Mehmet PRISHTINA/

(Në vend të homazhit për viktimat e 11 Shtatorit 2001)

11 shtatori, dita kur Amerika kujton me pezëm një ngjarje që solli tragjedi njerëzish. Kjo ditë do të jetë një pullë e zezë që mbërthen kujtesën njerëzore brenda përvojave të hidhura nëpër të cilat kaluan popujt. 11 Shtatori sa është një ditë zie për popullin amerikan, po aq është një ditë pikëllimi edhe për popullin shqiptar, i cili çdo centimetër të rrezikuar të tokës amerikane e përjeton si rrezikim të tokës së tij.

11 Shtator 2001. Para tetë vjetëve bota u shokua nga sasia marramendëse e urrejtjes që u shoqërua me shpërthime të fuqishme. Njerëzimi edhe një herë gdhiu me frikën e të qenit pranë pasigurisë. Ky është edhe qëllimi i terroristëve. Por, sfida antiterroriste u tregua më e gjallë në venat e popullit liridashës amerikan se sa frika që terroristët deshën ta mbjellin. Kullat binjake në Nju Jork u rrëzuan fizikisht, por shpirtërisht në zemrat e miliona njerëzve paqedashës të mbarë botës, mbinë kulla tjera më të fuqishme të solidaritetit dhe mirëkuptimit me një popull të tërë Amerikan.

Në historinë më të re, 11 Shtatori 2001 do të shënojë kufirin në mes të çmendurisë për të atakuar lirinë njerëzore dhe refuzimit sublim të ideologjive që prodhojnë terror e kolaps civilizues. Popujt që kanë kaluar nëpër pyjet e errëta të historisë, kanë mirëkuptim të plotë për ngjarjet tronditëse të 11 Shtatorit. Vetëm këta popuj mund ta kuptojnë filozofinë shkatërruese të monstrave që duan të imponojnë ligjet e tyre të xhunglës në hartën globale të planetit.

Holokausti kundër Hebrenjve, murtaja e spastrimeve etnike në këndet e ndryshme të botës si dhe aksioni famëkeq ‘Patkoi’ i Millosheviqit që kishte synim zhbërjen fizike të shqiptarëve, janë pikat më të errëta të mbamendjes njerëzore dhe sa herë që vjen 11 Shtatori s’kemi si të mos i kujtojmë edhe këto pika.

Dikush para 18 viteve deshi ta vret një popull, deshi t’ia dorëzojë historisë edhe një faqe të zezë, të shkruar me ideologjinë e panikut dhe pasigurisë urbane.

Sa herë që terrorizmi global tenton të prishë paqen dhe mirëqenien e popujve, krijohet një ndërgjegjësim më efikas për rreziqet e këtij terrorizmi. Amerika është shembulli më ilustrues i solidaritetit të gjithë atyre që e kanë përjetuar në lëkurën e tyre përkëdhelinë e ngrohtë të kujdesit amerikan në momentet më të vështira, siç ishte edhe rasti me shqiptarët e Kosovës. Këta të fundit çdo centimetër të rrezikuar të tokës amerikane e përjetojnë si rrezikim të tokës së tyre dhe kjo nuk mund të shpjegohet vetëm me fjalë, pa patur thellë në shpirt ndjenjën e mirënjohjes ndaj mikut që ta ka zgjatë dorën në kohën kur ti ke qenë i vetmuar dhe i rrethuar nga hienat.

Prandaj 11 Shtatori sa është një ditë zie për popullin amerikan, po aq është një ditë pikëllimi edhe për popullin shqiptar. Kjo ditë na e kujton blozën mbi pullazin e shtëpisë së djegur nga barbarët serbë dhe vajin fëmijës që kishte mbetur një javë pa qumësht. Vetëm atëherë kur gishti komandues i Uashingtonit zyrtar aktivizoi makinerinë e solidaritetit ndërkombëtar, u bë e mundur prekja reale e lirisë nga ana e shqiptarëve të Kosovës. Amerika qysh nga koha e Presidentit Vilson, e deri te presidentët Bush, Klinton, Obama e Trump, u tregua mjaft e ndjeshme ndaj kërkesave dhe vuajtjeve të shqiptarëve dhe si një vëlla i drejt ruajti gjithnjë ngrohtësinë e dorës mbi kokën e zhubravitur të një fëmije që kishte dëshirë të bëhet shtet.

Dhe Kosova u bë shtet i lirë e i pavarur falë djemve e vashave amerikane që nuk kursyen jetën për të sjellë mbi qiellin e Ballkanit fluturaket e shpëtimit. Liria që sot gëzon Kosova ka dalë nga zhurma e këtyre fluturakeve, kurse aradhat e çlirimtarëve kosovarë u bënë gjerdan krenarie mbi trupin e atdheut të lirë.

Sot është 11 Shtatori, dita kur Amerika kujton me pezëm një ngjarje që solli tragjedi dhe pikëllim. Kjo ditë do të jetë një pullë e zezë që mbërthen kujtesën njerëzore brenda përvojave të hidhura nëpër të cilat kaluan popujt. Amerika është më e fortë pas 11 Shtatorit, kurse fantazmat e terrorizmit global nuk do të mund të bëjnë askund fole, sepse aspirata për të qenë i lirë do të jetë më e shndërritshme se hija e mendjeve të errëta.

Prof. Dr. Begzad Baliu/

Në veprën “Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg”, historia, sistemi onomastik nuk duhet kuptuar si një inventar neutral i emrave, por si një strukturë semantike aktive që organizon në mënyrë të ndërgjegjshme identitetin historik, raportet e pushtetit, simbolikën kulturore dhe funksionet narrative të tekstit. Emri – qoftë ai antroponim, toponim apo titull – vepron njëkohësisht si shenjë semiotike, si funksion narrativ dhe si koncept kognitiv, duke krijuar një rrjet të dendur kuptimesh që strukturon perceptimin e lexuesit. Në këtë kuptim, onomastika nuk është një shtresë periferike e rrëfimit, por një mekanizëm qendror i prodhimit të kuptimit, përmes të cilit figura e Skënderbeut dhe universi i tij diskursiv organizohen në mënyrë sistematike dhe funksionale.

Në tipologjinë e antroponimeve, një vend qendror zënë antroponimet heroike, të cilat ndërtojnë dhe stabilizojnë identitetin e figurës së Skënderbeut në disa nivele njëkohësisht. Formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti… I madhi Castriot… Skënderbeu…” dëshmojnë një shumësi emërtimesh që nuk janë rastësore, por përfaqësojnë shtresa të ndryshme kuptimore. Emri “Gjergj Kastrioti” shënjon identitetin historik dhe genealogjik të figurës; forma “Castriot” përfaqëson një ndërmjetësim evropian, përmes latinizimit apo italianizimit të emrit; ndërsa “Skënderbeu” funksionon si titull heroik dhe simbolik, i ngarkuar me kuptime të fuqishme kulturore. Në krahasim me Marin Barleti, ku dominon forma latine Scanderbegus, te Zanoviq kemi një shumëformësi të qëllimshme – “Castriot / Scanderbeg / Skënderbeu” – e cila realizon një unifikim të identitetit në plane të ndryshme kulturore dhe diskursive.

Në këtë mënyrë, antroponimi heroik shndërrohet në një njësi polifunksionale që bashkon dimensionin historik, simbolik dhe evropian të figurës.

Në të kundërt, antroponimet antagoniste ndërtojnë një sistem opozicional që strukturon konfliktin themelor të narrativës. Emra si: “Murati… Perandori turk… Mehmet… Ali Pasha…” nuk funksionojnë vetëm si referenca historike ndaj figurave konkrete, por si shenja të një sistemi kundërshtar, i cili artikulohet përmes binarëve themelorë: krishterim islam dhe Evropë Lindje. Këta antroponime krijojnë një polarizim të qartë semantik, ku figura e armikut nuk individualizohet thjesht, por kategorizohet si pjesë e një strukture më të gjerë ideologjike dhe kulturore. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me antroponime opozicionale, të cilat realizojnë funksionin e ndërtimit të një sistemi dualist ku përkufizohet identiteti i heroit përmes kundërvënies me tjetrin.

