Giovanni Sartori shkruante se demokracia nuk na garanton që populli të ketë gjithmonë të drejtë. Demokraci na garanton diçka edhe më të rëndësishme: të drejtën e qytetarëve për të gabuar. Por ai paralajmëronte se kur gabimi përsëritet dhe ushqehet nga propaganda, demagogjia dhe degradimi i debatit publik, atëherë vetë demokracia hyn në krizë.

Demokracia nuk mbijeton vetëm me votime. Ajo mbijeton me qytetarë të informuar. Sa më i madh pushteti që u jepet qytetarëve, aq më e madhe duhet të jetë përgjegjësia për ta mbrojtur dijen, arsimin dhe mendimin kritik. Përndryshe, propaganda zë vendin e argumentit dhe konformizmi zë vendin e lirisë.

Shqipëria po jeton pikërisht një moment të tillë.

Ky që kemi na u shfaq në politikë si antikonformist. Ai premtoi një model të ri qeverisjeje. Ai u paraqit si njeriu që do të shembte kulturën e vjetër politike.

Sot paradoksi është i qartë. Pas më shumë se një dekade në pushtet, ai nuk kërkon më të ndryshojë sistemin. Kërkon që shoqëria të përshtatet me sistemin që ai vetë ka ndërtuar.

Në këtë realitet çdo skandal relativizohet. Çdo kritik etiketohet. Çdo protestë paraqitet si komplot. Nuk kërkohet më bindje përmes argumentit, por nënshtrim përmes kontrollit të narrativës. Pushteti nuk lufton vetëm kundërshtarët. Ai lufton vetë të drejtën e qytetarëve për të qenë antikonformist.

Kjo është arsyeja pse beteja e sotme nuk është thjesht politike. Ajo është kulturore. Ajo po zhvillohet midis qytetarit që kërkon llogaridhënie dhe një pushteti që kërkon ta normalizojë skandalin. Pushteti që kontrollon informacionin përpiqet që të kontrollojë edhe mënyrën se si qytetarët mendojnë.

Demokracitë nuk rrëzohen domosdoshmërisht nga një grusht shteti. Ato mund të konsumohen ngadalë, kur qytetarët mësohen të jetojnë me idenë se korrupsioni është normal. Institucionet nuk ndryshojnë dot asgjë. Pushteti nuk mban kurrë përgjegjësi.

Historia është mësuesi më i madh i lidershipit, edhe kur nxënësit refuzojnë ta dëgjojnë. Qysh kur u themelua shteti shqiptar, fjala nder kishte peshë. Burrat e shtetit e matnin veten jo me sa gjatë qëndronin në pushtet, por me atë që linin pas. Sot, nderi është zëvendësuar nga instinkti i mbijetesës politike.

Ky degradim nuk mbetet vetëm një problem moral. Ai prodhon pasoja edhe në sigurinë dhe pozicionin strategjik të vendit. Rritja e rëndësisë gjeopolitike të Shqipërisë nuk është domosdoshmërisht vetëm një avantazh. Ajo mund të shndërrohet në një rrezik, nëse vendi nuk ka institucione të forta dhe liderë të aftë që ta menaxhojnë këtë peshë me maturi, integritet dhe llogaridhënie.

Këtu qëndron edhe paradoksi më i madh i Shqipërisë së sotme. Rreziku më i madh për pushtetin nuk është vetëm opozita politike. Është lindja e një forme të re pjesëmarrjeje qytetare, që refuzon të futet në ndarjen e vjetër: “me qeverinë” ose “me opozitën”.

Kjo energji qytetare nuk kërkon thjesht një udhëheqës të ri karizmatik. Ajo kërkon një shtet që funksionon pavarësisht se kush e drejton. Nëse arrin të organizohet dhe të ruajë besueshmërinë e saj, ajo mund ta ndryshojë peizazhin politik shqiptar. Nëse jo, rrezikon të mbetet një mobilizim i fuqishëm, por i përkohshëm.

Prandaj pyetja që duhet të shtrojmë nuk është: “Edhe sa do të zgjasë ky pushtet?” Kjo pyetje e mban vëmendjen te individi, jo te sistemi. Pyetja e vërtetë është nëse kjo energji qytetare do të arrijë të ndërtojë alternativa shoqërore dhe institucionale që mbijetojnë edhe pasi protesta të ketë përfunduar. Cilësia e demokracisë varet nga cilësia e informacionit, arsimit dhe debatit publik.

Historia tregon se protestat mund të ndryshojnë qeveri. Vetëm institucionet ndryshojnë shtete.

Shqipëria nuk ka nevojë për qytetarë që pajtohen me skandalin. Ajo ka nevojë për qytetarë që mendojnë lirisht. Qytetarë që e refuzojnë normalizimin e së papranueshmes dhe e shndërrojnë këtë refuzim në institucione të forta.

Demokracia nuk mbijeton nëse njerëzit pushojnë së menduari ndryshe. Ajo mbijeton vetëm kur qytetarët kanë guximin t’i thonë pushtetit se normalja nuk mund të ndërtohet mbi të papranueshmen. Ky guxim duhet të mbetet i gjallë edhe pas kësaj vere, edhe pas kësaj proteste, edhe pas çdo lideri që vjen e shkon.

