Nga Cafo Boga, Magjistër në Diplomaci/

Mali i Zi përshkruhet shpesh si një perlë e Adriatikut—dhe me të drejtë. Në territorin e tij të vogël ndërthuren male të thepisura, liqene të paprekura, qytete historike dhe një nga vijat bregdetare më të bukura të Evropës. Që nga rikthimi i pavarësisë më 2006, Mali i Zi është përpjekur të paraqitet si një demokraci moderne, multietnike, e përkushtuar ndaj institucioneve përfaqësuese, sundimit të ligjit dhe anëtarësimit në Bashkimin Evropian.

Nga jashtë, vendi duket se po ecën në drejtimin e duhur. Mali i Zi është anëtar i NATO-s, vazhdon negociatat me Bashkimin Evropian dhe thekson karakterin e tij multikulturor. Zyrtarët paraqesin mbylljen e kapitujve negociues dhe përafrimin e legjislacionit si dëshmi të përparimit demokratik. Megjithatë, nën këtë pamje po rriten pakënaqësia dhe shqetësimi. Gjatë administratës së tanishme, hendeku ndërmjet zotimeve të shtetit dhe veprimeve të institucioneve është bërë gjithnjë e më i dukshëm—dhe trajtimi i shqiptarëve është ndoshta shembulli më i qartë.

Shqiptarët në Malin e Zi nuk janë as emigrantë, as të ardhur. Ata janë popullsi autoktone që jeton në trojet stërgjyshore, të cilat iu bashkuan Malit të Zi pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ata e pranuan realitetin politik, u treguan qytetarë besnikë e veprues, mbështetën pavarësinë dhe ndihmuan në ndërtimin e një shteti sovran, demokratik e properëndimor.

Për fat të keq, kjo besnikëri nuk është shpërblyer gjithmonë me trajtim të barabartë. Shqiptarët shpesh janë parë me dyshim, ndërsa ligjet dhe rregullat administrative janë zbatuar ndaj tyre në mënyrë përzgjedhëse, herë-herë në forma që ngjasojnë me segregacion institucional. Pavarësisht garancive kushtetuese dhe aspiratave evropiane, ata mbeten ndër komunitetet më të margjinalizuara e të diskriminuara në vend. Ngjarjet e fundit dëshmojnë se jo gjithçka në Malin e Zi është ashtu siç duket.

Një shtet, dy standarde

Në artikullin “Standardet e dyfishta për shqiptarët në Malin e Zi”, Ali Salaj—ish-kryeredaktor i së vetmes gazetë javore shqipe në vend dhe ish-bashkëpunëtor i rregullt i Zërit të Amerikës—dokumenton një prirje shqetësuese. Autoritetet malazeze vazhdojnë t’i ndëshkojnë shqiptarët për shfaqjen e simboleve kombëtare në festa, koncerte, gara sportive dhe tubime publike. Në një rast të fundit, Drilon Dedushaj dhe Vatra Balidemaj thuhet se u gjobitën në Plavë pasi, gjatë një koncerti në Guci, shpalosën një flamur me mbishkrimin “Autochthonous”. Procedura u zhvillua me shpejtësi të pazakontë, thuhet se po atë mbrëmje, me arsyetimin se veprimi përbënte nxitje ose provokim.

Në një rast tjetër, një 22-vjeçar nga Kosova u dënua me dhjetë ditë burg dhe iu ndalua hyrja në Malin e Zi për një vit, pasi shkroi inicialet “UÇK” në një grafit në Herceg Novi. Pavarësisht nëse veprimi konsiderohet i përshtatshëm, ashpërsia dhe shpejtësia e dënimit ngrenë pyetje kur krahasohen me reagimin ndaj shfaqjeve shumë më kërcënuese nacionaliste kundër shqiptarëve.

I njëjti standard është shfaqur edhe në sport. Sportistë nga Kosova thuhet se janë skualifikuar nga garat në Malin e Zi pse kanë bërë me duar simbolin e shqiponjës dykrenare. Shkëlzen Goqi, kërcyes nga Gjakova, u skualifikua nga gara tradicionale në lumin Moraça, në Podgoricë, pasi e bëri këtë simbol gjatë kërcimit. Edhe pingpongisti Rejan Krasniqi nga Ferizaj thuhet se u ndëshkua njësoj në turneun “Podgorica Open”, pasi festoi fitoren me të njëjtin gjest.

Për shqiptarët, shqiponja dykrenare është shprehje e identitetit kombëtar, jo thirrje për dhunë. Në Malin e Zi, megjithatë, ajo po trajtohet si provokim. Kjo bëhet edhe më shqetësuese përballë tolerancës ndaj mesazheve haptazi armiqësore të nacionalizmit serb.

Grafitet “Vdekje shqiptarëve”, “Kosova është Serbi” dhe “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” janë bërë shqetësisht të zakonshme në qytetet dhe stadiumet malazeze. Ato nuk janë shprehje të pafajshme identiteti; përmbajnë kërcënime, pretendime territoriale dhe gjuhë që thellon armiqësinë ndëretnike.

Megjithatë, prokuroria dhe gjykatat shpesh kanë heshtur ose i kanë trajtuar si prishje të zakonshme të rendit. Mesazhi është i rrezikshëm: identiteti shqiptar mund të shihet si kërcënim, ndërsa urrejtja ndaj shqiptarëve tolerohet si pjesë e jetës publike.

Standardi i dyfishtë u dëshmua edhe kur në Podgoricë u ndërpre një film i regjisorit të njohur nga Kosova, Isa Qosja, vetëm për shkak të gjuhës së tij. Ai shihet gjithashtu në paaftësinë—ose mungesën e vullnetit—të autoriteteve për të gjetur monumentin e ngritur paligjshëm për komandantin çetnik Pavle Gjurishiq. Ndonëse me përmasa e peshë të konsiderueshme dhe objekt i një vepre të mundshme penale, pas heqjes monumenti nuk u gjet. Sipas njoftimeve jozyrtare, ishte strehuar në një objekt të Kishës Ortodokse Serbe.

Mali i Zi nuk mund të pretendojë se zbaton standarde të barabarta, përderisa simbolet shqiptare ndëshkohen menjëherë, ndërsa mesazhet dhe monumentet e lidhura me urrejtjen etnike apo nacionalizmin e luftës trajtohen me tolerancë të jashtëzakonshme.

Beteja për arsimin në gjuhën shqipe

Polemika rreth emërimit të drejtoreshës së Shkollës së Mesme “Vëllazërim-Bashkim” në Ulqin ka zbuluar një problem edhe më të thellë institucional.

