Çfarë ndodh kur e keqja pushon së pasuri fytyrën e përbindëshit dhe merr pamjen e njeriut të zakonshëm, të fqinjit të sjellshëm, të zyrtarit korrekt, të qytetarit që nuk ngre zërin dhe nuk shtron pyetje? Çfarë ndodh kur krimi nuk lind më nga urrejtja e verbër, por nga mungesa e mendimit? Pikërisht këtë paradoks tronditës Hannah Arendt ia zbuloi botës, duke rrëzuar një nga iluzionet më të rehatshme të ndërgjegjes njerëzore, bindjen se e keqja është gjithmonë spektakolare, demonike dhe e dallueshme.

Në kohën tonë, kur demokracitë lëkunden nën peshën e relativizmit moral, kur zhurma shpesh zë vendin e arsyes dhe diletantizmi vishet me petkun e lirisë, mendimi i Arendtit tingëllon më aktual se kurrë. Ai nuk është vetëm një reflektim mbi të kaluarën, por një paralajmërim për të tashmen. Sepse të mendosh nuk është thjesht një ushtrim intelektual, është një akt përgjegjësie, një formë e lirisë dhe, mbi të gjitha, një mënyrë për t’i bërë ballë së keqes.

Historia na ka mësuar t’i përfytyrojmë tragjeditë më të mëdha njerëzore si vepër të individëve të përbindshëm, të mendjeve sadiste dhe të natyrave të përçudnuara. Por reflektimi i Hannah Arendt mbi gjyqin e Adolf Eichmannit e përmbys rrënjësisht këtë bindje. Në veprën “Eichmann në Jeruzalem: Një raport mbi banalitetin e së keqes”, ajo ngre një alarm që kumbon ende sot, se e keqja më shkatërrimtare nuk lind domosdoshmërisht nga një thellësi demonike, por nga një zbrazëti e frikshme mendimi. Ajo lulëzon aty ku njerëzit pushojnë së gjykuari, aty ku bindja zëvendëson ndërgjegjen dhe ku bindja ndaj urdhrave zë vendin e përgjegjësisë morale.

Kur shoqëria bie në grackën e nihilizmit, ku “gjithçka është njësoj” dhe çdo vlerë relativizohet, zbehet edhe aftësia për të bërë dallime morale. Në atë çast, normaliteti nuk është më garanci e qytetërimit, por mund të shndërrohet në aleatin më të rrezikshëm të së keqes. Pikërisht ky është kuptimi i “banalitetit të së keqes”. Jo se e keqja është e parëndësishme, por se ajo mund të kryhet nga njerëz krejtësisht të zakonshëm, të paaftë ose të painteresuar për të menduar mbi pasojat e veprimeve të tyre.

Hannah Arendt, në “Një raport mbi banalitetin e së keqes”, ndër të tjera shkruan:

“E vërteta e trishtueshme është se një pjesë e madhe e së keqes kryhet nga njerëz që nuk vendosin kurrë të jenë as të mirë, as të këqij. Tragjedia e rastit të Eichmann-it ishte se kishte shumë njerëz si ai dhe se këta nuk ishin as perversë, as sadistë, por ishin, dhe vazhdojnë të jenë edhe sot, tmerrësisht normalë. Ata që nuk janë të dashuruar me bukurinë, drejtësinë dhe urtinë janë të paaftë për të menduar. Barazimi i gjithçkaje nuk i bën mirë demokracisë. Të thuash se gjithçka është njësoj nuk është arritje e qytetërimit, por nihilizëm. Duhet të dimë të bëjmë dallime. Shfaqja e erës së mendimit është aftësia për të dalluar të mirën nga e keqja, të bukurën nga e shëmtuara.

Është bindja ime se e keqja nuk mund të jetë kurrë rrënjësore, por vetëm skajore; ajo nuk zotëron as thellësi, as përmasë demonike. Mund të mbulojë mbarë botën dhe ta shkatërrojë atë, pikërisht sepse përhapet si një kërpudhë mbi sipërfaqen e saj. Ajo është një sfidë për mendimin, sepse mendimi kërkon të depërtojë në thellësi, përpiqet të arrijë te rrënjët e gjërave, por, sapo përballet me të keqen, mbetet i zhgënjyer, sepse nuk gjen asgjë. Ky është banaliteti i së keqes. Vetëm e Mira ka thellësi dhe vetëm ajo mund të jetë vërtet rrënjësore.”

Mesazhi i Hannah Arendtit nuk i përket vetëm historisë së shekullit XX, ai është një provë e vazhdueshme për ndërgjegjen e çdo shoqërie. Në një epokë kur relativizmi shpesh paraqitet si tolerancë, kur opinioni barazohet me dijen dhe kur zhurma mbyt arsyetimin, thirrja e saj bëhet edhe më urgjente. Refuzimi për të menduar është fillimi i çdo kapitullimi moral. Ndërsa guximi për të gjykuar, për të bërë dallime dhe për të mos pranuar si të natyrshme atë që cenon dinjitetin njerëzor, mbetet një nga detyrat më të larta të qytetarisë.