Dr. Evarist Beqiri

Besnik Fishta/

Në shekullin XXI, biodiversiteti është kthyer në një nga prioritetet kryesore të politikave mjedisore në nivel global. Humbja e habitateve natyrore, ndryshimet klimatike, ndotja dhe ndërhyrjet e pakontrolluara njerëzore po kërcënojnë ekuilibrin e ekosistemeve. Në këtë realitet, edhe filatelia ka marrë një rol të ri, duke u shndërruar nga një mjet tradicional komunikimi në një instrument të edukimit mjedisor dhe të promovimit të trashëgimisë natyrore. Pulla postare është një “ambasadore” e vogël, por me një ndikim të madh kulturor, sepse përcjell njohuri, formon ndërgjegje dhe ruan në kujtesën kolektive vlerat më përfaqësuese të një kombi.

Posta e Kosovës po dëshmon një vizion të qartë në këtë drejtim. Vetëm gjatë këtij viti ajo ka sjellë tre emisione filatelike kushtuar biodiversitetit, duke krijuar një vazhdimësi tematike që rrallë haset në administratat postare të rajonit. Emisioni i parë, “Bimët e shkrepave gurore të Kosovës”, i kushtohet florës së veçantë që rritet në habitatet shkëmbore, duke evidentuar specie të rralla dhe rëndësinë e ruajtjes së tyre. Më pas u emetua “Fauna e padukshme në Kosovë – Merimangat dhe Akrepat”, një emision me karakter të veçantë shkencor, që solli në vëmendje organizma shpesh të anashkaluar, por me rol të pazëvendësueshëm në funksionimin e ekosistemeve.

Së fundi, Posta e Kosovës hodhi me 15 korrik ne qarkullim emisionin “Diversiteti i gjallë – Vipera ammodytes”, kushtuar nepërkës me bri, një nga zvarranikët më karakteristikë të faunës së Kosovës. Edhe pse helmues, ky lloj është pjesë e rëndësishme e ekuilibrit natyror dhe zakonisht shmang kontaktin me njeriun. Emisioni u realizua në bashkëpunim me Fakultetin e Shkencave Matematike-Natyrore, Katedrën e Biologjisë, duke garantuar saktësi shkencore dhe vlerë edukative.

Vula e dites pare te emetimit 15.07.2026

Këto emetime nuk përfaqësojnë vetëm një zgjedhje estetike apo filatelike. Ato pasqyrojnë një filozofi të qartë: promovimin e biodiversitetit si pjesë të identitetit kombëtar dhe si një vlerë që duhet mbrojtur. Përmes tyre, Posta e Kosovës u drejtohet jo vetëm koleksionistëve, por edhe brezit të ri, institucioneve arsimore dhe publikut të gjerë, duke i ftuar të njohin dhe të respektojnë pasurinë natyrore të vendit. Mesazhi i këtyre emisioneve bëhet edhe më domethënës në kushtet kur Shqipëri, por dhe ne Kosove zhvillohet një debat i gjerë për të ardhmen e mjedisit. Zhvillimi intensiv i turizmit, ndërtimi i resorteve, shtimi i hidrocentraleve, shpyllëzimet, fragmentimi i habitateve, si edhe zënia e tokave bujqësore ne emer te zhvillimit, pa planifikim të mirëfilltë, kanë ngritur shqetësime të mëdha për ruajtjen e ekosistemeve. Në këtë kontekst, filatelia nuk mbetet neutrale; ajo merr një rol qytetar, duke promovuar njohjen e specieve dhe duke forcuar ndërgjegjësimin për mbrojtjen e tyre.

Tre emisione të biodiversitetit brenda një viti nuk janë rastësi. Ato dëshmojnë se Posta e Kosovës po ndërton një identitet filatelik të bazuar në vlerat e shkencës, edukimit dhe mbrojtjes së natyrës. Kjo është një qasje që meriton vlerësim dhe mbështetje, sepse filatelia nuk matet vetëm me bukurinë artistike të pullave, por edhe me mesazhin që ato përcjellin. Në këtë aspekt, Kosova po dëshmon se një administratë postare mund të jetë një aktor aktiv në edukimin mjedisor dhe në promovimin e zhvillimit të qëndrueshëm. Nëse kjo vazhdimësi do të ruhet edhe në vitet e ardhshme, filatelia e Kosovës ka mundësinë të krijojë një profil të veçantë në filatelinë evropiane, duke u identifikuar si një prej administratave postare më të përkushtuara ndaj promovimit të biodiversitetit. Kjo do të ishte një arritje me vlerë jo vetëm për filatelinë, por edhe për kulturën mjedisore dhe imazhin ndërkombëtar të Kosovës.

Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

1. Forcimi i rendit kushtetues dhe funksionalitetit institucional

Republika e Kosovës, si çdo shtet demokratik, e ka të domosdoshme që institucionet e saj kushtetuese të funksionojnë në mënyrë të plotë, të qëndrueshme dhe në përputhje me parimet e shtetit të së drejtës. Stabiliteti institucional është themeli mbi të cilin ndërtohet besimi i qytetarëve, partnerëve ndërkombëtarë dhe aleatëve strategjikë.

