim të paanshëm. Pikërisht këtu qëndron një mësim i rëndësishëm për intelektualët e sotëm: përgjegjësia ndaj së vërtetës duhet të jetë më e fortë se besnikëria ndaj partisë, udhëheqësit apo interesit personal. Frank Shkreli: Kur ndërgjegja vlen më shumë se disiplina partiake | Gazeta Telegraf

NDRYSHIMI I EMRIT NUK ËSHTË I NJËJTË ME NDRYSHIMIN E MENDËSISË: Kongresi i X-të i Partisë së Punës u zhvillua në një moment historik, kur partia po përpiqej të përshtatej me pluralizmin politik. Në përfundim të procesit, ajo mori emrin Partia Socialiste e Shqipërisë. Por një ndryshim emri nuk mund të konsiderohet vetvetiu provë e një shkëputjeje të plotë nga e kaluara. Shkëputja e vërtetë kërkon ndryshim të kulturës politike, pranimin e përgjegjësive historike dhe respektimin e parimeve demokratike në praktikë. Kjo pyetje është e rëndësishme për Partinë Socialiste, për shkak të lidhjes së saj historike me Partinë e Punës. Por standardet e demokracisë duhet të vlejnë njësoj edhe për Partinë Demokratike dhe për të gjitha forcat e tjera politike.

Asnjë parti nuk mund ta shpallë veten të përjashtuar nga kritika për shkak të historisë, programit apo pretendimit se përfaqëson interesin kombëtar. Një parti dëshmon karakterin e saj demokratik jo vetëm nga ato që thotë, por edhe nga mënyra se si zgjedh drejtuesit, si i trajton kundërshtarët, si respekton institucionet dhe si reagon kur përballet me akuza ose me dështime. Në këtë kuptim, fjalimi i Agollit nuk duhet përdorur vetëm për të gjykuar një parti të së kaluarës. Ai mund të shërbejë si kriter për të shqyrtuar sjelljen e të gjitha partive të sotme. Nëse një forcë politike kërkon të qeverisë një vend demokratik, ajo duhet të pranojë se pushteti i saj është i kufizuar nga ligji dhe se qytetarët kanë të drejtë ta kundërshtojnë. Demokracia nuk është pronë e një partie. Ajo është e drejtë e qytetarëve dhe përgjegjësi e çdo pushteti.

SHQIPËRIA DHE EVROPA: PËRSE NUK MJAFTON VETËM TË DEKLAROHESH PROEVROPIAN: Në fjalimin e tij, Agolli kritikoi izolimin e Shqipërisë nga Evropa dhe bota. Ai e lidhi këtë izolim me dogmatizmin politik dhe ekonomik të regjimit. Sot, integrimi evropian është një objektiv i rëndësishëm kombëtar dhe Shqipëria ka përparuar në procesin e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Por përkatësia evropiane nuk mund të matet vetëm me deklaratat e politikanëve apo me takimet e tyre me përfaqësuesit e institucioneve evropiane. Ajo duhet të dëshmohet përmes funksionimit të drejtësisë, luftës kundër korrupsionit, administrimit transparent të pasurisë publike, respektimit të lirive dhe forcimit të institucioneve demokratike.

Raportimet e fundit mbi hetimet për korrupsion në nivele të larta të qeverisjes shqiptare tregojnë se sundimi i ligjit mbetet një çështje me rëndësi të drejtpërdrejtë për besueshmërinë e vendit dhe për aspiratat e tij evropiane. Kjo nuk do të thotë se akuzat përbëjnë vendime gjyqësore, por se institucionet duhet të lejohen të kryejnë punën e tyre në mënyrë të pavarur. Evropa nuk kërkon që Shqipëria të jetë pa probleme. Ajo kërkon që problemet të trajtohen me institucione funksionale, me ligj dhe me përgjegjësi. Prandaj, pyetja që duhet t’i drejtohet politikës shqiptare është e thjeshtë: a është Shqipëria e gatshme të zbatojë standardet evropiane edhe kur ato bien ndesh me interesat e pushtetit të ditës? Integrimi nuk është vetëm çështje diplomacie. Është, mbi të gjitha, proces i transformimit të institucioneve dhe i kulturës politike. Frank Shkreli: Në “Ditën e Evropës”, 9 maj, 2026 shqiptarët evropianë, pa Evropë | Gazeta Telegraf

PËRBALLJA ME KRIMET E KOMUNIZMIT: NJË DETYRIM NDAJ HISTORISË: Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf, Ka edhe një çështje që lidhet drejtpërdrejt me trashëgiminë e regjimit komunist që Agolli kritikoi në vitin 1991: përballja me krimet e komunizmit, një çeshtje që e kam trajtuar aq herë dhe aq shpesh. Sepse nuk kam besura dhe nuk besoj se burgosjet politike, pushkatimet, internimet, persekutimi i klerit, shkatërrimi i institucioneve fetare dhe kufizimi i lirive themelore të njeriut nuk mund të trajtohen si episode dytësore të historisë shqiptare.

Ato janë pjesë e historisë së vendit dhe duhet të studiohen, dokumentohen e kujtohen me seriozitet. Frank Shkreli: Kur një shoqëri nuk përballet me të kaluarën komuniste, e kaluara rikthehet | Gazeta Telegraf. Përballja me të kaluarën komuniste të Shqipërisë nuk do të thotë hakmarrje. Do të thotë respekt për viktimat, njohje e së vërtetës dhe krijim i kushteve që brezat e rinj të kuptojnë se çfarë ndodh kur pushteti nuk njeh kufij. Kjo kërkon hapjen dhe studimin e arkivave, dokumentimin e fatit të viktimave, mbështetjen e historianëve dhe përfshirjen e historisë së diktaturës në edukimin e brezave të rinj. Frank Shkreli: Kur historia e komunizmit hyn në klasat amerikane | Gazeta Telegraf. Po aq e rëndësishme është që e kaluara të mos përdoret vetëm për përfitime të përkohshme partiake. Krimet e dokumentuara duhet të njihen për shkak të së vërtetës dhe dinjitetit njerëzor. Një vend që dëshiron të ndërtojë një demokraci të qëndrueshme nuk mund ta trajtojë kujtesën historike si një barrë që duhet harruar. Pa njohjen e së kaluarës, demokracia rrezikon të mbetet një sistem institucionesh pa një kulturë të mjaftueshme përgjegjësie. Frank Shkreli: 35 -vjet tranzicion, Shqipëria ende nuk është përballur me të kaluarën komuniste | Gazeta Telegraf

PËRFUNDIM: FJALËT E VITIT 1991 DHE PROVA E DEMOKRACISË SOT:

Dritëro Agolli ishte një figurë komplekse e historisë shqiptare: shkrimtar me kontribut të rëndësishëm letrar, pjesëtar i sistemit politik komunist dhe, në fund të tij, një kritik që kërkoi njohjen e gabimeve themelore të Partisë së Punës. Për ta vlerësuar drejt, duhet të pranojmë të gjitha këto aspekte, pa e idealizuar dhe pa e reduktuar vetëm në rolin e tij politik. Fjalimi i tij i qershorit 1991 mbetet një dokument i rëndësishëm për të kuptuar krizën e komunizmit dhe vështirësitë e shkëputjes nga e kaluara. Por rëndësia e tij nuk përfundon me historinë e një partie. Ai na kujton se përqendrimi i pushtetit, dogmatizmi, kufizimi i mendimit të lirë dhe mungesa e përgjegjësisë mund të dëmtojnë rëndë një shoqëri. Shqipëria e sotme është thelbësisht e ndryshme nga Shqipëria komuniste, por kjo nuk e përjashton nevojën për të vlerësuar me sy kritik cilësinë e demokracisë së saj.

