Kolec Ndoja/

Nga pyetja “Përse?” te zotimi i Nëntorit të Tretë.

Ka pyetje që dalin nga plagët dhe kërkojnë përgjigjen e një brezi të tërë. “Përse?” e Alfons Grishajt është njëra prej tyre. Përse një popull që ka sakrifikuar kaq shumë për lirinë ende përballet me padrejtësinë, përçarjen dhe pasigurinë? Përse shqiptarët dëshmojnë zotësi në kaq shumë vende, ndërsa në atdhe shpesh e kanë të vështirë ta shndërrojnë atë në mirëqenie të përbashkët?

Kjo pyetje më kthen te vizioni i shprehur në tekstin e Proklamatës së Nëntorit të Tretë, të datuar më 28 nëntor 2025, në Nju-Jork: hapja e një udhëtimi drejt një Republike të Re Kushtetuese të Kombit Shqiptar.

Sot ai vizion kërkon shtjellim. Çfarë duhet të ndërtojmë që liria të jetë e sigurt, pushteti të japë llogari dhe përkatësia kombëtare të bëhet përgjegjësi e përbashkët?

Liria fitohet me sakrificë, por mbrohet çdo ditë nga ligji dhe institucionet.

Historia jonë është pjesë e historisë së një hapësire që i dha botës romake dhe Kostandinopojës figura të rëndësishme. Justiniani, i lindur në Dardani, lidhi emrin e tij me një trashëgimi të madhe juridike. Në shekujt e mëvonshëm, shqiptarë si Qyprilinjtë arritën majat e qeverisjes osmane. Sami Frashëri kontribuoi në kulturën e Stambollit dhe hartoi një vizion për të ardhmen shqiptare.

Këto jetë duhen kuptuar brenda kohës së tyre. Ato na ftojnë të shqyrtojmë si aftësia individuale mund të marrë drejtim dhe vazhdimësi në shërbim të vendit tonë.

Gjergj Kastrioti e lidhi qëndresën me bashkimin. Besëlidhja e Lezhës u dha prijësve një qëllim të përbashkët. Rilindasit e vazhduan përpjekjen përmes gjuhës, shkollës, kulturës dhe organizimit politik. Në Vlorë, më 1912, Ismail Qemali dhe bashkëpunëtorët e tij i dhanë aspiratës kombëtare shprehjen e pavarësisë.

Në Kosovë, Ibrahim Rugova i dha kërkesës për liri një përfaqësim politik dhe një rrugë drejt besimit ndërkombëtar. Qëndresa qytetare, sakrifica e luftëtarëve dhe mbështetja e aleatëve janë pjesë të rrugës së Kosovës drejt lirisë. Për brezin tonë, nderimi i kësaj trashëgimie kërkon institucione që mbrojnë çdo qytetar.

Edhe përvojat e popujve të tjerë na mësojnë se liria kërkon punë pas shpalljes së saj.

Amerikanët shpallën pavarësinë më 1776 dhe hartuan Kushtetutën më 1787. Ideali i qeverisjes me pëlqimin e qytetarëve mori një organizim institucional, ndërsa padrejtësitë e rënda të republikës së hershme kërkuan përpjekjen e brezave për t’u kapërcyer.

Gjermanët, më 1990, e realizuan bashkimin përmes vullnetit qytetar, vendimeve demokratike, marrëveshjeve juridike dhe negociatave ndërkombëtare. Prej kësaj përvoje mund të mësojmë se aspirata kombëtare kërkon përgatitje, besim dhe rrugë paqësore. Historia shqiptare ka rrethanat e veta dhe kërkon zgjidhjen e vet.

Në këtë frymë, Nëntori i Tretë propozon një etapë të re përgjegjësie. Vizioni i Shtetit Mbarëshqiptar që shtroj për diskutim synon t’i japë përkatësisë sonë kombëtare një organizim të qëndrueshëm kushtetues, duke lidhur shqiptarët në atdhe dhe diasporë, me respekt për sovranitetin e Shqipërisë dhe Kosovës, integritetin territorial dhe të drejtat e secilit.