Për këtë arsye, proceset e konstituimit të institucioneve pas proceseve zgjedhore duhet të zhvillohen me përgjegjësi të lartë politike dhe juridike, duke respektuar Kushtetutën, afatet kushtetuese dhe procedurat demokratike. Konstituimi i Kuvendit, formimi i Qeverisë dhe zgjedhja e Presidentit të Republikës nuk janë vetëm detyrime procedurale, por shprehje e funksionimit të shtetit dhe e vazhdimësisë së rendit kushtetues.

Një shtet me institucione të plota është më i aftë të përfaqësojë interesat e tij, të zbatojë politikat kombëtare dhe të zhvillojë marrëdhënie të qëndrueshme me partnerët ndërkombëtarë.

2. Ndërtimi i një politike të jashtme të koordinuar dhe strategjike

Politika e jashtme e Republikës së Kosovës duhet të udhëhiqet nga një vizion afatgjatë, i bazuar në interesat shtetërore dhe në koordinimin e vazhdueshëm me aleatët strategjikë. Në një mjedis ndërkombëtar të ndërlikuar, koordinimi diplomatik me partnerët euroatlantikë është një faktor i rëndësishëm për sigurinë dhe afirmimin ndërkombëtar të Kosovës.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës duhet të trajtohen si një partneritet strategjik me rëndësi të veçantë, i ndërtuar mbi vlera të përbashkëta demokratike, besim reciprok dhe interesa të përbashkëta.

Një diplomaci e suksesshme nuk nënkupton vetëm mbrojtjen e qëndrimeve të shtetit, por edhe aftësinë për të dëgjuar, koordinuar dhe ndërtuar ura bashkëpunimi me aleatët.

3. Institucionalizimi i mirënjohjes ndaj aleatëve

Republika e Kosovës duhet të zhvillojë një traditë të qëndrueshme të mirënjohjes institucionale ndaj partnerëve që kanë luajtur rol të rëndësishëm në historinë e saj moderne.

Mirënjohja nuk duhet të kufizohet në deklarata individuale apo në veprime simbolike të personaliteteve të veçanta. Ajo duhet të jetë pjesë e veprimit institucional të shtetit, përmes mekanizmave të përcaktuar kushtetues dhe diplomatikë.

Kuvendi, Presidenti dhe Qeveria, në kuadër të kompetencave të tyre, mund të kontribuojnë në krijimin e një kulture shtetërore ku aleatët nderohen përmes akteve zyrtare, ceremonive institucionale dhe politikave të vazhdueshme diplomatike.

Një shtet që kujton dhe nderon miqtë e tij forcon besueshmërinë dhe pozitën e vet në marrëdhëniet ndërkombëtare.

4. Ruajtja e orientimit euroatlantik si interes strategjik

Orientimi euroatlantik i Republikës së Kosovës është një nga shtyllat themelore të politikës së saj të jashtme dhe të sigurisë. Integrimi në strukturat euroatlantike dhe forcimi i bashkëpunimit me demokracitë perëndimore përfaqësojnë një objektiv strategjik afatgjatë.

Në këtë rrugëtim, partneriteti me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe me shtetet e tjera aleate duhet të ruhet dhe të zhvillohet përmes një qasjeje të matur, të përgjegjshme dhe institucionale.

Kosova duhet të dëshmojë se është një partner i besueshëm, i cili respekton vlerat demokratike, sundimin e ligjit dhe parimet e marrëdhënieve ndërkombëtare.

Republika e Kosovës është ndërtuar mbi sakrificën e qytetarëve të saj, mbi aspiratën për liri dhe demokraci, por edhe mbi solidaritetin dhe mbështetjen e aleatëve ndërkombëtarë. Në këtë histori, partneriteti me Shtetet e Bashkuara të Amerikës zë një vend të veçantë dhe të rëndësishëm.

Mirënjohja ndaj aleatëve nuk duhet të jetë vetëm një ndjenjë individuale apo një kujtim historik; ajo duhet të jetë pjesë e kulturës institucionale të shtetit. Një Republikë e pjekur demokratike e shpreh falënderimin e saj përmes institucioneve, akteve zyrtare dhe politikave të qëndrueshme.

Në të njëjtën kohë, funksionimi i plotë i institucioneve kushtetuese – Kuvendit, Qeverisë dhe Presidencës – është kusht i domosdoshëm për një shtet që dëshiron të ketë rol të fuqishëm në arenën ndërkombëtare. Respektimi i Kushtetutës, afateve dhe procedurave demokratike është themeli i besueshmërisë së Republikës së Kosovës.

Forcimi i partneritetit me aleatët strategjikë, veçanërisht me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk është vetëm çështje e së kaluarës historike, por një investim për të ardhmen e shtetit të Kosovës, për sigurinë e tij, zhvillimin demokratik dhe integrimin e plotë euroatlantik.

Një shtet që respekton Kushtetutën, nderon aleatët dhe ndërton institucione të forta është një shtet që ndërton të ardhmen e tij me dinjitet, përgjegjësi dhe vizion.