Një kategori e veçantë përbëhet nga antroponimet alegorike, të cilat përfaqësojnë një shtresë të re diskursive të shtuar nga Zanoviq dhe që mungon në modelin e Barletit. Emra si: “Menander… CLEARC… jetonte sipas ligjeve të natyrës…” nuk kanë referencë historike konkrete, por janë konstrukte filozofike dhe morale, të krijuara për të artikuluar një model etik universal. Këta antroponime shërbejnë për të vendosur një kornizë morale brenda së cilës do të interpretohet më pas figura e Skënderbeut, duke e përgatitur atë si mishërim të një ideali të caktuar të virtytit. Funksioni i tyre është thellësisht didaktik: ata nuk kontribuojnë drejtpërdrejt në zhvillimin e ngjarjeve, por në orientimin ideologjik dhe etik të rrëfimit. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me antroponime alegorike, të cilat përfaqësojnë një element të rëndësishëm të transformimit të tekstit nga historiografi në diskurs filozofik dhe moral.

Në vijim të strukturës onomastike, tipologjia e titujve përbën një komponent thelbësor në artikulimin e pushtetit dhe të legjitimitetit në tekstin e Stefan Zanoviq.

Titujt sovranë shfaqen si një nga format më të qarta të amplifikimit ideologjik, ku emërtimi nuk synon thjesht të identifikojë një pozitë politike, por të prodhojë prestigj dhe autoritet simbolik. Formulime të tilla si: “Mbreti i Shqipërisë, Duka i Madh i Epirit” nuk janë gjithmonë të mbështetura në një saktësi të rreptë historike, por funksionojnë si konstrukte diskursive që synojnë të rrisin statusin e figurës së Skënderbeut. Në krahasim me Marin Barleti, ku titujt mbeten më të lidhur me realitetin historik dhe me një ekonomi më të matur retorike, te Zanoviq kemi një hiperbolizim dhe një evropianizim të qëllimshëm të tyre, duke e integruar figurën në një hierarki simbolike më të gjerë evropiane. Në këtë mënyrë, titujt sovranë realizojnë një funksion të dyfishtë: legjitimojnë sovranitetin e figurës dhe e vendosin atë në një sistem prestigji ndërkombëtar, çka i përkufizon si tituj amplifikues, ku ndërthuren legjitimiteti dhe prestigji.

Paralelisht me këta, titujt religjiozë dhe simbolikë përbëjnë një tjetër shtresë të rëndësishme të diskursit onomastik, duke e lidhur pushtetin me dimensionin e transcendencës. Emërtime si “Perandor”, “Papa” apo formulime të tipit “mbrojtës i fesë” nuk kanë vetëm funksion përshkrues, por shërbejnë për të krijuar një autoritet të shenjtë, ku pushteti politik legjitimohet përmes referencës ndaj një rendi më të lartë hyjnor. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut dhe aktorët e tjerë të narrativës vendosen në një raport të ndërmjetëm midis tokësores dhe së shenjtës, duke krijuar një diskurs ku sovraniteti nuk është vetëm politik, por edhe moral dhe religjioz. Kjo e bën këtë kategori të funksionojë si titull sakral, i cili prodhon legjitimitet përmes lidhjes me transcendencën.

M bështetur në korpusin e toponimeve, analiza dëshmon se hapësira nuk funksionon thjesht si sfond gjeografik, por si një element aktiv në strukturimin e kuptimit dhe të narrativës. Toponimet e identitetit, si Shqipëria, Epiri apo veçanërisht Kruja, marrin një funksion qendror në këtë drejtim. Formulime si: “Kruja… kryeqyteti i shteteve të tij…” tregojnë se kjo hapësirë nuk përfaqëson vetëm një vend konkret, por një qendër simbolike të pushtetit dhe të identitetit. Në krahasim me Barletin, ku Kruja paraqitet kryesisht si një pikë strategjike në hartën e luftës, te Zanoviq ajo shndërrohet në një simbol të sovranitetit dhe të kujtesës kolektive. Kështu, kemi të bëjmë me toponime identitare, të cilat realizojnë funksionin e përqendrimit të kuptimeve politike dhe kulturore në një hapësirë të vetme.

Në të kundërt, toponimet e kufirit dhe të konfliktit, si Dibra, Serbia apo Hungaria , organizojnë hapësirën e narrativës si një zonë tensioni dhe përballjeje. Këto emërtime nuk shërbejnë vetëm për të lokalizuar ngjarjet, por për të strukturuar konfliktin në mënyrë hapësinore, duke krijuar një gjeografi të luftës ku kufijtë shndërrohen në pika kyçe të ndërveprimit dhe të përplasjes. Në këtë kuptim, ato funksionojnë si toponime liminale, që shënojnë kufirin midis dy rendesh dhe dy sistemeve kundërshtare.

Njëkohësisht, prania e toponimeve evropiane, si Stockholm, Hungaria apo Napoli , dëshmon një zgjerim të horizontit narrativ përtej hapësirës ballkanike. Këto emërtime kontribuojnë në vendosjen e figurës së Skënderbeut në një hartë më të gjerë evropiane, duke e integruar atë në një sistem referencial ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, hapësira e rrëfimit nuk mbetet e kufizuar në një kontekst lokal, por zgjerohet në një dimension universal, çka i bën këto toponime të funksionojnë si elemente universalizuese.

Në një plan më të përgjithshëm, sistemi onomastik i veprës organizohet mbi një strukturë binare të qartë, e cila përshkon të gjitha nivelet e rrëfimit. Kjo strukturë artikulohet përmes opozicioneve themelore si: Skënderbeu Murati te përbërësit e antroponimeve, Kruja Perandoria Osmane në rrafshin hapësinor, Mbret Sulltan në hierarkinë e titujve, dhe Liri Nënshtrim në aspektin ideologjik. Ky sistem opozicional është i pranishëm edhe te Barleti, por te Zanoviq ai bëhet më i theksuar dhe më i ngarkuar ideologjikisht, duke funksionuar si një mekanizëm i organizimit të kuptimit. Përmes kësaj strukture binare, rrëfimi nuk paraqet vetëm një histori, por ndërton një model të botës, ku identitetet, hapësirat dhe vlerat përcaktohen përmes kundërvënies së tyre sistematike.

Në nivelin më të thellë të analizës, dimensioni semiotik dhe kognitiv i sistemit onomastik në veprën e Stefan Zanoviq dëshmon se emrat nuk funksionojnë vetëm si njësi referuese, por si koncepte prototipike që strukturojnë përfytyrimin e botës në mendjen e lexuesit. Në këtë kuptim, antroponimet dhe toponimet nuk janë thjesht etiketa identifikuese, por nyje konceptuale që organizojnë kuptimin në mënyrë sistematike.

Figura e Skënderbeut, përmes shumëformësisë së emërtimit të saj, funksionon si prototip i heroit, duke sintetizuar një sërë cilësish që përbëjnë modelin ideal të trimërisë, drejtësisë dhe sovranitetit; në të kundërt, figura e Muratit artikulohet si prototip i tiranit, duke përfaqësuar autoritetin shtypës dhe kërcënimin ndaj rendit të lirë. Në planin hapësinor, Kruja shndërrohet në një prototip të rezistencës, një qendër simbolike ku përqendrohen kuptimet e qëndresës dhe të identitetit, ndërsa Perandoria Osmane funksionon si prototip i kërcënimit, një hapësirë konceptuale që mishëron rrezikun dhe dominimin. Kjo strukturë nuk është vetëm një organizim narrativ i elementeve të rrëfimit, por një mekanizëm kognitiv përmes të cilit lexuesi ndërton një model të botës, duke kategorizuar figurat dhe hapësirat sipas funksioneve dhe vlerave të tyre.