Forma përfundimtare e këtij organizimi duhet të dalë nga shqyrtimi publik dhe vullneti demokratik. Proklamata ofron një pikënisje morale: Këshillin e Lartë Kombëtar me katër dhoma — të Atit, të Nënës, të Pasardhësve dhe të Popullit.

Në këtë arkitekturë simbolike, trashëgimia e Kastriotit lidhet me drejtësinë dhe sovranitetin; shembulli i Nënë Terezës me dinjitetin dhe përkujdesjen; pasardhësit me gjuhën, arsimin dhe vazhdimësinë; populli me burimin demokratik të mandatit. Puna kushtetuese duhet të përcaktojë si këto parime mund të marrin formë përfaqësimi, kompetencash dhe kontrolli.

Në qendër mbetet qytetari. Sovraniteti i përket atij. Përfaqësuesit marrin një mandat të përkohshëm për shërbim. Çdo e drejtë duhet të ketë një institucion përgjegjës dhe një mjet efektiv mbrojtjeje. Merita duhet të vlerësohet me ndershmëri; shkelja duhet të shqyrtohet mbi prova, përmes gjykimit të drejtë.

Ky është kuptimi praktik i përgjigjes ndaj “Përse?”: të ndërtojmë kushtet që zotësia të kontribuojë, sakrifica të ruajë frytin e saj dhe abuzimi të mos mbetet pa përgjegjësi.

Apeli u drejtohet shqiptarëve kudo që jetojnë, institucioneve të Shqipërisë dhe Kosovës, juristëve, studiuesve, të rinjve dhe organizatave të diasporës. Secili ka diçka për të sjellë: dije, përvojë, punë dhe gatishmëri për të dëgjuar. Miqësia me aleatët dhe bashkëpunimi me fqinjët janë pjesë e kësaj rruge.

Një popull me rrënjë të lashta e nderon historinë duke u dhënë fëmijëve një të ardhme të lirë dhe të denjë.

Lirisë t’i japim shtet.

Shtetit t’i japim ligj.

Ligjit t’i japim fuqi për të mbrojtur çdo qytetar.

Ky është zotimi që propozoj për Nëntorin e Tretë: ta kthejmë kujtesën në përgjegjësi dhe përgjegjësinë në një vepër të përbashkët për brezat.

Referenca historike: Sami Frashëri, “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhetë?”, 1899; Deklarata e Pavarësisë së SHBA-së, 1776, dhe Kushtetuta e SHBA-së, 1787; Traktati i Bashkimit të Gjermanisë dhe Traktati “Dy plus Katër”, 1990. Pikënisja e vizionit të autorit: teksti i “Proklamatës së Nëntorit të Tretë”, i datuar më 28 nëntor 2025.

Fatmira Nikolli/

Në diktaturë femra shqiptare lindte fëmijë për shtetin. Regjimi e quante “emancipim” dhe e vishte me parulla barazie dhe foto propagandistike të grave me kazmë në dorë. Por pas kësaj fasade, trupi i saj i përkiste gjithmonë dikujt tjetër: shtetit që kërkonte krahë pune e fëmijë që do të bëheshin ushtar, familjes që kërkonte të ruante nderin, partisë që vendoste deri edhe për të drejtën e saj për të dashuruar. Kur një grua ‘gabonte’, humbiste gjithçka: shtëpinë, nderin dhe fëmijët. Burri, që kishte bërë të njëjtin “faj”, vazhdonte jetën njësoj. Sepse trupi i saj ishte publik, i tiji mbetej privat.

Kanë kaluar 35 vjet e megjithatë, përdorimi politik i trupit të gruas vijon njësoj, veçse me metoda të reja. Sot, gruas nuk i kërkohet më të lindë për atdheun. I kërkohet të duket mirë për të. Gruaja bëhet fytyra e bukur në një listë elektorale, numri që plotëson kuotën ose stilolapsi që firmos në emër të interesave (ekonomikë e politikë) të burrave. Është në parlament, disi më pak në pushtet lokal, por gjithnjë, larg pushtetit real.