Pyetja është nëse Shqipëria ka ndërtuar institucione aq të forta, një kulturë politike aq demokratike dhe një shoqëri civile aq të ndërgjegjshme dhe një media të lirë – pa të cilën nuk ka demokraci të vërtetë — sa asnjë drejtues politik, të mos mund ta trajtojë pushtetin si pronë personale, për dekada. Kjo është sfida që u takon të gjitha partive, institucioneve dhe mbi të gjitha, qytetarëve shqiptarë. Në përvjetorin e lindjes së Dritëro Agollit, ndoshta ky është reflektimi më i dobishëm që mund të nxjerrim nga fjalimi i tij. Sepse një vend nuk bëhet demokratik vetëm kur rrëzon një diktaturë. Ai bëhet demokratik kur ndërton institucione që kufizojnë pushtetin, kur mbron të drejtën për të kundërshtuar dhe kur shoqëria dhe media kërkojnë llogari nga ata që qeverisin vendin. (*Shkrimi është përgatitur në bazë të një numër shkrimesh të autorit gjatë viteve, me ndihmën redaktuese të (ai), në përkujtim të 95-vjetorit të shkrimtarit të madh Dritëro Agollit.

Drita që asnjë fron s’mund ta bëjë të vetin

October 14, 2026 by s p

Bilal Xhaferri përtej etiketimeve të historisë dhe dhuntia e shenjtë e poezisë që i mbijeton tiranisë.

Nga Hektor Çiftja,

Universiteti “A.Xhuvani”, Elbasan, Shqipëri

“Shall I compare thee to a summer’s day?” Shekspiri nis me një stinë dhe përfundon me një premtim. Ngrohtësia do të kalojë, lulet do t’i godasë era dhe bukuria do t’i dorëzojë diçka kohës. Megjithatë, qenia e dashur mund të vazhdojë të jetojë brenda poezisë, duke u përtërirë sa herë që vargjet e saj gjejnë një lexues tjetër. Soneti 18 e vendos këtë mundësi tek “eternal lines”: gjuha mund ta mbartë një prani njerëzore përtej jetës prej së cilës ajo lindi.

Për poetin shqiptar Bilal Xhaferri, ky premtim merr një thellësi veçanërisht prekëse. Një sundimtar mund t’ia kufizonte qarkullimin e librave dhe ta detyronte të mërgonte; lexuesit e ardhshëm të atyre librave mbeteshin jashtë pushtetit të tij. Sot, më shumë se tri dekada pas shembjes së sundimit komunist në pjesën më të madhe të Europës Lindore, pyetja se çfarë mbijeton në shkrimet e Xhaferrit është shndërruar në një pyetje për vetë artin. Çfarë mund të na prekë ende, kur institucionet që e dënuan tashmë i përkasin historisë?

Një lexues perëndimor që i afrohet letërsisë së vendeve ish-komuniste mund ta ndeshë fillimisht përmes një fjalori të panjohur: «realizëm socialist», «shkrimtar disident», «libër i ndaluar», «autor i dëbuar». Realizmi socialist ishte doktrina e miratuar zyrtarisht, që i kërkonte letërsisë t’i shërbente projektit komunist dhe ta paraqiste jetën sipas kërkesave ideologjike të përcaktuara prej tij. Disidenca emërtonte kundërshtimin ndaj pushtetit politik; ndalimi dhe dëbimi përshkruanin ndëshkimet që mund të pasonin. Këta terma dëshmojnë kushtet në të cilat punonin shkrimtarët dhe, nganjëherë, çmimin që paguanin për këtë punë.

Por lexuesi që i afrohet Xhaferrit kryesisht përmes këtyre termave rrezikon të ndalet në pragun e veprës. Një kategori politike mund të shpjegojë përse një dorëshkrim u pengua të qarkullonte. Nuk mund të shpjegojë përse imazhi i shiut mbi të shpërngulurit mbetet në mendje edhe pasi libri është mbyllur. As mund ta shpjegojë plotësisht tronditjen që shkakton një poezi kur pyet se ç’bëhet me bukurinë kur ajo vihet në shërbim të dhunës. Këto zbulime kërkojnë vëmendjen që i kushtojmë letërsisë: mënyrës se si përvoja merr trajtë në gjuhë dhe jetës që gjuha zgjon brenda nesh.

Etiketimet e ruajnë vendin e tyre në katalogët e bibliotekave, në arkiva dhe në historitë e letërsisë. Shkrimet e Xhaferrit kërkojnë të lexohen përtej tyre. Përndjekja meriton të kujtohet, por ajo nuk i fal vetvetiu pavdekësi një poezie. Sprova më e vështirë i përket vetë veprës: nëse gjuha e saj vazhdon të zbulojë diçka për jetën njerëzore dhe nëse ndërgjegjja e saj artistike ruan forcën për të prekur njerëz që nuk i kanë njohur kurrë rrethanat në të cilat ajo u krijua.

Megjithatë, rrethanat e jetës së Xhaferrit kanë rëndësi, sepse liria që vihej në rrezik në poezinë e tij kishte pasoja të drejtpërdrejta njerëzore. I lindur më 1935 në Ninat, një fshat pranë Konispolit, në kufirin jugor të Shqipërisë me Greqinë, ai u rrit dhe u burrërua nën diktaturën komuniste të Enver Hoxhës. Hoxha sundoi nga fundi i Luftës së Dytë Botërore deri në vdekjen e tij, më 1985. Gjatë atyre dhjetëvjeçarëve, shteti vendosi censurën, përndoqi kundërshtarët politikë dhe e nënshtroi jetën kulturore ndaj mbikëqyrjes ideologjike. Prej letërsisë pritej të ndihmonte në ndërtimin e përfytyrimit zyrtar të kombit dhe të së ardhmes së tij revolucionare.

Xhaferri hyri në atë botë me një trashëgimi familjare që pushteti e shihte si njollë. I ati, i lidhur me organizatën nacionaliste Balli Kombëtar, u pushkatua më 1945. I biri u rrit me pak shkollim, punoi si punëtor e teknik dhe pjesën më të madhe të dijes e fitoi vetë. Në një sistem ku e shkuara politike e familjes mund të përcaktonte të ardhmen e fëmijës, talenti nuk të shpëtonte nga dyshimi. Policia politike, e njohur si Sigurimi i Shtetit, e kishte vënë nën mbikëqyrje që më 1964.

Megjithatë, ai shkruante. Më 1966, tregimet e tij u botuan në vëllimin «Njerëz të rinj, tokë e lashtë». Përmbledhja poetike «Lirishta e kuqe» u pengua të qarkullonte lirisht. Në romanin historik «Krastakraus», ai iu drejtua botës së Skënderbeut, figurës së shekullit XV që zë një vend qendror në kujtesën kombëtare shqiptare. Përfytyrimi i tij përshkonte historinë e popullit të vet, ndërsa vendi i tij në jetën kulturore të atij populli mbetej i pasigurt.

Në prill të vitit 1968, në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve në Tiranë, ai kritikoi romanin «Dasma» të Kadaresë. Autoritetet e trajtuan ndërhyrjen e tij si një qëndrim politik armiqësor dhe e ashpërsuan përndjekjen. Përpjekjet e tij të hershme për t’u mbrojtur përdornin ende gjuhën ideologjike të regjimit; zëri haptazi kundër tiranisë, që do të shfaqej në shkrimet e mërgimit, u formua përmes një historie të mundimshme. Në gusht të vitit 1969, ai kaloi kufirin drejt Greqisë. Më vonë mbërriti në Shtetet e Bashkuara dhe, më 1974, themeloi në Çikago revistën shqip-anglisht «Krahu i Shqiponjës». Në tridhjetë e nëntë numrat e saj, revista u bë një vatër diskutimi për çështjet kombëtare shqiptare dhe kundërshtimin e sundimit komunist.

Prej këtej hapet një udhë e frytshme për ta lexuar sot: t’i kushtojmë vëmendje kredos artistike që shfaqet në shkrimet e tij, veçanërisht në poezinë «Poetit Ismail Kadare». Argumenti që parashtrohet këtu është një interpretim i poezisë, jo një doktrinë e cituar nga ndonjë ese ku Xhaferri e shpall shprehimisht artin sublim dhe dhunti të falur nga Zoti. Lexuesi i sotëm mund ta nxjerrë një bindje të tillë nga fuqia morale e poezisë; studiuesi mund të shqyrtojë se si kjo bindje e nënkuptuar i jep trajtë figuracionit të saj dhe përfytyrimit të misionit të poetit.