Në përfundim të këtij kapitulli, analiza onomastike tregon se sistemi i emrave në tekstin e Zanoviq-it është thelbësisht joneutral dhe funksionon si një mekanizëm strukturues i kuptimit.

Në krahasim me modelin e Marin Barleti, ruhet baza historike e emërtimeve dhe e referencave, por mbi këtë bazë ndërtohet një shtresë e re kuptimore, e karakterizuar nga universalizimi i figurave, simbolizimi i tyre dhe funksionalizimi ideologjik. Emrat nuk shërbejnë më vetëm për të identifikuar personazhet dhe vendet, por për të artikuluar vlera, për të ndërtuar opozicione dhe për të organizuar diskursin në mënyrë konceptuale. Në këtë kuptim, onomastika në këtë tekst përfaqëson një aparat semiotik të plotë, përmes të cilit historia transformohet në një sistem simbolesh, ku çdo emër mbart një funksion të shumëfishtë – referencial, narrativ dhe ideologjik – dhe kuptimi i rrëfimit ndërtohet përmes ndërveprimit të këtyre niveleve.

Florida në krye të një nisme të re arsimore – nga kujtesa e viktimave te mësimi i historisë, ideologjisë dhe pasojave të komunizmit.

Nga Frank Shkreli

Prej disa vitesh, në Shtetet e Bashkuara po zhvillohet një debat gjithnjë e më i rëndësishëm mbi mënyrën se si duhet t’u mësohet brezave të rinj historia e shekullit XX. Në qendër të këtij debati është edhe një pyetje që për shumë vite është lënë në plan të dytë: sa dhe çfarë duhet të dinë nxënësit amerikanë për historinë e komunizmit, ideologjinë e tij, regjimet që u ngritën në emër të tij dhe miliona viktimat që la pas? Shteti Florida ka dhënë një përgjigje të qartë: kjo histori duhet të mësohet në shkolla. Kështuqë, duke filluar nga viti shkollor 2026–2027, shkollat publike të Floridës do të kenë detyrimin të japin mësim mbi historinë e komunizmit, në mënyrë të përshtatshme për moshën dhe zhvillimin e nxënësve. Kjo nuk është më thjesht një temë që mund të përfshihet rastësisht në një kurs historie; ajo është bërë pjesë e kërkesave të përcaktuara me ligj në sistemin arsimor të shtetit.

Vendimi është rezultat i një procesi që nisi më herët. Në vitin 2022, Florida krijoi edhe “Victims of Communism Day” – Ditën e Viktimave të Komunizmit, që shënohet më 7 nëntor. Që nga viti shkollor 2023–2024, nxënësit e shkollave të mesme që ndjekin kursin e qeverisjes amerikane duhet të marrin të paktën 45 minuta mësim mbi këtë temë. Nga një ditë përkujtimore u zhvillua një program i plotë historik. Në vitin 2024, Senati i Floridës miratoi “SB 1264 – History of Communism”, duke e zgjeruar në mënyrë të konsiderueshme kërkesën për mësimin e kësaj historie. Ligji përcakton se mësimi duhet të përfshijë historinë e komunizmit në Shtetet e Bashkuara dhe lëvizjet komuniste vendase, mizoritë e kryera nën regjimet komuniste, krahasimin e komunizmit dhe totalitarizmit me parimet e lirisë dhe demokracisë, si dhe zhvillimet politike e ekonomike që paraprinë revolucionet komuniste. Ligji kërkon që nxënësit të kuptojnë si lindin ideologjitë, si shndërrohen ato në sisteme politike dhe çfarë ndodh kur pushteti përqendrohet në duart e një partie ose të një udhëheqësi dhe eliminohen mekanizmat e kontrollit demokratik.

Duke parë nevojën për standardet e reja mësimi, në nëntor 2025, Bordi i Arsimit i Floridës miratoi standardet e reja për Historinë e Komunizmit, të cilat do të zbatohen nga viti shkollor 2026–2027. Departamenti i Arsimit i Floridës e përshkruan këtë si një përpjekje për t’u dhënë nxënësve një kuptim më të thellë të historisë, ideologjisë dhe ndikimit të komunizmit në Shtetet e Bashkuara dhe në botë. Madje, Florida ka krijuar edhe kurse të posaçme, “History of Communism 1” dhe “History of Communism 2”, si pjesë e përditësimit të kurikulës së studimeve shoqërore. Në prill 2026, Departamenti i Arsimit njoftoi se po përgatitej për zbatimin e standardeve të reja në klasat 6–12 duke filluar nga viti shkollor 2026–2027. Pra, Florida nuk po ndërmerr një veprim simbolik. Ajo po ndërton një program të institucionalizuar të edukimit mbi historinë e komunizmit. Po çfarë do të mësojnë, mund të jetë pyzetja më e rëndësishme në këtë mes. Të mësosh historinë e komunizmit nuk do të thotë vetëm t’u tregosh nxënësve se çfarë ndodhi në Rusi në vitin 1917. Një edukim serioz duhet të nisë nga rrënjët intelektuale të ideologjisë, nga Marksi dhe zhvillimi i marksizmit, të kalojë te Lenini dhe revolucioni bolshevik, të shpjegojë krijimin e Bashkimit Sovjetik dhe më pas të analizojë përvojat e vendeve të ndryshme që u vunë nën regjime komuniste. Duhet të mësohet historia e Stalinit, kolektivizimit dhe terrorit; gulagët dhe spastrimi politik; Holodomori dhe represioni në Ukrainë; Revolucioni Kulturor në Kinë; regjimi i Koresë së Veriut; Kamboxhia e Pol Potit; Kuba e Fidel Kastros; regjimet komuniste në Europën Lindore dhe në Ballkan.

Dhe këtu historia shqiptare ka një vend të rëndësishëm. Sepse Shqipëria ishte një prej diktaturave më të izoluara dhe më shtypse komuniste të Europës. Për dekada, shqiptarët jetuan nën një sistem ku partia-shtet kontrollonte politikën, ekonominë, arsimin, kulturën, fenë dhe jetën publike. Burgjet politike, internimet, kampet e punës, persekutimi fetar, lufta kundër pronës private dhe izolimi ndërkombëtar, janë pjesë e kësaj historie. Për këtë arsye, historia shqiptare mund të shërbejë edhe si një rast studimi për mënyrën se si një ideologji politike mund të shndërrohet në një sistem totalitar. Pse kjo histori është e rëndësishme për Amerikën dhe nxënsit e saj është fakti se Shtetet e Bashkuara nuk kanë përjetuar historinë e komunizmit. Por edhe për arsyen se Lufta e Ftohtë ishte një prej përplasjeve më të mëdha politike, ushtarake dhe ideologjike të shekullit XX. Për afro gjysmë shekulli, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik u përballën në një konflikt global që ndikoi në Europë, Azi, Afrikë dhe Amerikën Latine. NATO, Lufta e Koresë, Lufta e Vietnamit, kriza e raketave në Kubë, gara bërthamore, Berlini, Europa Lindore dhe rënia e Murit të Berlinit, të gjitha këto janë pjesë e historisë amerikane po aq sa janë pjesë e historisë europiane. Prandaj, një qytetar amerikan që nuk e njeh historinë e komunizmit e ka më të vështirë të kuptojë edhe historinë e politikës së jashtme amerikane të shekullit XX.

