Nga Rafael Floqi/

Në Ballkan jemi mësuar me kërcënimet për territore, kufij, harta dhe ushtri. Tani presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, ka futur në fjalorin e presionit politik edhe një element tjetër: ujin. Më 9 gusht 2026, Vuçiq deklaroi publikisht se Serbia kishte thirrur ekspertë, inxhinierë dhe profesionistë të ndërtimit për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër. Pastaj erdhi fjalia që e nxori deklaratën jashtë çdo kornize thjesht teknike: “Do të shohim se çfarë do të bëjnë shqiptarët dhe si do të sillen.” Një ditë më vonë ai u përpoq ta zbuste qëndrimin, duke thënë se nuk po kërcënonte askënd dhe se Serbia po merrej vetëm me rrjedhat ujore në territorin e vet. Vërtet, po nga nis dhe ku bitis Ibri?!

Fjala Ibar nuk është “përkthimi” serb i një fjale me kuptim të veçantë serbisht; është forma serbe e një emri të vjetër gjeografik iliro dardan. Shqipja përdor formën Ibër, ndërsa serbishtja Ibar.

Por pikërisht këtu fillon problemi. Ibri nuk është një rubinet në oborrin e Beogradit që mund të hapet apo mbyllet sipas humorit politik. Është një lumë ndërkufitar dhe, pikërisht për këtë arsye, nuk mund të trajtohet sipas parimit: “Jam sovran, prandaj bëj çfarë dua”. Kur ndërhyrja mbi një burim natyror brenda një shteti prodhon pasoja të konsiderueshme përtej kufirit, sovraniteti territorial nuk është më argumenti i vetëm. Aty fillojnë përgjegjësia, bashkëpunimi dhe e drejta ndërkombëtare.

Sovraniteti nuk është licencë për të mbyllur ujin

Ministri i Jashtëm serb Marko Gjuriq reagoi ndaj ministrit shqiptar Ferit Hoxha duke deklaruar se Serbia është shtet sovran dhe do të vendosë vetë si t’i menaxhojë burimet e saj natyrore. Në pamje të parë, ky tingëllon si argument juridik. Në realitet është vetëm gjysma e së vërtetës. Serbia është sovrane mbi territorin e saj, por sovraniteti territorial nuk i jep një shteti të drejtë absolute për të ndërmarrë veprime brenda kufijve të vet kur pasojat e tyre të konsiderueshme kalojnë përtej kufirit. Nëse logjika e Beogradit do të pranohej si absolute, çdo shtet në rrjedhën e sipërme të një lumi do të mund ta devijonte, ndotte apo shteronte atë dhe pastaj t’i thoshte fqinjit: “Mos ndërhy, është çështja ime e brendshme”.

Pikërisht për të shmangur një situatë të tillë është zhvilluar e drejta ndërkombëtare e ujërave, e mbështetur mbi parimet e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, parandalimit të dëmit të konsiderueshëm ndërkufitar, bashkëpunimit, shkëmbimit të informacionit dhe konsultimit.

Pra, pyetja nuk është vetëm se ku mund të ndërtojë Serbia një kanal, digë apo vepër hidroteknike. Pyetja është se çfarë pasoje do të prodhonte ajo ndërhyrje në Kosovë. Nëse ndryshimi i rrjedhës do të zvogëlonte ndjeshëm prurjet drejt Ujmanit, do të prekte furnizimin me ujë, energjinë, bujqësinë apo ekosistemin, nuk do të kishim më vetëm një projekt të brendshëm serb, por një problem të drejtpërdrejtë ndërkufitar.

“Të shohim çfarë do të bëjnë shqiptarët” – fjalia që ndryshon gjithçka

Pikërisht këtu deklarata e Vuçiqit merr peshën e saj më shqetësuese. Nëse presidenti serb do të kishte folur vetëm për një studim teknik për nevojat ujore të Serbisë, çështja do të mund të trajtohej fillimisht si debat hidrologjik. Por kur ndryshimi i rrjedhës shoqërohet me fjalët “pastaj do të shohim se çfarë do të bëjnë shqiptarët”, uji lidhet drejtpërdrejt me reagimin politik të palës tjetër. Në këtë kontekst, ai rrezikon të paraqitet jo vetëm si burim natyror, por si levë presioni politik.

Për Kosovën kjo nuk është çështje abstrakte. Ibri furnizon sistemin e Ujmanit dhe Ibër-Lepencit, i cili lidhet drejtpërdrejt me ujin e pijshëm, energjinë, industrinë dhe bujqësinë. Ujmani nuk është një pellg politik dhe Ibër-Lepenci nuk është infrastrukturë dytësore. Ato janë arterie të një sistemi që furnizon qytetarët dhe ekonominë. Prandaj reagimi i Prishtinës dhe kërkesa që deklaratat e Vuçiqit të adresohen me partnerët ndërkombëtarë nuk mund të reduktohen thjesht në retorikën e radhës Kosovë–Serbi.

Hoxha flet për ligjin, Beogradi nxjerr “Shqipërinë e Madhe”

Ferit Hoxha e vendosi debatin aty ku duhej: në planin juridik ndërkombëtar. Ndryshimi i rrjedhës së një lumi që është pjesë e një sistemi ujor ndërkufitar nuk mund të trajtohet si çështje ekskluzivisht e brendshme dhe uji nuk mund të përdoret si instrument presioni politik. Në vend që Beogradi t’i përgjigjej këtij argumenti me studime hidrologjike, të dhëna teknike dhe garanci se një projekt eventual nuk do të shkaktonte dëm ndërkufitar, reagimi serb kaloi shpejt në territorin e njohur të propagandës ballkanike: Kosova, sovraniteti serb, ndërhyrja shqiptare dhe, pothuajse pashmangshëm, “Shqipëria e Madhe”.

Edi Rama e kapi pikërisht këtë kontradiktë, duke ironizuar se debati filloi nga hidrologjia, kaloi në të drejtën ndërkombëtare, bëri ndalesën e detyrueshme te “Shqipëria e Madhe”, vazhdoi te “Kosova dhe Metohia” dhe përfundoi në muzeun e anktheve historike serbe. Përtej ironisë, argumenti është fare i thjeshtë: Shqipëria nuk ka nevojë të pretendojë territorin e Kosovës për të thënë se një lumë ndërkufitar duhet të trajtohet sipas normave ndërkombëtare. Për të kuptuar problemin nuk duhet një hartë e “Shqipërisë së Madhe”. Duhet vetëm një hartë hidrologjike.

Ibri nuk buron në Serbi – gjeografia që Beogradi nuk mund ta ndryshojë

Dhe harta tregon një fakt kokëfortë: Ibri nuk buron në Serbi. Burimet e tij ndodhen në Mal të Zi, në zonën malore pranë Rozhajës. Prej andej lumi hyn në Serbi, vazhdon drejt Kosovës, ku ushqen Liqenin e Ujmanit dhe sistemin Ibër-Lepenc, dhe më pas del përsëri nga Kosova në Serbi, për t’u bashkuar me Moravën Perëndimore pranë Kraljevës. Itinerari natyror është pra: Mal i Zi–Serbi–Kosovë–Serbi. Vetë gjeografia e rrëzon idenë e një lumi ekskluzivisht serb.

Ky fakt e bën edhe më problematik pretendimin se Ibri mund të trajtohet thjesht si “burim natyror i Serbisë”. Serbia ka sovranitet mbi pjesën e territorit të vet ku kalon lumi dhe të drejtën ta përdorë ujin për nevojat e saj, por kjo nuk do të thotë se zotëron të gjithë lumin apo se mund të shpërfillë efektet e përdorimit të tij mbi territoret e tjera të pellgut. Në të drejtën ndërkombëtare të ujërave nuk ka rëndësi vetëm vendi ku ndërtohet diga ose kanali; rëndësi kanë pasojat ndërkufitare të ndërhyrjes.

Paradoksi serb: Beogradi është edhe sipër, edhe poshtë rrjedhës

Rasti i Ibrit përmban madje një paradoks të veçantë për argumentin serb. Serbia është njëkohësisht vend në rrjedhën e sipërme dhe në rrjedhën e poshtme të segmenteve të këtij sistemi, sepse Ibri kalon nga Serbia në Kosovë dhe më pas rikthehet në Serbi. Parimin që Beogradi do të kërkonte të respektohej për veten kur ndodhet poshtë rrjedhës, nuk mund t’ia mohojë Kosovës kur Serbia ndodhet sipër saj.