Për një komunitet pakicë, arsimi në gjuhën amtare është themel i identitetit dhe vazhdimësisë kombëtare. Neni 18 i Ligjit për të Drejtat dhe Liritë e Pakicave përcakton se personeli i institucioneve ku mësimi zhvillohet në gjuhën e pakicës duhet ta njohë aktivisht atë. Para emërimit të drejtuesit, organi shtetëror duhet gjithashtu të kërkojë mendimin e këshillit kombëtar të komunitetit.

Këshilli Kombëtar i Shqiptarëve, megjithatë, pohon se mendimi i tij kërkohet vetëm si formalitet dhe shpërfillet rregullisht nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Inovacionit. Nëse është kështu, pjesëmarrja e pakicave është kthyer në teatër politik: qeveria pretendon se konsultohet, por injoron qëndrimin e komunitetit.

Emërimi i Snežana Živanovićit drejtoreshë në Ulqin i thelloi shqetësimet. Sipas Këshillit, dokumentacioni i Ministrisë nuk përmbante dëshmi se e emëruara e njihte aktivisht shqipen. Ndonëse Ministria deklaroi se ajo e zotëronte në nivelin B2, Këshilli tha se nuk kishte marrë certifikatë, rezultat testimi apo dokument tjetër që ta provonte.

Çështja nuk është përkatësia kombëtare e së emëruarës. Në një shoqëri vërtet multietnike, asnjë post publik nuk duhet t’i rezervohet një kombësie. Pyetja është nëse kandidatja plotëson kriteret ligjore e profesionale. Drejtuesja e një shkolle ku zhvillohet mësim në shqip duhet të komunikojë me nxënësit, prindërit, mësimdhënësit dhe komunitetin shqipfolës. Njohja e gjuhës nuk është nacionalizëm apo diskriminim; është kualifikim thelbësor.

Zëvendëskryeministri dhe ministri i Zhvillimit Ekonomik, Nik Gjeloshaj, e cilësoi emërimin “provokim institucional” dhe shprehje të albanofobisë. Sipas tij, sjellja e një drejtoreshe nga një komunë tjetër, sikur Ulqini të mos kishte profesionistë të kualifikuar, ishte poshtërim për qytetin dhe banorët e tij.

Më shqetësues ishte reagimi i Ministrisë për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave, të drejtuar nga Fatmir Gjeka, vetë shqiptar. Në vend që të kërkonte dëshmi për plotësimin e kriterit gjuhësor, Ministria mbrojti emërimin dhe e cilësoi debatin mbi përkatësinë kombëtare të drejtoreshës si të dëmshëm.

Por kështu u shmang pyetja thelbësore: a e flet shqipen personi i zgjedhur për të drejtuar një institucion ku zhvillohet mësimi në shqip dhe a u respektua procedura ligjore e verifikimit? Kur ministria përgjegjëse për të drejtat e pakicave i shpërfill këto shqetësime, ajo mbron status quo-në administrative, jo barazinë.

Shkolla e Mesme “Vëllazërim-Bashkim” nuk është i vetmi institucion i rëndësishëm në Ulqin që drejtohet nga një joshqiptar. Në një komunë ku shqiptarët përbëjnë rreth 80 për qind të popullsisë, si është e mundur që vazhdojnë të humbin përfaqësimin në institucionet që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e tyre?

Kryeshefi i Policisë—jo shqiptar.

Komandiri i Policisë—jo shqiptar.

Kryetari i Gjykatës—jo shqiptar.

Kryetarja e Kuvendit Komunal—jo shqiptare.

Dhe tani, drejtoresha e Shkollës së Mesme “Vëllazërim-Bashkim”—jo shqiptare.

Ky nuk është më një emërim i izoluar, por një prirje e përjashtimit institucional që bie ndesh me zotimin e Malit të Zi për barazi, qeverisje përfaqësuese dhe multietnicitet të mirëfilltë.

Përfaqësim pa ndikim

Partitë shqiptare marrin pjesë në koalicionin qeverisës dhe zyrtarë shqiptarë mbajnë poste të larta. Në letër, kjo duket si përfshirje politike. Por përfaqësimi nuk matet vetëm me poste ministrore; prova është nëse këta zyrtarë e përdorin autoritetin për të mbrojtur qytetarët që i votuan.

Për një kohë të gjatë, partitë shqiptare kanë heshtur—ose kanë reaguar vetëm kur trysnia publike nuk mund të shpërfillej më. Pjesëmarrja e tyre në qeverisje nuk ka sjellë mbrojtje të qëndrueshme të të drejtave kombëtare, gjuhësore, arsimore dhe kulturore. Nëse zyrtarët shqiptarë kremtojnë përparimin drejt BE-së, ndërsa institucionet shqipe dobësohen, simbolet ndëshkohen dhe armiqësia antishqiptare mbetet e pandëshkuar, suksesi politik fillon t’i ngjajë përshtatjes me pushtetin.

Kjo kundërthënie duket qartë në Ministrinë për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave. E krijuar për të mbrojtur identitetet, për të nxitur integrimin pa diskriminim dhe për të garantuar barazinë para ligjit, ajo nuk ka reaguar sa duhet ndaj trajtimit të pabarabartë të simboleve shqiptare, retorikës antishqiptare, dobësimit të arsimit shqip dhe shpërfilljes së institucioneve përfaqësuese.

Kapitujt evropianë dhe realiteti demokratik

Përparimi i Malit të Zi drejt Bashkimit Evropian nuk mund të matet vetëm me kapitujt e mbyllur. Ligjet e miratuara në Podgoricë kanë pak vlerë nëse zbatohen në mënyrë përzgjedhëse në Ulqin, Tuz, Plavë, Guci dhe trevat e tjera shqiptare.

Projekti evropian mbështetet mbi barazinë para ligjit, mbrojtjen e pakicave, qeverisjen e përgjegjshme, institucionet e pavarura dhe respektimin e larmisë kulturore e gjuhësore. Një shtet nuk bëhet evropian vetëm duke përafruar ligjet me standardet e BE-së, por kur qytetarët i përjetojnë ato në shkolla, gjykata, polici, komuna dhe në jetën e përditshme.

Prandaj, Mali i Zi duhet t’u përgjigjet disa pyetjeve. Përse identiteti shqiptar interpretohet kaq lehtë si provokim, ndërsa mesazhet antishqiptare tolerohen? Përse konsultohen institucionet shqiptare nëse mendimet e tyre nuk kanë peshë? Përse kriteret gjuhësore trajtohen si të parëndësishme në emërimet që prekin arsimin shqip? Dhe përse zyrtarët shqiptarë mbrojnë vendimet institucionale, në vend që të kërkojnë respektimin e të drejtave të komunitetit të tyre? Këto pyetje nuk synojnë ta minojnë Malin e Zi; ato kërkojnë përgjigje nëse vendi dëshiron të jetë shteti demokratik, multietnik dhe evropian që pretendon.