Në fund të fundit, Hannah Arendt na lë një mësim që nuk është vetëm filozofik, por thellësisht njerëzor, sipas së ciles, qytetërimi nuk mbrohet vetëm nga ligjet, institucionet apo fuqia e shtetit. Ai mbrohet, para së gjithash, nga njerëzit që nuk heqin dorë nga e drejta dhe detyrimi për të menduar. Sepse vetëm mendimi i lirë dhe ndërgjegjja që guxon të dallojë të mirën nga e keqja mund ta pengojnë banalitetin e së keqes të shndërrohet në fatin e një shoqërie.

Përgatiti: Albert Vataj

Përktheu Rafael Floqi/

(Botuar në “The Manchester Guardian”, Angli 1918 )

Miss Mary Edith Durham (1863–1944) ishte një antropologe, udhëtare, piktore dhe publiciste britanike, e njohur si një nga mbrojtëset më të vendosura të çështjes shqiptare në opinionin evropian të fillimshekullit XX. Duke filluar nga viti 1900, ajo përshkoi pothuajse të gjitha trevat shqiptare, duke jetuar për periudha të gjata mes banorëve dhe duke studiuar nga afër historinë, kulturën, zakonet dhe organizimin shoqëror të tyre. Veprat e saj, veçanërisht “High Albania” (“Shqipëria e Epërme”), mbeten edhe sot burime të rëndësishme historike dhe etnografike.

Edith Durham e vizitoi Korçën disa herë gjatë udhëtimeve të saj në Shqipëri, përpara shpalljes së pavarësisë dhe kur qyteti ishte ende nën sundimin osman. Në shënimet e saj ajo e përshkruan Korçën si një nga qendrat më të zhvilluara kulturore e tregtare të vendit, me një jetë qytetare të gjallë dhe me një dëshirë të jashtëzakonshme të banorëve për arsim dhe përparim kombëtar.

Pikërisht njohja e drejtpërdrejtë e qytetit dhe e popullsisë së tij i dha autoritet të veçantë kur, gjatë Luftës së Parë Botërore, ajo shkroi për administrimin francez të Korçës dhe për rilindjen e institucioneve shqiptare në këtë krahinë. Artikulli i saj nuk mbështetet vetëm në informacionet e kohës, por edhe në përvojën personale të një autoreje që kishte njohur Korçën si gjatë periudhës osmane, ashtu edhe në vitet e para të ringritjes së shtetit shqiptar. “Ngjarjet e fundit e kanë rikthyer Shqipërinë në qendër të vëmendjes së opinionit evropian. Për këtë arsye, një përmbledhje e shkurtër mbi mënyrën se si ky vend i vogël ka përballuar sprovat e tij të shumta mund të jetë me interes për lexuesin.

Megjithëse Fuqitë e Mëdha e njohën pavarësinë e Shqipërisë në vitin 1913, shpërthimi i Luftës së Parë Botërore e shndërroi vendin në një fushë përplasjesh ushtarake. Gjatë luftës, territori shqiptar u shkel nga tetë ushtri të ndryshme, të Antantës dhe të Fuqive Qendrore. Veriu u pushtua nga Austro-Hungaria, ndërsa jugu ra nën kontrollin e ushtrisë së mbretit Konstantin të Greqisë. Me përjashtim të Vlorës, ku ndodheshin trupat italiane, pothuajse e gjithë Shqipëria gjendej nën pushtimin e forcave armike.

Kthesa erdhi në fund të vitit 1916, kur ushtria franceze hyri në Korçë, dëboi forcat greke dhe ngriti flamurin shqiptar. Ky akt u prit me entuziazëm të jashtëzakonshëm nga banorët, të cilët e panë atë si shenjën e parë të ringjalljes së shtetit të tyre.

Territori i çliruar u organizua menjëherë si një administratë autonome shqiptare.

Kjo ndërhyrje erdhi në momentin më kritik, sepse trupat greke po sekuestronin rezervat ushqimore dhe po i transportonin ato jashtë vendit, duke e lënë popullsinë përballë urisë. Francezët jo vetëm siguruan rendin, por hapën edhe punime publike, kryesisht ndërtimin e rrugëve, duke u krijuar banorëve vende pune të paguara. Njëkohësisht shpërndanë çdo ditë bukë falas deri në korrjen e re, duke shmangur kështu katastrofën humanitare. Ky territor i vogël i lirë, embrioni i Shqipërisë së ardhshme, nisi menjëherë të ndërtonte institucionet e veta. Sipas raportit më të fundit të botuar në revistën “Le Calendrier de Koritza”, administrimi i tij po zhvillohej me sukses të dukshëm.