Kjo është një nga arsyet pse e drejta ndërkombëtare e ujërave nuk ndërtohet mbi privilegjin absolut të shtetit të sipërm. Pozicioni gjeografik nuk duhet të shndërrohet në armë politike. Aq më tepër që një ndryshim i rrjedhës nuk do të prekte domosdoshmërisht vetëm shqiptarët. Në veri të Kosovës jeton edhe popullsi serbe. Uji nuk ka sensor etnik. Nuk pyet nëse konsumatori është shqiptar apo serb përpara se të mbërrijë në rubinet. Kështu, përdorimi politik i tij do të ishte kontradiktor edhe me narrativën e Beogradit për mbrojtjen e serbëve të Kosovës.

Precedenti i Danubit: kur devijimi i lumit përfundoi në Hagë

Pikërisht këtu ekziston një precedent ndërkombëtar që meriton vëmendje të veçantë: çështja Gabčíkovo–Nagymaros, ndërmjet Hungarisë dhe Sllovakisë, e gjykuar nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vitin 1997. Mosmarrëveshja lidhej me një projekt të madh digash mbi Danub dhe me masat e njëanshme të ndërmarra pasi bashkëpunimi mes palëve u prish. Në qendër të konfliktit ishte edhe devijimi i një pjese shumë të madhe të ujërave të Danubit drejt një kanali në territorin e kontrolluar nga njëra palë.

Gjykata arriti në një përfundim me rëndësi të madhe për çdo debat mbi lumenjtë ndërkufitarë: fakti që një shtet ka mundësinë fizike ta kontrollojë apo devijojë një pjesë të ujit nuk do të thotë se ka automatikisht të drejtën juridike ta bëjë këtë duke privuar palën tjetër nga pjesëmarrja e saj e drejtë dhe e arsyeshme në burimet e rrjedhës ndërkombëtare. Rasti nuk është juridikisht identik me Ibrin, sepse Hungaria dhe Sllovakia kishin edhe një traktat bilateral specifik, ndërsa statusi ndërkombëtar i Kosovës krijon rrethana të tjera. Por parimi është tepër domethënës: kontrolli fizik mbi pikën e devijimit nuk barazohet me pronësi absolute mbi lumin.

Danubi dje, Nili sot – uji nuk njeh sovranitet absolut

Një shembull tjetër është Nili dhe konflikti shumëvjeçar rreth Digës së Rilindjes së Madhe Etiopiane. Etiopia argumenton se ka të drejtë ta shfrytëzojë lumin për zhvillim dhe prodhim energjie, ndërsa Egjipti e konsideron sigurinë e rrjedhës së Nilit një çështje ekzistenciale kombëtare. Rasti është shumë më kompleks dhe nuk duhet barazuar mekanikisht me Ibrin, por demonstron të njëjtën dilemë: shteti në rrjedhën e sipërme ka të drejta mbi ujin, por ato bashkëjetojnë me interesat dhe të drejtat e popullsive që varen nga i njëjti sistem më poshtë.

Shembulli i Danubit është juridikisht edhe më i fortë. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e trajtoi drejtpërdrejt konfliktin mbi një lumë të përbashkët dhe një ndërhyrje të njëanshme. Ndërsa në çështjen Pulp Mills on the River Uruguay, GJND-ja theksoi rëndësinë e vlerësimit të ndikimit mjedisor kur një aktivitet paraqet rrezik për ndikim të konsiderueshëm negativ ndërkufitar. Këto raste tregojnë se shtetet nuk jetojnë në ishuj juridikë: ajo që ndërtohet brenda kufirit mund të krijojë detyrime kur pasojat kalojnë kufirin.

Kosova nuk është në OKB, por Ibri përsëri mbetet ndërkufitar

Fakti që Kosova nuk është palë në Konventën e OKB-së të vitit 1997 nuk e zhduk problemin. Serbia mund të përpiqet ta përdorë këtë fakt për ta ngushtuar debatin juridik, por parimet e menaxhimit të ujërave ndërkufitare janë më të gjera se marrëdhënia formale ndërmjet dy palëve të një traktati. Përdorimi i drejtë dhe i arsyeshëm, parandalimi i dëmit të konsiderueshëm, bashkëpunimi, shkëmbimi i informacionit dhe vlerësimi i ndikimit mjedisor kanë një peshë shumë më të gjerë në të drejtën ndërkombëtare.

Mosanëtarësimi i Kosovës në OKB nuk e transformon Ibrin në lumë ekskluzivisht serb. Gjeografia nuk ndryshon sipas statusit diplomatik. Nëse një ndërhyrje në Serbi shkakton pasoja të konsiderueshme në Kosovë, pasoja fizike ekziston pavarësisht nëse Beogradi e njeh ose jo Republikën e Kosovës.

Nëse ka inxhinierë, ku është projekti?

Këtu Kosova nuk duhet të kënaqet me deklarata politike. Nëse Vuçiq thotë se janë angazhuar ekspertë, inxhinierë dhe specialistë të ndërtimit, atëherë lind një pyetje elementare: Çfarë po projektohet konkretisht? Ku parashikohet devijimi? Sa ujë synohet të merret? Në cilën periudhë të vitit? Çfarë ndikimi do të kishte në prurjet drejt Ujmanit? A është bërë studim hidrologjik? A ekziston një vlerësim i ndikimit mjedisor? A janë analizuar pasojat mbi furnizimin me ujë, energjinë dhe bujqësinë e Kosovës?

Nëse këto pyetje nuk kanë përgjigje, atëherë kemi ose një kërcënim politik të papërgjegjshëm, ose paralajmërimin e një projekti që kërkon menjëherë transparencë. Kosova nuk duhet të presë derisa ekskavatorët të dalin në terren. Nëse ekzistojnë studime teknike, duhet kërkuar informacion për to tani.

Kosova duhet të përgjigjet me një dosje, jo me folklor

Përgjigjja më e dobët e Kosovës do të ishte një garë deklaratash nacionaliste. Përgjigjja më e fortë do të ishte një dosje ndërkombëtare: matje të prurjeve të Ibrit, analiza të varësisë së Kosovës nga Ujmani, skenarë të reduktimit të ujit, ndikimi mbi termocentralet, furnizimin e komunave, ujitjen dhe ekosistemin, të shoqëruara me një analizë serioze juridike.

Kosova duhet ta çojë çështjen në Bruksel, Uashington dhe në çdo tryezë ku diskutohet normalizimi me Serbinë. Nëse Beogradi kërkon të paraqitet si shtet evropian dhe kandidat për integrim, duhet të sillet si shtet evropian edhe në administrimin e ujërave ndërkufitare: me transparencë, konsultim, bashkëpunim dhe respekt për pasojat që veprimet e tij mund të kenë mbi fqinjët.

Ibri nuk është armë

Dhe në fund duhet të kthehemi te fjalia e Vuçiqit: “Do të shohim se çfarë do të bëjnë shqiptarët.” Në Evropën e shekullit XXI nuk duhet të shohim çfarë do të bëjnë shqiptarët pasi t’u prekësh ujin. Duhet të shohim çfarë thotë ligji, çfarë tregojnë studimet hidrologjike dhe çfarë kërkojnë standardet ndërkombëtare. Shqipëria ka të drejtë të flasë. Kosova ka arsye të alarmohet. Partnerët ndërkombëtarë kanë arsye të kërkojnë sqarime. Serbia duhet të shpjegojë se çfarë projekti po shqyrton dhe çfarë pasojash mund të ketë.

Vuçiqi mund të ndryshojë retorikën nga një ditë në tjetrën. Mund të thotë të dielën “do të shohim çfarë do të bëjnë shqiptarët” dhe të hënën të deklarojë se “nuk po kërcënon askënd”. Por uji nuk funksionon me korrigjime politike.

Nëse e devijon, pasoja mbetet. Nëse e pakëson, pasoja mbetet. Nëse shkakton dëm përtej kufirit, problemi juridik nuk zhduket vetëm sepse ekskavatori ndodhej në territorin serb.

Në fund, Edi Rama e përmblodhi me një metaforë që në këtë rast përputhet fort me realitetin gjeografik: lumenjtë ndjekin gjeografinë, jo folklorin politik. Beogradi mund të flasë për “Shqipëri të Madhe”, “Kosovë e Metohi” dhe sovranitet serb, por Ibri nuk dëgjon. Ai buron në Mal të Zi, kalon në Serbi, hyn në Kosovë dhe rikthehet në Serbi.