Quo Vadis, Mali i Zi?

Mali i Zi ndodhet në udhëkryq. Mund të vazhdojë të kultivojë një imazh tërheqës ndërkombëtar, ndërsa pakënaqësia dhe pabarazia thellohen, ose të përballet me standardet e dyfishta që cenojnë besimin e pakicave.

Shqiptarët nuk kërkojnë privilegje. Ata kërkojnë trajtim të barabartë, zbatim të njëtrajtshëm të ligjit, mbrojtjen e gjuhës e kulturës dhe pjesëmarrje reale në vendimet që i prekin. Këto kërkesa nuk janë radikale dhe as në kundërshtim me sovranitetin e Malit të Zi; janë standarde që duhet t’i përqafojë çdo demokraci që synon anëtarësimin në BE.

E ardhmja e Malit të Zi nuk do të përcaktohet vetëm në Bruksel apo nga kapitujt që mbyll qeveria. Ajo do të përcaktohet nga mundësia e një fëmije shqiptar për t’u arsimuar në gjuhën amtare nën drejtimin e njerëzve që e respektojnë atë; nga e drejta e shqiptarëve për të shfaqur simbolet kombëtare pa u trajtuar si kërcënim; dhe nga zbatimi i të njëjtave standarde gjyqësore ndaj atyre që shprehin identitetin shqiptar dhe atyre që e kërcënojnë atë.

Mali i Zi mbetet perlë e Adriatikut, por bukuria natyrore nuk mund ta fshehë pafundësisht padrejtësinë institucionale. Për të siguruar të ardhmen evropiane, karakteri i tij multietnik nuk duhet vetëm të kremtohet në fjalime, por të respektohet në qeverisjen e përditshme.

Pyetja nuk është më nëse Mali i Zi i përket Evropës gjeografikisht apo politikisht, por nëse institucionet e tij janë të gatshme t’i zbatojnë vlerat evropiane njësoj për të gjithë qytetarët. Quo vadis, Mali i Zi?

Nga politika e ideve te politika e pushtetit – një vështrim mbi trashëgiminë e njërit prej mendjeve më të spikatura të politikës shqiptare.

Frank Shkreli

Ka figura politike që kujtohen për postet që kanë mbajtur, për partitë që kanë drejtuar apo për betejat elektorale që kanë fituar. Ka edhe të tjerë që, përtej karrierës politike, lënë pas një mënyrë të veçantë të menduari. Arbën Xhaferi i përkiste kësaj kategorie të dytë. Frank Shkreli: Në kujtim të Arbën Xhaferit | Gazeta Telegraf Në kujtim të ditës së kalimit të tij në amshim, kësaj radhe po kujtoj Arbën Xhaferin jo si figurë të së kaluarës, por si një mendimtar politik, idetë e të cilit mund të maten me realitetin shqiptar të sotëm.

Vitet që kanë kaluar nga ndarja e tij nga kjo jetë nuk e kanë zvogëluar rëndësinë e pyetjes: çfarë ka mbetur sot nga mendimi politik i Arbën Xhaferit? Përkundrazi, zhvillimet aktuale politike të hapësirës shqiptare e bëjnë këtë pyetje edhe më të nevojshme. Xhaferi nuk ishte vetëm një politikan shqiptar në Maqedoni. Ai ishte një intelektual që e shihte politikën si përballje idesh, si proces historik dhe si përgjegjësi ndaj së ardhmes. Në një kohë kur politika shpesh dominohet nga slogane, emocione dhe interes i ditës, ai përpiqej ta vendoste debatin në një plan më të gjerë historik, filozofik dhe institucional.

Një nga veçoritë më të spikatura të Xhaferit ishte bindja se çështjet kombëtare nuk mund të zgjidheshin vetëm përmes deklaratave patriotike. Ato kërkonin institucione, strategji politike dhe një vizion të qartë për shoqërinë. Për të, identiteti kombëtar dhe demokracia nuk ishin dy rrugë të kundërta. Përkundrazi, të drejtat kombëtare duhej të mbroheshin përmes mjeteve demokratike dhe institucionale. Kjo ishte një pikë e rëndësishme e filozofisë së tij politike. Xhaferi e kuptonte shumë mirë se shqiptarët në Maqedoni nuk mund të kërkonin vetëm njohje simbolike të identitetit të tyre. Çështja ishte shumë më e thellë: barazia politike, përfaqësimi institucional, përdorimi i gjuhës, arsimi, decentralizimi dhe pjesëmarrja reale në vendimmarrje.

Në fund të viteve ’90 dhe në fillim të viteve 2000, politika shqiptare në Maqedoni kaloi nëpër një periudhë të jashtëzakonshme tensioni. Konflikti i vitit 2001 dhe zhvillimet që çuan te Marrëveshja e Ohrit ndryshuan strukturën politike të vendit dhe marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve. Në këtë periudhë, Xhaferi ishte një prej aktorëve kryesorë të politikës shqiptare. Por trashëgimia e tij nuk duhet matur vetëm me marrëveshjet politike të kohës. Ajo duhet parë edhe në mënyrën se si ai përpiqej ta orientonte çështjen shqiptare drejt një zgjidhjeje politike dhe institucionale. Në këtë kuptim, Ohri nuk duhet parë vetëm si një dokument politik, por si pjesë e një procesi më të gjerë e një kalimi nga konflikti te kompromisi politik dhe nga kërkesat e komuniteteve te ndërtimi i mekanizmave institucionalë të bashkëjetesës. An Optimist in Panic: an interview with Arben Xhaferi | Institute for War and Peace Reporting — Megjithse Xhaferi nuk e konsideronte marrëveshjen e Ohrit si fundin e çeshtjes shqiptare në Maqedoni.

Një tjetër dimension i mendimit të Xhaferit ishte raporti midis çështjes kombëtare shqiptare dhe Evropës. Ai nuk e shihte Evropën thjesht si një destinacion gjeografik. Evropa ishte, mbi të gjitha, një model institucional: demokraci, shtet ligjor, të drejta të njeriut dhe respekt për diversitetin. Frank Shkreli: Në 10-vjetorin e shkuarjes në amshim të Arbën Xhaferit, kujtime nga takimi i vitit 2005, gazeta telegraf – Search — Kjo pikëpamje mbetet aktuale edhe sot. Shqiptarët në Ballkan nuk mund ta ndërtojnë të ardhmen vetëm duke u mbështetur te kujtesa historike apo te retorika nacionaliste. Por as integrimi evropian nuk mund të jetë një proces ku identiteti kombëtar lihet mënjanë. Sfida është pikërisht bashkimi i të dyjave: identitetit kombëtar dhe demokracisë, patriotizmit dhe Evropës, interesit mbarë-kombëtar dhe institucioneve demokratike. Çfarë do të mendonte Arbën Xhaferi për politikën shqiptare të sotme?