Qeverisja ishte besuar një Këshilli Administrativ të përbërë nga përfaqësues shqiptarë. Në mbledhjet e tij merrte pjesë një oficer francez, por roli i tij ishte thjesht mbikëqyrës. Në praktikë, ai nuk pati nevojë të ndërhynte në vendimmarrjen e këshillit, çka dëshmonte besimin që autoritetet franceze kishin tek aftësia e shqiptarëve për të vetëqeverisur vendin.

Njëkohësisht u krijua një sistem i rregullt gjyqësor me gjyqtarë dhe funksionarë shqiptarë.

Vendimet e kësaj gjykate fituan shpejt reputacion për drejtësi dhe paanshmëri, aq sa konsideroheshin më të përparuara se ato të shumë shteteve të tjera ballkanike. Edhe xhandarmëria shqiptare u organizua me efikasitet. Përveç disa rasteve të grabitjeve të kryera nga banda të armatosura greke që kalonin kufirin, rendi publik u ruajt në mënyrë të admirueshme.

Megjithatë, zhvillimi më mbresëlënës ishte ai në fushën e arsimit. Gjatë sundimit osman, përdorimi i gjuhës shqipe ishte ndaluar me ligj. Zotërimi i një libri apo gazete shqip dënohej deri me pesëmbëdhjetë vjet burg, ndërsa hapja e shkollave shqipe ishte e ndaluar.

Pavarësisht kësaj shtypjeje të gjatë, shqiptarët nuk kishin humbur etjen për dije. Përkundrazi, dëshira e tyre për arsim kishte mbijetuar dhe tani shpërthente me një forcë të jashtëzakonshme. Menjëherë pas çlirimit u krijua Këshilli Shqiptar i Arsimit dhe, ndonëse mungonin tekstet, mjetet mësimore dhe infrastruktura, në Korçë u hapën katër shkolla fillore dhe një shkollë e mesme me rreth dy mijë nxënës. Ndërkohë, pesëdhjetë shkolla të tjera u hapën në fshatrat përreth, të gjitha me pjesëmarrje të lartë.

Rajoni përfitonte nga një tokë pjellore dhe një bujqësi në zhvillim, çka siguronte furnizim të mjaftueshëm me ushqime. Në zonat malore kishte filluar edhe shfrytëzimi i një miniere qymyri të murrmë. Falë administrimit të kujdesshëm, shteti shqiptar i Korçës arriti të shlyente të gjitha detyrimet financiare dhe ta mbyllte vitin me një suficit prej më shumë se një milion frangash, një rast pothuajse i paprecedentë në Evropën e kohës.

Ndërsa ushtria franceze avanconte dhe çlironte pjesë të tjera të territorit shqiptar, modeli i ndërtuar në Korçë pritej të shtrihej në të gjithë vendin. Edith Durham shprehte bindjen se, me çlirimin e plotë të Shqipërisë, do të lindte një shtet i bashkuar, modern dhe përparimtar, që do të shtrihej nga Korça deri në Shkodër e Gjakovë.

Në fund të artikullit, autorja kundërshton me forcë idenë se Shqipëria mund të detyrohej të hiqte dorë nga bregdeti i saj në favor të sllavëve. Sipas saj, një veprim i tillë do të ishte po aq i padrejtë sa t’i kërkohej Belgjikës t’ia dorëzonte portet e saj Gjermanisë. Ajo kujton se sllavët zotëronin tashmë Tivarin dhe Ulqinin, si edhe gjithë bregdetin në veri të tyre, i cili ishte i banuar nga popullsi sllave dhe përbënte daljen e tyre natyrore në Adriatik. Edith Durham e mbyll shkrimin me një apel të fuqishëm moral dhe politik, i cili mbetet një nga mbrojtjet më të qarta të çështjes shqiptare në shtypin britanik të kohës: “Gjithçka që Shqipëria u kërkon Fuqive të Mëdha është që pavarësia e saj të garantohet dhe të respektohet, dhe që popullit shqiptar t’i lejohet të shpëtojë vetë shpirtin dhe fatin e tij si komb.”

Një reflektim mbi kritikën e Jason Steinbaum ndaj Dhomave të Specializuara të Kosovës dhe mësimet më të gjera për drejtësinë ndërkombëtare, diplomacinë dhe sovranitetin e shteteve të vogla.

“Harku i universit moral është i gjatë, por ai anon drejt drejtësisë.” — Martin Luther King Jr.