Ibri nuk është pronë politike e Beogradit. Është një lumë ndërkufitar. Nuk është armë. Është ujë, energji, ekonomi dhe jetë.

Ndaj, Ibër, mos u ndal.

Ndue Ukaj/

Në një prozë të shkurtë, me titull “I ikuni”, të botuar më 20 nëntor 1962, te gazeta Rilindja, personazhi i krijuar nga Ibrahim Rugova, “s’donte me qenë bari, me ia pre të huejt delet e tufës. Donte me qenë luftar.” Kjo frazë shumë vite më vonë, tingëllon profetike, sepse, Rugova vërtet u bë ky luftar i madh, së pari në fushën e letërsisë e kulturës, mbasandej të politikës, duke mbetur deri në fund të jetës një luftar i madh i transformimeve shpirtërore e politike shqiptare, në tokat e lëna djerr shekuj me radhë.

Në librin “Kah teoria” (1978), letrari shkruante për transformimin e nevojave shpirtërore në shoqëri, të cilat, atëbotë synonte t’i ndihmonte dhe realizonte nëpërmes rrugëve të letërsisë, kurse te libri tjetër me shumë ndikim, “Refuzimi estetik” (1987), qartësisht shpalosi filozofinë e vet të jetës, e cila shpejt do ta aplikohej në praktikën shoqërore, si refuzim ndaj shtypjes dhe hapësirë e lirisë shpirtërore. Studiuesi besonte se përmes refuzimit estetik, letërsia ndikonte në vetëdijen kulturor të kohës, e kjo në vetëdijen dhe aksionin politik, apo të pushtetit, prandaj misioni i tij, qe një binom i pandashëm i luftëtarit për kulturë e politikë të lartë.

Dhe 20-vjet pas kalimit të tij në amshim, duket se jeta dhe vepra e Rugovës, ka një përkim domethënës me metaforën e luftarit. Në fakt, Rugova duke qenë pjesëtar i një letërsi që kishte kryer detyrat të mëdha e të shenjta ndaj kombit, ashtu siç do të thoshte Eqrem Çabej, ai“bëhet krijuesi që si një prisi shpirtëror i ra edhe barra e apostullit nacional,” – një barrë, që përpara tij e kishin kryer shumë shkrimtarë, në disa epoka vendimtare për ekzistencën tonë kombëtare, prandaj, Ernest Koliqi, në tekstin “Tre poetët më të mëdhenj shqiptarë”, shkruan me një vendosmëri prej eruditi se “De Rada (1814-1903), Naim Frashri (1846-1900) dhe Gjergj Fishta (1871-1940) mund të konsiderohen me plot arsye ndërtuesit e Shqipërisë së sotme.”

Në realitetin e ri shqiptar, të fundshekullit XX, Rugova me plot arsye konsiderohet ndërtuesi i Kosovës së sotme. Sepse, ai “ishte më shumë se njeri, ai ishte një epokë” do të mund të thoshte një Viktor Hygo i yni, siç kishte thënë ky shkrimtar në njëqindvjetorin e vdekjes së filozofit dhe mendimtarit të madh, Volterit. Vërtet Rugova ishte një epokë, që pas vete ka lënë një trashëgimi shumë të pasur krijuese e intelektuale, me vepra përfaqësuese, dhe me rezultate politike monumentale.

Në 20-vjetorin e vdekjes së tij, teksa flasim për këtë trashëgimi të pasur letrare, kulturore e politike, flasim për një ide sublime të Rugovës: idenë e tij europiane, të cilën studiuesi Anton Berishaj, te teksti “Rugova dhe Bogdani – agape dhe ideja europiane”, duke cituar Buzukun, i cili veprën e parë në shqip e krijoi “n’së dashunit së botësë sanë…, përse ata” (besimtarët, lexuesit), këtë koncept e lidh me ligjin e dashurisë krijuese dhe pohon: “Këtë e dëshmon vepra jo vetëm letrare, por edhe kulturore e politike e Bogdanit dhe e Rugovës. Ky ligj i dashurisë – agapismi, siç do ta definonte filozofi dhe semiologu i famshëm amerikan, Charles Sanders Peierce, do t’i udhëheqë këta të dytë në veprimtarinë e gjithmbarshme të tyre.”

Pra, është meritë e Rugovës ideja e agapizmit ose idesë europiane, që u mishërua në vite e nëntëdhjeta në Kosovë, jo në kuptimin e reduktuar politik, por si një ideal sublim shoqëror. Ishte kjo ide politike që në vitet e mëvonshme do të jepte rezultate të jashtëzakonshme për krejt kombin shqiptar.

Çfarë e dallonte Rugovën prej të tjerëve ndër shqiptarë dhe rajon?

Pikësëpari ai, ishte i vërtetë, besonte në demokracinë, dhe qysh në vitin 1986, kërkonte “më shumë demokraci për Kosovën”, pra, në një kohë kur demokracia ishte kontinent i paarritshëm për krejt rajonin Erupës Juglindore. Ai ishte i vërtetë në të gjitha pikëpamjet. Idenë europiane nuk e kishte zgjedhje politike, por ndjesi të përbrendësuar, identitet. Pra, ligjërimi i tij, letrar e shoqëror, estetik e politik ishte ligjërim i një shqiptari e europiani të vërtetë e të palëkundur në përcaktimet kulturore e identitare, që nuk lodhej kurrë së afirmuar punët pozitive, por që nuk heziton as të vinte gishtin tek të metat, dhe sa herë përmende të metat, nuk binte në kurthin e tyre, siç bëjnë ballkanasit, që vetëm ankohen e kritikojnë, thoshte ai, por vepronte si një europian i hapur ndaj evolucionit e mendimit alternativ, prandaj përditë zgjohej me ide krijuese dhe me një dëshirë të mirë për vendin.

Për Rugovën, identiteti europian i shqiptarëve, nuk ishte punë përcaktimi, luksi e as zgjedhje, siç sillen tash e sa kohë me këtë ide mendjet e tona të cekëta politike. Ky identitet, për të ishte një ndjesi e thellë shpirtërore, mënyrë e të menduarit e të jetuarit, në të cilën temë, ngjashëm me Ismail Kadarenë, ishte i pakompromis e i palëkundshëm. Në fillimet e viteve të nëntëdhjeta, Rugova thoshte: “Duke qenë gjithmonë popull i proviniencës oksidentale me histori, me traditë dhe me kulturë, në kuadër të proceseve të reja integruese evropiane, shqiptarët dëshirojnë dhe kërkojnë të jenë të bashkuar në një proces të afrimit dhe të bashkëpunimit në Evropë, me të drejta për vetëvendosje.”

Rugova besonte në anën e bukur të njeriut, te kultura, te fjala, si arma e vetme që ka njeriu për t’ia ndalë hovin së keqes, dhe ishte i vetëdijshëm se, “nji veprimtari politike e cila nuk ndriçohet prej kulturës nuk asht tjetër veçse nji lojë kote, qi argëton ndoshta ata qe e lozin, por pengon ecjen e kombit mbi udhën fatale të historisë.” (Ernest Koliqi)

Për më tepër, ai besonte te letërsia dhe te mjetet e saj për ta bërë shoqërinë më humane, besonte te kultura, si mjeti ma fisnik në duart e njeriut për t’i harmanizuar sjelljet njerëzore. Ai besonte tek e mira, fliste për të dhe ishte i palëkundur në këtë besim: nuk e ndiqte dhunën me dhunë, as dhëmb për dhëmb, por me opsionin e mirësisë, duke pohuar vazhdimisht se opsioni i paqes është ide europiane.

Rugova, përpara se të bëhej udhëheqës politik e president, ishte lexues i letërsisë, i filozofisë dhe i historisë, krijues e studiues ngulmues, intelektual i përgjegjshëm dhe i ndërgjegjshëm për rolin dhe detyrat që ka në shoqëri. Me këto tipare që e shquanin, ai mbetet intelektual unik në historinë kulturore shqiptare, të tillë, ta zëmë çfarë e kërkonte Josef Brodskyt, kur thoshte se “intelektual është ai që krijon një sistem, ose një antisistem vlerash, dhe është i gatshëm të mbrojë atë me gjithçka.”