Ashtuqë, kjo nismë ka një rëndësi të veçantë edhe për komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara, Shumë prej shqiptarëve që jetojnë në Amerikë janë pasardhës të familjeve që e kanë njohur nga afër diktaturën komuniste. Ka familje që kanë humbur të afërm në burgje, kampe internimi ose për shkak të përndjekjes politike e fetare. Ka të tjerë që u larguan nga Shqipëria pikërisht për t’i shpëtuar sistemit komunist. Këto histori janë pjesë edhe të historisë amerikane. Nëse brezat e rinj shqiptarë-amerikanë do të mësojnë në shkollat amerikane historinë e komunizmit, ata do të kenë edhe një mundësi për të kuptuar më mirë historinë e prindërve dhe gjyshërve të tyre. Por kjo kërkon edhe një përgjegjësi nga komuniteti shqiptar që të ruajë dokumentet, dëshmitë, kujtimet dhe historitë personale të atyre që e përjetuan diktaturën. Historia shqiptare nuk duhet të mbetet vetëm në kujtesën familjare. Ajo duhet të dokumentohet. Mësimi i komunizmit nuk është luftë kundër historisë – është mbrojtje e saj, sepse në një shoqëri demokratike mund dhe duhet të diskutohet për çdo ide politike. Mund të diskutohet edhe për komunizmin si doktrinë politike, për marksizmin, për historinë e lëvizjeve të majta dhe për debatet sociale që kanë shoqëruar zhvillimin e tyre. Por nuk mund të ketë debat serioz pa njohjen e fakteve. Dhe këtu qëndron rëndësia e nismës së Floridës. Në vend që komunizmi të mbetet një fjalë e largët në një libër historie, nxënësit do të kenë mundësi të studiojnë se si u zhvillua kjo ideologji, si u aplikua në vende të ndryshme dhe cilat ishin rezultatet konkrete për shoqëritë që jetuan nën regjimet komuniste. Një qytetar i lirë duhet të dijë jo vetëm çfarë është liria, por edhe çfarë ndodh kur liria humbet.

Si një mësim për brezat e ardhshëm, nisma e Floridës duhet parë edhe në një kontekst më të gjerë. Se demokracia nuk mbrohet vetëm me kushtetuta dhe ligje. Ajo mbrohet edhe me kujtesë. Një brez që nuk njeh historinë mund të jetë më i ekspozuar ndaj propagandës. Një brez që nuk e di se çfarë ndodh kur shtypet fjala e lirë mund ta marrë lirinë e shprehjes si diçka të garantuar përgjithmonë. Një brez që nuk njeh pasojat e diktaturës mund të mos e kuptojë sa e rëndësishme është ndarja e pushteteve, pluralizmi politik, zgjedhjet e lira, prona private dhe liria e besimit. Prandaj, mësimi i historisë së komunizmit nuk duhet të jetë thjesht një betejë mes së majtës dhe së djathtës amerikane, ose shqiptare. Duhet të jetë, para së gjithash, një përpjekje për të ruajtur kujtesën historike dhe për të edukuar qytetarë që dinë të mendojnë në mënyrë kritike. Florida ka hapur një kapitull të ri. Tennessee po ndjek një rrugë të ngjashme. Dhe debati amerikan mbi mënyrën se si duhet të mësohet historia e komunizmit sapo ka filluar. Për shqiptarët kudo, ky debat duhet të ketë një jehonë edhe më të fortë. Ne vijmë nga një vend ku komunizmi nuk është një kapitull abstrakt i një libri historie. Komunizmi është një përvojë e gjallë dhe e hidhur e prindërve, gjyshërve dhe familjeve tona. Prandaj, kur Amerika vendos t’u mësojë nxënësve historinë e komunizmit, kjo është edhe një mundësi që zëri i viktimave shqiptare të dëgjohet më larg, përtej kufijve të vendit ku ata vuajtën. Sepse kujtesa nuk është hakmarrje. Kujtesa është përgjegjësi. Dhe një demokraci që e njeh të kaluarën e saj është më e përgatitur për të mbrojtur të ardhmen.

Zbulohen dokumentet sekrete amerikane zbulojnë një kapitull pak të njohur: Washingtoni ishte kundër regjimit të Enver Hoxhës, por paralajmëroi aleatin grek të mos kalonte kufirin shqiptar.

Nga Rafael Floqi

Në verën e vitit 1949, ndërsa Lufta Civile Greke po hynte në aktin e saj të fundit, në malet e Vitsit dhe Gramozit zhvillohej një betejë që mund të kishte kaluar shumë lehtë kufirin dhe të përfshinte Shqipërinë. Ushtria qeveritare greke po shtynte forcat komuniste drejt veriut. Përtej maleve ishte territori shqiptar, të cilin Athina e akuzonte prej kohësh se shërbente si strehë dhe rrugë furnizimi për guerrilasit.

Gusht 1949. Ushtria greke gjatë ofensivës përfundimtare ndaj EAM-it në Gramoz dhe Vitsi, pranë kufirit shqiptar. Pikërisht në këto ditë Uashingtoni paralajmëroi Athinën. Në hartat ushtarake kufiri ishte vetëm një vijë. Në Washington, Londër dhe Paris, megjithatë, ajo vijë po bëhej jashtëzakonisht e rëndësishme. Pyetja që shqetësonte diplomatët perëndimorë ishte e thjeshtë dhe shpërthyese: Çfarë do të ndodhte nëse ushtria greke, duke ndjekur guerrilasit, nuk ndalonte në kufi, por hynte në Shqipëri?

Një dokument sekret i Departamentit të Shtetit, i datës 5 gusht 1949, tregon se kjo nuk ishte thjesht një frikë e propagandës së regjimit të Enver Hoxhës. Mundësia diskutohej seriozisht ndërmjet amerikanëve, britanikëve dhe francezëve.

Dokumenti, një Memorandum of Conversations i hartuar nga diplomati amerikan Leonard J. Cromie, e formulonte problemin pa ekuivok: “Britanikët dhe francezët kanë njëfarë frike se grekët mund të jenë duke planifikuar një pushtim të afërt të Shqipërisë.”

Londra dhe Parisi kërkonin të dinin qëndrimin e Shteteve të Bashkuara ndaj operacioneve ushtarake greke brenda Shqipërisë dhe, akoma më rëndësishëm, çfarë do të bënte Amerika nëse Athina do të shpërfillte këshillat amerikane dhe do të kalonte kufirin.

Kështu, për disa javë të nxehta të vitit 1949, Shqipëria u gjend përsëri në një prej atyre momenteve të historisë së saj kur fati i kufijve diskutohej në kancelaritë e Fuqive të Mëdha.

“Nëse ushtria greke hyn në Shqipëri…”Sinjalet që vinin nga Athina nuk ishin qetësuese.Konstantinos Caldaris kishte diskutuar me diplomatin britanik marrëdhëniet greko-shqiptare. Ai këmbëngulte se Greqia nuk kishte objektiva politike në Shqipëri dhe shprehte shqetësim që Italia të mos rifitonte ndikimin e saj të mëparshëm mbi vendin. Por më pas Caldaris bëri një deklaratë që ndryshoi tonin e bisedës. Ndihma shqiptare për guerrilasit, tha ai, ishte bërë një barrë e patolerueshme për Greqinë. Dhe shtoi: “Nëse ushtria greke do të hynte në Shqipëri, kjo do të bëhej thjesht për arsye ushtarake dhe jo për të arritur ndonjë objektiv politik.”

Për britanikët kjo fjali ishte alarmante. Diplomati britanik reagoi menjëherë dhe e paralajmëroi Tsaldarisin kundër çdo aventure ushtarake në Shqipëri. Por ai raportoi se paralajmërimi dukej se nuk kishte bërë përshtypje. Për këtë arsye shkoi te Panaiotis Pipinelis dhe te ministri grek i Luftës dhe përsëriti të njëjtin mesazh. Edhe më shqetësues ishte dislokimi i ushtrisë. Sipas raportit britanik, pozicionimi i trupave greke mund të shpjegohej me përgatitjen e ofensivës kundër guerrilasve në Vitsi. Por të njëjtat pozicione mund të shërbenin edhe si bazë nisjeje për një operacion brenda territorit shqiptar. Përfundimi ishte i ftohtë: “Nuk mund ta përjashtojmë këtë mundësi.”

Presioni i gjeneralëve

Rreziku nuk vinte vetëm nga situata në front. Brenda Greqisë ekzistonte një klimë politike dhe ushtarake që favorizonte ndjekjen e guerrilasve përtej kufirit. Pipinelis ia paraqiti problemin ambasadorit francez pothuajse si një dilemë kombëtare. Çfarë do të ndodhte kur ushtria greke të arrinte kufirin shqiptar pas fitores në Vitsi?