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci

Pak çështje vazhdojnë ta ndajnë opinionin publik në Kosovë aq thellë sa Dhomat e Specializuara të Kosovës (DhSK). Më shumë se një dekadë pas krijimit të tyre, kjo gjykatë mbetet objekt debatesh të forta juridike, politike dhe morale. Përkrahësit e konsiderojnë një instrument të domosdoshëm për garantimin e përgjegjësisë penale dhe forcimin e sundimit të ligjit. Kritikët, përkundrazi, argumentojnë se ajo është shndërruar në simbol të një drejtësie selektive, e cila jo vetëm që nuk ka ndihmuar pajtimin, por ka lënë jashtë vëmendjes shumë prej autorëve kryesorë të krimeve të kryera gjatë Luftës së Kosovës.

Artikulli i botuar së fundmi nga Jason Steinbaum, “The Kosovo Specialist Chambers – A Chronicle of Failure”, përbën një nga kritikat më të argumentuara ndaj kësaj gjykate.

Rëndësia e tij qëndron edhe në faktin se autori nuk është një vëzhgues i zakonshëm, por një person që ka qenë i përfshirë drejtpërdrejt në procesin e politikëbërjes amerikane gjatë periudhës kur u hodhën themelet e krijimit të saj. Për këtë arsye, reflektimet e tij meritojnë vëmendje—jo sepse i japin fund debatit, por sepse na ftojnë të rishqyrtojmë disa pyetje themelore mbi drejtësinë ndërkombëtare, diplomacinë dhe zgjedhjet e vështira që Kosova u detyrua të bënte në një nga momentet më vendimtare të historisë së saj moderne.

Shënimet që vijojnë synojnë të dallojnë qartë faktet historike të dokumentuara nga interpretimet dhe të nxisin reflektim mbi çështjet politike që vazhdojnë të ndikojnë perceptimin e drejtësisë dhe pajtimit në Kosovë.

Përmbledhje Ekzekutive e Argumentit të Jason Steinbaum

Jason Steinbaum argumenton se Dhomat e Specializuara të Kosovës kanë dështuar si ndaj Kosovës, ashtu edhe ndaj vetë kauzës së drejtësisë ndërkombëtare. Sipas tij, kjo gjykatë u krijua për arsye më tepër politike sesa juridike, u ndërtua mbi një arkitekturë institucionale të pazakontë dhe iu besua një mandat që ka prodhuar drejtësi selektive, në vend të një përgjegjësie të balancuar.

Ai e lidh origjinën e saj me pretendimet e Raportit të Dick Marty-t të vitit 2011, veçanërisht me akuzat për trafikim organesh që dyshohej se përfshinin pjesëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Megjithatë, Steinbaum vëren se aktakuzat e Dhomave të Specializuara nuk përmbajnë asnjë akuzë për trafik organesh. Në vend të kësaj, ato përqendrohen në krime të pretenduara të kryera nga ish-drejtues të UÇK-së, përfshirë ish-Presidentin Hashim Thaçi dhe figura të tjera të larta politike e ushtarake. Sipas tij, kjo tregon se gjykata është larguar nga vetë pretendimet që shërbyen si justifikimi kryesor për krijimin e saj.

Steinbaum argumenton më tej se Shtetet e Bashkuara ndryshuan papritur qëndrimin e tyre fillestar ndaj Raportit të Dick Marty-t dhe ushtruan presion të fortë mbi Kosovën për krijimin e kësaj gjykate. Sipas tij, ky ndryshim nuk u motivua kryesisht nga synimi për të vendosur drejtësi, por nga konsiderata më të gjera gjeopolitike të lidhura me prioritetet e politikës së jashtme të administratës së Presidentit Barack Obama.

Në përfundim, ai arrin në përfundimin se, duke u përqendruar pothuajse ekskluzivisht tek ish-udhëheqësit politikë dhe ushtarakë shqiptarë të Kosovës, ndërkohë që shumica dërrmuese e krimeve të luftës së viteve 1998–1999 u kryen nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe, Dhomat e Specializuara nuk kanë kontribuar në një pajtim të mirëfilltë dhe, për pasojë, kanë cenuar legjitimitetin e tyre në sytë e një pjese të madhe të qytetarëve të Kosovës.

Vlerësimi Im

Jason Steinbaum ngre një sërë çështjesh që meritojnë shqyrtim serioz dhe, në shumë raste, argumentet e tij mbështeten në fakte të njohura dhe të dokumentuara.

Nuk ka pothuajse asnjë dyshim se Kosova iu nënshtrua një presioni të konsiderueshëm diplomatik nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian për të themeluar Dhomat e Specializuara në vitin 2015. Po aq e vërtetë është se, megjithëse formalisht pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, ato funksionojnë nga Haga, drejtohen nga gjyqtarë dhe prokurorë ndërkombëtarë dhe lënë institucionet e Kosovës me shumë pak autoritet real mbi një gjykatë që juridikisht mban emrin e saj.