Gjatë jetës së tij krijuese, prej intelektuali e prijësi, ai krijoi një sistem vlerash, por edhe një antisistem ndaj helmit të gjuhës e strategjisë negative, duke i zhvilluar dhe mbrojtur me mençuri përgjatë gjithë punës publike. Ai veproi në përkim me mësimet se “e vetmja gjë që nevojitet për të triumfuar e keqja është që njerëzit e mirë të mos bëjnë asgjë”; mendim ky që e përshkon në thellësi gjithë qytetërimin perëndimor, me të cilin ai e lidhte letërsinë, historinë dhe përcaktimin politik të popullit të tij.

Në fushën e letërsisë e të kulturës, Rugova ishte kërkues i thellë i evidencave dhe ngjarjeve më pozitive që e karakterizojnë identitetin tonë, ndaj me përpjekje të pareshtura bëhet njëfarë mënyre zbulues i fenomenet Pjetër Bogdanit, vepra e të cilit e magjepsi, për filozofinë e thellë dhe dijet shumëdimensionale që ngërthente, duke e konsideruar atë “një universitet i kulturës sonë, në kuptimin e përfshirjes së dijeve, ashtu siç e njohim sot universitetin si institucion shkencor e shkollor, që ka modelin në mesjetën europiane. Aty, në gjuhën tonë, i kemi fillet e shumë shkencave me të cilat merremi sot në nivel të kohës sonë.”

Për Rugovën historia nuk ishte një regjistër skematik i ngjarjeve, por një leksion me mësime universale, prej së cilës mësonte, si nxënës shembullor, duke i kthyer mësimet e saj në veprime të mira publike. Ai kërkonte vazhdimësinë, prandaj ishte për qëndrime “kreative ndaj traditës dhe ekzistencës sonë historike-kulturore, se sa më shumë dhe më mirë ta çmojmë këtë komponentë, edhe të tjerët do të na çmojnë e pranojnë më shumë.” Më këto koncepte, ai ishte modern, në kuptimin siç e mendonte modernitetin nobelisti Tomas S. Eliot, kur thoshte se “përgjigja konservative kundrejt modenritetit është përqafimi i tij, por një përqafim me vetëdije kritike, duke mos u shkëputë nga rrjedha dhe historia.”

Rugova kur fliste për letërsi i shpaloste pikëpamjet e tij pa hezitim, vlerësonte rezultatet letrare, duke kërkuar përherë ndryshime, por ndryshme pozitive dhe zhvillime të vazhdueshme. Ai fliste për shkrimtarët e kritikët e brezit të tij, duke vlerësuar aspektet esenciale letrare, karakteristikat tematike të kohës dhe të individualiteteve të spikatura, nxiste krijuesit e rinj, për më shumë kërkime e gjakime estetike e kulturore. Dhe kudo, shfaqte shpirtin e tolerancës, gjë të cilën ua këshillonte edhe kolegëve letrarë.

Në librin “Pushteti dhe intelektualët” 2024, ku janë përfshirë të gjitha intervistat e letërsisë që ai ka dhënë për mediat e shtypin e kohës, shohim portretin e krijuesit këmbëngulës, që këshillonte se letërsia jonë duhet ta ketë njeriun tonë në qendër, gjë të cilën e identifikon si mungesë – edhe në poezi edhe në prozë.

Ky qëndrim, tingëllon si një fishkëllim kritike, për kohën e tij, pse jo edhe për kohën tonë, dhe shërben si këshillë, që letërsia të mos zhytet në ujëra ideologjik, e të ngjyejë lapsin me bojë të kuqe ose të larme, për të krijuar njeriun e ri, herë të kuq e herë të larmë, pa kujtesë e pa histori.

Ai thoshte: “E meta e madhe e romanit tonë është se atij i mungon njeriu ynë të cilin duhet ta ketë në qendër të vet dhe pastaj të vështrohet nga shumë pika, e jo të ketë pikëpamje e njeri askund”, ose: “në letërsinë tonë, këtu, fort pak ndihet prania e njeriut. Pra, të marrë frymë njeriu ynë.” Prandaj ai është kundër bredhacakëve, të cilëve, asnjë letërsi nuk iu kushton rëndësi (çfarë janë te ne si “realistët”, “socialistët”, “modernistët”, “popullorët”, etj., që i thyejnë dhëmbët për këto e s’e dinë se ç’janë asnjëra).

Duke kritikuar të metat e letërsisë, ai mendonte se “nuk është koha e tejçmimit të talentit. Është koha e punës.”

Ai fliste kundër epigonizmit në letërsi, që nuk sjell kreativitet dhe nuk thotë asgjë, kurse poetët tanë i këshillonte të “lëshohen, me vetëdije, në aventurat krijuese, e të mos rrudhen para çështjeve reale artistike, pra t’ia çelin vetes frymën.” Më tej, ai kritikonte ashpër egocentrizmit në letërsi, shkaqet e së cilit sipas tij, lidhen me një elemente sociopatik, kurse “në planin individual, si element psikopatik, të atyre autorëve që duan dhe që realizmin e vet e shohin në shembjen e tjetrit. Këtë dukuri e përcjellin mjaft elemente të tjera, si privatizimi, xhelozia dhe ambiciet e sëmura, karrierizmi, liderizmi letrar e shoqëror, dëshira për të dominuar e që kryesisht lidhet me impotencën krijuese.”

Në të kundërtën, ai kërkonte dhe promovonte një komunikimi sa më të hapur dhe pa komplekse, letërsinë e mendonte si dialog, kurse letërsinë shqipe e mendonte një dhe unike. Duke folur për rrjedhat letrare asokohshme dhe karakteristikat më të dallueshme, ai thotë:

“Do veçuar”, thotë ai “novelën e Kadaresë “Viti i mbrapshtë”, të cilën këto ditë një kritik i “Le Mondit” të Parisit e quajti kryevepër dhe siç bëri edhe disa herë kritika frënge, autorin ua rekomandoi akademikëve të Nobelit, si njëri ndër shkrimtarët e sotëm më të mirë të Europës.”

Ndërkaq, thellësitë historike të mendimit letrar shqiptar ai i kërkonte te Barleti e Bogdani, pastaj te themeluesi i kritikës, Faik Konica e breznia e tij, gjithnjë në funksion të ngulmimit për gjetjen e vazhdimësisë si një parakusht për ripërtëritje të frytshme kulturore.

Rugova, pra, nuk ishte letrar e intelektual dosido, që sheston realitetin prej një rahatie krijuese, por me guxim, si luftëtar i vërtetë i kulturës çmitizonte propagandën serbe, ishte kundër intelektualit konformist, fliste kundër padrejtësisë që i bëhej kulturës autoktone shqiptare, dhe kërkonte që letërsia, pra arti, të nxiste të mirën, t’i korrigjonte disa sëmundje sociale, siç janë raportet e egra mes shqiptarëve dhe serbëve, ngaqë letërsia, “përmban në vete dhe realizon humanitetin në mënyrë më burimore, autoktone në raport me botën dhe njeriun.”

Pra, ai ishte një krijues në kuptimin më të lartë të fjalës. Prijës në fushën e dijeve letrare e shoqërore, duke aplikuar në Prishtinë frymën e munguar perëndimore, në etapa kur po bëheshin transformime historike, shpirtërore e politike, duke u bërë kështu tharmi i një kulture që po formësohej.

Njeriu që e nisi betejën e luftëtarit si poet, poet ëndërrimtar, e zhvilloi si studiues i madh dhe e përfundoi si arkitekt e krijues i shtetit të Kosovës.

Ndërkaq, 20 – vjet pas vdekjes së tij, trashëgimia e tij bëhet gjithnjë e më e dobishme, në fushën e letërsisë, të mendimit shoqëror e të angazhimit politik.

Krijuesi dhe intelektuali u bë udhëheqës atipik në një rajon të egër e të paqytetëruar politik, ku zjarrmia politike shpesh shkaktonte tragjedi njerëzore, ku mentaliteti i rrënimit ishte më i fortë se ai ndërtimit. Këtë mendësi, ai e përmbysi, duke i dhënë jetë idesë europiane, në kuptimin autentik e klasik të fjalës, prandaj, ai nuk u bë europian, për hir të ideve politike, siç u bënë shumë të tjerë; ai nuk ishte pro euripian, siç dekorohen sot politikanët mashtrues; ai ishte europian i klasit, në fushën e letërsisë e të politikës, duke i mishëruar këto dy fusha në domenin e Res Publicas, si një frymë, ku etika e estetika marrin dimension sublim.