Nëse trupat ndalonin, argumentonte ai, publiku grek mund të pyeste përse ushtria nuk vazhdonte ndjekjen e guerrilasve në territorin shqiptar. Një ndalim i tillë, sipas tij, mund të krijonte probleme të brendshme, të dëmtonte moralin dhe madje të kërcënonte qeverinë.

Pastaj erdhi pohimi më i rëndësishëm: qarqet ushtarake greke ishin fort në favor të ndërhyrjes në Shqipëri. Por Pipinelis e kuptonte gjithashtu rrezikun. Një ndërhyrje e tillë, pranonte ai, do të krijonte një “situatë të vështirë ndërkombëtare.” Dhe pikërisht këtu hynte Amerika. Greqia kërkon të dijë: A do të na ndalojë Amerika?

Henry F. Grady, ambasadori amerikan në Greqi. Në verën e vitit 1949 ai ia bëri të qartë Athinës kundërshtimin amerikan ndaj operacioneve ushtarake në territorin shqiptar

Në Athinë qarkullonte një interpretim i rrezikshëm. Shtetet e Bashkuara ishin kundërshtari kryesor perëndimor i komunizmit. Regjimi i Enver Hoxhës ishte lidhur me kampin sovjetik. Shqipëria akuzohej për ndihmë ndaj guerrilasve grekë. Atëherë, përse Washingtoni do të kundërshtonte një goditje ushtarake kundër Shqipërisë komuniste? Pipinelis madje pretendonte se Amerika “nuk dukej se kundërshtonte ndërhyrjen ushtarake greke në Shqipëri” dhe se SHBA “do ta mirëpriste një ndryshim regjimi në Shqipëri”.

Ishte një interpretim pjesërisht i saktë dhe pjesërisht krejtësisht i gabuar.

Amerikanët vërtet dëshironin ndryshimin e regjimit të Hoxhës. Por kjo nuk do të thoshte se ishin të gatshëm të lejonin ushtrinë greke të hynte në Shqipëri.

Leonard Cromie ia sqaroi francezit M. Winckler pozicionin amerikan: grekët ishin paralajmëruar vazhdimisht që të mos ndërmerrnin operacione ushtarake në Shqipëri.

Madje ambasadori amerikan në Athinë, Henry F. Grady, kishte dhënë një paralajmërim shumë konkret.

Nëse Greqia hynte me forca të mëdha në Shqipëri dhe ndeshej me rezistencën e ushtrisë shqiptare, duke u futur në vështirësi, Shtetet e Bashkuara nuk mund t’i garantonin Athinës as mbështetje diplomatike, as mbështetje ushtarake.

Për një Greqi që sapo po mbijetonte në luftën civile falë mbështetjes amerikane, ky nuk ishte paralajmërim formal.

Ishte një vijë e kuqe.

Paradoksi amerikan: Kundër Hoxhës, por pro Shqipërisë. Këtu qëndron paradoksi që e bën këtë episod kaq interesant. Në vitin 1949 Uashingtoni nuk kishte marrëdhënie miqësore me regjimin shqiptar. Përkundrazi, Shtetet e Bashkuara dëshironin ndryshimin e orientimit politik të Shqipërisë dhe shikonin me shqetësim lidhjet e Tiranës me Moskën.

Por në diplomacinë amerikane ekzistonte një dallim themelor: regjimi i Hoxhës nuk ishte Shqipëria.

Mund të kundërshtohej qeveria komuniste pa vënë në pikëpyetje ekzistencën e shtetit shqiptar.

Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme sepse marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave sapo ishin tronditur nga përplasja Tito–Stalin. Shqipëria ishte shkëputur nga varësia e mëparshme ndaj Beogradit, por ishte bërë edhe më e izoluar. Në jug ishte Greqia. Në veri Jugosllavia. Në lindje kampi sovjetik.

Shqipëria ndodhej përsëri në një korridor të rrezikshëm gjeopolitik.

Tirana kishte frikë nga të dyja palët

Raportet franceze nga Tirana, të përmbledhura në dokumentin amerikan, japin një pamje dramatike të situatës. Sipas inteligjencës franceze, Tito po ndiqte nga afër zhvillimet shqiptare dhe kishte liruar një numër shqiptarësh anti-Hoxha. Qarkullonin madje informacione se Beogradi mund të përpiqej të krijonte një qeveri alternative shqiptare.

Ndërkohë autoritetet në Tiranë ishin, sipas raportit, “seriozisht të shqetësuara nga kërcënimet si prej Titos, ashtu edhe prej grekëve.”

Aq serioze ishte frika, sa po shqyrtohej mundësia e një demarshi ndaj Shteteve të Bashkuara për të kërkuar njohjen amerikane dhe një garanci amerikane për kufijtë ekzistues të Shqipërisë.

Ironia historike është e jashtëzakonshme.

Regjimi që po e ndërtonte legjitimitetin e tij mbi antiamerikanizmin po mendonte, sipas raporteve diplomatike franceze, t’i kërkonte Amerikës garanci për kufijtë.

Uashingtoni jep urdhrin: Bëjeni të pagabueshme

Më 6 gusht, vetëm një ditë pas memorandumit sekret, Departamenti i Shtetit i dërgoi Ambasadës amerikane në Athinë një udhëzim të rëndësishëm.

Uashingtoni kërkonte që autoriteteve greke t’u bëhej “unmistakably clear” — krejtësisht e qartë, pa asnjë mundësi keqinterpretimi — se Shtetet e Bashkuara kundërshtonin veprime të pamatura ushtarake në Shqipëri.

Kjo përfshinte dy skenarë konkretë: hyrjen në territorin shqiptar për të rrethuar guerrilasit grekë dhe ndjekjen masive të tyre përtej kufirit.

Washingtoni po i mbyllte kështu derën interpretimit sipas të cilit lufta kundër komunizmit i jepte Greqisë një çek të bardhë për të kaluar kufirin.

Edhe Tito pyet amerikanët

Kriza shqiptare kishte edhe një dimension tjetër. Një ndërhyrje greke mund të provokonte Jugosllavinë e Titos. Pas ndarjes me Stalinin, Beogradi kishte hyrë në një situatë të re strategjike dhe nuk mund ta shihte indiferent ndryshimin e ekuilibrit në Shqipëri.

Në shtator 1949, Tito ngriti çështjen e Shqipërisë me ambasadorin amerikan Cavendish Cannon. Përgjigjja amerikane ishte domethënëse: politika e Shteteve të Bashkuara mbështeste pavarësinë shqiptare dhe nuk favorizonte ndryshimin e kufijve.

Kjo ishte shumë më tepër sesa një çështje shqiptare.

Një luftë greko-shqiptare mund të përfshinte Jugosllavinë. Përfshirja e Jugosllavisë mund të sillte reagimin sovjetik. Dhe një incident kufitar në Gramoz mund të shndërrohej në krizë ndërkombëtare në një Evropë që kishte dalë vetëm katër vjet më parë nga Lufta e Dytë Botërore.

A po planifikonte vërtet Greqia pushtimin?

Këtu dokumentet kërkojnë kujdes. Nuk kemi prova që qeveria greke kishte marrë një vendim përfundimtar për pushtimin dhe aneksimin e Shqipërisë.

Madje Cromie shënonte se ambasadori Grady dyshonte që zyrtarët përgjegjës grekë po planifikonin realisht një pushtim. Amerikanët mendonin se Tsaldaris dhe Pipinelis mund të ishin duke përdorur kërcënimin edhe për të frikësuar regjimin shqiptar dhe për t’u mbrojtur politikisht përballë ushtrisë dhe opinionit publik grek.

Por pikërisht kjo e bën dokumentin më bindës. Washingtoni nuk po reagonte ndaj propagandës së Tiranës. Informacionet vinin nga diplomatët britanikë dhe francezë në Athinë, nga bisedat me drejtuesit grekë dhe nga vlerësimet amerikane.