“Ti lulëzove në stinën me rubla,

Kur ne të tjerët hamë baltën e kënetave,

Ti u këndon serenata rrugëve të Moskës,

Natashave, Tatjanave, Katjenkave,

Kur ne të tjerët hamë plumbat e mashinkave

Me kadifenë e poemave të tua të kopjuara

Ti u jep xhelá çizmeve të xhelatëve,

çizme të rënda me gozhda ta përgjakura

që shkelën mbi fytyrat tona të masakruara.

Ti vije nga sallonet e aristokracisë së kuqe,

Vinje nga “Dasma” i dehur me lavdi,

Unë vija drejt nga zemra e popullit,

Vinja nga varrimi i babait të pushkatuar,

Vinja nga varrimi i lirisë së kombit.

Ne u ndeshëm në errësirë

Si dy re, në një natë me stuhi,

Por që të gjithë e dinë mirë

Që shenja e furisë sime s’ishe ti:

Unë u ndesha atje me tiraninë

Hodha jetën time në kthetrat e ujqërve

Dhe u shikova me vdekjen time sy më sy.

Poezia i drejtohet shkrimtarit shqiptar më të njohur ndërkombëtarisht, por kthesa e saj vendimtare e çon përtej njeriut të përmendur me emër. Duke iu rikthyer përballjes së tyre, Xhaferri emërton forcën me të cilën ishte ndeshur: «Unë u ndesha atje me tiraninë». Ngjarja e kujtuar bëhet një dëshmi ndërgjegjeje. Pas saj qëndron pyetja se çfarë detyrimi ka poeti ndaj dhuntisë së poezisë dhe çfarë ndodh kur besnikëria e artistit ndaj pushtetit e kërcënon këtë detyrim.

Poezia buron nga një jetë ku largësia mes privilegjit kulturor dhe pambrojtjes përballë pushtetit ishte bërë dhimbshëm e prekshme. Gjuha e saj është e zemëruar, herë-herë akuzuese. Pyetja e saj më e thellë lidhet me marrëdhënien mes madhështisë artistike dhe detyrimit njerëzor: a mund t’i mbijetojë lartësimi që mundëson arti nënshtrimit të artistit ndaj tiranisë?

Imazhi qendror i poezisë e zbret këtë pyetje në tokë me një saktësi të pamëshirshme. Xhaferri e përfytyron poezinë duke ua falur butësinë e saj çizmeve të njerëzve që shtypin të tjerët. Akuza përmblidhet në vargun therës: «Ti u jep xhelá çizmeve të xhelatëve». Bukuria është afruar aq shumë me dhunën, sa është bërë e dobishme për të. Shkëlqimi tërheq syrin; poshtë tij mbetet vegla e poshtërimit.

Në këtë imazh përmblidhet një arsyetim i tërë moral. Rreziku shkon përtej shkrimit të një vargu lajkatar. Arti ka fuqinë të ndryshojë mënyrën se si një shoqëri e përjeton atë që sheh. Muzika e tij mund ta bëjë sundimin të tingëllojë si harmoni. Shkëlqimi i tij mund t’i japë pamjen e dinjitetit një pushteti që ua mohon dinjitetin të tjerëve. Kur mjeshtëria poetike vihet në këtë shërbim, fytyra e lënduar zhduket pas sipërfaqes vezulluese. Xhaferri e detyron lexuesin të shohë poshtë saj.

Më pas, poezia sjell në vargje popullin dhe atin e pushkatuar. Zia vetjake hyn në hapësirën publike të gjykimit letrar. Një prind i vrarë nuk kthehet në jetë nga një përshkrim i hijshëm i përparimit kombëtar; vuajtjes së një kombi nuk i jepet përgjigje me prestigjin e përfaqësuesve të tij kulturorë. Populli mbetet masa e përgjegjësisë së poetit, përfshirë edhe ata që biografitë e tyre i kanë lënë jashtë portretit të miratuar të vendit.

Drejtimi që merr poezia në fund, kur emërton tiraninë, zbulon përmasën e kësaj kredoje. Një shkrimtar i përmendur me emër është bërë shkas për një pyetje me të cilën duhet të përballet çdo artist i pajisur me dhunti. Kujt i detyrohem për fuqinë përfytyruese që më është besuar? Përvoja e kujt bëhet e dukshme përmes veprës sime? Çfarë po i ndihmoj të tjerët të admirojnë? Poezia ia vë ndërgjegjes përpara këto pyetje me ngulmimin e dikujt që e dinte se një fjali e shqiptuar publikisht mund të ndryshonte një jetë.

E lexuar përmes idesë së një dhuntie të falur nga Zoti, kërkesa etike e poezisë bëhet një detyrim për ta ruajtur dhe përdorur me përgjegjësi atë dhunti. Një dhunti që vjen nga përtej pushtetit tokësor nuk mund të bëhet, me të drejtë, pronë e atij pushteti. Ai që e merr është ruajtësi i saj. Ajo që i është falur poetit duhet përdorur me nderim për qeniet njerëzore që mund të zgjojë, të ngushëllojë dhe të edukojë. Kjo është përgjegjësia e shenjtë që ky lexim zbulon në poezi, pa e shndërruar gjuhën e saj në një deklaratë teologjike.

Arti është sublim sepse mund ta zgjerojë aftësinë tonë për ta përjetuar jetën. Përmes një poezie, vuajtja e një njeriu të panjohur mund të hyjë në botën tonë të brendshme. Bëhemi të aftë të ndiejmë një dhimbje që nuk e kishim përfytyruar dhe të kuptojmë diçka që më parë nuk na ishte dashur ta kuptonim. Ky edukim i ndjeshmërisë i jep letërsisë rëndësinë e saj qytetare. Një popull që mëson t’ua vërë veshin të pambrojturve, bindet më vështirë se pambrojtja është faj, apo se mizoria bëhet virtyt kur ushtrohet në emër të kombit.

Prandaj, detyra e poetit lë hapësirë për gjithë begatinë e artit: dashurinë, mahnitjen, shumëkuptimësinë, kënaqësinë. Një peizazh mund ta ushqejë shpirtin pa dhënë ndonjë porosi politike. Një poezi dashurie mund ta mbrojë dinjitetin njerëzor thjesht duke i kushtuar vëmendjen e merituar një pranie njerëzore. Rëndësi ka që dhuntia të mbetet e lirë të ndjekë të vërtetën e asaj që sheh e ndien. Kur një diktator përcakton se çfarë meriton të vishet me bukuri, ai kërkon të sundojë vetë jetën e brendshme.

Poezia e Xhaferrit për Çamërinë tregon se si kjo liri e brendshme i shërben një populli. Çamëria është treva historike në veriperëndim të Greqisë, të cilën bashkësitë e saj shqiptare e ruajnë në kujtesë si atdheun e tyre. Gjatë trazirave të dhunshme të viteve 1944–1945, një pjesë e madhe e popullsisë së saj shqiptare myslimane u dëbua drejt Shqipërisë. Në «Baladë çame», pasojat e kësaj tragjedie jetojnë brenda peizazhit: ullishte të braktisura, udhë largimi, shi që bie mbi të shpërngulurit. Lexuesit nuk kanë nevojë ta njohin paraprakisht historinë e trevës për të kuptuar dhimbjen e largimit nga një shtëpi, hollësitë më të vogla të së cilës kanë formësuar jetën e tyre.

Këtu ndjenja kombëtare arrin trajtën e saj artistike më jetëgjatë. Dashuria për popullin tënd bëhet vëmendje ndaj humbjeve të tij, vetjake dhe të përbashkëta. Atdheu bartet përmes një imazhi aq të qartë, sa mund ta ndiejë edhe dikush shumë larg. Poezia atdhetare e Xhaferrit ruan kujtesën shqiptare, duke e ftuar njëkohësisht lexuesin e huaj të hyjë në një përvojë thellësisht njerëzore. Besnikëria e saj e zgjeron dhembshurinë.