Kjo është ndoshta pyetja më interesante e ditës. Është e pamundur të flasim në emër të tij. Por, duke u nisur nga qëndrimet dhe disa nga shkrimet e tij, mund të hamendësojmë se ai do ta shihte me shqetësim dobësimin e debatit intelektual në politikën shqiptare. Ai ndoshta do të pyeste: Ku janë idetë? Ku janë projektet? Ku është vizioni për dhjetë apo njëzet vitet e ardhshme? Arbën Xhaferi është i rendësishëm për përgjigjet që jep, por edhe për pyetjet që le të hapura.

Politika shqiptare sot ka shumë komunikim, por jo gjithmonë shumë mendim. Ka shumë deklarata, por jo domosdoshmërisht strategji. Ka shumë beteja për pushtet, por më pak debate për modelin e shoqërisë që duan të ndërtojmë. Pikërisht këtu qëndron një prej mësimeve më të rëndësishme të Xhaferit: një kauzë kombëtare nuk mund të mbijetojë vetëm përmes emocioneve e sloganeve. Ajo ka nevojë për mendim, argument, institucione stabile demokratike dhe njerëz që janë në gjendje të shohin përtej ciklit të ardhshëm elektoral. Një trashëgimi kjo që kërkon të lexohet urgjentisht.

Megjithëkëtë, Arbën Xhaferi nuk ishte një figurë pa kundërshti. Si çdo politikan me ide të forta, ai pati mbështetës dhe kundërshtarë. U debatua me të, u kritikua dhe shpesh u keqkuptua. Por pikërisht kjo është një arsye më shumë për të rilexuar sot mendimet e tija. Trashëgimia e një intelektuali nuk matet me numrin e njerëzve që pajtohen me të. Matet edhe me aftësinë e ideve të tij për të provokuar pyetje të reja. Dhe pyetjet që Xhaferi ngriti për shqiptarët, identitetin kombëtar, demokracinë, shtetin, Evropën dhe bashkëjetesën, mbeten ende të hapura. Ndoshta kjo është trashëgimia e tij më e madhe që në këtë përvjetor të kalimit të tij në amshim tu kujtojë shqiptarëve anë e mbanë trojeve të veta se, politika shqiptare ka nevojë jo vetëm për politikanë, por edhe për mendimtarë politikë. A do të arrijë politika shqiptare të bëhet një poliikë idesh apo do të mbetet përgjithmonë peng i politikës së pushtetit të korruptuar?

Në një kohë kur politika rrezikon të shndërrohet në administrim të pushtetit dhe komunikimi publik në një garë sloganesh, rikthimi te mendimi i Arbën Xhaferit nuk është thjesht një akt kujtese. Është një ftesë për të menduar. Sepse, në fund të fundit, pyetja nuk është vetëm se çfarë ka mbetur nga mendimet e Arbën Xhaferit. Pyetja më e rëndësishme është: A ka sot një politikë shqiptare në Tiranë, Prishtinë apo Shkup që është në gjendje të prodhojë mendime të reja me të njëjtën peshë, vizion dhe guxim intelektual të Arbën Xhaferit?

Nga Rafael Floqi/

Bazuar në The Missionary Herald në vitin 1914 dhe përmban dëshmi të drejtpërdrejta për Shqipërinë e viteve 1912–1914.

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane nuk fillon me njohjen diplomatike të Shqipërisë nga Shtetet e Bashkuara në vitin 1922. Shumë më herët, në një prej periudhave më dramatike të ekzistencës së shtetit të ri shqiptar, misionarë, mësues, mjekë dhe organizata humanitare amerikane kishin hyrë në kontakt të drejtpërdrejtë me popullsinë shqiptare. Ata hapën shkolla, shpërndanë ndihma, projektuan spitale dhe, njëkohësisht, u shndërruan në dëshmitarë të huaj të gjendjes së rëndë që lanë pas Luftërat Ballkanike.

Një dokument me rëndësi të veçantë është The Missionary Herald i vitit 1914, organ i lidhur me American Board of Commissioners for Foreign Missions. Në faqet e tij gjenden raporte nga terreni që përshkruajnë Shqipërinë e viteve 1912–1914 jo vetëm si një vend që sapo kishte shpallur pavarësinë, por si një shoqëri të rrënuar nga lufta, refugjatët, uria dhe pushtimet ushtarake.

W. Willard Howard: 400 milje nëpër Shqipërinë e shkatërruar

Një nga dëshmitë më tronditëse vinte nga W. Willard Howard, sekretar i American Constantinople Relief Committee të Nju Jorkut. Howard kishte përshkuar më shumë se 400 milje nëpër territoret shqiptare që, sipas dëshmisë së tij, ishin shkatërruar nga forcat serbe dhe malazeze. Rreth 150 milje i kishte bërë në këmbë, sepse rrugët dhe shtigjet malore ishin tepër të rrezikshme. Ajo që kishte parë ishte një katastrofë humanitare.

Howard vlerësonte se Shqipëria kishte më shumë se 100,000 njerëz pa strehë. Ai paralajmëronte se rreth 30,000 prej tyre mund të vdisnin nga uria dhe të ftohtit gjatë dimrit. Vetëm në Tiranë raportoheshin rreth 9,000 refugjatë, në Elbasan 3,000 dhe në Shkodër 5,000. Përtej qyteteve, mijëra të tjerë ndodheshin nëpër fshatra dhe male. Howard dëshmonte se kishte takuar personalisht njerëz që endeshin nëpër male duke kërkuar ushqim.

Kjo është e rëndësishme edhe nga pikëpamja historiografike: kemi përpara jo vetëm një përshkrim diplomatik të luftës, por dëshminë e një amerikani që kishte udhëtuar fizikisht nëpër zonat e prekura.

“Së pari shpëtoni njerëzit nga uria”

Qasja e misionarëve amerikanë nuk kufizohej në predikimin fetar. Howard argumentonte se në Shqipëri duhej të zbatohej ajo që ai e quante “industrial relief”: ndihma duhej të lidhej me punën dhe rindërtimin.

Në vend që popullsisë t’i shpërndaheshin vetëm ndihma emergjente, fondet amerikane mund të përdoreshin për të punësuar shqiptarët në ndërtimin e shkollave, spitaleve dhe institucioneve të tjera. Parimi i tij ishte i qartë: së pari duhej shpëtuar popullsia nga uria dhe më pas të ndërtoheshin institucionet që do të ndihmonin zhvillimin afatgjatë të vendit.