Shkrim analitik nga Gani Vila, Drejtor i ALBTVUSA/

Më 14 korrik 2026, Robert Lulgjuraj njoftoi tërheqjen nga gara për Kongresin Amerikan, pas një fushate intensive gati njëvjeçare në zgjedhjet paraprake të Partisë Republikane për Distriktin e 10-të të Michiganit. Sipas deklarimit të tij publik, vendimi për t’u tërhequr erdhi pasi Presidenti Donald Trump shpalli mbështetjen për kundërshtarin e tij, Michael Bouchard. Kjo mbështetje ndikoi menjëherë në dinamikën e garës dhe, sipas sondazheve të paraqitura nga vetë kandidati, ndryshoi ndjeshëm renditjen brenda primareve republikane. Ky zhvillim ngre një pyetje të rëndësishme: A mundet një kandidat brenda Partisë Republikane, i cili nuk është në preferencën e Presidentit Trump, të fitojë një mandat për Kongresin Amerikan? Përgjigjja është edhe jo, edhe po. Në kushtet e sotme politike, mbështetja e Presidentit Trump ka një peshë të jashtëzakonshme te votuesit republikanë. Ajo sjell vëmendje kombëtare, mobilizim të strukturave, përkrahje financiare dhe ndikim të drejtpërdrejtë te elektorati. Megjithatë, një kandidat pa këtë mbështetje mund të fitojë kur përfaqëson një rast të jashtëzakonshëm: kur është një fenomen politik, një figurë me autoritet të padiskutueshëm, një personalitet me lidhje të thella me komunitetin, ose kur mbart një histori të veçantë sakrifice, heroizmi dhe shërbimi publik. Robert Lulgjuraj ishte një kandidat me shumë cilësi të tilla.

Një angazhim politik që filloi që në rini

Në emër të ALBTVUSA dhe në cilësinë time si Drejtor i këtij televizioni, dëshiroj ta vlerësoj lart Robert Lulgjurajn për angazhimin e tij shumëvjeçar në politikë dhe në shërbimin publik. Interesimi dhe përfshirja e tij në jetën politike nuk filluan me kandidaturën për Kongres. Angazhimi i Robertit ka nisur që në vitet e shkollës së mesme, ka vazhduar gjatë formimit të tij akademik dhe profesional dhe është zhvilluar deri në ditët e sotme. Ai nuk hyri rastësisht në politikë. Robert Lulgjuraj u rrit në politikë, e studioi atë, e ndoqi nga afër dhe krijoi gradualisht përvojën e tij në administratë, në drejtësi, në marrëdhëniet publike dhe në komunikimin me qytetarët. Kandidatura e tij për Kongres ishte vazhdimi i natyrshëm i një rruge të gjatë angazhimi dhe përgatitjeje.

Cilësitë individuale dhe politike të Robert Lulgjurajt

Robert Lulgjuraj është një personalitet i formuar, i kulturuar dhe me aftësi të dallueshme komunikuese. Ai është elokuent, i rrjedhshëm në të folur dhe përdor një fjalor të pasur, të pastër dhe të kuptueshëm. Ka aftësinë të komunikojë natyrshëm me audiencën, me votuesit, me mbështetësit dhe me qytetarët që ka takuar gjatë mitingjeve, aktiviteteve dhe takimeve të shumta të fushatës. Ai është i sjellshëm, i respektueshëm, i matur dhe i kujdesshëm në komunikim. Në mbledhjet për ngritjen e fondeve, në takimet politike, në aktivitetet komunitare dhe në paraqitjet publike, Roberti ka shfaqur një sjellje shembullore. Në marrëdhëniet me mediat lokale dhe kombëtare ai ka qenë i hapur, i artikuluar dhe i përgjegjshëm. Ka ditur të paraqesë idetë e tij me qartësi dhe të ruajë etikën dhe seriozitetin që kërkon komunikimi publik. Në prizmin individual, Robert Lulgjuraj ka dëshmuar se zotëron cilësitë e një politikani modern: aftësi komunikuese, përgatitje profesionale, kontroll emocional, kulturë debati, respekt për kundërshtarin dhe aftësi për të krijuar marrëdhënie me grupe të ndryshme shoqërore. Këto janë vlera që ai i gëzon si njeri, si jurist, si përfaqësues i komunitetit dhe si politikan.

Një garë që tregoi edhe dobësitë e politikës republikane në Michigan

Tërheqja e Robert Lulgjurajt duhet të shihet edhe në kontekstin e situatës së brendshme të Partisë Republikane në Michigan. Me sa duket, kjo parti vazhdon të ketë mangësi dhe dobësi në mënyrën se si vlerëson, peshon dhe mbështet kandidatët e saj. Jo gjithmonë përgatitja, përvoja, karakteri, aftësitë dhe lidhja me komunitetin vendosen në qendër të procesit të përzgjedhjes. Në politikë shpesh ndikojnë lidhjet e vjetra, interesat e strukturave, marrëdhëniet politike të trashëguara, aleancat personale dhe ato që mund të quhen lidhje dinastike. Kur vlerat individuale përplasen me interesa të konsoliduara politike, kandidati më i përgatitur nuk është domosdoshmërisht ai që merr mbështetjen më të madhe. Kjo nuk e zvogëlon vlerën e kandidaturës së Robert Lulgjurajt. Përkundrazi, e bën edhe më të rëndësishëm faktin se ai arriti të zhvillonte një fushatë serioze, të konkurronte në një nivel të lartë dhe të fitonte respektin e mijëra qytetarëve.