Për shqiptarët e sotëm, kjo arritje lidhet drejtpërdrejt me kuptimin e atdhedashurisë. Lidhja e Xhaferrit me vendin e tij i mbijetoi përndjekjes nga qeveria e atij vendi. Nga mërgimi, ai vazhdoi të shkruante në gjuhën e tij dhe t’u jepte zë plagëve të tij. Jeta e tij i kërkon një kombi të nderojë ata që ia ruajnë ndërgjegjen, përfshirë zërat që ua prishin rehatinë sundimtarëve. Shërbimi i poetit ndaj popullit mund t’i kërkojë të mos pranojë që talenti i tij të përdoret për qëllimet që i cakton pushteti.

Hoxha vdiq më 1985; Xhaferri vdiq në Çikago më 14 tetor 1986. Asnjëri nuk e pa shembjen e rendit komunist në Shqipëri. Mbijetesa e poezisë nuk e ndreq atë padrejtësi. Megjithatë, ajo zbulon kufijtë e pretendimit të diktatorit për të sunduar edhe të ardhmen. Ai mund të kontrollonte botimet, të ndëshkonte mospajtimin dhe ta detyronte një shkrimtar të mërgonte. Nuk mund të siguronte që lexuesit e mëvonshëm do ta pranonin gjykimin e tij për vlerën e shkrimtarit. Eshtrat e Xhaferrit u kthyen në Shqipëri më 1995; vepra e tij e vijoi kthimin e vet përmes botimeve dhe vëmendjes së përtërirë.

Prandaj, vendi që Xhaferri do të zërë mes lexuesve të ardhshëm duhet të mbështetet te fuqia e pashuar e artit të tij. Kredoja e tij ka rëndësi sepse merr trajtë në përfytyrim: çizme që shkëlqejnë, por nuk mund ta fshehin dhunën e tyre; ati i kujtuar, mungesa e të cilit nuk gjen ngushëllim; atdheu i shkretuar, që bëhet sërish i pranishëm përmes një peizazhi. Vetëm bindja etike nuk mund ta sigurojë jetëgjatësinë e një vepre. E bashkuar me një gjuhë që na e zbulon përvojën në një dritë të re, ajo mund t’i japë veprës një arsye për t’u lexuar edhe pasi kundërshtarët e saj të dikurshëm të jenë zhdukur.

Për shqiptarët e sotëm, ky lexim kërkon më shumë se admirim ceremonial. Mësuesit, redaktorët dhe përkthyesit mund ta ndihmojnë veprën e tij të hyjë në jetën e lexuesve që nuk njohin as fjalorin e vjetër politik, as gjeografinë e përjetuar të humbjes së tij. Dosjet e historisë duhet të mbeten të hapura; edhe poezitë duhet të mbeten të hapura. Në to, një popull mund të zbulojë se shërbimi ndaj kombit nganjëherë nis me mospranimin për t’i thurur lavde atij që e qeveris.

Vera e Shekspirit rikthehet në fund të kësaj historie me një jehonë të ndryshuar. Në poezinë e Xhaferrit, një atdhe jeton sërish në kujtesën e atyre që lexojnë për humbjen e tij dhe një zë, dikur i dëbuar në mërgim, mund t’i flasë në gjuhën e vet një brezi të lindur në liri. Kjo vazhdimësi varet nga një gjest i brishtë dhe i zakonshëm: dikush hap një libër dhe ua kushton vëmendjen fjalëve. Drita e poezisë kalon në një jetë tjetër.

“So long as men can breathe or eyes can see, / So long lives this, and this gives life to thee.” Shekspiri ua beson premtimin e tij lexuesve që ende nuk kanë ardhur. Vepra e Xhaferrit duhet t’i takojë ata me fuqinë e bukurisë dhe të ndërgjegjes së vet. Vdekja e diktatorit nuk e përjashton poezinë nga gjykimi, por e lë edhe pa nevojën për të kërkuar leje. Nëse do t’i qëndrojë kohës, do t’i qëndrojë përmes dhuntisë që ka përmbushur misionin e vet: artit që ia rikthen praninë një populli, ia zgjeron lirinë dhe u mbetet besnik qenieve njerëzore për të cilat iu fal drita e tij.

Dioqezat arbërore të Arbënit, Balecit, Budvës, Shasit, Ulqinit dhe Krajës sipas Illyricum Sacrum

October 14, 2026 by s p

Zef Ujkaj/

Illyricum Sacrum, një nga veprat më të rëndësishme të historisë së krishtërimit në trevat iliro-arbërore, zuri fill me jezuitin At Filippo Riceputi, u vazhdua nga Daniele Farlati e Jacopo Coleti dhe mori formën përfundimtare prej tetë vëllimesh në vitin 1819. Kjo ndërmarrje e madhe pati edhe mbështetjen e Papa Klementit XI Albani, i cili tregoi një përkujdesje të veçantë për historinë dhe jetën kishtare të trojeve arbërore. Riceputi mblodhi dokumente, dorëshkrime, libra dhe dëshmi historike nga qendrat kishtare të trevave arbërore, pasi udhëtoi përgjatë bregdetit të Adriatikut. Por kjo përpjekje e gjerë dokumentuese u përball edhe me vështirësi të mëdha, pasi një pjesë e materialeve të mbledhura humbi gjatë transportit, kur qerrja që i transportonte u mbyt duke kaluar lumin Drin në Zadrimë. Megjithatë, materialet që u ruajtën dhe u mblodhën më pas përbëjnë një bazë të rëndësishme për hartimin e historisë së kishave të Ilirisë, ku ruhen të dhëna të çmuara mbi historinë e krishtërimit, organizimin kishtar, ipeshkvijtë, kuvendet dhe zhvillimet historike të trevave arbërore. Në të trajtohen Dioklea, Tivari dhe Durrësi, së bashku me dioqezat e tyre sufragane.

Një rëndësi të veçantë ka sjellja e kësaj vepre në gjuhën shqipe. Përkthimi i vëllimit VII, i nisur nga Arqipeshkvi i Shkodrës, Monsinjor Frano Illia, dhe i vazhduar e përfunduar me kontributin e Dom Mikel Pllumaj, Frat Antonio Bozza, Giorgio Nalin dhe Lukë Hasaj, ka bërë të mundur që kjo pasuri historike të jetë më e qasshme për studiuesit dhe lexuesin shqiptar.

Në këtë temë do të ndalemi në historinë e Kishës së Dioklesë dhe Tivarit, së bashku me sufraganet e tyre: Arbënin, Balecin, Buduën, Ulqinin dhe Krajën, të cilat korrespondojnë me pjesën e tretë të vëllimit të VII, përkthyer në gjuhën shqipe.

I. Ipeshkvia e Arbënisë ose Arbnit

Vëllimi VII i Illyricum Sacrum nis trajtimin e sufraganeve të Kishës së Dioklesë dhe Tivarit me Ipeshkvinë e Arbnit, duke dhënë një përshkrim të gjerë të trevës së Arbërisë Ilirike, të ndarë në dy pjesë∶ Arbëria Dalmate, ndërmjet Drinit dhe Gjirit të Rizonit, dhe Arbëria Epirote, që shtrihej nga Drini drejt maleve Akrokeraune. Në këtë pjesë trajtohet edhe prejardhja e emrit Arbëria dhe Albania, duke u ndalur te përdorimi i emërtimit Albanitas nga perandori bizantin Leoni VI, të Albanopolis, i përmendur nga Ptolemeu në Epirin e Ri, si dhe te tradita mesjetare që e lidhi këtë qytet me arbërit. Kur flasim për Ipeshkvinë e Arbërit, duhet sqaruar se shtrirja e ndikimit të saj përfshinte berthamëm e Arbërit mesjetar, zonën mes Krujës dhe Mirditës dhe nuk përkonte me të gjithë hapësirën historike e politike të Arbërisë mesjetare.