Po kështu, është fakt se aktakuzat e deritanishme nuk përfshijnë pretendimet për trafikim organesh—pikërisht çështjen që tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare pas publikimit të Raportit të Dick Marty-t. Ky mospërputhje ndërmjet arsyeve që çuan në krijimin e gjykatës dhe akuzave që ajo trajton sot është bërë një nga kritikat më të shpeshta ndaj saj.

Është po aq e padiskutueshme se shumica dërrmuese e krimeve të luftës gjatë konfliktit në Kosovë u kryen nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe. Vendimet e gjykatave ndërkombëtare, raportet e organizatave për të drejtat e njeriut dhe dokumentacioni i institucioneve ndërkombëtare e mbështesin qartë këtë përfundim.

Megjithatë, disa prej konkluzioneve më të gjera të Steinbaum-it mbeten më tepër në fushën e interpretimit sesa të fakteve historike të provuara. Pohimi se motivi kryesor i administratës së Presidentit Barack Obama për mbështetjen e krijimit të Dhomave të Specializuara ishte ruajtja e bashkëpunimit ndërkombëtar gjatë negociatave për marrëveshjen bërthamore me Iranin përbën një hipotezë interesante dhe të besueshme nga këndvështrimi gjeopolitik. Deri më sot, megjithatë, nuk ekzistojnë dokumente publike që ta konfirmojnë këtë si arsyen vendimtare të ndryshimit të politikës amerikane.

Nga ana tjetër, do të ishte po aq e padrejtë të hidhej poshtë kjo tezë vetëm për mungesë dokumentesh të deklasifikuara. Jason Steinbaum nuk është një komentues i zakonshëm. Për më shumë se tri dekada ai shërbeu si Drejtor i Stafit të Komisionit për Punët e Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara dhe ishte këshilltari kryesor i Kongresmenit Eliot Engel për çështjet e Ballkanit. Për rrjedhojë, është plotësisht e mundur që ai të ketë qenë në dijeni të diskutimeve të brendshme, vlerësimeve strategjike apo konsideratave diplomatike që edhe sot mbeten jashtë domenit publik. Pikërisht për këtë arsye, vlerësimet e tij meritojnë të shqyrtohen me seriozitet, edhe kur nuk mund të verifikohen plotësisht nga burime publike.

Në të njëjtën kohë, artikulli nuk ndalet mjaftueshëm te një prej argumenteve kryesore të mbështetësve të Dhomave të Specializuara: shqetësimet për frikësimin e dëshmitarëve dhe nevojën për të garantuar pavarësinë e procesit gjyqësor.

Nëse këto shqetësime justifikonin krijimin e një institucioni kaq të pazakontë mbetet ende objekt debati. Megjithatë, ato përbënin një pjesë të rëndësishme të arsyetimit zyrtar mbi të cilin u ngrit kjo gjykatë. Ndoshta kontributi më i rëndësishëm i Steinbaum-it nuk qëndron në ndonjë përfundim të vetëm, por në pyetjen themelore që ai shtron:

A mund të gëzojë legjitimitet drejtësia ndërkombëtare nëse perceptohet gjerësisht si selektive?

Kjo pyetje nuk prek vetëm Kosovën. Ajo meriton reflektim të thellë nga politikëbërësit, juristët, akademikët dhe vetë komuniteti ndërkombëtar, sepse besueshmëria e çdo sistemi drejtësie nuk matet vetëm me vendimet që ai merr, por edhe me besimin që arrin të frymëzojë tek ata në emër të të cilëve pretendon të veprojë.

Reflektime më të Gjera Politike: Pyetje që Ende Kërkojnë Përgjigje

Përtej debateve juridike që lidhen me vetë Dhomat e Specializuara, qëndron një pyetje politike edhe më e rëndësishme—një pyetje që ndoshta historianët e së ardhmes do ta konsiderojnë po aq domethënëse sa edhe vetë vendimet përfundimtare të kësaj gjykate:

A duhej Kosova të pranonte krijimin e Dhomave të Specializuara? Nuk ka pothuajse asnjë dyshim se Kosova iu nënshtrua një presioni të jashtëzakonshëm diplomatik nga Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj kryesorë evropianë. Përballë paralajmërimeve se refuzimi mund të dëmtonte marrëdhëniet me partnerët strategjikë dhe madje të çonte në krijimin e një gjykate përmes Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, udhëheqësit e Kosovës zgjodhën të pranonin kërkesën e aleatëve.

Duke pasur parasysh varësinë e Kosovës nga mbështetja politike, ekonomike dhe e sigurisë e Perëndimit në atë periudhë, ky vendim është i kuptueshëm. Megjithatë, me kalimin e kohës lind natyrshëm pyetja nëse ishte edhe vendimi i duhur.