Në secilën etapë, gruaja përballet me peshoren e moralit, një metodë dhune e kontrolli që e përndjek së paku në metropole, sepse përtej tyre, gratë shqiptare përballen me të njëjtat sfida që kishte që në kohën e mbretërisë: martesa të hershme, arsimim i ulët, liri e trup i menaxhuar nga të tjerët. Nëse punojnë, kanë barrën e karrierës dhe atë të familjes, punën e papaguar të kujdesjes për fëmijët, shtëpinë, pastrimin, si barrë e detyrim ‘natyror’.

Fenomeneve të riprodhimit e dekorit, së fundmi i shtohet edhe ai i shpërqendrimit. Në kohë skandalesh reale që tundin themelet e shtetit: korrupsion, para publike që zhduken, pushtet i keqpërdorur, trupi i gruas përdoret si shpërqendrim. “Sex sells” është metoda e preferuar e spindoctors, ndërsa barra e moralit bie sërish mbi trupin e gruas. Skandali bëhet gjithnjë për trupin e saj, kurrë për pushtetin e tyre.

Eksperimentet ndryshojnë. Nga qenie që lindte për shtetin, te fytyra që zbukurojnë listat, në trupa që përdoren për të fshehur çdo gjë tjetër, gruaja shqiptare vazhdon të jetë instrument në duart e të tjerëve. E megjithatë, siç shkroi John Stuart Mill që në shekullin e 19-të, “mbi veten, mbi trupin dhe mendjen e vet, individi është sovran”.

Refik Hasani/

Bashkimi i votës është mjeti; përfaqësimi politik është instrumenti; ndërsa mbrojtja dhe avancimi i të drejtave dhe interesave të shqiptarëve të kësaj Krahine mbeten qëllimi më i gjerë.

Dje, më në fund, pas një periudhe të gjatë përpjekjesh, apeleve dhe thirrjeve për bashkimin e votës shqiptare, subjektet politike shqiptare të Krahinës së Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit kanë arritur marrëveshje për të garuar me një listë të përbashkët në zgjedhjet parlamentare të Serbisë, të shpallura për 25 tetor 2026.

Profesori Refik Hasani e ka artikuluar publikisht iniciativën për një listë të përbashkët shqiptare që nga Marrëveshja e Konçulit, më 20 maj 2001. Që nga atëherë, sa herë që janë mbajtur zgjedhjet parlamentare të Serbisë, ai ka kërkuar bashkimin e subjekteve politike shqiptare, pasi vazhdimisht është garuar në disa lista zgjedhore.

Ai ka kërkuar që shqiptarët të përfaqësohen me vende të rezervuara në Parlamentin e Serbisë, duke iu referuar edhe Referendumit të 1-2 marsit 1992 dhe Marrëveshjes së Konçulit, e cila u arrit në prani dhe nën monitorimin, mbikëqyrjen dhe garantimin e faktorit politik dhe ushtarak ndërkombëtar.

Përmes vështrimeve dhe opinioneve, intervistave, deklaratave, prononcimeve dhe propozimeve, por edhe përmes tryezave, debateve, studimeve dhe kumtesave, ai nuk u ndal së kërkuari që shqiptarët e Krahinës së Preshevës, Medvegjës e Bujanocit të garonin me një listë të përbashkët, të unifikuar rreth një qëllimi, programi dhe platforme.

Këtë e ka parë të nevojshme edhe në funksion të bashkërendimit, koordinimit, harmonizimit dhe artikulimit të kërkesave, si dhe të vendosjes së interesave të përgjithshme të shqiptarëve mbi interesat e ngushta partiake.

Intelektuali Refik Hasani, nga Bujanoci, e shihte bashkimin e votës shqiptare të këtij rajoni si një mënyrë për të rritur numrin e mandateve, për të krijuar një zë më të fuqishëm shqiptar në Parlamentin e Serbisë dhe për të mundësuar bashkëpunim me përfaqësuesit e komuniteteve të tjera joshumicë.

Ai vazhdimisht argumentonte se ndarja në disa lista e shpërndante votën shqiptare dhe dobësonte mundësinë për një përfaqësim më të madh në Parlamentin e Serbisë.