Ipeshkvia e Arbnit, një nga selitë e rëndësishme kishtare të kësaj hapësire sipas burimeve të paraqitura në vepër, lidhej me Mitropolinë e Tivarit. Megjithatë, marrëdhënia e saj me qendrat e tjera kishtare nuk ishte gjithmonë e qartë, pasi në shekujt XII-XIII shfaqen raste kur ipeshkvijtë e Arbnit kundërshtonin autoritetin e Tivarit ose kërkonin lidhje me Durrësin, ndërsa dokumentet papnore dëshmojnë ndërhyrjet e Selisë së Shenjtë në përcaktimin e juridiksionit dhe ruajtjen e varësisë së saj nga Tivari. Është interesante se Ipeshkvia e Arbnit nuk përmendet në Koncilin e Dumnos/Delmitan të vitit 877, ndërsa në shekullin XI ajo ende nuk shfaqet në listën e selive të provincës së Tivarit. Vetëm pas shekullit XI, ajo fillon të dokumentohet rregullisht si pjesë e hierarkisë së Tivarit. Pas shuarjes së Ipeshkvisë së Krujës, një pjesë e madhe e territorit të saj iu bashkua Arbnit. Ipeshkvijtë e Arbënit dokumentohen kronologjikisht nga viti 1166 deri më 1635, përmes të cilëve do të ndjekim historinë e dioqezës dhe do paraqesim karakteristikat kryesore historike dhe kishtare të Arbënit gjatë periudhës në të cilën ata ushtruan veprimtarinë e tyre.

Ndër ipeshkvijtë e hershëm veçohet Lazri (1166), i cili u përfshi në çështjet e juridiksionit kishtar dhe me ndërhyrjen e Papës Aleksandri III, njohu autoritetin e kryeipeshkvit të Raguzës; pas një periudhe kur ipeshkvijtë e Arbënit kundërshtuan herë pas here autoritetin e Tivarit dhe kërkuan lidhje më të afërta me Durrësin. Ndërhyrjet e Papë Inocentit III synuan rikthimin e tyre në bashkësinë dhe juridiksionin katolik si sugrafane të Kryepeshkopatës së Tivarit.

Në shekullin XV, gjatë ipeshkvisë së Andreut II (1426), gjendja e Arbërisë ishte rënduar nga depërtimi osman, luftërat dhe pasiguria. Me përparimin e pushtimit osman, gjendja e dioqezës u rëndua gjithnjë e më shumë dhe shumë prej qendrave e kishave u dëmtuan ose u braktisën.

Në periudhën e fundit veçohet Gjoni IV (1615), i cili e gjeti selinë në Kurbin, pranë kishës së Shën e Premtes, të plaçkitur dhe të shkatërruar. Ai u angazhua për rindërtimin e saj dhe për rikthimin e 12 fshatrave që kishin kaluar në skizmën greke, në gjirin e Kishës katolike. Ipeshkvi i fundit, Marku (1635), administroi përkohësisht edhe Durrësin, Bendën, Krujën dhe Kunavinë dhe u përfshi në mosmarrëveshje për kufijtë dioqezanë me Ipeshkvinë e Lezhës. Pas vitit 1640, Ipeshkvia e Arbnit pushoi së pasuri një ipeshkëv të veçantë dhe administrimi i saj iu bashkua Kryeipeshkvisë së Durrësit. Në këtë mënyrë, historia e Ipeshkvisë së Arbnit, pasqyron edhe përplasjen ndërmjet juridiksioneve lindore dhe perëndimore, forcimin e autoritetit të Selisë së Shenjtë, ndryshimet e kufijve dioqezanë dhe, në fund, pasojat e pushtimit osman mbi organizimin dhe jetën e Kishës.

II. Ipeshkvia e Balecit (Ballezës)

Baleci, i njohur në burimet latine si Balesium, Balleacensis, Balacensis ose Balecensis, ishte një qytet mesjetar arbëror në luginën e Rrjollit, në Malësinë e Madhe. Ai përmendet si seli ipeshkvnore që në vitin 1062, në letrën e Papës Aleksandri II drejtuar Arqipeshkvit të Tivarit, duke u përfshirë në hierarkinë kishtare të kësaj province. Pas kësaj periudhe, emri i Balecit zhduket për më shumë se tre shekuj nga katalogët kishtarë, për t’u shfaqur përsëri në shekullin XIV si një nga ipeshkvitë e Provincës së Arbërisë Dalmate.

Baleci kishte edhe një kështjellë të rëndësishme, e cila, ndonëse ishte rrënuar, u rindërtua dhe u fortifikua nga Gjergj Kastrioti Skënderbeu në vitin 1448, gjatë luftës kundër Venedikut. Sipas Giammaria Biemmit, pak më vonë kështjella u shkatërrua nga forcat venedikase të Shkodrës. Me shkatërrimin e saj u dëmtua rëndë edhe kisha, ndërsa ipeshkvia u shpërnda ndër dioqezat fqinje. Kjo solli jo vetëm zhdukjen e institucionit, por edhe humbjen e kujtesës topografike dhe të kufijve të saj të dikurshëm.

Nga ipeshkvijtë e Balecit, disa prej të cilëve njihen vetëm nga dokumentet, veçohen Gerviku (1347) dhe Andreu (1351), ndërsa në shekullin XV përmenden Alfonsi (1420), Mikeli (1424) dhe Bernardi (1428). Pas tij përmendet Leonardi (1459) dhe, si ipeshkvi i fundit i njohur i Balecit, Danieli (1478). Pas kësaj kohe ipeshkvia nuk përmendet më si njësi më vete, pasi territori i saj u nda ndër dioqezat fqinje. Kështu, historia e Balecit është një shembull i qartë i fatit të shumë qendrave kishtare arbërore: nga një seli ipeshkvnore e dokumentuar që në shekullin XI, në një qendër të goditur nga luftërat e shekullit XV dhe më pas të zhdukur si institucion kishtar.

III. Ipeshkvia e Budvës

Budua (Budva) është një nga qytetet më të lashta të bregdetit dalmat, e cila përmendet që nga autorët e lashtë me emra të ndryshëm si Budua, Budva, Budoa, Butuam e të tjerë. Pas ndarjes së Perandorisë Romake, qyteti kaloi nën ndikimin e Perandorisë së Lindjes, ndërsa gjatë mesjetës u gjend nën sundime të ndryshme: bizantine, hungareze, serbe, të Balshajve dhe më pas venedikase. Në vitin 1450, përballë rrezikut osman, Budua, së bashku me Tivarin dhe Ulqinin, pranoi mbrojtjen e Venedikut, duke ruajtur statutet, privilegjet dhe një pjesë të vetëqeverisjes së saj.

Ipeshkvia e Buduës është e lashtë dhe, sipas Illyricum Sacrum, lidhet me organizimin kishtar të Metropolisë së Dioklesë, të vendosur në Koncilin e Dumnos të vitit 877. Më vonë, me zhvendosjen e qendrës metropolitane drejt Tivarit dhe ndryshimet në organizimin kishtar, Budua kaloi nën juridiksione të ndryshme. Monumentet më të rëndësishme të qytetit ishte katedralja e Shën Gjon Pagëzorit, kisha e Shën Marisë së Kalasë dhe kisha e Shën Marisë së Kepit.

Ndër ipeshkvijtë e hershëm përmenden Silvestri (1141), Sebarisi (1196), Ptolemeu (1245) dhe Inceleri (1276). Veçanërisht interesante është koha e Sebarisit, kur Vukan Nemanjiqi dhe Stefan Nemanjiqi kërkuan afrimin me Selinë Apostolike të Romës. Më vonë, në kohën e Gjonit (1326), gjendja politike u përkeqësua dhe presioni ndaj katolikëve në territoret serbe ndikoi edhe në Kishën e Buduës. Për rrjedhojë ipeshkvi Gjon u detyrua të largohej në Itali.