Robert Lulgjuraj theu tabutë e heshtjes politike

Thelbi i kësaj analize nuk është vetëm tërheqja e një kandidati nga gara. Thelbi është ndikimi pozitiv, vlerat dhe mundësitë që kandidatura e Robert Lulgjurajt solli për komunitetin shqiptaro-amerikan. Roberti theu disa nga tabutë e heshtjes shumëvjeçare të shqiptaro-amerikanëve në politikën e lartë amerikane. Me aftësitë dhe vendosmërinë e tij, ai sfidoi koncepte të vjetra, mentalitete kufizuese dhe barriera që për një kohë të gjatë kanë penguar përfaqësimin politik të komunitetit tonë. Ai dëshmoi se një shqiptaro-amerikan mund të kandidojë seriozisht për Kongres, të përballet me politikanë të njohur, të organizojë një fushatë profesionale dhe të kërkojë votën e qytetarëve jo vetëm si përfaqësues i një komuniteti etnik, por si kandidat për të gjithë qytetarët e distriktit. Me kandidaturën e tij, Robert Lulgjuraj e nderoi komunitetin shqiptar në Michigan, në mbarë Shtetet e Bashkuara dhe në vendlindjet tona në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut dhe në trojet e tjera shqiptare. Iniciativa e tij nuk ishte vetëm për veten. Ajo do të shërbejë si pikë referimi për brezat e rinj shqiptaroamerikanë që synojnë të ndërtojnë të ardhmen e tyre në politikën amerikane.

Një fushatë që bashkoi komunitetin shqiptar

Gjatë fushatës gati njëvjeçare, Robert Lulgjuraj arriti t’i bashkojë, t’i mobilizojë dhe t’i bëjë krenarë shumë shqiptaro-amerikanë. Veprimtaria e tij ishte si një skaner i komunitetit tonë. Nëpërmjet kësaj fushate u panë më qartë vlerat, potenciali, mundësitë, por edhe dobësitë tona. Rreth kandidaturës së tij u bashkuan patriotë, aktivistë, donatorë, profesionistë, intelektualë, biznesmenë, punëtorë dhe qytetarë të zakonshëm. Secili, sipas mundësive të veta, u përpoq të kontribuonte në këtë kauzë. Për shumë shqiptarë, mbështetja për Robert Lulgjurajn nuk ishte vetëm mbështetje për një individ. Ishte mbështetje për idenë që komuniteti shqiptar duhet të ketë një zë të drejtpërdrejtë në Kongresin Amerikan. Fushata e tij tregoi se kur shqiptarët bashkohen rreth një qëllimi të përbashkët, ata kanë energji, kapacitete financiare, burime njerëzore dhe ndikim të konsiderueshëm.

Zgjimi i një komuniteti të fuqishëm, por pa një lob të organizuar

Angazhimi i Robert Lulgjurajt ishte një nga rastet më të mira për zgjimin politik të komunitetit shqiptaroamerikan. Ky është një komunitet me histori mbi njëqindvjeçare në Amerikë. Është një komunitet i fuqishëm ekonomikisht, me shumë intelektualë, profesionistë, biznesmenë dhe drejtues të suksesshëm. Megjithatë, ai vazhdon të vuajë nga mungesa e një lobi të organizuar dhe të qëndrueshëm, i cili të drejtojë, koordinojë dhe mbështesë kandidaturat shqiptaro-amerikane në nivelet e larta politike. Kjo mungesë nuk ndihet vetëm në Michigan. Ajo është e pranishme në mbarë Amerikën. Ne kemi shumë drejtues, shumë organizata dhe shumë individë të suksesshëm, por jo gjithmonë kemi një strategji të përbashkët, një qendër koordinimi dhe një infrastrukturë afatgjatë për përfaqësimin politik. Robert Lulgjuraj nuk e zgjoi vetëm një komunitet të përgjumur politikisht. Ai krijoi një model dhe një përvojë që duhet të studiohet me kujdes.

Çfarë duhet të mësojmë nga kjo përvojë?

Fushata e Robert Lulgjurajt duhet të analizohet jo vetëm për sukseset, por edhe për mangësitë dhe mundësitë e pashfrytëzuara. Duhet të shtrojmë disa pyetje me përgjegjësi: A e bëri komuniteti shqiptaro-amerikan më të mirën e mundshme për ta mbështetur këtë kandidaturë? A u mobilizuan në kohën e duhur të gjitha organizatat, bizneset, profesionistët dhe individët me ndikim? A i shfrytëzoi Robert Lulgjuraj të gjitha burimet, marrëdhëniet dhe infrastrukturën e komunitetit shqiptaroamerikan? Sa ndikoi mungesa e përvojës së komunitetit tonë në mbështetjen dhe menaxhimin e një kandidature të këtij niveli? A u krijua në kohë një strukturë e fortë financiare, mediatike, politike dhe organizative? A u ndërtuan aleancat e duhura me komunitetet e tjera dhe me strukturat e Partisë Republikane? Sa ndikuan interesat e jashtme, lobimet kundërshtuese ose angazhimet e mundshme të grupeve dhe agjencive të lidhura me shtete të tjera të Ballkanit? Këto pyetje nuk duhet të shërbejnë për akuza të pabazuara, por për një analizë serioze dhe të dokumentuar. Çdo pretendim për ndërhyrje apo ndikim të jashtëm duhet të mbështetet në fakte dhe prova të verifikueshme.