Ai ka kërkuar gjithashtu që Prishtina dhe Tirana zyrtare ta ndryshojnë diskursin dhe narrativat e përdorura, ndërsa SHBA-ja, BE-ja dhe OKB-ja të reflektonin pozitivisht dhe të mbështesnin një qasje të tillë të re.

Në këtë kuadër, ai ka kërkuar veçanërisht ndaljen e pasivizimit të organizuar të adresave, që e konsideron si pjesë të praktikave margjinalizuese dhe diskriminuese, si dhe përfaqësim proporcional dhe mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve.

Kështu, për Hasanin, lista e përbashkët nuk ishte qëllim në vetvete, por një instrument politik për të rritur përfaqësimin dhe për ta bërë më të fuqishëm artikulimin e kërkesave të shqiptarëve etnikë e autoktonë të kësaj Krahine.

Ai e ka lidhur vazhdimisht bashkimin elektoral me shmangien e shpërndarjes së votës dhe me mundësinë për të rritur përfaqësimin shqiptar në Parlamentin e Serbisë.

Arritja që partitë politike shqiptare të garojnë me një listë të vetme në zgjedhjet parlamentare të Serbisë përbën një zhvillim me disa objektiva të rëndësishëm:

A. Bashkimin e subjekteve politike shqiptare të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës në një garë të përbashkët.

B. Maksimizimin e votës shqiptare, duke shmangur shpërndarjen e saj në disa lista.

C. Rritjen e përfaqësimit parlamentar të shqiptarëve në institucionet e Serbisë.

D. Krijimin e një zëri të përbashkët shqiptar në Parlament.

E. Bashkimin rreth një programi dhe platforme të përbashkët dhe jo vetëm rreth një liste zgjedhore.

Përfaqësimi politik duhet të përdoret edhe për ngritjen e çështjeve që lidhen me diskriminimin, pasivizimin e adresave, përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe, përfaqësimin proporcional dhe të drejtat kolektive të shqiptarëve.

Në këtë kuptim, iniciativa e Hasanit është konceptuar si një qasje më e gjerë politike: nga bashkimi elektoral drejt një platforme të përbashkët për përfaqësimin dhe mbrojtjen e interesave të shqiptarëve të Krahinës së Preshevës, Medvegjës e Bujanocit.

Tani ai këmbëngul edhe në propozimin për hapjen e një zyre ndërlidhëse në kuadër të Zyrës së Kryeministrit të Kosovës, e cila do të ishte një ndihmesë e madhe për të dëbuarit, të zhvendosurit dhe të shpërngulurit nga komunat e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, të cilët aktualisht qëndrojnë në Kosovë.

Veprimtaria publike e Refik Hasanit nuk kufizohet vetëm te kjo iniciativë. Ai në vazhdimësi është angazhuar për reciprocitetin në mes të Kosovës dhe Serbisë, për hapjen e Konsullatës së Shqipërisë në Bujanoc, për respektimin e Referendumit dhe vullnetit plebishitar të kësaj Krahine, të shprehur më 1-2 mars 1992, si dhe për respektimin e sakrificës në mbrojtje të pragut, dinjitetit dhe identitetit.

Ai ka kërkuar gjithashtu njohjen e rolit të luftës së armatosur të UÇPMB-së, e cila, sipas tij, mbrojti edhe varret e të parëve, si dhe zbatimin e Marrëveshjes së Konçulit, në mënyrë që çështja e kësaj Krahine të ngrihet dhe të parashtrohet edhe në instanca ndërkombëtare, si BE-ja dhe OKB-ja.

Me përkushtim, duke iniciuar edhe projekte të tjera për shqiptarët e kësaj Krahine, ai ka kontribuar dhe ka qenë iniciator në propozimin për miratimin e rezolutës, të miratuar me nr. 10-R-003, më 24 prill 2026, nga Kuvendi i Republikës së Kosovës, për shqiptarët etnikë e autoktonë që jetojnë në trojet e veta në Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc.

Publicisti Refik Hasani është një nga zërat më të hershëm dhe më të vazhdueshëm që ka kërkuar bashkimin e subjekteve politike shqiptare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit në një listë të përbashkët për zgjedhjet parlamentare të Serbisë.