Askush nuk mund të thotë me siguri se çfarë do të kishte ndodhur po ta kishte refuzuar Kosova krijimin e kësaj gjykate. Është e mundur që Shtetet e Bashkuara të kishin rritur presionin diplomatik, të ngadalësonin integrimin euroatlantik ose të reduktonin mbështetjen politike. Por po aq e vërtetë është se skenari i paraqitur atëherë—se Këshilli i Sigurimit do të krijonte automatikisht një gjykatë ndërkombëtare—nuk ishte aspak i sigurt. Një vendim i tillë do të varej nga një proces kompleks diplomatik, në të cilin vetë Shtetet e Bashkuara ushtronin ndikim vendimtar.

Prandaj, sot është legjitime të shtrohet pyetja nëse Kosova kishte më shumë hapësirë për të negociuar sesa besonin udhëheqësit e saj të atëhershëm. Historia na mëson se edhe shtetet e vogla mund të kenë më shumë peshë sesa mendojnë, veçanërisht kur veprojnë me unitet politik dhe një strategji të qartë kombëtare. Në këtë kontekst, kontrasti me qasjen e Qeverisë aktuale të Kosovës, të udhëhequr nga Kryeministri Albin Kurti, është domethënës. Gjatë mandatit të tij, Kosova është përballur me presione të vazhdueshme ndërkombëtare, kritika politike dhe masa kufizuese nga Bashkimi Evropian. Megjithatë, Kurti ka zgjedhur të mbajë qëndrime që ai i konsideron në përputhje me sovranitetin, rendin kushtetues dhe dinjitetin shtetëror të Kosovës.

Pavarësisht nëse pajtohemi apo jo me të gjitha politikat e tij, ky qëndrim tregon se edhe një shtet i vogël mund të zgjedhë të mos i nënshtrohet çdo forme presioni ndërkombëtar kur beson se janë në lojë interesa themelore kombëtare. Pikërisht ky kontrast e bën edhe më të rëndësishëm rishikimin kritik të vendimeve të marra në vitin 2015. Një pyetje tjetër legjitime lidhet me rolin e vetë Shteteve të Bashkuara pas krijimit të Dhomave të Specializuara. Nëse Uashingtoni besonte se ngritja e kësaj gjykate ishte e domosdoshme për forcimin e drejtësisë dhe kredibilitetit ndërkombëtar të Kosovës, a nuk duhet të inkurajojë sot edhe përfundimin në kohë të një procesi gjyqësor që zgjat prej shumë vitesh?

Kjo nuk nënkupton ndërhyrje në pavarësinë e gjykatës apo ndikim mbi vendimet e saj. Përkundrazi, lidhet me një parim themelor të çdo sistemi juridik demokratik: drejtësia duhet të jetë jo vetëm e paanshme, por edhe e afërt në kohë. Sa më gjatë zgjat një proces pa një vendim përfundimtar, aq më shumë vihet në provë besimi i publikut te vetë drejtësia.

Ish-Presidenti Hashim Thaçi, Kadri Veseli dhe të akuzuarit e tjerë iu dorëzuan vullnetarisht Dhomave të Specializuara. Ata nuk ishin në arrati dhe nuk u përpoqën t’i shmangeshin drejtësisë. Si çdo i pandehur, edhe ata gëzojnë prezumimin e pafajësisë deri në provimin e fajësisë. Drejtësia duhet të jetë jo vetëm e paanshme, por edhe brenda një afati të arsyeshëm. Paraburgimi shumëvjeçar dhe zgjatja e proceseve gjyqësore ngrejnë shqetësime të ligjshme për respektimin e procesit të rregullt ligjor dhe besimin e publikut. Nëse provat vërtetojnë fajësinë përtej çdo dyshimi të arsyeshëm, dënimi është i pashmangshëm. Nëse jo, pafajësia duhet të shpallet pa vonesa të panevojshme.

Në fund të fundit, drejtësia e vonuar rrezikon të shndërrohet në drejtësi të mohuar. Çdo proces gjyqësor—veçanërisht ai me rëndësi të madhe ndërkombëtare—duhet të ruajë ekuilibrin ndërmjet përgjegjësisë penale dhe të drejtave themelore të të akuzuarve, përfshirë të drejtën për një gjykim të drejtë dhe brenda një afati të arsyeshëm.

Në të njëjtën kohë, pajtimi i qëndrueshëm në Ballkan nuk mund të ndërtohet mbi një drejtësi që perceptohet si selektive. Të dhënat historike tregojnë qartë se shumica dërrmuese e krimeve të Luftës së Kosovës u kryen nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe nën regjimin e Slobodan Millosheviqit. Edhe pse një numër zyrtarësh serbë janë gjykuar nga tribunalet ndërkombëtare, shumë autorë të dyshuar nuk janë përballur kurrë me drejtësinë.