Një përvojë që nuk duhet humbur

Komuniteti shqiptaro-amerikan tashmë ka disa përvoja të rëndësishme nga kandidaturat dhe angazhimet politike të Robert Lulgjurajt, avokat Renis Nushajt, Suzanna Shkrelit dhe figurave të tjera shqiptaroamerikane. Këto përvoja duhet të mblidhen, të dokumentohen dhe të shndërrohen në një strategji konkrete për të ardhmen. Nuk duhet që çdo kandidat shqiptar të fillojë gjithçka nga e para. Duhet të krijohet një infrastrukturë e re dhe e përhershme mbështetjeje, e cila të përfshijë organizimin politik, ngritjen e fondeve, marrëdhëniet me mediat, krijimin e aleancave, analizimin e sondazheve, rekrutimin e vullnetarëve dhe ndërtimin e kontakteve me strukturat qendrore të partive. Brezat e rinj shqiptaro-amerikanë duhet të kenë pranë tyre njerëz me përvojë, këshilltarë, juristë, ekspertë komunikimi, drejtues biznesi dhe organizata që i mbështesin në mënyrë profesionale.

Tërheqja nga gara nuk është fundi

Tërheqja e Robert Lulgjurajt nga gara nuk duhet parë si një humbje përfundimtare. Një fushatë politike nuk matet vetëm me rezultatin e zgjedhjeve. Ajo matet edhe me njerëzit që frymëzon, me komunitetin që mobilizon, me barrierat që rrëzon dhe me rrugën që hap për ata që do të vijnë më pas. Robert Lulgjuraj krijoi një precedent të rëndësishëm. Ai tregoi se shqiptarët mund të hyjnë në garat më të mëdha politike amerikane me dinjitet, profesionalizëm dhe ambicie.

Ai e zgjoi komunitetin, e bashkoi atë dhe e bëri të besojë se përfaqësimi në Kongresin Amerikan është i mundur. Puna e tij, përvoja e tij, cilësitë e tij dhe respekti që ka fituar nuk përfundojnë me këtë tërheqje. Përkundrazi, ato mund të shërbejnë si bazë për një angazhim të ri politik dhe publik në të ardhmen. Robert Lulgjuraj do të mbetet një shembull referimi jo vetëm për atë që arriti, por edhe për mësimet që kjo fushatë i dha komunitetit shqiptaro-amerikan. Tani përgjegjësia është e përbashkët: e Robertit, e drejtuesve të komunitetit, e organizatave, e biznesmenëve, e intelektualëve, e mediave dhe e brezit të ri. Duhet të ndërtojmë një infrastrukturë më të fortë, më të organizuar dhe më profesionale, në mënyrë që kandidati i ardhshëm shqiptaro-amerikan të mos fillojë nga zero, por të ecë mbi bazën e përvojës dhe rrugës që Robert Lulgjuraj dhe të tjerë kanë hapur. Në emër të ALBTVUSA, e falënderojmë dhe e vlerësojmë Robert Lulgjurajn për guximin, angazhimin, punën dhe dinjitetin me të cilin e zhvilloi këtë fushatë. Ai nuk fitoi vetëm vota. Ai zgjoi ndërgjegjen politike të një komuniteti.

Gani Vila
Drejtor Albanian Television of America – ALBTVUSA

Historia kombëtare shqiptare në shkollat e Malit të Zi mbetet një provë e papërfunduar e demokracisë dhe e përgjegjësisë politike shqiptare.

Nga Frank Shkreli

Nga viti në vit, ndërsa shqiptarët në Mal të Zi vazhdojnë përpjekjet për të ruajtur identitetin e tyre kombëtar, një pyetje bëhet gjithnjë e më shqetësuese: pse nxënësit shqiptarë në shkollat shqipe nuk mësojnë sa duhet për historinë e kombit të tyre? Prej kohësh, studiues, arsimtarë dhe veprimtarë të çështjes kombëtare kanë ngritur zërin për mangësitë e programeve mësimore dhe teksteve të historisë në shkollat shqipe të atij vendi. Ndër zërat më të njohur është edhe historiani dhe studiuesi Dom Nikë Ukgjinaj, i cili ka shprehur shqetësimin se brezat e rinj shqiptarë në Mal të Zi po privohen nga njohja e thellë e historisë, kulturës dhe trashëgimisë së tyre kombëtare. Sipas tij, një popull që nuk njeh historinë e vet rrezikon të humbasë vetëdijen për identitetin dhe të ardhmen e tij.