Ai luftari që nuk do t’i lë delet pa bari, që përmenda në fillim të këtij teksti, na kujton shëmbëlltyrën e barit të mirë biblik, që nuk i la delet e tij në udhëkryqet e kohës, por kujdeset për to, për secilën, madje edhe për delen e humbur. Dhe vërtet letrari u përfshi me tërë qenien për t’i mbrojtur njerëzit e tij, kur ideologjia komuniste jepte shpirt e hegjemonia serbe kanoste shqiptaret me shfarosje. Intelektuali i ndikuar nga mentaliteti i Parisit dhe Europës, doli në ballë të lëvizjes politike të kohës, me opsionin e paqes, një ide europine, atipike për rajonin e egër ballkanik ku dominonte gjuha e urrejtjes dhe ndarjes. Kjo ide ka dhanë fryte të shumëfishta për shqiptarët e kudondodhur-fryte të panjohura në historinë e tyre shumëshekullore – por edhe për krejt rajonin.

Shkrimtari Ismail Kadare, duke shkruar rreth figurës së Rugovës, te parathënie a librit “Çështja e Kosovës” përveç se paraqet tiparet që e karakterizojnë Rugovën, ai e vendos atë në një lartësi ku nuk mbërrinin liderët e tjerë të Ballkanit: “…Ajo që kapet edhe më qartë prej këtij libri është se sa larg dhe sa lart qëndron ky lider shqiptar në krahasim me gjithë liderët e tjerë që e kanë kthyer sot Ballkanin në log të tërbimit e të zisë.”

Rugova jetoi dhe punoi i ndërgjegjshëm se intelektualët “…duhet të ndikojnë në mjetet dhe vendimet politike, të përpiqen për mirëkuptim brenda kombit dhe me kombe tjera, të mos nxisin të keqen njerëzore, çfarë shpesh për interesa të verbëta e bën pushteti, siç na mëson historia.” Këtë e mision, ai e kreu me devocion, deri në fund të jetës së tij tokësore, duke lënë pas vete një vepër të madhe, me mësime autoktone e universale: sesi duhet të flasë, të punojë e të sillet një intelektual e udhëheqës, në kohë krizash e kohë paqe. Kështu, mësimet e tij nuk vjetrohen, sepse janë mësime të paqes, të krijimit, të zhvillimit e të solidaritetit, dhe si të tilla, lidhen me amshueshmërinë e vlerave njerëzore, për çka ai ka kontribuar si askush në Ballkan.

“Unë kam një filozofi”, thoshte Rugova, “më pëlqen shume që të krijoj lidhje, miqësi, ndryshe nga të tjerët këtu në Ballkan, që vetëm akuzojnë.”

Ç’mësim i bukur për jetë e mote!

(Kumtesë e lexuar në Institutin Albanologjik, në tryezën shkencore, “Ibrahim Rugova, mendimtari dhe prijësi, më 24 mars 2026)

Prej më shumë se tri dekadash, Shqipëria ka folur pafund për krizën ekonomike, krizën politike, krizën demografike dhe krizën e drejtësisë. Megjithatë, të gjitha këto janë vetëm pasojat e një krize shumë më të thellë: krizës së vlerave.

Kur përmbyset sistemi i vlerësimit të një shoqërie, përmbyset edhe vetë shoqëria. Nuk është më merita që të ngre, por lidhja. Nuk është më puna që të shpërblen, por servilizmi. Nuk është më dija që të hap rrugën, por propaganda. Në një realitet të tillë, ndershmëria shpesh shihet si dobësi, integriteti si pengesë, ndërsa mashtrimi dhe oportunizmi si aftësi për të mbijetuar.

Kjo është drama më e madhe e Shqipërisë së tranzicionit. Nuk është thjesht fakti që shumë njerëz të paaftë kanë zënë poste të rëndësishme. Tragjedia është se, me kalimin e viteve, kjo gjendje ka filluar të konsiderohet normale. Kur e jashtëzakonshmja bëhet e zakonshme, shoqëria humbet aftësinë për të dalluar të drejtën nga e padrejta, meritën nga privilegji dhe suksesin e ndershëm nga ai i ndërtuar mbi abuzimin.

Një komb nuk varfërohet vetëm kur humbet pasurinë materiale. Ai varfërohet më shumë kur humbet autoritetin moral. Kur fëmijët shohin se përgatitja nuk vlerësohet, se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë dhe se pushteti përdoret si privilegj e jo si përgjegjësi, atëherë mesazhi që përcillet është i rrezikshëm: se rruga drejt suksesit nuk kalon domosdoshmërisht nga puna dhe ndershmëria.

Në një klimë të tillë, institucionet dobësohen, arsimi humbet prestigjin, profesionistët largohen dhe mediokriteti zë vendin e ekselencës. Shoqëria fillon të prodhojë më shumë konformizëm sesa qytetari, më shumë heshtje sesa reagim dhe më shumë nënshtrim sesa përgjegjësi.

Por historia ka treguar se asnjë shoqëri nuk mund të ndërtojë një të ardhme të qëndrueshme mbi themelet e antivlerave. Zhvillimi ekonomik, demokracia funksionale dhe mirëqenia nuk janë vetëm çështje investimesh apo reformash ligjore. Ato janë, mbi të gjitha, produkt i kulturës së meritës, përgjegjësisë dhe besimit te drejtësia.

Prandaj, sfida më e madhe e Shqipërisë nuk është vetëm të ndërtojë rrugë, porte, aeroporte apo ndërtesa moderne. Sfida e saj është të rindërtojë hierarkinë morale të shoqërisë, aty ku puna të ketë më shumë vlerë se propaganda, dija më shumë peshë se servilizmi, ndershmëria më shumë forcë se mashtrimi dhe qytetaria më shumë dinjitet se nënshtrimi.

Vetëm atëherë tranzicioni do të mund të quhet i përfunduar. Sepse një shtet nuk matet vetëm me atë që ndërton prej betoni, por edhe me karakterin që ndërton te qytetarët e tij. Kur një komb rikthen në piedestal vlerat e vërteta, ai nuk fiton vetëm zhvillim ekonomik; fiton dinjitetin, besimin dhe të ardhmen e vet.

Prof. Dr. Pal NIKOLLI

Fadil Ferizi/

Bostoni i vitit 1913 ishte larg Kosovës vetëm në hartë. Në ndërgjegjen e mërgimtarëve shqiptarë, ai ishte një nga vendet ku vendosej fati i saj.

Shqipëria ishte shpallur e pavarur, por shteti i ri kishte institucione të brishta dhe pak fuqi diplomatike. Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu shtetësinë shqiptare, por la jashtë kufijve të saj pjesë të mëdha të popullsisë shqiptare. Shqiptarëve iu njoh shteti, por iu cungua hapësira e tij.

Kosova mbeti jashtë. Shqiptarët e saj, nën pushtetin serb, nuk mund ta paraqitnin lirisht çështjen e tyre. Në këtë zbrazëti, “Dielli” u bë më shumë se gazetë: një ambasadë publike e një kombi pa institucionet e nevojshme për ta mbrojtur çështjen e vet.

Në shkrimin “Vullkani i Ballkanit”, të botuar më 1 gusht 1913, “Dielli” kundërshtonte copëtimin e viseve shqiptare dhe formulonte një paralajmërim që e tejkalonte interesin e ngushtë kombëtar:

“Vetëm një zgjedhje e këtillë do ta mbajë paqen në Ballkan, ndryshe vullkani ballkanik do të jetë gjithnjë në veprim.”

Fuqia e kësaj fjalie nuk qëndron vetëm te parashikimi i trazirave. Ajo përmban një filozofi politike: paqja e ngritur mbi padrejtësi mund të ketë kufij, ushtri dhe marrëveshje, por nuk ka themel moral. Ajo është vetëm një ndërprerje e përkohshme e konfliktit.

“Dielli” nuk kishte parashikuar çdo luftë të shekullit XX. Ato patën shkaqe e rrethana të ndryshme. Por gazeta kishte kuptuar mekanizmin themelor: kur rendi politik u mohon njerëzve përfaqësimin, lirinë dhe dinjitetin, padrejtësia grumbullohet nën sipërfaqe.