Rreziku konsiderohej mjaftueshëm serioz që tri Fuqitë Perëndimore të diskutonin një qëndrim të përbashkët.

Kufiri që Amerika nuk lejoi të kalohej

Në fund të gushtit 1949, ofensivat në Gramoz dhe Vitsi thyen rezistencën kryesore të Ushtrisë Demokratike të Greqisë. Lufta civile po përfundonte.

Ushtria greke arriti pranë kufirit. Por nuk marshoi drejt Korçës apo Gjirokastrës. Shqipëria nuk u bë fronti i ri i Luftës Civile Greke.

Do të ishte historiografikisht e tepruar të thuhej se vetëm Amerika “shpëtoi Shqipërinë” në vitin 1949. Britania dhe Franca kundërshtuan gjithashtu ndërhyrjen. Athina kishte arsye të fuqishme për të shmangur një konflikt ndërkombëtar. Jugosllavia përbënte një faktor të paparashikueshëm dhe një luftë e re ballkanike nuk i interesonte askujt në Perëndim.

Por dokumentet e Departamentit të Shtetit dëshmojnë diçka që për shumë vite ka mbetur pothuajse jashtë kujtesës publike shqiptare: Shtetet e Bashkuara përdorën drejtpërdrejt ndikimin e tyre mbi Greqinë për ta paralajmëruar të mos hynte ushtarakisht në Shqipëri.

Dhe e bënë këtë në kulmin e Luftës së Ftohtë, kur Shqipëria drejtohej nga një prej regjimeve më staliniste të Evropës.

Uashingtoni dëshironte ndryshimin e regjimit të Enver Hoxhës. Por nuk dëshironte zhdukjen, pushtimin apo copëtimin e Shqipërisë.

Në verën e vitit 1949, këto dy qëndrime u bashkuan në një mesazh të vetëm drejtuar Athinës: Luftoni guerrilasit tuaj. Por mos e kaloni kufirin shqiptar.

Në një Ballkan ku kufijtë ishin vizatuar me gjak dhe ku pretendimet territoriale nuk ishin shuar, ky paralajmërim amerikan mund të ketë qenë shumë më vendimtar për Shqipërinë sesa është pranuar deri sot.

Burimet kryesore

U.S. Department of State. Foreign Relations of the United States, 1949, The Near East, South Asia, and Africa. Vol. VI. “Memorandum of Conversations, by Mr. Leonard J. Cromie of the Division of Greek, Turkish, and Iranian Affairs,” August 5, 1949.

U.S. Department of State. Foreign Relations of the United States, 1949. Dokumentacioni mbi marrëdhëniet greko-shqiptare, Luftën Civile Greke dhe politikën amerikane ndaj Shqipërisë, gusht–tetor 1949.

U.S. Department of State. Foreign Relations of the United States, 1949, Eastern Europe; The Soviet Union. Vol. V. Dokumentacioni mbi objektivat politike amerikane ndaj Shqipërisë dhe zhvillimet pas konfliktit Tito–Stalin.

Më 1 shtator 1888, në Prishtinë, lindi një nga figurat më të rëndësishme të gjeografisë, arsimit dhe mendimit kombëtar shqiptar, Prof. Ahmet Gashi. Jeta e tij është një udhëtim i jashtëzakonshëm nga mësuesi i fshehtë i shqipes në Prishtinë, te pedagogu i Normales së Elbasanit, drejtuesi i institucioneve arsimore, autor i teksteve shkollore, hartograf dhe studiues i hapësirës shqiptare.

Ka njerëz që shkruajnë libra, njerëz që ndërtojnë shkolla dhe njerëz që hartojnë harta. Por ka edhe figura të rralla që i bashkojnë të tria këto në një mision të vetëm: t’i japin një kombi dijen për veten, për historinë dhe për territorin e tij. Prof. Ahmet Gashi ishte një prej tyre.

Lindja e tij në Prishtinë më 1 shtator 1888 përkoi me një periudhë vendimtare të historisë shqiptare. Ishin vitet pas Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kur çështja e arsimit shqip, e identitetit kombëtar dhe e mbrojtjes së hapësirës shqiptare ishin të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën. Në këtë realitet u formua edhe personaliteti i Ahmet Gashit.

Ai nuk e pa arsimin thjesht si transmetim njohurish. Për të, shkolla ishte një institucion i formimit kombëtar, ndërsa gjeografia ishte një mënyrë për ta njohur dhe kuptuar vendin.

I. Nga Prishtina te Stambolli: formimi i një intelektuali.

Ahmet Gashi i mori mësimet e para në vendlindje dhe më pas vijoi rrugën e formimit në shkollat shqiptare e osmane. U diplomua për histori dhe gjeografi në Universitetin e Stambollit në vitin 1910.

Kjo zgjedhje profesionale ishte shumë domethënëse.

Në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, gjeografia nuk ishte vetëm një disiplinë akademike. Ajo ishte një fushë ku takoheshin territori, popullsia, historia, ekonomia dhe politika. Për një intelektual shqiptar të asaj kohe, studimi i gjeografisë nënkuptonte edhe një përpjekje për të kuptuar më mirë vendin dhe shoqërinë që po përpiqeshin të ndërtonin shtetin e tyre.

Në këtë kuptim, formimi i Ahmet Gashit si historian dhe gjeograf do të përcaktonte gjithë veprimtarinë e tij të mëvonshme.

Ai do të shkruante tekste, do të ndërtonte harta dhe do të përgatiste breza nxënësish. Por mbi të gjitha, do të përpiqej t’u jepte shqiptarëve një gjuhë shkencore për të folur për vendin e tyre.

II. 1908: kur mësimi i shqipes ishte akt atdhetarie.

Një nga episodet më domethënëse të jetës së tij lidhet me vitet e para të veprimtarisë në Prishtinë.

Burimet biografike e përshkruajnë si veprimtar të hershëm të arsimit dhe të lëvizjes kombëtare; materialet e publikuara për jetën e tij theksojnë se ai dha mësim shqip në mënyrë të fshehtë në Prishtinë në vitet para shpalljes së pavarësisë.

Sot mund të duket e zakonshme që një mësues të japë gjuhën amtare. Në atë kohë nuk ishte.

Mësimi i shqipes ishte një akt i vetëdijes kombëtare.

Një abetare, një libër, një orë mësimi, një hartë apo një tekst historie nuk ishin thjesht mjete pedagogjike. Ato ishin instrumente të një përpjekjeje shumë më të madhe: ruajtjes së identitetit dhe krijimit të një kulture të përbashkët shqiptare.

Kjo shpjegon edhe vazhdimësinë e rrugës së Ahmet Gashit. Ai nuk u mjaftua me të qenit mësues. Ai u bë ndërtues i dijes shqiptare.

III. 1912: nga klasa e mësimit te çështja kombëtare.

Vitet 1910–1912 e gjetën Ahmet Gashin të përfshirë në lëvizjen shqiptare për liri dhe pavarësi. Biografitë e tij e lidhin me kryengritjet shqiptare të kësaj periudhe dhe me veprimtarinë kombëtare që kulmoi në vitin 1912.

Materialet biografike theksojnë edhe lidhjen me shqiptarët e Kosovës që u nisën drejt Vlorës.

Këtu shfaqet një nga tiparet më të rëndësishme të personalitetit të tij: për Ahmet Gashin, kombëtarja nuk ishte një abstraksion politik. Ajo kishte një dimension konkret – gjuhën, shkollën, hartën, territorin dhe njeriun.

Kjo është arsyeja pse në veprën e tij më vonë gjeografia dhe historia do të shfaqeshin shpesh të ndërthurura.

IV. Normalja e Elbasanit: aty ku u formuan breza.

Pas shpalljes së pavarësisë, rruga e tij u lidh ngushtë me një prej institucioneve më të rëndësishme të arsimit shqiptar: Shkollën Normale të Elbasanit.