Në këtë mënyrë, paratë e mbledhura në Amerikë do të riktheheshin në ekonominë lokale shqiptare në formën e pagave, blerjes së tokës, materialeve të ndërtimit dhe furnizimeve ushqimore.

Erickson dhe përballja me pushtimin serb

Një figurë qendrore e kësaj historie është misionari amerikan Charles Telford Erickson. Veprimtaria e tij në Shqipëri u zhvillua në një periudhë kur vendi ishte ende i ekspozuar ndaj ndërhyrjeve dhe pushtimeve të ushtrive fqinje. Raporti i Missionary Herald dëshmon se pas hyrjes së forcave serbe në Shqipërinë veriore dhe në Durrës, Elbasan e Tiranë, autoritetet serbe arrestuan Ericksonin dhe një tjetër veprimtar të misionit, z. Tsilka. Më 10 dhjetor, Ericksonit iu komunikua urdhri që së bashku me familjen të largohej brenda 24 orëve.

Tsilka u mbajt i ndaluar për disa javë. Kështu, misionarët amerikanë nuk ishin vetëm vëzhgues të konfliktit. Ata vetë u prekën nga politikat e forcave pushtuese dhe u përballën drejtpërdrejt me autoritetet ushtarake. Pas largimit, Erickson shkoi në Zvicër dhe Londër. Kur Fuqitë e Mëdha përcaktuan kufijtë e Shqipërisë së pavarur, ai u kthye përsëri dhe udhëtoi nëpër vend për të studiuar mundësitë e zgjerimit të veprimtarisë amerikane.

Korça dhe presioni i autoriteteve greke

Po aq domethënëse janë raportet mbi sjelljen e autoriteteve greke. Pas pushtimit të Korçës, misionarët amerikanë Mr. dhe Mrs. Kennedy vazhduan të qëndronin përkohësisht në qytet. Më 24 prill, megjithatë, atyre iu dha urdhër të largoheshin dhe u dërguan nën eskortë greke në Selanik. Raporti amerikan i cilësonte arsyet e dëbimit të Kennedy-t si krejtësisht të pabazuara.

Çështja arriti deri në Departamentin Amerikan të Shtetit. Qeveria greke dha më pas garanci se misionari do të mund të kthehej kur në Korçë të rivendosej rendi.

Por problemi ishte më i thellë. Megjithëse Fuqitë Evropiane e kishin përfshirë Korçën brenda Shqipërisë së pavarur, trupat greke vazhdonin ta mbanin qytetin. Raportuesit amerikanë shprehnin dyshimin se Athina kishte ndërmend të tërhiqej.

Gjuha shqipe nën presion

Në këtë kontekst del në pah një prej elementeve më interesante të dokumentit: çështja e gjuhës shqipe. Misionarët amerikanë kishin dyshime serioze nëse autoritetet greke do të lejonin vazhdimin e veprimtarisë së tyre në Korçë dhe në territoret shqiptare nën kontrollin grek në rast se mësimi dhe puna zhvilloheshin në gjuhën shqipe. Kjo e vendoste veprimtarinë arsimore amerikane në një pozitë që tejkalonte misionin fetar.

Shkolla ku përdorej shqipja bëhej, në rrethanat e kohës, edhe institucion i ruajtjes së identitetit kombëtar. Raporti shkonte edhe më tej: në Korçë autoritetet greke kishin marrë me forcë shkollën e vajzave ku American Board kishte zhvilluar veprimtari prej më shumë se njëzet vjetësh. Përballë këtij qëndrimi, dokumenti përshkruante popullsinë shqiptare si miqësore ndaj amerikanëve dhe të gatshme për bashkëpunim.

Nga misioni fetar te arsimi dhe mjekësia

Dokumentet tregojnë gjithashtu se koncepti amerikan për Shqipërinë po ndryshonte. Nuk bëhej më fjalë vetëm për misionarë që predikonin fenë protestante. Programi po zgjerohej drejt tri fushave themelore: arsimit, mjekësisë dhe ndihmës humanitare.

Në Elbasan ishte hapur një shkollë për djem. Po punohej për sigurimin e pronës së një kompleksi misionar. Parashikoheshin shkolla të tjera dhe, mbi të gjitha, një spital.

Gjatë Luftërave Ballkanike, shkollat dhe kishat e misioneve në rajon u kthyen në vende strehimi, spitale dhe qendra ndihme. Misionarët, mësuesit dhe pastorët u angazhuan në kujdesin për të plagosurit, të sëmurët dhe refugjatët. Kështu, në terrenin ballkanik, misionari amerikan po shndërrohej njëkohësisht në mësues, organizator humanitar dhe dëshmitar të luftës.

Amerika mbledh para për Shqipërinë

Një dimension shumë pak i njohur i kësaj historie është mobilizimi financiar në Shtetet e Bashkuara. Objektivi i fushatës ishte mbledhja e 65,000 dollarëve për shkolla, spitale dhe kisha në Shqipëri — një shumë e konsiderueshme për vitin 1914. Charles T. Erickson ishte një nga figurat kryesore të kësaj fushate.

Dy donatorë amerikanë dhanë nga 15,000 dollarë secili për ngritjen e një shkolle djemsh dhe një shkolle vajzash. Por ndoshta shembulli më simbolik ishte ai i Olivet Church në Merriam Park, St. Paul, Minnesota.

Kisha kishte krijuar një fond prej 20,000 dollarësh për zgjerimin dhe zbukurimin e godinës së saj. Megjithatë, vendosi që gjysmën e shumës — 10,000 dollarë — t’ia dhuronte Shqipërisë. Ky ishte një akt konkret solidariteti nga qytetarë amerikanë që ndodheshin mijëra kilometra larg Shqipërisë.

Një spital amerikan për Shqipërinë

Mbështetja mori edhe një dimension institucional. Në një mbledhje të American Board u bë një ofertë e posaçme prej 10,000 dollarësh për punën në Shqipëri.

Në të njëjtën kohë iu dërgua qeverisë shqiptare te Wied një telegram ku organizata amerikane shprehte solidaritetin me Shqipërinë në “luftën e saj për liri kombëtare dhe fetare” dhe njoftonte se ishte siguruar mbështetja për një spital në Shqipëri. Kjo gjuhë është domethënëse. Shqipëria nuk paraqitej vetëm si një territor ku duhej zhvilluar aktivitet misionar. Ajo paraqitej si një komb që luftonte për mbijetesën, lirinë dhe ndërtimin e institucioneve të veta.