Pushteti shpesh e ngatërron heshtjen me pajtimin. Por qetësia e detyruar nuk është paqe. “Vullkani” i “Diellit” nuk përshkruante natyrën e popujve të Ballkanit, por energjinë politike që prodhon padrejtësia kur shteti përdoret për nënshtrim dhe jo për mbrojtjen e lirisë.

Kundërargumenti më serioz nuk duhet shmangur. Diplomacia nuk ndërton kufij të përsosur. Ballkani ishte etnikisht i ndërthurur dhe përputhja mekanike e kufijve me përkatësinë kombëtare mund të shkaktonte dëbime e luftëra të reja. Fuqitë e Mëdha mund ta kenë parë kompromisin si pengesë ndaj një përplasjeje evropiane.

Ky argument ka një pjesë të vërtetë. Drejtësia nuk kërkon që çdo kufi të ndjekë vijën etnike, sepse kjo do ta kthente çdo pakicë në problem. Por kur kompromisi i të fuqishmëve paguhet me lirinë e të papërfaqësuarve, ai vetëm e shtyn konfliktin. Paqja kërkon edhe të drejta, siguri dhe vetëqeverisje.

“Dielli” e kuptoi herët se fjala mund të bëhej një formë veprimi politik. Gazeta nuk kishte ushtri, ambasadorë zyrtarë ose votë në konferencat ndërkombëtare. Kishte argumentin, kujtesën dhe aftësinë për ta çuar çështjen shqiptare aty ku mund të dëgjohej.

Historia moderne shqiptare nuk kuptohet pa Amerikën dhe pa shqiptarët e Amerikës. Shqiptarët e ruajtën vullnetin për liri me qëndresë e sakrifica, por kundërshtarët e tyre qenë shpesh shumë më të fuqishëm. Pa mbështetjen amerikane dhe veprimtarinë e diasporës, mbijetesa politike e Shqipërisë dhe rruga e Kosovës drejt shtetësisë do të kishin qenë shumë më të pasigurta.

Përpara se çështja shqiptare të arrinte në Shtëpinë e Bardhë e në Kongres, dikush duhej ta dokumentonte dhe ta mbronte. “Vatra” organizoi komunitetin, “Dielli” ruajti kujtesën dhe argumentin, ndërsa Fan Noli, Faik Konica dhe pasardhësit e tyre e përkthyen vuajtjen shqiptare në gjuhën e politikës amerikane.

Ishte diplomaci pa shtet, por jo pa ndikim: peticione, memorandume, protesta, ndihma dhe lidhje me administratat, ligjvënësit e intelektualët amerikanë. Shqiptarët e Amerikës u bënë zëri i atdheut atje ku vendosej nëse kërkesa e tij do të dëgjohej.

Më 4 korrik 1918, kjo diplomaci qytetare mori trajtë njerëzore në Mount Vernon, pranë varrit të George Washingtonit. Presidenti Woodrow Wilson kishte ftuar përfaqësues të kombeve të shtypura dhe Fan Noli mori pjesë si përfaqësues i “Vatrës”. Në telegramin që “Dielli” botoi më 9 korrik, Noli njoftonte se kishte folur dy herë me presidentin dhe se kishte marrë “shpresa të mëdha”.

Një bisedë e vetme nuk e shpëtoi Shqipërinë. Por takimi dëshmon se një komunitet i organizuar mund ta shndërrojë mërgimin në prani politike. Noli nuk kishte fuqinë e një shteti, por legjitimitetin e një çështjeje dhe “Vatrën” pas tij.

E njëjta përgjegjësi u shfaq pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë. Pushteti jugosllav synonte ta paraqiste kërkesën për Republikë si devijim armiqësor, ndërsa “Vatra” dhe “Dielli” e mbajtën Kosovën në vëmendjen e shqiptarëve dhe të institucioneve amerikane. Një dokument i Arkivit Presidencial të Ronald Reaganit ruan telegramin e “Vatrës” të tetorit 1982, ku thuhej se shqiptarëve në Jugosllavi po u mohoheshin të drejtat civile dhe kërkohej ndihmë për përmirësimin e statusit të Kosovës.

Nga viti 1981 deri më 2008, “Dielli” botoi deklarata, protesta, analiza dhe intervista mbi Kosovën. Studimi i historianit Roland Gjini e dokumenton këtë vazhdimësi. Gazeta nuk e solli e vetme pavarësinë, por ruajti një hapësirë kujtese dhe ndikimi nga shtypja te shtetësia.

Senatorë si Bob Dole, Alfonse D’Amato dhe John McCain, si edhe kongresmenët Joseph DioGuardi e Eliot Engel, e ngritën çështjen e Kosovës në institucionet amerikane. Pas angazhimit të tyre qëndronte puna e veprimtarëve, intelektualëve, afaristëve, klerikëve dhe organizatave shqiptaro-amerikane, që e kthyen miqësinë politike në mbështetje institucionale.

Më 31 mars 1999, në kulmin e luftës, përfaqësuesit e Këshillit Kombëtar Shqiptaro-Amerikan u takuan me presidentin Bill Clinton në Shtëpinë e Bardhë. Takimi tregonte se çështja e Kosovës kishte hyrë në qendrën e vendimmarrjes amerikane, ndërsa NATO, me udhëheqjen vendimtare të Shteteve të Bashkuara, po vepronte për të ndalur dëbimin dhe dhunën e forcave të regjimit të Slobodan Miloševićit.

Për shqiptarët e Kosovës, ndërhyrja e vitit 1999 përbënte dallimin ndërmjet dëbimit dhe kthimit, ndërmjet nënshtrimit dhe lirisë. Pa qëndresën shqiptare nuk do të kishte një kauzë të gjallë. Por pa Amerikën, aleatët e saj dhe diasporën shqiptare, ajo qëndresë rrezikonte të shtypej.

Mirënjohja ndaj Amerikës nuk është nënshtrim, por kujtesë historike. Ajo nuk ia heq Kosovës të drejtën të mendojë me mendjen e vet, por e ndihmon të kuptojë se aleanca amerikane është themel i sigurisë dhe orientimit të saj demokratik.

Më 17 shkurt 2008, Kosova u shpall shtet i pavarur dhe sovran. Shtetet e Bashkuara e njohën një ditë më pas. Deklarata e Pavarësisë e përcaktoi Republikën si demokratike, laike dhe shumetnike, me detyrim për mbrojtjen e të drejtave të të gjitha bashkësive.

Këtu ndryshon kuptimi i historisë sonë. Deri në krijimin e Republikës, pyetja ishte nëse shqiptarët e Kosovës do të kishin të drejtë ta qeverisnin veten. Pas krijimit të saj, pyetja është nëse dinë ta qeverisin drejt shtetin që fituan. Liria kërkonte çlirimin nga pushteti i huaj. Republika kërkon kufizimin e pushtetit të vet.

Rruga nga “Dielli” te Republika është rrugë nga kërkesa për drejtësi te përgjegjësia për ta prodhuar atë. Republika nuk mund të kërkojë respektimin e lirisë së saj dhe t’ua mohojë qytetarëve sundimin e ligjit, barazinë dhe dinjitetin.

Kjo punë nuk përfundoi me Pavarësinë. “Vatra”, “Dielli”, organizatat, intelektualët dhe veprimtarët shqiptarë në Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të mbrojnë interesat shqiptare, të forcojnë marrëdhëniet me Amerikën dhe ta mbajnë çështjen shqiptare të pranishme në jetën publike amerikane. Format kanë ndryshuar, por përgjegjësia ka mbetur.

Sot vazhdimësinë editoriale të “Diellit” në gjuhën shqipe e mban me përkushtim gazetari Sokol Paja. Duke vepruar brenda një tradite të formësuar nga Fan Noli, Faik Konica dhe brezat e editorëve që i pasuan, ai po e ruan dhe po e çon përpara misionin historik të gazetës. Me punën e tij, “Dielli” vazhdon të mbetet i hapur ndaj Shqipërisë, Kosovës, shqiptarëve në Luginën e Preshevës, Shkup e Tetovë, Ulqin, Çamëri, diasporë dhe mbarë botës shqiptare. Për këtë përkushtim dhe vazhdimësi, Sokol Paja meriton përgëzim dhe mirënjohje.