Ndërkohë, retorika nacionaliste që dëgjohet ende nga disa drejtues politikë në Serbi vazhdon të shkaktojë shqetësim në Kosovë, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci dhe në mbarë rajonin, ku plagët e luftërave të viteve nëntëdhjetë mbeten ende të hapura.

Askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Çdo qytetar i Kosovës që ka kryer krime lufte duhet të mbajë përgjegjësi në bazë të provave të besueshme dhe një procesi të drejtë. Por i njëjti standard duhet të zbatohet edhe ndaj atyre që kryen krime kundër popullit të Kosovës. Drejtësia ndërkombëtare nuk mund të fitojë respektin e publikut nëse krijon përshtypjen se ndjek penalisht një palë, ndërsa shumë përgjegjës për krime shumë më të rënda mbeten jashtë juridiksionit të saj.

Nëse Dhomat e Specializuara synojnë të lënë pas një trashëgimi pozitive, ajo nuk duhet të matet vetëm me numrin e dënimeve apo të pafajësive. Ajo duhet të matet me aftësinë për të forcuar besimin te drejtësia ndërkombëtare, për të konsoliduar barazinë para ligjit dhe për të kontribuar në pajtimin e qëndrueshëm ndërmjet popujve të Ballkanit Perëndimor.

Ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm i kësaj përvoje: drejtësia ndërkombëtare nuk mjafton vetëm të zbatohet; ajo duhet edhe të perceptohet si e drejtë, e paanshme dhe e barabartë për të gjithë.

Por përtej fatit të çdo të akuzuari apo të vetë Dhomave të Specializuara qëndron një mësim edhe më i madh. Përvoja e kësaj gjykate na kujton se drejtësia ndërkombëtare nuk mund të shkëputet nga politika ndërkombëtare, ashtu si sovraniteti i shteteve të vogla nuk mund të ndahet nga realitetet e diplomacisë së fuqive të mëdha.

Udhëheqësit e Kosovës u përballën me zgjedhje jashtëzakonisht të vështira nën presion të madh ndërkombëtar, ndërsa aleatët e saj përpiqeshin të balanconin prioritete strategjike që shpesh shkonin përtej vetë Kosovës. Megjithatë, historia na mëson se vendimet e marra nën trysninë e rrethanave politike nuk duhet të përjashtohen kurrë nga një rivlerësim i ndershëm dhe demokratik.

Miqtë dhe aleatët mund të mos bien gjithmonë dakord. Edhe politikat e hartuara me qëllime të mira meritojnë të rishqyrtohen kur pasojat e tyre nuk përmbushin objektivat për të cilat u krijuan.

Në fund, vlera e çdo institucioni ndërkombëtar nuk matet nga aftësia për t’iu përgjigjur pritshmërive politike të kohës, por nga aftësia për të forcuar sundimin e ligjit, për të fituar besimin e publikut, për të trajtuar të gjitha palët sipas të njëjtave standarde dhe për të lënë pas një trashëgimi drejtësie, paqeje dhe pajtimi të qëndrueshëm.

Këto janë parimet që duhet të udhëheqin çdo përpjekje të ardhshme për vendosjen e drejtësisë ndërkombëtare—jo vetëm në Kosovë, por kudo ku bashkësia ndërkombëtare përpiqet të pajtojë drejtësinë me paqen. Historia, në fund të fundit, ka të ngjarë t’i gjykojë si Dhomat e Specializuara, ashtu edhe ata që vendosën t’i krijonin, pikërisht mbi bazën e këtyre parimeve.

Mehmet Prishtina/

Kalaja e lashtë e Shkupit, një nga monumentet më domethënëse të historisë sonë kombëtare, u shndërrua më 29 qershor 2026 në një tribunë të kujtesës historike dhe të unitetit kombëtar, ku u shënua 582-vjetori i Betejës së Torviollit – fitores së parë madhështore të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut kundër Perandorisë Osmane, më 29 qershor 1444, në Dibrën e Poshtme.
Ky përvjetor nuk ishte thjesht një rikujtim i një beteje të lavdishme. Ai ishte një dëshmi se historia shqiptare është një vazhdimësi e pandërprerë e përpjekjeve për liri, dinjitet dhe shtetësi. Fitoret e mëdha nuk mbeten vetëm në faqet e historisë; ato shndërrohen në frymëzim për brezat që pasojnë. Kështu ndodhi me veprën e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, i cili për më shumë se një çerek shekulli u bë simbol i qëndresës shqiptare dhe mbrojtës i qytetërimit evropian.
Me ftesën e veprimtarëve Tim Shkupi dhe Enver Kadriu – Tivoli, pata nderin të marr pjesë në manifestimin e organizuar nga Lëvizja Shqiptare në Botë, e cila kishte përgatitur një ceremoni dinjitoze në Kalanë e Shkupit. Në këtë aktivitet morën pjesë veprimtarë, intelektualë, studiues dhe përfaqësues të familjeve të njohura atdhetare, ndër ta edhe përfaqësues të trungjeve familjare të Hasan Prishtinës, Azem Bejt Galicës dhe Shaban Polluzhës.
Në fjalën e tij, kryetari i Lëvizjes Shqiptare në Botë, z. Basha, paraqiti misionin dhe vizionin e kësaj lëvizjeje, duke theksuar se bashkimi i shqiptarëve mbetet një domosdoshmëri historike dhe një detyrim moral ndaj brezave që sakrifikuan për lirinë dhe identitetin kombëtar.
Një mesazh të veçantë përcolli edhe Tim Shkupi, i cili, duke ndërthurur vlerat kombëtare me ato shpirtërore, rikujtoi sentencën e pavdekshme të ideologut të Rilindjes Kombëtare, Pashko Vasa: “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” Kjo thënie u prit me emocione dhe duartrokitje, duke rikthyer në kujtesë një nga mesazhet më të fuqishme të historisë sonë moderne: se mbi çdo dallim qëndron përkatësia jonë kombëtare.