Misionarët si dëshmitarë të çështjes shqiptare

Rëndësia historike e këtyre dokumenteve qëndron edhe në faktin se misionarët amerikanë krijuan një kanal të drejtpërdrejtë informacioni ndërmjet Shqipërisë dhe opinionit publik amerikan. Ata panë refugjatët. Panë fshatrat dhe krahinat e shkatërruara. U përballën me ushtrinë serbe. U dëbuan nga autoritetet greke. U ndeshën me pengesat ndaj përdorimit të gjuhës shqipe. Dhe kur u kthyen në Amerikë, nuk morën me vete vetëm kujtimet e një misioni fetar. Ata sollën dëshmi për gjendjen e një populli të vogël që sapo kishte shpallur pavarësinë, por që rrezikonte të copëtohej dhe njëkohësisht përballej me uri, refugjatë dhe mungesë institucionesh.

Këto dëshmi u kthyen në thirrje për veprim: në artikuj, konferenca, fushata fondesh dhe donacione.

Një kapitull i hershëm i miqësisë shqiptaro-amerikane

Historia e misionarëve amerikanë në Shqipëri duhet parë, për këtë arsye, përtej dimensionit fetar. Ata ishin pjesë e një rrjeti amerikan që solli në Shqipëri ide për arsimin, organizimin institucional, shërbimin mjekësor dhe ndihmën humanitare. Në momentet kur shteti shqiptar pothuajse nuk kishte mjete financiare dhe administrative, fondet e mbledhura në Amerikë synonin ngritjen e shkollave dhe spitaleve dhe krijimin e vendeve të punës për një popullsi të varfëruar nga lufta.

Në të njëjtën kohë, përplasjet e misionarëve me autoritetet serbe dhe greke krijuan dëshmi amerikane të pavarura për realitetin politik dhe humanitar në Shqipërinë e viteve 1912–1914. Prandaj veprimtaria e Charles Telford Ericksonit, W. Willard Howardit dhe misionarëve të tjerë nuk është vetëm një faqe e historisë së misioneve protestante. Ajo është edhe një kapitull i hershëm i historisë së marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.

Përpara se Washingtoni dhe Tirana të vendosnin marrëdhënie diplomatike, kishte amerikanë që udhëtonin në këmbë nëpër malet shqiptare, regjistronin vuajtjet e refugjatëve, kërkonin mbrojtjen e shkollave, përballeshin me autoritetet pushtuese dhe u bënin thirrje qytetarëve amerikanë të hapnin kuletat për një vend të largët të quajtur Shqipëri. Në këtë kuptim, shkollat, spitali i premtuar dhe fondet e mbledhura në Amerikë përbënin diçka më shumë se bamirësi. Ato ishin ndër urat e para njerëzore midis Shqipërisë së sapolindur dhe Shteteve të Bashkuara.

Gjatë kësaj vere më vapë krahas protestës së qytetarëve në Tiranë në Shqipëri  kemi edhe një çështje tjetër e cila ka të bëjë organizimin administrativ  përkatësisht me Projektligjin për reformën territoriale, e cila është bërë temë dite për opinionin e gjerë, sepse parashihet që numri i bashkive nga 61 sa janë aktualisht të zvoglohët në 46, ku ka pasur reagime si nga opozita, shoqëria civile por edhe nga pjesëtarë të shumicës aktuale.

Nail  Draga

Në sajë të reformës territoriale  në Shqipëri në vitin 2014 numri i njësive të qeverisjes vendore u reduktua nga 373 komuna dhe bashki në 61 bashki; u ruajtën 12 qarqet si niveli i dytë i qeverisjes vendore; ish-komunat u shndërruan në njësi administrative brenda bashkive të reja. Duhet cekur se kjo reformë ishte  rezultat i Partisë Socialiste,  për të eliminuar  numrin e lartë të komunave dhe bashkive, por të punohet përseri në këtë drejtim pas 12 viteve hap dilema së cilët janë shkaqet për një ndarje të re territoriale në nivel vendi nga e njëjta forcë politike.

Reforma si çështje partiake

Opinioni i gjerë është informuar më herët se për  çështjet e reformës administrativo-territoriale(Reforma Territoriale 2.0), Kuvendi i Shqipërisë ka formuar komisionin përkatës i përbërë nga Partia Socialiste dhe Partia Demokratike me dy  bashkëkryetar, por nga mospajtimi i qendrimeve mazhoranca socialiste ka dalur  me propozimin e tyre, duke harruar se nuk kemi të bëjmë me çështje partiake, por të nivelit shtetëror. Ndonëse nga viti 2014 nuk janë shumë vite   mazhoranca socialiste  argumenton se  harta aktuale nuk i përgjigjet më realitetit demografik dhe ekonomik të vendit. Sipas tyre analiza bazohet në pesë tregues që janë në: funksionalitetin e bashkive, performancën ekonomike, masën urbane dhe demografike, distancën nga qendra më e afërt administrative dhe kohezionin social e kulturor.

Në sajë të tyre parametrave Raporti  i prezantuar konstaton se problemi nuk lidhet vetëm me numrin e bashkive, por me pabarazinë e madhe mes tyre. Kështu, Tirana përqendron rreth një të katërtën e popullsisë së vendit dhe afro 40 për qind të të ardhurave vendore, ndërkohë që 47 bashki gjenerojnë secila më pak se një për qind të të ardhurave. Gati gjysma e bashkive rezultojnë nën nivelin mesatar të funksionalitetit, ndërsa shumë njësi të vogla shpenzojnë pjesën dërrmuese të buxhetit për administratë dhe paga, duke lënë pak hapësirë për investime dhe zhvillim.

Demagogjia e shumicës

Por, cekim me këtë rast se hartuesit e kësaj reformë territoriale   në vitin 2014, kanë  thënë se si shkak është numri i lartë i administratës në qeverisjën vendore,  ku ajo  do shkurtohet  dhe do reduktohen buxhetet dhe shpenzimet e panevojshme. Por një konstatim i tillë është demagogji, sepse nga 17 mijë punonjës në vitin 2015, sot në njësitë e qeverisjes vendore  janë  rreth  37 mijë punonjës. Madje këto njësi janë kthyer në subjekte elektorale,  ndërsa  nuk janë të paktë ata të cilët deklarohen se kjo reformë territoriale më tepër është elektorale, sepse në maj të  vitit 2027 në Shqipëri do të mbahën zgjedhjet vendore.