Ai u emërua profesor në Normalen dhe më vonë e drejtoi atë në vitet 1927–1933.

Normalja nuk ishte një shkollë e zakonshme. Ajo ishte një nga qendrat themelore të përgatitjes së mësuesve shqiptarë. Historia e saj është e lidhur me përpjekjen për të krijuar një sistem kombëtar arsimor, me mësues të përgatitur dhe me programe e tekste në gjuhën shqipe. Vetë Bashkia e Elbasanit e lidh historinë e godinës dhe të Normales me Kongresin e Elbasanit të vitit 1909 dhe me zhvillimin e mëtejshëm të arsimit shqiptar.

Në këtë mjedis Ahmet Gashi nuk ishte vetëm pedagog. Ai ishte pjesë e një brezi që besonte se pa mësues nuk mund të ndërtohej shteti dhe pa shkollë nuk mund të ndërtohej kombi modern.

Puna e tij në Normalen e Elbasanit e vendosi atë në qendër të jetës pedagogjike shqiptare.

V. Kongreset arsimore dhe ideja e një shkolle kombëtare.

Roli i Ahmet Gashit në arsimin shqiptar nuk kufizohet te mësimdhënia.

Ai mori pjesë si delegat në kongreset arsimore të viteve 1920 dhe 1922, ndërsa në Kongresin Arsimor të Tiranës të vitit 1924 u zgjodh kryetar.

Ky kongres ishte një moment i rëndësishëm për diskutimin mbi karakterin dhe organizimin e shkollës shqiptare. Ndër kërkesat dhe vendimet e tij ishin forcimi i arsimit kombëtar, përmirësimi i programeve, përgatitja e mësuesve, përmirësimi i teksteve dhe zgjerimi i arsimit fillor. Burimet mbi kongresin dokumentojnë se Ahmet Gashi u zgjodh kryetar i punimeve, me Jani Mingën nënkryetar.

Kjo është një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së tij, sepse tregon se Ahmet Gashi nuk ishte vetëm një autor tekstesh. Ai ishte edhe pjesëmarrës në debatet mbi mënyrën se si duhej të ndërtohej shkolla shqiptare.

Dhe këtu qëndron një nga idetë e tij më të mëdha: arsimi duhej të ishte kombëtar, i organizuar dhe i mbështetur mbi dije.

VI. Gjeografia si shkencë e territorit.

Emri i Ahmet Gashit mbetet veçanërisht i lidhur me zhvillimin e gjeografisë shqiptare.

Bibliografia e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë dokumenton veprën e tij “Gjeografia e Shqipnis”, të miratuar nga Ministria e Arsimit në vitin 1933, si dhe “Gjeografia e përgjithshme”, botuar në vitin 1935 për shkollat qytetëse dhe të mesme.

“Gjeografia e Shqipnis” u ribotua më 1937 me titullin “Shqipnia”, ndërsa “Gjeografia e Përgjithshme” ishte një tjetër kontribut i rëndësishëm për tekstet shkollore të kohës.

Këto vepra duhen parë në kontekstin e kohës.

Shqipëria ishte një shtet i ri. Institucionet ishin ende në proces konsolidimi. Sistemi arsimor kishte nevojë për tekste shqipe. Nxënësit kishin nevojë të mësonin jo vetëm gjeografinë e përgjithshme, por edhe gjeografinë e vendit të tyre.

Kështu, një tekst gjeografie bëhej njëkohësisht tekst shkencor, pedagogjik dhe kulturor.

Ahmet Gashi kontribuoi pikërisht në këtë proces.

VII. Hartat: kur territori bëhet dokument.

Ndoshta pjesa më interesante dhe më pak e njohur e trashëgimisë së Ahmet Gashit është veprimtaria e tij hartografike.

Ai përpiloi dhe botoi harta gjeografike dhe historike, ndër të cilat përmenden hartat “Shqipëria në vitet 1878–1881”, “Kryengritjet shqiptare për pavarësi në vitet 1909–1912” dhe “Lëvizja kombëtare shqiptare e vitit 1908”.

Kjo është jashtëzakonisht domethënëse.

Sepse harta nuk është vetëm një vizatim.

Harta është një dokument i hapësirës.

Ajo tregon kufij, vendbanime, rrugë, lumenj, male, qendra ekonomike, shpërndarje të popullsisë dhe marrëdhënie territoriale. Por një hartë historike mund të bëhet edhe një dokument i kujtesës.

Në këtë aspekt, Ahmet Gashi ishte një nga pionierët e hartografisë shqiptare me karakter shkollor, historik dhe kombëtar.

Ai e kuptoi shumë herët atë që sot është themelore në shkencat gjeohapësinore: territori nuk mund të kuptohet pa të dhëna dhe historia e territorit nuk mund të studiohet pa hartë.

VIII. “Shqipnia e vërtetë”: harta si dëshmi historike.

Ndër punimet më të njohura të tij është harta “Shqipnia e vërtetë”, e vitit 1941, e shkallës 1:500.000, e shoqëruar me një studim mbi hapësirën shqiptare. Dokumentacioni i publikuar nga burime arkivore e lidh këtë material me një dosje të posaçme në Arkivin Qendror të Shtetit, në koleksionin e hartave.

Kjo hartë është interesante jo vetëm për përmbajtjen e saj, por edhe për mënyrën se si duhet lexuar sot.

Ajo duhet parë si produkt i një epoke të caktuar historike dhe politike, me metodologjinë dhe konceptet e kohës. Por, pavarësisht kësaj, ajo mbetet një dëshmi e rëndësishme e përpjekjeve të intelektualëve shqiptarë për të dokumentuar hapësirën shqiptare përmes instrumenteve të gjeografisë dhe kartografisë.

Në këtë kuptim, Ahmet Gashi nuk e përdori hartën vetëm për të treguar se ku ndodhej një vend.

Ai e përdori atë për të treguar si ishte konceptuar dhe dokumentuar një hapësirë historike.

Ky është ndryshimi midis një harte thjesht pedagogjike dhe një harte që hyn në historinë e mendimit kombëtar.

IX. Nga historia në hartë dhe nga harta në histori.

Veprat e tij tregojnë një marrëdhënie të veçantë ndërmjet historisë dhe gjeografisë.

Ai hartoi tema që lidhen me kryengritjet, lëvizjet kombëtare dhe ndryshimet territoriale. Kjo tregon një mënyrë të të menduarit ku historia nuk shihet vetëm si një varg datash, ndërsa gjeografia nuk shihet vetëm si një listë malesh, lumenjsh e qytetesh.

Historia ndodh në hapësirë.

Dhe për ta kuptuar historinë, duhet të kuptosh hapësirën ku ajo ndodhi.

Kjo qasje e bën trashëgiminë e Ahmet Gashit interesante edhe për studiuesit e sotëm të gjeografisë historike, kartografisë dhe GIS-it.

Sot ne flasim për GIS historik, georeferencim, time – enabled GIS, analiza hapësinore dhe vizualizim të ndryshimeve territoriale. Ahmet Gashi punonte në një epokë kur këto teknologji nuk ekzistonin. Por parimi themelor ishte i njëjtë: ta shndërrosh informacionin historik në informacion hapësinor.

X. Një vlerësim ndërkombëtar.

Në vitin 1936, Ahmet Gashi u bë anëtar i një organizate gjeografike amerikane, dhe burimet shqiptare e paraqesin si gjeografin e parë shqiptar të pranuar në këtë nivel ndërkombëtar.

Vetë fakti që një gjeograf shqiptar i viteve ’30 ishte i lidhur me qarqe gjeografike ndërkombëtare është domethënës për nivelin e veprimtarisë së tij.

Ai nuk mbeti vetëm një figurë lokale e arsimit shqiptar.

Gjeografia shqiptare filloi të hynte në komunikim me botën akademike përtej kufijve të vendit.

XI. Prishtina përsëri: drejtimi i “Sami Frashërit”.

Në vitet e Luftës së Dytë Botërore, rruga e Ahmet Gashit u rikthye në Kosovë.