Në emër të Fondacionit Hasan Prishtina dhe të familjes Prishtina, përshëndeta organizatorët dhe pjesëmarrësit, duke theksuar se historia shqiptare është një zinxhir i pandërprerë sakrificash dhe idealesh. Nënvizova se fryma e Skënderbeut u bë udhërrëfyese për patriotin e madh Hasan Prishtina, ideologun e çështjes kombëtare shqiptare dhe Kryeministrin e Tetë të Shqipërisë, i cili organizoi Kryengritjen e Përgjithshme Shqiptare të vitit 1912, që kulmoi me çlirimin e Shkupit më 12 gusht 1912, së bashku me Isa Boletinin, Bajram Currin, Idriz Seferin dhe dhjetëra prijës të tjerë dhe mbi 30 mi burra të lëvizjes kombëtare .
Po ashtu, theksova se ky ideal i lirisë vazhdoi të jetojë edhe në fund të shekullit XX, duke frymëzuar Komandantin Legjendar Adem Jashari dhe luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, si dhe luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare në Maqedoni. Në këtë mënyrë, historia e shqiptarëve paraqitet si një vazhdimësi e pandërprerë e përpjekjeve për liri, dinjitet dhe të drejta kombëtare.

Një nga momentet më domethënëse të ceremonisë ishte dhurimi i portretit të Hasan Prishtinës Tim Shkupit. Në emër të Fondacionit Hasan Prishtina pata nderin t’i dorëzoj portretin e patriotit të shquar, ideologut të çështjes kombëtare shqiptare dhe Kryeministrit të Tetë të Shqipërisë, Hasan Prishtina. Ky gjest simbolik përfaqësonte respektin për trashëgiminë e tij politike dhe kombëtare, por edhe mbështetjen tonë për çdo nismë që synon forcimin e vetëdijes kombëtare dhe afrimin e shqiptarëve kudo që jetojnë.
Manifestimi u mbyll me zotimin se kjo veprimtari do të vazhdojë si një traditë mbarëkombëtare, duke kaluar çdo vit nga një qendër shqiptare në tjetrën. U shpreh dëshira që manifestimi i ardhshëm të organizohet në Prishtinë, me nikoqir Fondacionin Hasan Prishtina, në mënyrë që kujtesa historike të shndërrohet në një institucion të përhershëm të bashkimit kombëtar.
Fishekzjarret që ndriçuan qiellin mbi Kalanë e Shkupit nuk shënuan vetëm fundin e një ceremonie. Ato simbolizuan dritën e historisë sonë, e cila vazhdon të ndriçojë rrugën e brezave. Kombet që e njohin dhe e respektojnë historinë e tyre ndërtojnë një të ardhme më të sigurt. Shqiptarët kanë arsye të jenë krenarë për këtë trashëgimi dhe detyrim ta përcjellin atë me dinjitet te brezat që vijnë.

Sot, më shumë se kurrë, kemi nevojë të kujtojmë se uniteti kombëtar nuk është vetëm një ideal i rilindësve tanë, por një domosdoshmëri për të ardhmen e shqiptarëve. Kjo ishte edhe fryma që mbizotëroi në Kalanë e Shkupit, aty ku historia dhe e ardhmja u takuan nën flamurin kuqezi.

Lavdi Gjergj Kastriotit – Skënderbeut!
Lavdi Hasan Prishtinës!
Lavdi Komandantit Legjendar Adem Jashari dhe të gjithë dëshmorëve dhe veprimtarëve që i shërbyen çështjes kombëtare shqiptare!
Liri Çlirimtarve!

O sa mirë me qenë shqiptar!

“Feja e shqiptarit është shqiptaria.” — Pashko Vasa