Në këtë sfond, përgjegjësia nuk mund të kërkohet vetëm te institucionet shtetërore të Malit të Zi. Edhe klasa politike shqiptare mban pjesën e saj të përgjegjësisë, gjatë viteve e dekadave të kaluara. Për më shumë se tri dekada, partitë politike shqiptare kanë qenë pjesë e jetës institucionale dhe, në periudha të ndryshme, edhe pjesë e qeverive malazeze. Megjithatë, rezultatet konkrete në fushën e arsimit kombëtar për fëmijt shqiptarë kanë mbetur larg pritshmërive të historianëve dhe studiuesve shqiptarë të atyre trojeve. Ndonëse, shqiptarët nuk kërkojnë privilegje në këtë fushë, ata me plot të drejtë, kërkojnë të drejtën elementare që fëmijët e tyre të mësojnë historinë e popullit të cilit i përkasin, figurat e tij kombëtare, qëndresën e tij shekullore dhe kontributin e tij në qytetërimin evropian dhe historinë kombëtare. Nëse partitë politike shqiptare arrijnë të bashkohen rreth kësaj kauze, ato do t’u lënë brezave një trashëgimi shumë më të vlefshme se çdo mandat politik: të drejtën që çdo fëmij shqiptar në Mal të Zi të njohë historinë e popullit të vet me dinjitet dhe me saktësi shkencore.

Një arsim në gjuhën shqipe që nuk pasqyron historinë shqiptare në mënyrë të denjë mbetet i paplotë. Prandaj, kritika e Dr Dom Nikë Ukgjinajt dhe e shumë intelektualëve të tjerë në ato anë, nuk duhet parë si sulm politik kundër askujt, por të shikohet si një thirrje ndërgjegjsimi qytetar. Sepse është thënë shpesh se një shtet demokratik nuk matet vetëm me zgjedhje të lira, me institucione funksionale apo me ritmin e nevojshëm të integrimit evropian. Sepse, demokracia në një vend duhet të matet edhe me mënyrën se si një shtet që pretendon të jetë “demokratik”, u garanton komuniteteve të veta të drejtën për të njohur historinë, gjuhën dhe identitetin e tyre kombëtar, sipas standardeve ndërkombëtare. Në këtë aspekt, ekspertë dhe studiues, që i ndjekin këto punë nga afër në terren, shteti dhe qeveria e Malit të Zi ende nuk e ka përfunduar provimin. Sepse, shqiptarët janë dhe njihen si popull autokton në Mal të Zi. Si të tillë, ata kanë dhënë një kontribut të çmuar në historinë, kulturën dhe jetën politike të atij vendi dhe rajonit. Megjithëkëtë, fëmijët shqiptarë që ndjekin mësimin në gjuhën amtare në shkollat e vendit, vazhdojnë të mos kenë një pasqyrim të plotë, të balancuar dhe dinjitoz të historisë së kombit të tyre në programet zyrtare të historisë së vendit të tyre. Kjo situatë, për shqiptarët, nuk është një çështje e një rëndësie dytësore. Por shikohet, në qarqet e informuara mirë, si një mangësi serioze që prek vetë themelin e identitetit kombëtar dhe të vetëdijes historike të brezave të rinj të shqiptarëve në atë vend.

Natyrisht, se historia për njerzit dhet shtetet serioze nuk është propagandë dhe nuk duhet të jetë kurrë e tillë. Por po aq i papranueshëm është fakti, që debatohet sot, kur historia e një populli, siç janë shqiptarët në Mal të Zi, reduktohet në disa faqe të librave të historisë ose të trajtohet si një shtojcë fakultative. Një arsim i mirë nuk ndërtohet mbi harresën e askujt historike. Arsimi i mirëfilltë ndërtohet mbi njohjen dhe respektimin e historisë së të gjithë qytetarëve, pa dallim, të një shteti. Prandaj, në këtë debat që zhvillohet në atë vend, nuk mund të shmanget as roli dhe as përgjegjësia e klasës politike shqiptare në Mal të Zi. Ndërkohë që historia kombëtare shqiptare nuk është shndërruar kurrë në një prioritet të panegociueshëm nga politika shqiptare vendase, shpeshherë, energjitë politike të partive shqiptare janë përqendruar, kryesisht dhe historikisht, te ndarja e posteve dhe tek interesat afatshkurtra politiko-ekonomike, ndërsa arsimi i brezave – investimi më i rëndësishëm për të ardhmen e brezave të shqiptarëve – ka mbetur në hije.

Por, në këtë mes, përgjegjësia nuk është vetëm e politikës shqiptare, siç thashë më lartë. Janë edhe institucionet zyrtare arsimore të shtetit të Malit të Zi, ato që duhet ta kuptojnë, seriozisht, se respektimi i identitetit kombëtar të pakicave nuk përfundon, thjesht, me lejimin e mësimit në gjuhën amtare. Por, ai duhet të përfshij edhe të drejtën e shqiptarëve në Mal të Zi, për një arsim përtej gjuhës amtare një arsim serioz që pasqyron drejt edhe historinë, kulturën dhe trashëgiminë e tyre kombëtare. Kjo, në të vërtetë, nuk është një kërkesë e veçantë e shqiptarëve sot në Mal të Zi ose diku tjetër. Në botën e sotëme, ky është një standard i panegociueshëm i demokracive evropiane, pjesë e të cilave pretendon të jetë edhe Mali i Zi, ndërsa mbetet edhe një kusht i rëndësishëm për ndërtimin e një shoqërie të barabartë anë e mbanë në kontinentit evropian. Kjo kërkesë, është në përputhje të plotë me standardet evropiane për mbrojtjen e pakicave kombëtare, sipas Këshillit të Evropës,

