Rafael Floqi/
“Pamflet për Republikën ku pushteti nuk ka nevojë për zyrë”
Në socializëm kishim “shokun drejtor”, “shokun sekretar”, “shokun ministër”. Të paktën e dije kush ishte: kishte një zyrë, një tabelë në derë, një vulë dhe një fotografi në mur. Në kapitalizmin tonë të tranzicionit kemi shpikur një funksion shumë më elegant: shokun që zyrtarisht nuk është asgjë, por praktikisht mund të jetë gjithçka. Dhe këtu hyn në skenë Ergys Agasi. Jo me fanfarë, jo me dekret presidencial, jo me votë parlamentare, madje për vite as me ndonjë post që të shpjegonte rëndësinë që më vonë do t’i atribuohej. Ai hyri nga dera anësore dhe, sipas panoramës që del nga materiali dhe hetimet e cituara në të, sa më pak dukej dera, aq më e madhe bëhej dhoma ku ai mund të hynte.
NJË YLL QË PUBLIKU NUK E DINTE SE KISHTE LINDUR
Në vitin 2009, kur shoku Bardhyl Agasi kishte tashmë një histori të gjatë politike pas vetes, djali i tij Ergysi ishte vetëm 22 vjeç dhe pothuajse i panjohur për publikun. Asgjë nuk paralajmëronte se vite më vonë emri i tij do të përmendej në të njëjtën histori me Policinë e Shtetit, AKSHI-n, Kadastrën, shërbimet informative, ndërtimin, tenderët dhe njerëz të rëndësishëm të politikës. Por ky është një nga ligjet e pashkruara të tranzicionit shqiptar: pushteti që rritet më shpejt është shpesh ai që nuk deklarohet askund. Në fillim ishte Durrësi, pastaj politika lokale, pastaj administrata, biznesi, njerëzit e duhur dhe dyert e duhura. Sipas materialit, Agasi ishte pranë Lefter Kokës në fushatat e LSI-së dhe në vitin 2013 u emërua në drejtimin e Agjencisë së Mjedisit. Në një republikë normale kjo do të ishte vetëm një pikë në CV; në Shqipërinë e tranzicionit, CV-ja mund të jetë edhe harta e hyrjeve.
Ka njerëz që bëjnë karrierë sepse flasin bukur, të tjerë sepse kanë diploma dhe disa sepse zotërojnë një art shumë më të rrallë: dinë të ndodhen pikërisht aty ku kryqëzohen politika, biznesi dhe pushteti. “Don Agasi”, sipas rrëfimit që kemi përpara, duket se e kishte mësuar mirë këtë gjeometri. Kur Lefter Koka u afrua me Partinë Socialiste para zgjedhjeve të vitit 2021, bashkë me të kaloi edhe Agasi. Pas largimit dhe arrestimit të Kokës, e më pas arrestimit të Vangjush Dakos, materiali e përshkruan Agasin si një figurë gjithnjë e më të rëndësishme në koordinimin e interesave politike në Durrës. Kështu ndodh në oborret moderne: një princ bie, një tjetër largohet dhe njeriu që dje rrinte prapa perdes zbulon se papritur perdja është bërë fron. Vetëm se “shoku Agasi”, në këtë histori, nuk kishte nevojë për fron. I mjaftonte aksesi.
MINISTRIA PA ADRESË E SHOKUT AGASI
Në shtetin burokratik çdo institucion ka adresë; në shtetin informal, institucioni mund të ketë vetëm një numër telefoni. Ky është ndryshimi. Materiali e përshkruan fuqinë e Agasit jo si pushtet zyrtar të përcaktuar nga Kushtetuta apo ligji, por si ndikim informal që pretendohet se arrinte në institucione të rëndësishme të shtetit. Nëse kjo panoramë provohet, atëherë përpara kemi një paradoks të jashtëzakonshëm shqiptar: ministri duhet të kalojë votëbesimin, drejtori duhet të emërohet, nëpunësi duhet të fitojë konkursin, ndërsa një njeri me ndikim mund të mos ketë nevojë për asnjërën. Ai nuk ka pse të firmosë, sepse firmosin të tjerët; nuk ka pse të japë urdhër me shkrim, sepse të tjerët mund ta kuptojnë mesazhin; nuk figuron në organigramë, por akuza është pikërisht se organigrama mund të fillojë të sillet rreth tij. Kjo është forma më e rafinuar e pushtetit: autoritet pa përgjegjësi formale dhe ndikim pa mandat publik.