Qendrimi arrogant i qeverisë 

Njohësit e rrethanave  në Shqipëri cekin se reforma e tillë është konceptuar në mënyrë të gabuar. Sepse njësitë e qeverisjës vendore u konceptuan  në mënyrë të gabuar si njësi vetëqeverisëse  në këndvështrimin financiar. Ato njësi që nuk gjeneronin të ardhura do të dështonin. Qeverisja qëndrore do të merrte përsipër vetëm garantimin e fondit të pagave dhe investimet në ndonjë projekt kombetar. Nga një qasje të tillë zonat pa të ardhura u braktisën. Qëndrat e ish komunave që mbanin akoma aktive disa banorë, disa shërbime sikurse arsimin, shëndetësinë dhe shërbimet e tjera të karakterit bujqësor, u braktisën. Popullsia ra në mënyrë drastike. Kjo rënie dhe ky dështim u përshpjetua nga qëndrimi arrogant i qeverisjes qëndrore.

Propozohet të shkrihen 15 bashki 

Si në vitin 2014, edhe tash Partia Socialiste ka dalur me propozim për të reduktuar numrin e bashkive, ku nga 61 bashki sa janë tash, ai numër do bie në 46, nga del se do të shkrihen 15 bashki, duke i bashkuar ata me bashkitë tjera që janë afër tyre.

Kështu drafti i tillë parashikon shkrirjen e Fushë-Arrëzit me Pukën; Klosin me Matin;Rrogozhinën me Kavajën; Dimalin dhe Poliçanin me Beratin; Patosit me Fierin; Divjakës me Lushnjën; Selenicës me Vlorën; Maliqit me Korçën; Këlcyrës me Përmetin; Memaliajt me Tepelenën; Libohovës me Gjirokastrën; Cërrikut  dhe Belshit me Elbasanin dhe Përrenjasit me Librazhdin.

Reagimi i qytetarëve

Ndaj këtij propozimi kanë reaguar nga opozita, shoqëria civile por edhe nga pjesëtarë të mazhorancës politike, duke refuzuar një propozim të tillë, sepse nuk është në favor të qytetarëve por të kalkulimeve politike të mazhorancës aktuale. Nga bashkitë aktuale që drejtohen nga Partia socialiste kundër këtij propozimi pakënaqësinë e tyre e kanë shprehur  duke protestuar, ndërsa e veçantë ishte  nga bashkia e Poliçanit ku qytetarët mbeshtetës së socialistëve në mënyrë publike i kanë djegur librezat e tyre partiake, dukuri e cila ka ndodhë për herë të parë në Shqipëri. Kundër  këtij propozimi janë deklaruar edhe nga bashkia e Memaliajt, Maliqit, Belshit, Përrenjasit, Selenicës etj. Bëhet me dije se protesta të tilla do të ketë ditëve në  vijim  madje duke përgatitur peticione kundër një propozimi  të tillë  drejtuar  insitucioneve shtetërore por edhe atyre ndërkombëtare(BE).

Fshatrat-  më të goditura

Të gjithë pjesëmarrësit në këto  protesta pa dallime partiake kanë  shprehur  zhgënjimin e tyre në mazhorancën aktuale sepse qytetarët e bashkive të tilla do të humbin funksionet e qytetit, sepse ata do të zhvendosën gjetiu, ndërsa procesi i shpopullimit të popullsisë do të jetë proces i pandalshëm. Në këtë aspekt me të goditur janë fshatrat të cilët pa investime në infrastrukturë  nuk mund të qendrojnë pasiv, por do të migrojnë në qendrat e ndryshme urbane,   ku përvoja e deritashme është dëshmi e një konstatimi të tillë. 

Përfundim

Çështja e organizimit territorial përkatësisht të hartës së re të bashkive e cila është në procedurë nuk duhet trajtuar si çështje eskluzive partiake, në rastin konkret nga shumica parlamentare, por si çështje kombëtare sepse kemi të bëjmë e organizimin e përgjithshëm administrativ të vendit. Kemi të bëjmë me një çështje shumëdimensionale  që meriton qasje analitike, duke respektuar mendimin e qytetarëve të cilët ballafaqohen  me realitetin qeverisës në nivelin vendor  në raport me ate qendror.

Por, pasi kemi të bëjmë me çështje hapësinore-territoriale krahasimet me vendet e ndryshme evropiane  janë të nevojshme, pa marrë parasysh se organizimi territorial është çështje autonome e çdo shteti.

Nuk ka dilemë se në këtë drejtim mund të paraqiten  propozime të reja, madje edhe për ta zvogluar numrin e bashkive  por asgjë nuk duhet të jetë definitive, pa konsultuar  qytetarët në formë të diskutimit publik, sepse duhet shmangur centralizimin por duhet shkuar nga decentralizimi i pushtetit, sipas standardëve demokratike evropiane.

Edhe reagimi i këtyre ditëve  nga ana e opozitës, shoqëria civile e sidomos nga ata bashki që janë të rrezikuara sepse humbin statusin  aktual dëshmon në mënyrë transparente se propozim ligji për organizimin e ri administrativ  me tepër i gjason një reformë  elektorale se sa asaj territoriale. Megjithate duhet të presim vjeshtën kur për këtë propozimligj do të diskutohet dhe do  të vendoset me vota në parlament. 

Fadil Ferizi/

Në sheshin qendror të Ferizajt, prej 18 korrikut 2026, qytetarët po nënshkruajnë një kërkesë që, në pamje të parë, mund të duket gjuhësore: heqjen e emërtimit “Uroševac” nga përdorimi zyrtar dhe njohjen e emrit Ferizaj si emërtim të vetëm të qytetit në dokumentet, tabelat, regjistrat dhe komunikimet e institucioneve të Republikës së Kosovës. Në të vërtetë, çështja është më e thellë. Ajo prek marrëdhënien ndërmjet historisë dhe shtetit, ndërmjet barazisë gjuhësore dhe trashëgimisë së pushtimit, si edhe të drejtën e një bashkësie për ta njohur qytetin e vet me emrin me të cilin ai lindi.

Nisma “Për një Ferizaj pa ‘Urosevac’” është ndërmarrë nga Bashkim Fazliu. Mbledhja publike e nënshkrimeve filloi më 18 korrik, në orën 12:00. Faza e pranisë së rregullt në sheshin përballë shtatores së Tony Blairit ishte paraparë deri më 8 gusht, ndërsa, sipas organizatorit, mbledhja do të vazhdojë në pika të tjera dhe në terren. Më 3 gusht, Fazliu njoftoi se ishin grumbulluar mbi dhjetë mijë nënshkrime. Ky është numër i deklaruar nga organizatori dhe duhet të marrë vlerën juridike përfundimtare vetëm pas verifikimit institucional.