Një periudhë tjetër vendimtare filloi në shekullin XV. Ipeshkvi Jakobi (1447) dëshmon për lidhjen e Buduës me Provincën e Raguzës dhe për gjendjen e rëndë të qytetit pas sulmeve të vazhdueshme nga Nemanjiqët, Balshajt, Gjergj Brankoviqi, Stefan Lazar Hrebeljanoviqi. Me vendosjen e sundimit venedikas në vitin 1450, Kisha dhe qyteti filluan gradualisht të rimëkëmbeshin. Gjoni VII (1455) lidhet me këtë periudhë të rikthimit të pronave dhe të rindërtimit të jetës kishtare nga sundimtarët venedikas. Më pas, gjatë shekullit XVI, Selia Apostolike bëri disa herë bashkimin dhe shkëputjen e Buduës nga Tivari. Simoni (1518), Gundisalvi (1524) dhe Jakobi (1530) janë ndër figurat që lidhen me këto ndryshime. Një figurë e veçantë është Ludoviku (1541), i cili ishte njëkohësisht Ipeshkëv i Buduës dhe Arqipeshkëv i Tivarit. Pas tij, Gjon Bruni mori administrimin e kishës për disa vite. Antoni (1558) ishte ipeshkvi i fundit i Buduës i emëruar si ipeshkëv i veçantë. Ndërkohë, në 1571, Budua u pushtua dhe u plaçkit nga osmanët, ndërsa në 1573 Venediku e rimori qytetin dhe rindërtoi muret, kalanë dhe katedralen. Megjithatë, qyteti kishte humbur një pjesë të madhe të popullsisë dhe rëndësisë së mëparshme. Pas Antonit, Budua nuk pati më një ipeshkëv të përhershëm dhe administrimi i saj iu besua, në periudha të ndryshme, ipeshkvijve dhe administratorëve të dioqezave fqinje.

Pas ipeshkvit Antonio, kisha e Buduas u administrua nga qendrat kishtare fqinje, veçanërisht nga Kryepeshkopata e Tivarit, selia e së cilës u vendos përkohësisht aty në vitin 1579 nga kryepeshkopi Ambroz Kapiqi. Më pas, administrimi i kishës lidhet me Françesk Krutën, i cili rindërtoi selinë ipeshkvnore të Buduës, ndërsa në vitet pasuese ajo administrohej nga ipeshkvij të Shkodrës, vikarë apostolikë dhe arqipeshkvij të Tivarit. Gjon Markoviqi, në vitin 1649, i raportoi Kongregatës së Shenjtë për varfërinë dhe vuajtjet e mëdha të banorëve të Buduës dhe për nevojën e ndihmës për të krishterët e ardhur nga trevat shqiptare për shkak të përndjekjeve osmane.

Në gjysmën e dytë të shekullit XVII, Kisha e Buduës u lidh veçanërisht me Pjetër Bogdanin, atëherë Ipeshkëv i Shkodrës, dhe me Andrea Zmajeviqin, Arqipeshkëv i Tivarit, i cili mori administrimin e saj në vitin 1671. Më pas administrimi kaloi përsëri te figura të tjera kishtare të Kotorrit dhe më pas Metropolisë së Tivarit, nga e cila administrohet edhe sot (1791).

Kështu, historia e Ipeshkvisë së Buduës paraqet një vazhdimësi të gjatë, por edhe shumë të trazuar: nga një seli e lashtë e lidhur me Dioklenë, te Raguza dhe Tivari, nga sundimi serb e venedikas te pushtimi osman dhe rindërtimi i qytetit. Përmes historisë së ipeshkvijve, kishave, Zojës së Buduës dhe figurave si Pjetër Bogdani, Andrea Zmajeviqi dhe Ambroz Kapiqi, kjo ipeshkvi dëshmon rëndësinë e Buduës si një nga qendrat e vjetra të krishterimit në Adriatikun jugor.

IV. Ipeshkvia e Shasit

Shasi (Suacia, Svacia, Svatia) ishte një qytet i rëndësishëm i Dalmacisë së Sipërme dhe një nga qendrat e vjetra ipeshkvnore të kësaj treve. Sipas traditës së sjellë në Illyricum Sacrum, emri i qytetit lidhej me Shën Astin, martirin dhe Ipeshkvin e Durrësit. Që nga ardhja e sllavëve në shekullin VII, Shasi kaloi nën sundime të ndryshme serbe dhe më vonë osmane, derisa në shekullin XVI, pas pushtimit turk, qyteti u rrënua dhe u braktis pothuajse tërësisht. Fillimi i Ipeshkvisë së Shasit lidhet nga autori me Koncilin e Dumnos të vitit 877, ku Shasi paraqitet ndër qytetet që hynin në juridiksionin e Metropolisë së Dioklesë. Në periudhat e mëvonshme, kjo ipeshkvi kaloi nën varësi të ndryshme kishtare, duke u lidhur me Splitin, Tivarin dhe Raguzën, përpara se të rikthehej përsëri nën juridiksionin e Tivarit.

Një nga episodet më të veçanta të historisë së kësaj ipeshkvie lidhet me Ipeshkvin Dedë (1199). Ai u akuzua nga kleri dhe banorët e Shasit për përfshirje në një vrasje dhe u shkarkua pas një hetimi kishtar në Tivar. Deda, megjithatë, tentoi të rikthehej duke paraqitur një letër të falsifikuar, sikur ishte dokument i Papës që e shpallte atë të pafajshëm dhe i rikthente selinë. Vukan Nemanjiqi, duke dyshuar për vërtetësinë e saj, kërkoi që çështja të sqarohej në Romë. Mashtrimi u zbulua, Deda u arratis, ndërsa ipeshkvi me inicialin G. u rikthye në krye të dioqezës. Një tjetër moment i rëndësishëm lidhet me Ipeshkvin Benedikt (1307). Gjatë përkeqësimit të marrëdhënieve me pushtetin serb dhe veçanërisht pas qëndrimit më armiqësor të Stefan Uroshit II Milutin ndaj katolikëve latinë, Benedikti u detyrua të largohej nga Shasi. Ai shërbeu më pas edhe si Ipeshkëv i Bosnjës dhe administrator i Kishës së Shasit, ndërsa në vitin 1317 u zgjodh në Selinë Metropolitane të Raguzës.

Në shekullin XIV, Shasi u përfshi në zhvillimet politike të Balshajve. Ipeshkvi Pjetër (1360) luajti një rol të rëndësishëm në afrimin e kësaj dinastie me Kishën e Romës. Në vitin 1368, ai u dërgua në Romë nga Strazimiri, Gjergji dhe Balsha, sundimtarët e Zetës, për t’i paraqitur Papës dëshirën e tyre për të hequr dorë nga skizma dhe për t’u bashkuar me Kishën Romake. Me urdhër të Papës, ky qëndrim u shpall publikisht në katedralen e Shën Shtjefnit në Shkodër. Ky është një nga episodet më të rëndësishme të historisë së Ipeshkvisë së Shasit, sepse tregon rolin e saj në marrëdhëniet ndërmjet elitave politike të Zetës dhe Selisë Apostolike.

Në shekullin XV, gjendja e Shasit u përkeqësua nga luftërat dhe zgjerimi osman. Pjetri IV (1420) administroi për një periudhë të gjatë Kishën e Shasit dhe iu besua edhe administrimi i pasurive të Arqipeshkvisë së Tivarit kur ajo ishte pa titullar. Ndërsa Antoni II (1446) jetoi në një periudhë të trazuar nga luftërat e Skënderbeut kundër osmanëve. Në vitin 1467, me urdhër papnor, administrimi i Shasit kaloi te Arqipeshkvi i Tivarit dhe për një kohë të gjatë dioqeza u drejtua prej tij. Në fillim të shekullit XVI pati edhe përpjekje nga Selia Apostolike për ta shkëputur Shasin nga Tivari. Gjoni (1520) u vendos në krye të dioqezës nga Papa Leoni X, ndërsa në vitin 1530 Klementi VII e shkëputi përsëri Shasin nga Tivari dhe emëroi Tomën, i cili do të ishte ipeshkvi i fundit i njohur i kësaj dioqeze. Pas vdekjes së tij, Shasi mbeti pa ipeshkëv. Pushtimi osman i vitit 1571, që preku edhe Tivarin dhe Ulqinin, solli rrënimin përfundimtar të qytetit. Historia e Shasit është kështu historia e një prej qendrave të vjetra kishtare të trevave arbërore, e cila kaloi nëpër shumë juridiksione dhe përjetoi ndryshimet politike të cilat do ta çonin drejt shkatërrimit total si qytet dhe si ipeshkvi.