Por, përveç përgjegjsisë dhe rolit të klasës politike shqiptare në Mal të Zi, që theksova më lartë, aq i rëndësishëm është edhe roli dhe përgjegjësia e elitës intelektuale shqiptare në Mal të Zi, në mbështetje të realizimit të kësaj nisme. Historianët, studiuesit, akademikët, mësuesit dhe organizatat kulturore shqiptare duhet të flasin me një zë në lidhje me këtë çeshtje me rëndësi. Ata duhet të kontribojnë me argumente shkencore, me projekte konkrete dhe me bashkëpunim institucional për hartimin e programeve dhe teksteve që shkencërisht, pasqyrojnë me objektivitet historinë shqiptare të atyre trojeve, ndër shekuj. Kjo pra nuk është vetëm një betejë e partive politike, por është një detyrë mbarë-kombëtare. Historia e vërtetë, nuk mund të mbrohet vetëm me akademi përkujtimore, me deklarata patriotike apo me fjalime në përvjetorë të caktuar historikë. Ajo duhet të mbrohet në klasë. Në bankat e shkollës, aty ku formohet mendja dhe ndërgjegjja kombëtare e një brezi të ri. Nëse një fëmijë shqiptar në Mal të Zi ose kudo tjetër, përfundon arsimin pa njohur rrugëtimin historik të popullit të vet në ato troje, pa njohur figurat që ndërtuan identitetin kombëtar atje, dhe pa kuptuar kontributin e shqiptarëve në historinë e Malit të Zi dhe të Ballkanit, atëherë gjithë faktorët në këtë fushë kanë dështuar, të gjithë: shteti zyrtar, partitë politike shqiptare zyrtare, intelektualët, historianët, studiuesit shqiptarë dhe shoqëria, në përgjithsi.

Prandaj, ka ardhur koha që në lidhje me këtë çeshtje të rëndësishme të mësimit të historisë së shqiptarëve në Mal të Zi të dëgjohen zërat e informuar mirë dhe zërat e respektuar të arsyes dhe të dijes siç është Dr Dom Nikë Ukgjinaj e të tjerë studiues e historian shqiptarë të atyre anëve. Ka ardhur koha për një marrëveshje të re morale dhe institucionale, sidomos, në radhët e faktorit shqiptarë në Mal të Zi në lidhje me këtë çeshtje. Se arsimi në gjuhën shqipe nuk duhet të kufizohet vetëm te përdorimi i gjuhës shqipe. Por që arsimi i brezave të rinj të shqiptarëve në Mal të Zi, duhet të përfshij, patjetër, edhe të drejtën për të mësuar historinë kombëtare të shqiptarëve, në mënyrë të plotë, të balancuar dhe shkencore. Një gjë e tillë, nuk nuk cenon as nuk kërcënon askënd. Përkundrazi, një trajtim i tillë i historisë së shqiptarëve në ato troje shekullore do forconte besimin ndërmjet komuniteteve etnike dhe e bën Malin e Zi një shtet më demokratik dhe më evropian në sytë e Evropës dhe botës, por çka është edhe më e rëndësishme në sytë e vet shqiptarëve autoktonë të atyre trojeve shekullore. Sepse historia nuk është privilegj as nuk është koncesion politik për askënd. Nuk është as favor që i bëhet një komuniteti të caktuar, siç janë shqiptarët. Historia është e drejtë e një populli! Historia nuk është privilegj që jepet ose merret sipas vullnetit të pushtetit. Ajo është një e drejtë legjitime e çdo populli dhe një pjesë e pandashme e identitetit të tij kombëtar, bazuar në marrveshje ndërkombëtare, përfshir Deklaratën Universale të Drejtave të Njeriut të vitit 1948. Prandaj, një shtet që synon të ndërtojë një të ardhme të përbashkët nuk duhet të ketë frikë nga e vërteta historike e asnjërit prej grupeve të qytetarëve të vet.

Por sa u përket shqiptarëve në Mal të Zi, në fund të fundit, një komb nuk humbet kur harron datat e historisë. Ai fillon të humbasë, keqas dhe përgjithmonë, kur harron se kush është. Pikërisht, për këtë arsye, historia kombëtare shqiptare në shkollat e Malit të Zi nuk është një debat i së kaluarës. Por duhet të jetë një investim serioz kombëtar dhe në bashkpunim, për të ardhmen e një shoqërie demokratike, ku çdo fëmijë, pa dallim etnie, ka të drejtë të njohë rrënjët e veta dhe të ecë drejt së ardhmes me dinjitet, vetëbesim dhe respekt për të tjerët. Për ndryshe, të mohosh historinë e një populli do të thotë t’i mohosh identitetin dhe dinjitetin e tij kombëtar.