Peticioni kërkon që emri Ferizaj të përdoret në shqip, serbisht dhe anglisht, i shkruar sipas alfabetit përkatës, pa u zëvendësuar me emërtimin “Uroševac”. Kështu, nisma e ndan qartë emrin zyrtar të qytetit nga gjuha dhe alfabeti në të cilin ai shkruhet.

Ferizaj është ndër qytetet më të reja të Kosovës. Zhvillimi i tij lidhet me ndërtimin e hekurudhës ndërmjet Mitrovicës dhe Shkupit dhe të stacionit hekurudhor më 1873. Emri i qytetit lidhet me Feriz Shasivarin dhe hanin e tij, rreth të cilit u zgjerua vendbanimi. Burimet dhe hartat e kohës, para pushtimit serb të vitit 1912, përdorin emrin Ferizaj ose forma të përshtatura në gjuhë të tjera, si Ferizović, Ferisović, Ferisovitsch dhe Verisovitch. Pavarësisht ndryshimeve fonetike, të gjitha këto forma ruanin të njëjtën rrënjë emërtimore.

“Uroševac” nuk është përkthim serbisht i emrit Ferizaj. Është një emër tjetër, i lidhur me Stefan Uroshin V, sundimtarin e fundit të dinastisë mesjetare Nemanjiq. Prandaj, kemi të bëjmë jo me dy forma gjuhësore të së njëjtës fjalë, por me dy emërtime me prejardhje dhe kuptim të ndryshëm historik.

Një studim i fundit i Sylë Ukshinit sjell dëshmi me rëndësi nga shtypi i kohës. Gazeta vjeneze “Neue Freie Presse”, më 6 nëntor 1912, njoftonte përdorimin e emrit Uroševac pas hyrjes së administratës serbe. Kjo dëshmi tregon se procesi i riemërtimit nisi menjëherë pas pushtimit. Një pjesë e literaturës, përfshirë studimet për historinë e Ferizajt, e lidh formalizimin administrativ me vendimin e Këshillit të Ministrave të Mbretërisë së Serbisë të 16 janarit 1914. Të dyja të dhënat mund të qëndrojnë së bashku: përdorimi politik filloi më 1912, ndërsa formalizimi juridik pasoi më vonë.

Ky dallim është themelor. Ai e vendos emrin Uroševac në kontekstin e ndryshimit të sovranitetit dhe të ndërhyrjes së pushtetit në hartën simbolike të Kosovës. Emërtimi i hapësirës nuk ka qenë kurrë veprim krejt i pafajshëm. Perandoritë, shtetet kombëtare dhe administratat pushtuese kanë përdorur toponiminë për të shënuar pronësi politike, për të ndërtuar vazhdimësi historike dhe për t’ia përshtatur kujtesën territorit që kontrollonin. Në këtë kuptim, një tabelë rrugore mund të mbajë brenda saj më shumë histori sesa një monument.

Republika e Kosovës e trashëgoi këtë dyzim. Ligji nr. 03/L-041 për Kufijtë Administrativë të Komunave, në versionin shqip, përcakton “Komunën e Ferizajit me seli në Ferizaj”. Edhe shtojca kadastrale përdor emrin Ferizaj. Megjithatë, në një pjesë të praktikës shumëgjuhëshe institucionale vazhdon emërtimi Uroševac. Nisma kërkon pikërisht mënjanimin e kësaj mospërputhjeje dhe përdorimin e emrit Ferizaj në të gjitha gjuhët zyrtare, sipas alfabetit përkatës.

Kjo nismë ka bazë të drejtpërdrejtë kushtetuese dhe ligjore. Neni 79 i Kushtetutës ua njeh së paku dhjetë mijë qytetarëve të drejtën për të ndërmarrë nismë legjislative. Ligji nr. 04/L-025 për Nisma Legjislative përcakton se qytetarët mund ta hartojnë projektligjin ose t’i propozojnë Kuvendit hartimin e tij. Dispozitat e këtij ligji zbatohen edhe për nismat që kërkojnë ndryshimin e një ligji ekzistues.

Edhe rruga juridike për emrin e komunës është e përcaktuar. Neni 9.1 i Ligjit për Kufijtë Administrativë të Komunave thotë se caktimi i emrit ose i selisë së komunës bëhet përmes plotësimit dhe ndryshimit të këtij ligji. Pra, nisma nuk kërkon një mekanizëm të jashtëzakonshëm dhe as veprim jashtë rendit juridik. Ajo kërkon përdorimin e mekanizmit që vetë Republika e Kosovës ua ka njohur qytetarëve të saj.

Dhjetë mijë nënshkrime nuk e ndryshojnë vetvetiu ligjin. Ato i japin qytetarëve të drejtën që nisma e tyre, pas përmbushjes së kërkesave procedurale dhe verifikimit të nënshkrimeve, të paraqitet në Kuvendin e Republikës së Kosovës. Pikërisht Kuvendi është institucioni kompetent për ta ndryshuar Ligjin për Kufijtë Administrativë të Komunave. Pas dorëzimit të peticionit, vendimi do të jetë në duart e deputetëve. Sipas nismëtarit Bashkim Fazliu, pritja është që kjo kërkesë të bashkojë 110 vota pro, me mbështetjen e deputetëve shqiptarë dhe të deputetëve të komuniteteve joserbe. Ky numër nuk përbën kusht juridik për miratimin e ndryshimit, por shpreh synimin për një unitet sa më të gjerë parlamentar.

Për publikun shqiptaro-amerikan, kjo mund të duket si çështje e një qyteti. Por historia e Ballkanit tregon se emrat e vendeve kanë qenë pjesë e betejës për sovranitet, kujtesë dhe identitet. Pikërisht për këtë arsye, korrigjimi i tyre duhet të bëhet me seriozitet demokratik. Kosova duhet të jetë mjaftueshëm sovrane për ta emërtuar hapësirën e vet dhe mjaftueshëm demokratike për t’i mbrojtur të gjithë qytetarët e saj.

Prandaj, u bëj thirrje qytetarëve të Ferizajt që ta nënshkruajnë këtë peticion dhe ta mbështesin kërkesën me përgjegjësi qytetare. Ky nënshkrim është kërkesë që qyteti ynë të njihet zyrtarisht me emrin e vet historik, duke respektuar njëkohësisht të drejtat gjuhësore të të gjithë qytetarëve të Republikës së Kosovës.

Ferizaj nuk kërkon një emër të ri. Kërkon njohjen e emrit me të cilin u formua dhe me të cilin qytetarët e tij e kanë njohur ndër breza. Heqja e emrit Uroševac duhet të jetë akt i një republike që dallon të drejtën gjuhësore nga nomenklatura e pushtimit dhe që e korrigjon të kaluarën përmes ligjeve të veta.