V. Ipeshkvia e Ulqinit

Ulqini, i njohur në burimet e lashta si Olcinium, Olchinium, Ulcinium, Helcinium e Dulchinium, ishte një nga qytetet më të lashta të bregdetit Adriatik. Pas luftës kundër mbretit ilir Genti në vitin 168 p.K., Ulqini hyri nën sundimin romak. Pas ndarjes së Perandorisë Romake, qyteti kaloi nën Bizant dhe më vonë u përfshi në ndryshimet e shumta politike të Dalmacisë së Sipërme. Në mesjetë Ulqini kaloi në periudha të ndryshme nën sundimin bizantin, venedikas, hungarez, serb dhe të Balshajve. Përballë rrezikut osman, Ulqini, së bashku me Tivarin, Buduën dhe Shkodrën, u lidh me Venedikun. Kjo periudhë solli një zhvillim të rëndësishëm të qytetit, por përfundoi me pushtimin osman të vitit 1571.

Historia e Ipeshkvisë së Ulqinit është po aq e vjetër sa historia e qytetit mesjetar. Dëshmia më e hershme lidhet me Koncilin e Dumnos të vitit 877, ku Ulqini paraqitet ndër selitë e përfshira në Metropolinë e Dioklesë. Pas dobësimit dhe shkatërrimit të Dioklesë nga car Simeoni i Bullgarisë, ipeshkvijtë e Dalmacisë së Sipërme, përfshirë Ulqinin, u lidhën me Arqipeshkvinë e Splitit. Pasi u mbytën në det ipeshkvi i Kotorrit, Tivarit, Ulqinit e Shasit, duke vajtur në koncilin provincial të Splitit më 1030, do themelohej Metropolia e re kishtare, në Tivar duke u shndërruar në qendër metropolitane për dioqezat përreth. Ulqini iu nënshtrua Arqipeshkvisë së Tivarit, por autoriteti mbi këto dioqeza u kundërshtua vazhdimisht nga Raguza. Në fund të shek. XI, gjatë vakancës së selisë së Tivarit, Ulqini dhe dioqezat e tjera iu bashkuan Metropolisë së Raguzës. Në vitin 1178 Tivari rifitoi statusin metropolitan, ndërsa konflikti me Raguzën vazhdoi derë më 1250 për juridiksionin e kishave të Dalmacisë së Sipërme.

Në vitin 1023 papa Benedikti ia atribuoi kishën e Ulqinit së bashku me kishat e tjera të Dalmacisë së Sipërme, Metropolisë së Raguzës, ndërsa në vitin 1062 ajo ishte ndarë mes ipeshkvijve fqinjë ndoshta për mugesë të ipeshkvit, për t̛u permendur sërisht si ipeshkvi në vitin 1076. Në fund të shek. XI Metropolia e Tivarit do t̛i bashkangjitej asaj të Raguzës, pasi kishte mbetur pa arqipeshkëv deri në vitin 1150. Ipeshkëv Natali (1199) lidhet me një nga momentet më të rëndësishme të historisë kishtare të trevës. Në atë vit, në kuadër të rivendosjes së autoritetit metropolitan të Tivarit, Kryepeshkopi Gjon i Tivarit, me delegatët e Selisë Apostolike, mori palliumin dhe njohjen e statusit metropolitan nga Papa Inocenti III. Në juridiksionin e tij përfshiheshin edhe një sërë dioqezash të Dalmacisë së Sipërme, ndër to Ulqini, Shkodra, Pulti dhe Drishti.

Një tjetër episod i rëndësishëm lidhet me Ipeshkvin Mark (1258), i cili në kohën e konfliktit të gjatë ndërmjet Raguzës dhe Tivarit për të drejtën metropolitane, u rreshtua kundër pretendimeve të Raguzës dhe u thirr përpara autoriteteve të Selisë Apostolike.

Në vitin 1288, një ngjarje e rëndësishme për jetën kishtare të Ulqinit lidhet me Helenën e Anzhuit, mbretëreshën e Serbisë dhe bashkëshorten e Stefan Uroshit I. Ajo themeloi manastirin e Shën Markut në Ulqin dhe ua besoi françeskanëve, duke e bërë një nga institucionet katolike më të rëndësishme të qytetit.

Në kohën e Ipeshkvit Tomë (1331), konfliktet ndërmjet pasardhësve të Stefan Milutinit sollën shkatërrime dhe rënie të të ardhurave të dioqezës. Më vonë, gjatë sundimit të Stefan Dushanit, marrëdhëniet me katolikët dhe me Selinë Apostolike mbetën të ndërlikuara. Ipeshkvi Gjon (1354) lidhet me përpjekjet e Dushanit për t’u afruar me Romën: përmes ambasadorëve të tij u kërkua ndërhyrja e Papës dhe dërgimi i legatëve apostolikë, por përpjekja nuk solli rezultat.

Gjatë shekujve XV–XVI, Ulqini vazhdoi të kishte ipeshkvijtë e vet, por varësia e tij nga Tivari u bë gjithnjë e më e fortë. Lorenci (1515) është një shembull i kësaj lidhjeje: në vitin 1517, kur u ngrit në Selinë e Tivarit si Arqipeshkëv, Kisha e Ulqinit iu bashkua administrativisht asaj të Tivarit për kohën që ai do të qëndronte në atë detyrë. Jakobi (1536) është gjithashtu një figurë e veçantë, pasi drejtoi njëkohësisht Ipeshkvinë e Ulqinit dhe atë të Buduës për rreth njëzet vjet.

Fundi i Ipeshkvisë së Ulqinit erdhi me pushtimin osman të vitit 1571. Qyteti u plaçkit, një pjesë e banorëve u vranë, ndërsa të tjerë u larguan. Kishat u shkatërruan ose u kthyen në objekte të tjera kulti dhe katedralja e Ulqinit humbi funksionin e saj të krishterë. Me këtë mori fund edhe tradita e emërimit të ipeshkvijve të Ulqinit si seli më vete. Pas shuarjes së dioqezës, kujdesi për të krishterët e mbetur në zonën e Ulqinit iu besua ipeshkvijve të dioqezave fqinje, veçanërisht Tivarit, të cilët administronin komunitetet e pakta të krishtera të shpërndara nëpër fshatra dhe u siguronin atyre katekizmin dhe sakramentet.

Historia e Ipeshkvisë së Ulqinit është historia e një prej qendrave më të lashta të krishtera të Adriatikut jugor: nga Dioklea dhe Koncili i Dumnos, përmes rivalitetit Tivar–Raguzë, marrëdhënieve me sundimtarët mesjetarë dhe zhvillimit të qytetit nën Venedik, deri te pushtimi osman i vitit 1571, që i dha fund ekzistencës së saj si ipeshkvi e veçantë.

VI. Dioqeza e Krajës

Kraja shtrihet në juglindje të Malit të Zi, nga Taraboshi deri në Malin e Rumisë, përgjatë bregut jugor të Liqenit të Shkodrës. Në burimet e vjetra ajo përmendet me emra të ndryshëm, si Craina, Creani dhe Crainae. Sipas një përshkrimi të arqipeshkvit të Tivarit, Mark Gjorgës, të dërguar në fundin e shekullit XVII Kongregatës së Shenjtë, Kraja dikur kishte qenë një qytet, ndërsa në kohën e tij ishte shndërruar në një fshat të vogël nën juridiksionin e Tivarit. Ai e përshkruan Krajën si një qytet mbretëror, ku kishte pasur selinë e tij Gjon Vladimiri, princi i Dioklesë, i cili nderohet si martir dhe shenjt. Sipas traditës, pas martirizimit të tij, bashkëshortja e tij, Kosara, i solli eshtrat në Krajë dhe i vendosi në kishën e manastirit kushtuar Nënës së Zotit. Kraja u bë një nga qendrat më të rëndësishme të kultit të Shën Gjon Vladimirit.