Në vitin 1913, “Dielli” i tha Evropës se pa drejtësi për shqiptarët nuk do të kishte paqe të qëndrueshme në Ballkan. Sot paralajmërimi duhet të drejtohet edhe nga brenda: pa drejtësi për qytetarin nuk ka Republikë të qëndrueshme.

Pa Amerikën, mbijetesa politike e shqiptarëve do të kishte qenë shumë më e pasigurt. Pa shqiptarët e Amerikës, zëri i atdheut nuk do të kishte arritur me të njëjtën forcë në institucionet amerikane. Pa qëndresën e shqiptarëve në trojet e tyre, nuk do të kishte një kauzë të gjallë për t’u mbrojtur.

“Dielli” e mbajti Kosovën gjallë në fjalë kur ajo nuk kishte shtet. Shqiptarët e Amerikës e çuan atë fjalë deri në qendrat e vendimmarrjes. Amerika ndihmoi që ajo të mos mbetej vetëm thirrje. Tani Kosova ka shtet dhe përgjegjësia e saj është ta dëshmojë çdo ditë se liria e fituar me sakrificën shqiptare, me punën e diasporës dhe me ndihmën vendimtare amerikane është shndërruar në një Republikë të denjë për qytetarët e saj.

Nga Cafo Boga, Master në Diplomaci – 27 Korrik 2026

Një Paralajmërim për Qeverinë dhe Lëvizjen Protestuese pa Liderë

Për më shumë se dy muaj, Shqipëria ka qenë dëshmitare e një prej lëvizjeve qytetare më domethënëse të periudhës postkomuniste. Ajo që nisi si revoltë kundër projekteve të turizmit luksoz në zonat e mbrojtura të Zvërnecit dhe Ishullit të Sazanit është shndërruar në diçka shumë më të thellë: një shpërthim mbarëkombëtar pakënaqësie ndaj korrupsionit, dobësisë institucionale, vështirësive ekonomike, emigrimit masiv dhe një sistemi politik që shumë shqiptarë besojnë se nuk u shërben më interesave të qytetarëve.

Që në ditët e para të këtyre demonstratave kam argumentuar se kjo lëvizje përfaqësonte shumë më tepër sesa kundërshtimin e një projekti të vetëm. Në një seri artikujsh të botuar gjatë dy muajve të fundit, paralajmërova se, nëse qeveria dhe protestuesit nuk ndryshonin rrënjësisht qasjen e tyre, vendi do të përballej me pikërisht situatën ku ndodhet sot: një bllokadë politike ku asnjëra palë nuk tërhiqet, as nuk negocion, ndërsa të dyja afrohen drejt një pike të rrezikshme ku arsyeja mund t’ia lërë vendin emocionit.

Prandaj ky nuk është thjesht një tjetër koment mbi protestat. Ai është vazhdim i atyre paralajmërimeve dhe një apel drejtuar si qeverisë, ashtu edhe lëvizjes protestuese, për të pranuar se krizat politike ndjekin modele të njohura. Ato rrallë shpërthejnë brenda natës; zakonisht zhvillohen përmes polarizimit, frustrimit, mosbesimit dhe përshkallëzimit të konfrontimit, derisa një incident që duket i izoluar bëhet shkëndija që ndryshon gjithçka.

Demonstratat kanë hyrë tashmë në muajin e tretë pa prodhuar dialog domethënës apo një zgjidhje politike të besueshme. Protestuesit vazhdojnë të mblidhen çdo ditë në rrugët e Tiranës, ndërsa qeveria mbetet e vendosur të mos ndryshojë kurs. Asnjëra palë nuk duket e gatshme të tërhiqet, por as nuk ka paraqitur një rrugë reale për daljen nga kriza.

Ky ngërç nuk mund të zgjasë pafundësisht. Nëse të dyja palët vazhdojnë ta trajtojnë këtë përballje si një provë force dhe jo si një krizë që kërkon udhëheqje politike, Shqipëria rrezikon të kalojë pragun e “Boll më, boll”, përtej të cilit konfrontimi paqësor mund të shndërrohet me shpejtësi në trazira të gjera dhe potencialisht të dhunshme.

Kjo nuk është më një mosmarrëveshje e zakonshme mes qeverisë dhe opozitës. Ajo është shndërruar në shprehjen më të gjerë të pakënaqësisë ndaj rendit politik të krijuar pas rënies së komunizmit. Sa më gjatë të zgjasë kjo bllokadë, aq më i madh bëhet rreziku që ngjarjet të fillojnë të diktojnë zhvillimet në vend të udhëheqjes politike.

Rrënjët e Zemërimit Publik

Ata që i konsiderojnë këto protesta si një tjetër episod të zakonshëm të politikës shqiptare, nuk po kuptojnë thelbin e asaj që po ndodh. Protestuesit nuk kërkojnë më thjesht zëvendësimin e një qeverie me një tjetër; gjithnjë e më shumë, ata po vënë në pikëpyetje vetë sistemin politik, të cilin e konsiderojnë të paaftë për të garantuar transparencë, llogaridhënie, mundësi të barabarta dhe përfaqësim të vërtetë demokratik.

Vitet e skandaleve të korrupsionit, akuzat për kapjen e shtetit, tenderët jotransparentë, dobësia institucionale dhe pabarazia ekonomike kanë gërryer vazhdimisht besimin e qytetarëve. Ndërkohë, largimi masiv i të rinjve është bërë një nga treguesit më të qartë të krizës. Kur brezi më i arsimuar arrin në përfundimin se e ardhmja e tij ndodhet jashtë vendit, problemi nuk është më vetëm ekonomik; ai është një krizë besimi ndaj aftësisë së shtetit për të ofruar shpresë, drejtësi dhe mundësi.

Projektet e propozuara në Zvërnec dhe Ishullin e Sazanit u bënë katalizatori i këtij zemërimi, por jo shkaku i tij. Për shumë shqiptarë ato simbolizojnë bindjen se pasuritë publike, tokat e mbrojtura dhe asetet kombëtare po kalojnë përmes proceseve jotransparente në duart e interesave të fuqishme politike dhe ekonomike, në vend që t’i shërbejnë interesit publik. Pavarësisht nëse çdo akuzë provohet apo jo, në politikë perceptimi shpesh ka po aq peshë sa realiteti, dhe pikërisht ky perceptim po ushqen protestat.

Strategjia e Qeverisë: Sukses Taktik, Dështim Strategjik

Në vend që të adresojë shkaqet politike dhe ekonomike që i nxitën protestat, qeveria është përqendruar kryesisht në menaxhimin dhe izolimin e tyre. Zyrtarët kanë tentuar t’i paraqesin demonstratat si produkt të interesave partiake, ndikimit të huaj ose përpjekjeve për destabilizim, ndërsa forcat e sigurisë kanë forcuar rrethimin e institucioneve me barrikada, njësi speciale, gaz lotsjellës, spray me piper dhe automjete me ujë.

Këto masa mund të jenë efektive për ruajtjen e rendit afatshkurtër, por bëjnë shumë pak për të rikthyer besimin e publikut. Qeveritë nuk mbështeten vetëm te autoriteti ligjor; ato mbështeten mbi të gjitha te legjitimiteti publik. Çdo përplasje e transmetuar mes policisë dhe demonstruesve përforcon bindjen se ankesave politike po u jepet përgjigje me forcë, dhe jo me dialog.

Përvoja e shumë krizave politike tregon se mbështetja e zgjatur te masat e sigurisë, pa një proces serioz politik, rrallë i zgjidh tensionet. Më shpesh ato vetëm shtyhen, ndërsa presioni vazhdon të rritet nën sipërfaqe. Suksesi taktik mund të ruajë rendin përkohësisht, por vetëm udhëheqja politike mund të rikthejë stabilitetin afatgjatë.

Cenueshmëria më e Madhe e Lëvizjes Protestuese

Ndërsa qeveria përballet me një krizë të thellë besimi, lëvizja protestuese vuan nga një dobësi strukturore që mund të rezultojë po aq e rrezikshme.

Që në fillim të këtyre demonstratave kam argumentuar se protestuesit duhet të zgjedhin një udhëheqje përfaqësuese, të aftë të flasë me një zë dhe të negociojë në emër të atyre që janë mbledhur në rrugë. Megjithatë, protestat vazhdojnë të funksionojnë pa një strukturë të njohur drejtuese, pa një komitet negociues dhe pa një këshill përfaqësues.