Pastaj erdhi teknologjia, sepse Shqipëria moderne nuk mund të mbetej peng i korrupsionit analog; edhe dyshimet për korrupsion duhej të hynin në epokën digjitale. Në mars të vitit 2023, sipas materialit, Agasi themeloi EA Solution, ndërsa artikulli pretendon se në bashkëpunim me Ermal Beqirin dhe Soft Solution u siguruan kontrata të konsiderueshme me AKSHI-n. Materiali u referohet hetimeve të SPAK-ut dhe pretendimeve se brenda sistemit të prokurimeve mund të paracaktoheshin fitues. Dikur tenderi bëhej me zarf, pastaj me email, më vonë elektronikisht. Nëse pretendimet e hetimit provohen, teknologjia shqiptare kishte realizuar një paradoks të përsosur: sistemi mund të ishte digjital, por zakoni mbetej ballkanik. Serverë modernë, platforma moderne, prokurime elektronike dhe pyetja shekullore: “Kush e ka mikun?”
NGA “SHOKU SEKRETAR” TE “DON SERVERI”
Në diktaturë, ai që kontrollonte dosjen kontrollonte një pjesë të jetës së qytetarit; në demokracinë digjitale, ai që kontrollon të dhënat dhe sistemet mund të zotërojë një instrument edhe më të fuqishëm. Materiali pretendon se kontrolli dhe ndikimi mbi sisteme të lidhura me AKSHI-n mund të krijonin akses në sisteme të rëndësishme elektronike të shtetit, përfshirë prokurimet, Kadastrën dhe Inspektoratin e Territorit. Dhe këtu pamfleti pushon për një çast së qeni qesharak, sepse shteti modern nuk është më vetëm ndërtesa e ministrisë. Shteti është databazë, pronë, tender, leje, emër, adresë, dosje dhe informacion. Në shekullin XX pushteti kishte çelësat e ministrisë; në shekullin XXI, pushteti mund të ketë password-in.
Këtu shfaqet edhe dimensioni më i rëndë i historisë. Arben Ahmetaj, nga arratia, e ka akuzuar publikisht Agasin si një lloj koordinatori midis pushtetit dhe grupeve kriminale. Këto mbeten akuza të Ahmetajt dhe nuk duhen paraqitur si fakte të provuara nga një vendim përfundimtar gjykate. Megjithatë, materiali argumenton se hetimet e mëvonshme të SPAK-ut kanë ngritur pyetje serioze rreth rolit, lidhjeve dhe ndikimit të Agasit. Pikërisht këtu historia merr ngjyrën e groteskut politik: një person për të cilin qytetari i zakonshëm kishte dëgjuar fare pak, papritur paraqitej në debatin publik si njeri me akses te politikanët, biznesmenët, policia, tenderët dhe institucionet. “Shoku Agasi” ishte shndërruar kështu, të paktën në perceptimin dhe akuzat publike, në një ministër pa ministri, sekretar pa sekretariat, shef pa zyrë — një pushtet pa portret.
Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron sekreti i pushtetit informal. Nëse nuk ke post, askush nuk mund të të shkarkojë nga posti; nëse nuk ke mandat, askush nuk mund të të kërkojë llogari për mandatin; nëse nuk firmos, firma mbetet e dikujt tjetër. Pushteti formal ka një dobësi të madhe: lë dokumente pas. Pushteti informal ka një avantazh të madh: lë të tjerët të prodhojnë dokumentet. Ministri del para Kuvendit, drejtori para komisionit, administratori para auditit; ndërsa njeriu që pretendohet se qëndron prapa tyre mund të vazhdojë të jetë thjesht “një biznesmen”. Në këtë pikë, “Don Agasi” nuk është më vetëm personazh; ai bëhet metafora e një mënyre qeverisjeje ku ndikimi mund të jetë më i madh se funksioni dhe telefoni më i rëndësishëm se vula.
PASTAJ ERDHI RËNIA
Por çdo perandori ka një mëngjes kur rojet nuk e hapin më portën për perandorin. Për Agasin, sipas materialit, ai moment erdhi në Durrës. Pas muajsh arratie, ai u arrestua pikërisht në territorin ku ishte ndërtuar një pjesë e madhe e ndikimit që i atribuohej. Artikulli e përshkruan skenën me një ironi pothuajse të gatshme për pamflet: njeDon që perceptohej se kishte ndikim mbi struktura të rëndësishme shtetërore u ndalua nga vetë njerëzit e shtetit. Dhe historia merr menjëherë formën e një tragjikomedie klasike. Cezari kishte Senatin, Napoleoni kishte Waterloo-n, ndërsa “Don Agasi” kishte Durrësin. Dje, sipas imazhit të krijuar rreth tij, mund të hapeshin dyer; sot një derë u mbyll pas tij. Pushteti informal është madhështor pikërisht deri në sekondën kur sistemi vendos se nuk është më.
Por do të ishte tepër e lehtë të qeshnim vetëm me rënien e një njeriu. Problemi i vërtetë nuk është Agasi; problemi është sistemi që mund të prodhojë një Agasi. Nëse një qytetar pa funksion kushtetues mund të fitojë aq ndikim sa emri i tij të përmendet pranë institucioneve, tenderëve, policisë, lejeve të ndërtimit dhe biznesit, atëherë pyetja kryesore nuk është “Kush ishte Agasi?”, por “Kush ia dha këtë fuqi?” Dhe pas saj vjen një pyetje edhe më shqetësuese: “Sa Agasë të tjerë ekzistojnë, emrat e të cilëve ende nuk i dimë?” Republikat nuk kapen gjithmonë me tanke. Ndonjëherë mjafton një telefon, një tender, një drejtor që e di kujt duhet t’i përgjigjet, një biznesmen që e di kë duhet të marrë ortak, një zyrtar që kupton kë nuk duhet të prekë dhe një politikan që, kur gjithçka shembet, mund të thotë: “Nuk e njihja.”
Kjo është madhështia tragjikomike e pushtetit informal: kur ngrihet, askush nuk e ka emëruar; kur sundon, askush nuk e pranon; kur bie, papritur askush nuk e ka njohur. Prandaj historia e “shokut Agasi” nuk duhet lexuar vetëm si historia e një njeriu. Ajo mund të lexohet si fabula e një republike ku hijet rrezikojnë të bëhen më të fuqishme se institucionet. Në fund, materiali e përmbledh paradoksin me idenë se pushteti informal ngrihet pa u vënë re dhe mund të shembet pa paralajmërim.
Prandaj mos qani për “Don Agasin”. As mos festoni shumë për rënien e tij. Sepse në republikën e tranzicionit, kur një “shok” bie, pyetja nuk është kush do ta zëvendësojë në zyrë. Ai nuk kishte zyrë. Pyetja është shumë më e rëndë: kush po ulet tani në karrigen e padukshme? Sepse Agasi mund të bjerë, një tjetër mund të ngrihet, emrat mund të ndryshojnë dhe qeveritë mund të ndërrojnë kostumet; por për sa kohë ekziston karrigia e padukshme, historia e “shokut Agasi” si ajo e “shokut Zylo” nuk ka përfunduar. Ka mbaruar vetëm një kapitull.