Në vitin 1944 ai mori drejtimin e shkollës “Sami Frashëri” në Prishtinë. Burime mbi historinë e kësaj shkolle dokumentojnë se më 25 prill 1944 Ahmet Gashi u emërua drejtor i Normales dhe e drejtoi atë deri në mbylljen e saj në nëntor 1944, për shkak të zhvillimeve të luftës.

Një studim mbi historinë e Gjimnazit “Sami Frashëri” e konfirmon se Gashi e drejtoi institucionin në vitin 1944, deri në ndërprerjen e veprimtarisë së tij për shkak të luftës.

Kjo pjesë e jetës së tij është veçanërisht simbolike.

Ai kishte nisur në Prishtinë si një i ri që përpiqej t’u mësonte shqiptarëve gjuhën e tyre.

Dhe pas dekadash, u kthye në Prishtinë si një profesor i formuar, autor tekstesh, hartograf dhe drejtues i një institucioni arsimor.

Nga mësuesi i fshehtë te drejtuesi i shkollës.

Është një hark jetësor që përmbledh një pjesë të historisë së arsimit shqiptar.

XII. Pas vitit 1945: kur një sistem ndryshon dhe një intelektual humbet pozitën.

Pas Luftës së Dytë Botërore, jeta e Ahmet Gashit mori një kthesë tjetër.

Burimet biografike dokumentojnë se nga viti 1945 deri më 1964 ai punoi si mësues i gjeografisë në Tiranë.

Në materialet bibliografike theksohet se regjimi komunist e largoi nga pozitat drejtuese dhe e caktoi në mësimdhënie në një shkollë të nivelit shtatëvjeçar.

Kjo është një pjesë e rëndësishme e biografisë së tij sepse tregon një paradoks të madh të historisë shqiptare: një njeri që kishte drejtuar institucione arsimore, kishte marrë pjesë në kongrese kombëtare, kishte shkruar tekste dhe kishte hartuar harta, përfundoi në një rol shumë më modest institucional.

Por këtu qëndron edhe madhështia e figurës së tij.

Ai vazhdoi të japë mësim.

Sepse për një pedagog të vërtetë, posti nuk është profesioni.

Profesioni është dija.

Dhe Ahmet Gashi nuk pushoi së qeni mësues.

XIII. Një jetë mes Prishtinës, Elbasanit dhe Tiranës.

Nëse do të vizatonim në hartë itinerarin e jetës së tij, do të krijonim një trekëndësh simbolik:

Prishtinë – Elbasan – Tiranë.

Prishtina ishte vendlindja dhe fillimi i ndërgjegjes së tij kombëtare.

Elbasani ishte një nga qendrat kryesore të veprimtarisë së tij pedagogjike dhe institucionale.

Tirana ishte vendi ku ai kaloi dekadat e fundit të veprimtarisë profesionale dhe ku u nda nga jeta më 1977.

Por ky itinerar nuk ishte vetëm gjeografik.

Ai përfaqësonte edhe tri etapa të historisë së arsimit shqiptar: Kosovën shqiptare, shtetin shqiptar në konsolidim dhe Shqipërinë e pasluftës.

Në të gjitha këto hapësira, profesioni i tij mbeti i njëjtë: mësues, historian, gjeograf dhe hartograf.

XIV. Ahmet Gashi dhe trashëgimia e gjeografisë shqiptare.

Kur flasim sot për historinë e gjeografisë shqiptare, është e lehtë të mendojmë vetëm për institucionet universitare dhe studiuesit e dekadave të fundit.

Por para tyre kishte një brez pionierësh.

Ahmet Gashi ishte pjesë e atij brezi.

Ai i përkiste një kohe kur gjeografi shqiptar duhej të ishte njëkohësisht:

mësues, sepse mungonin tekstet;

autor, sepse duhej krijuar literatura;

hartograf, sepse mungonin hartat;

historian, sepse territori duhej interpretuar në kohë;

pedagog, sepse duheshin formuar brezat;

veprimtar kulturor, sepse shkolla ishte pjesë e ndërtimit kombëtar.

Prandaj figura e tij nuk duhet të vendoset vetëm në historinë e arsimit.

Ajo i përket njëkohësisht historisë së gjeografisë, historisë së kartografisë, historisë së arsimit dhe historisë së mendimit kombëtar shqiptar.

XV. Çfarë mund të mësojë gjeografia e sotme nga Ahmet Gashi?

Trashëgimia e tij ka një aktualitet të veçantë edhe sot.

Në epokën e GIS-it, satelitëve, inteligjencës artificiale dhe hartave digjitale, rrezikojmë të harrojmë se harta nuk është vetëm teknologji.

Harta është mënyrë të menduari.

Ajo na mëson të shohim marrëdhëniet midis hapësirës, shoqërisë dhe historisë.

Ahmet Gashi punoi me mjetet e kohës së tij: harta të vizatuara, të dhëna statistikore, tekste, dokumente dhe njohje të drejtpërdrejtë të territorit. Sot mjetet janë krejtësisht të tjera, por pyetjet themelore mbeten:

Kush jeton ku?

Si ndryshon territori?

Si ndryshojnë kufijtë?

Si shpërndahet popullsia?

Si lidhet historia me hapësirën?

Si mund të dokumentohet territori me saktësi?

Në këtë kuptim, Ahmet Gashi mund të lexohet edhe si një pararendës i një tradite shqiptare të gjeografisë historike dhe kartografisë tematike.

XVI. Një trashëgimi që nuk duhet të mbetet vetëm në përvjetorë.

Emri i Ahmet Gashit sot gjendet në institucionet arsimore; një shkollë 9-vjeçare në Tiranë mban emrin e tij.

Por nderimi i vërtetë i një figure të tillë nuk është vetëm vendosja e emrit në një tabelë.

Trashëgimia e tij kërkon studim, digjitalizim dhe rikthim në qarkullimin akademik.

Duhet të mblidhen tekstet e tij.

Duhet të katalogohen hartat.

Duhet të digjitalizohen dokumentet.

Duhet të georeferencohen hartat historike.

Duhet të krahasohen botimet e tij me tekstet bashkëkohore.

Duhet të studiohet terminologjia gjeografike që përdori.

Duhet të rindërtohet metodologjia e tij hartografike.

Dhe mbi të gjitha, duhet të kuptohet se çfarë roli luajti gjeografia në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare në dekadat e para të shekullit XX.

Kjo do të ishte mënyra më e denjë për ta nxjerrë Ahmet Gashin nga përvjetori dhe për ta kthyer në objekt të kërkimit shkencor bashkëkohor.

XVII. Përfundim: ai nuk la vetëm libra, la një mënyrë për ta parë Shqipërinë.

Ahmet Gashi u nda nga jeta në Tiranë më 1977, pas një jete gati nëntëdhjetëvjeçare. Por ajo që mbetet prej tij nuk matet vetëm me vitet.

Mbeten shkollat.

Mbeten nxënësit.

Mbeten tekstet.

Mbeten hartat.

Mbeten kongreset.

Mbetet veprimtaria pedagogjike.

Mbetet lidhja e tij me Prishtinën, Elbasanin dhe Tiranën.

Dhe mbi të gjitha mbetet një ide e madhe: se një komb nuk mund ta njohë veten pa njohur gjuhën, historinë dhe territorin e vet.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia e Ahmet Gashit përtej kohës së tij.

Ai nuk ishte thjesht një profesor i historisë dhe gjeografisë.

Ai ishte një nga njerëzit që u përpoqën t’ua mësonin shqiptarëve Shqipërinë përmes shkollës dhe hartës.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse figura e tij duhet të rikthehet sot jo vetëm në kujtesën historike, por edhe në historinë shkencore të gjeografisë dhe kartografisë shqiptare.

Sepse hartat e tij nuk tregojnë vetëm territore.

Ato tregojnë edhe mënyrën se si një brez shqiptarësh mësoi të shihte vendin e vet në hartën e historisë.

Prof. Dr. Pal Nikolli