Rezultati është ajo që mund të quhet një lëvizje me “mikrofon të hapur”. Kushdo mund t’i drejtohet turmës dhe kushdo mund të pretendojë se flet në emër të saj. Kjo pasqyron një pjesëmarrje të sinqertë qytetare, por njëkohësisht krijon paqartësi politike. Pa përfaqësues të zgjedhur nuk mund të ketë strategji të përbashkët, qëndrim të unifikuar negociues apo një mekanizëm të besueshëm që ta shndërrojë zemërimin publik në reforma institucionale.

Historia tregon se lëvizjet pa liderë mund të mobilizojnë mbështetje të jashtëzakonshme, por rrallë arrijnë ta kthejnë atë energji në ndryshime politike të qëndrueshme. Me rritjen e frustrimit, ato bëhen më të prekshme ndaj ndasive të brendshme, manipulimit të jashtëm, vendimmarrjes emocionale dhe përshkallëzimit të pakontrolluar.

Shenjat e para janë tashmë të dukshme. Janë hedhur gurë, automjetet zyrtare janë goditur me vezë dhe përplasjet mes protestuesve e policisë janë bërë më të shpeshta. Këto incidente mbeten të kufizuara, por nuk duhen nënvlerësuar. Krizat politike rrallë shpërthejnë nga një ngjarje e vetme; zakonisht ato përshkallëzohen përmes një vargu incidentesh që duken të izoluara, derisa njëri prej tyre ndez një reaksion zinxhir që askush nuk është më në gjendje ta kontrollojë.

Historia jep një mësim të qartë. Kur një turmë e zemëruar dhe pa drejtim fillon të përplaset me forcat e rendit, mjafton një reagim i tepruar, një akt paniku ose një gabim tragjik gjykimi që një protestë e tensionuar, por ende paqësore, të shndërrohet në një krizë kombëtare.

Kur “Boll Më, Boll” Bëhet Realitet

Çdo krizë e madhe politike arrin një moment që nuk matet me sondazhe, raporte inteligjence apo deklarata politike. Është çasti kur qytetarët arrijnë në përfundimin se heshtja është bërë më e rrezikshme sesa përballja me autoritetin.

Qeveritë shpesh nuk e dallojnë këtë ndryshim, sepse në pamje të parë çdo ditë duket si ajo e mëparshmja. Demonstratat vazhdojnë, policia mbetet në terren dhe liderët përsërisin të njëjtin mesazh. Por nën sipërfaqe psikologjia e shoqërisë ndryshon. Shkenca politike e quan këtë “pikë kthese”; qytetarët e përshkruajnë shumë më thjesht: “Boll më, boll.”

Pasi shoqëria kalon këtë prag, ngjarjet fillojnë të marrin një ritëm që as qeveria dhe as protestuesit nuk e kontrollojnë më plotësisht. Historia njeh plot raste kur liderët besonin se situata ishte nën kontroll, derisa zhvillimet ua dëshmuan të kundërtën.

Paralajmërimet e Historisë

Rumania e vitit 1989 tregoi se sa shpejt mund të shembet një regjim që dukej i pathyeshëm, sapo frika kolektive t’i lërë vendin sfidës së hapur. Nikolae Çaushesku u përpoq ta demonstronte forcën përmes një mitingu masiv, por turma e refuzoi publikisht, duke shkatërruar iluzionin e kontrollit dhe duke përshpejtuar rrëzimin e regjimit brenda pak ditësh.

Serbia në vitin 2000 ofron një shembull më shpresëdhënës. Presioni i vazhdueshëm qytetar, organizimi i disiplinuar dhe një udhëheqje e përgjegjshme mundësuan një tranzicion demokratik pa gjakderdhje. Ai rast dëshmon se ndryshimi paqësor është i mundur kur qeveritë pranojnë realitetin politik dhe protestat udhëhiqen nga struktura të afta të negociojnë zgjidhje demokratike.

Në skajin tjetër qëndron Siria. Ajo që nisi si një lëvizje paqësore përfundoi në një nga konfliktet më shkatërruese të kohëve moderne, pasi përplasjet e vazhdueshme bindën shumë qytetarë se rruga paqësore nuk ishte më e mundur.

Shqipëria nuk është as Rumania, as Serbia dhe as Siria, prandaj krahasimet mekanike do të ishin të gabuara. Megjithatë, këto përvoja na kujtojnë një të vërtetë universale: krizat bëhen më të rrezikshme kur qeveritë e ngatërrojnë durimin me nënshtrimin, protestuesit këmbënguljen me strategjinë dhe të dyja palët braktisin dialogun. Në atë moment, konfrontimi fillon të zëvendësojë politikën.

Përgjegjësia e të Dyja Palëve

Përgjegjësia për të parandaluar përshkallëzimin e krizës bie njësoj mbi qeverinë dhe lëvizjen protestuese. Në artikujt e mëparshëm kam propozuar një udhërrëfyes praktik pikërisht për të shmangur që Shqipëria të arrijë në këtë pikë të rrezikshme.

Kam argumentuar se lëvizja protestuese duhet të zgjedhë në mënyrë demokratike një udhëheqje përfaqësuese, të aftë të flasë me një zë dhe të negociojë në emër të protestuesve. Kjo udhëheqje duhet të krijojë një këshill të përbërë nga figura të respektuara të shoqërisë civile, i cili të paraqesë kërkesa të qarta dhe të udhëheqë negociatat për reforma demokratike. Zemërimi publik mund të mobilizojë qytetarët, por nuk mund të negociojë ndryshime kushtetuese, të ndërtojë institucione apo të qeverisë një vend.

Po aq e rëndësishme është që Kryeministri Edi Rama të ngrihet mbi interesin personal politik dhe të vendosë në plan të parë stabilitetin afatgjatë të Shqipërisë. Udhëheqja e vërtetë nuk matet vetëm me vendosmërinë për të qëndruar në pushtet, por edhe me urtësinë për të kuptuar kur interesi kombëtar kërkon sakrificë personale. Historia shpesh i ka gjykuar liderët më mirë për krizat që kanë shmangur sesa për zgjedhjet që kanë fituar.

Kompromisi nuk duhet të ngatërrohet kurrë me dobësinë. Përkundrazi, gatishmëria për t’u tërhequr nga konfrontimi përpara se ai të kthehet në tragjedi është një nga shprehjet më të larta të kurajës politike dhe përgjegjësisë shtetërore.

Një Paralajmërim i Fundit

Bllokada aktuale në Tiranë nuk mund të zgjasë pafundësisht. Krizat politike rrallë mbeten të ngrira. Ato ose lëvizin drejt dialogut dhe reformës, ose humbasin gradualisht vrullin, ose përshkallëzohen në përplasje gjithnjë e më të rrezikshme. Historia na mëson se sa më gjatë të mbeten të pazgjidhura, aq më i madh bëhet rreziku që një incident i paparashikuar t’i nxjerrë ngjarjet jashtë kontrollit të qeverisë dhe protestuesve.

Çdo ditë pa dialog thellon frustrimin publik. Çdo përplasje mes demonstruesve dhe policisë rrit temperaturën politike. Çdo mundësi e humbur për udhëheqje ngushton hapësirën për kompromis.

Mjafton një përdorim i tepruar i forcës, një akt provokimi, një reagim paniku ose një gabim tragjik gjykimi që një krizë ende e menaxhueshme të shndërrohet në një tragjedi kombëtare.

Ky artikull nuk duhet lexuar thjesht si një koment politik, por si një paralajmërim i mbështetur në zhvillimet e dy muajve të fundit. Që nga fillimi i këtyre demonstratave kam argumentuar vazhdimisht se Shqipëria ka nevojë për dialog në vend të konfrontimit, organizim në vend të improvizimit dhe burrështetësi në vend të kokëfortësisë politike. Sot këto rekomandime janë edhe më urgjente.

Shqipëria ende ka mundësi të ndryshojë kurs, por kjo dritare po ngushtohet me shpejtësi. Kombet rrallë e kuptojnë se po përballen me mundësinë e fundit për një zgjidhje paqësore ndërsa ajo është ende e hapur; zakonisht e kuptojnë vetëm pasi ngjarjet kanë kaluar përtej kontrollit të liderëve të tyre.

Shpresa ime është që këtë herë Shqipëria t’i provojë historisë të kundërtën.