Organizimi kishtar i Krajës paraqet një veçanti. Drejtuesit e saj njihen si arqipeshkvij të Krajës, por juridiksioni i tyre duket se ishte i kufizuar kryesisht në qytetin dhe territorin përreth, ndërsa ata njihnin autoritetin e Arqipeshkvit të Tivarit. Kjo ndoshta ngaqë ishte qytet mbretëror dhe selia e princit Gjon Vladimiri, është nderuar me këtë titull nderi kishtar. Titulli i arqipeshkvit të Krajës shfaqet në burime në mesin e shekullit XV dhe emërimet bëheshin nga Selia e Shenjtë. Ndër arqipeshkvijtë e njohur përmenden Teodozi në vitin 1452, Pali më 1455, Andreu më 1476, Jakobi më 1482 dhe Françesku më 1495, ndërsa më pas përmenden Jeremia, Gjon Pagëzuesi dhe Jakobi II, i cili konsiderohet arqipeshkvi i fundit i Krajës.

Me kalimin e kohës, Kraja humbi rëndësinë e saj si qendër politike dhe qytetare dhe nga një vend që tradita e lidhte me oborrin e Gjon Vladimirit, u shndërrua në një vendbanim të vogël. Bashkë me këtë rënie u dobësua edhe rëndësia e saj kishtare dhe, pas arqipeshkvit të fundit, Jakobi II, nuk kemi më një vijimësi të qartë të kësaj selie. Për më tepër, vetë autorët e Illyricum Sacrum pranojnë se historia e Kishës së Krajës mbetet e paqartë dhe e mbushur me shumë pasiguri. Kjo e bën Krajën një rast të veçantë, ku tradita e lashtë, kulti i Shën Gjon Vladimirit dhe dëshmitë e pakta dokumentare ndërthuren, duke na treguar për një qendër të dikurshme me rëndësi politike dhe kishtare, e cila me kalimin e shekujve humbi gradualisht rolin e saj dhe u vu nën ndikimin e Tivarit.

SHQIPËRIA NUK ËSHTË PRONË E NJË REGJIMI, NDËRSA POLICIA E SHTETIT NUK MUND TË JETË GARDA E TIJ POLITIKE!

October 14, 2026 by s p

Protestat e ditës së djeshme, të cilat përshkallëzuan tensionet në përmasa shqetësuese, dëshmuan edhe një herë se përdorimi i panevojshëm dhe joproporcional i forcës nga Policia e Shtetit, në vend që të garantojë rendin dhe sigurinë publike, rrezikon të shndërrohet në instrument të represionit politik.

Është e papranueshme dhe e pafalshme që qytetarët shqiptarë, studentët, të moshuarit dhe protestuesit e mbështjellë me flamurin tonë kombëtar të përballen me dhunë, në vend që të mbrohen në ushtrimin e të drejtave të tyre kushtetuese!

Është e pashpjegueshme se si një pjesë e strukturave të Policisë së Shtetit, të cilat vetë përballen me paga të pamjaftueshme, mungesë vlerësimi profesional, padrejtësi institucionale dhe probleme serioze në drejtimin e tyre, pranojnë të përdoren kundër qytetarëve që protestojnë për një të ardhme më të mirë.

Policët shqiptarë janë bijtë dhe bijat e këtij kombi. Familjet e tyre vuajnë të njëjtat pasoja të keqqeverisjes, korrupsionit, varfërisë dhe shpopullimit që po godasin shoqërinë shqiptare.

Edhe ata jetojnë në një vend ku të rinjtë largohen çdo ditë, ku familjet po shpërbëhen nga emigracioni dhe ku politikat demografike e të punësimit ngrenë shqetësime serioze për të ardhmen kombëtare.

Atëherë, përse duhet të përdoret uniforma e shtetit kundër popullit të vet?

Si mund të justifikohet përdorimi i forcës kundër qytetarëve që mbajnë flamurin kuqezi, simbolin e sakrificave, dinjitetit dhe identitetit tonë kombëtar?

Uniforma e Policisë së Shtetit nuk është pronë e asnjë kryeministri, ministri apo partie politike. Ajo përfaqëson Republikën e Shqipërisë, Kushtetutën dhe interesin publik.

Një mesazh të drejtpërdrejtë dhe kolegjial për të gjithë drejtuesit, oficerët dhe punonjësit e Policisë së Shtetit:

Mos harroni kurrë betimin tuaj!

Misioni juaj është mbrojtja e jetës, sigurisë, rendit publik dhe lirive kushtetuese të qytetarëve, jo mbrojtja me çdo kusht e pushtetit politik të një qeverie.

Asnjë urdhër politik nuk mund të qëndrojë mbi Kushtetutën dhe ligjin. Asnjë karrierë, gradë apo privilegj nuk mund të justifikojë dhunën e paligjshme ndaj qytetarëve të pafajshëm.

Dinjiteti i uniformës matet me respektimin e ligjit dhe mbrojtjen e qytetarit, jo me besnikërinë ndaj pushtetit!

Drejtuesit politikë vijnë dhe ikin, qeveritë ndryshojnë, por përgjegjësia morale, profesionale dhe ligjore për veprimet e secilit mbetet.

Për këtë arsye, çdo pretendim për përdorim të tepruar të forcës, çdo dëmtim të protestuesve paqësorë dhe çdo urdhër të paligjshëm duhet të hetohet në mënyrë të pavarur, transparente dhe pa asnjë kompromis.

SOT, MË SHUMË SE KURRË, MERITOJNË RESPEKT DHE MIRËNJOHJE DJEMTË DHE VAJZAT TONA QË PREJ MË SHUMË SE KATËR MUAJSH VAZHDOJNË TË PROTESTOJNË PËR DINJITETIN, LIRINË DHE TË ARDHMEN E SHQIPËRISË!

Ata nuk po kërkojnë privilegje. Ata po kërkojnë një shtet të së drejtës, institucione të pavarura, drejtësi të barabartë, fundin e korrupsionit dhe një Shqipëri ku qytetarët të mos detyrohen të largohen për të ndërtuar të ardhmen e tyre.

Shqipëria nuk mund të vazhdojë të trajtohet si pronë private e pushtetarëve, si territor interesash oligarkike apo si një pasuri që mund të nxirret në ankandin ndërkombëtar.

Protestat duhet të vazhdojnë! Mosbindja civile paqësore, demokratike dhe kushtetuese duhet të mbetet instrumenti ynë i qëndresës qytetare.

Pa dhunë, pa provokime, pa shkatërrim të pronës publike dhe private, por me vendosmëri, guxim, organizim dhe pjesëmarrje masive.

Sepse një popull që kërkon liri dhe drejtësi nuk mund të heshtet me presion, kërcënime apo dhunë.

Qeveritë nuk janë të përjetshme. Pushteti nuk është pronë personale. Shqipëria u përket shqiptarëve!

Qëndresa jonë duhet të vazhdojë deri në largimin, përmes mjeteve demokratike dhe kushtetuese, të qeverisjes që ne e konsiderojmë përgjegjëse për kapjen e shtetit, korrupsionin dhe degradimin e institucioneve.

ASNJË HAP PAS NË MBROJTJE TË DEMOKRACISË!

ASNJË KOMPROMIS ME KORRUPSIONIN DHE ABUZIMIN ME PUSHTETIN!

PROTESTË PAQËSORE DHE MOSBINDJE CIVILE DEMOKRATIKE DERI NË RIKTHIMIN E SHTETIT TE QYTETARËT!

ZOTI E BEKOFTË SHQIPËRINË DHE SHQIPTARËT KUDO QË JANË!

Dr. Dritan Demiraj

Kolonel (R), ish-Ministër i Brendshëm i Republikës së Shqipërisë