Ai e ka artikuluar qartë këtë kërkesë dhe e ka përsëritur ndër vite, duke e lidhur bashkimin e votës shqiptare me rritjen e përfaqësimit parlamentar, krijimin e një zëri të përbashkët dhe mbrojtjen më efektive të interesave të shqiptarëve të kësaj Krahine.

Ai vazhdon të kërkojë pa u ndalur një zgjidhje të drejtë dhe të qëndrueshme, në përputhje me parimet universale të të drejtave të njeriut, barazinë para ligjit dhe instrumentet e së drejtës ndërkombëtare.

Ai kërkon që të mos ndiqen dy standarde krejt të ndryshme, pra standarde të dyfishta, sepse thekson se, mbi të gjitha, kjo Krahinë nuk e ka të zgjidhur statusin e saj politik dhe juridik, gjë që, sipas tij, përbën një pengesë për zhvillimet e mëtejshme.

Profesori Refik Hasani vazhdimisht e thekson se:

“Çështja e Krahinës së Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit nuk është vetëm një çështje e brendshme e Serbisë, por një problem që kërkon vëmendje dhe zgjidhje evropiane.”

Prandaj, arritja e marrëveshjes së subjekteve politike shqiptare për një listë të vetme duhet të shërbejë si bazë për një bashkëpunim më të gjerë, të mbështetur në një program të përbashkët, një platformë të qartë dhe një mekanizëm të përhershëm koordinimi e harmonizimi.

Nëse lista e përbashkët shqiptare arrin të shndërrohet nga një marrëveshje zgjedhore në një platformë të përbashkët politike, hapi i ardhshëm nuk do të jetë vetëm ruajtja e unitetit elektoral. Bashkimi elektoral duhet të pasohet nga bashkimi programor, institucional dhe strategjik, në funksion të krijimit të një platforme të qëndrueshme politike shqiptare të kësaj Krahine.

Duhet të vazhdojë përpjekja për të krijuar një platformë dhe një program për artikulimin institucional të kërkesave të shqiptarëve të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, për mbrojtjen e të drejtave themelore dhe të drejtave kolektive, si dhe për mbrojtjen e interesave të shqiptarëve të kësaj Krahine, të bashkuar rreth një qëllimi të përbashkët.

Join us for the 34th Albanian Festival at SUNY Purchase on November 1st, 2026. Doors open at 4 pm and the show runs from 5 pm to 8 pm.

You can buy tickets now at the Our Lady of Shkodra church and by calling any of the ticket managers listed below.

We’ll have plenty of new music, dances, and costumes for you to enjoy! Don’t miss out on this year’s show!

Studentët dhe rektori Statovci përballë milicisë së regjimit okupator — nga qëndresa universitare te mesazhi i lirisë.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Më 1 tetor 1997, Prishtina nuk ishte thjesht dëshmitare e një proteste studentore. Ajo ditë u shndërrua në një nga shenjat më të fuqishme të qëndresës qytetare, studentore dhe institucionale të shqiptarëve të Kosovës përballë një sistemi që synonte të mohonte jo vetëm të drejtat politike e kombëtare, por edhe lirinë e dijes, të arsimit dhe të shprehjes.

Njëzet e nëntë vjet më pas, ajo ngjarje duhet parë përtej dimensionit të saj të drejtpërdrejtë historik. Ajo ishte një dëshmi se universiteti mund të bëhet hapësirë e rezistencës paqësore dhe se studentët, kur mbrojnë të drejtën për arsim dhe dinjitet, mund të shndërrohen në bartës të një mesazhi që tejkalon muret e universitetit.

Në atë përballje, studentët nuk dolën në rrugë për privilegje. Ata kërkonin atë që në një shoqëri demokratike do të duhej të ishte e padiskutueshme: të drejtën për të studiuar në universitetin e tyre, në objektet universitare, në një mjedis të lirë dhe dinjitoz.

Por pikërisht kjo kërkesë e thjeshtë e bëri përballjen historike.

Universiteti si front i dijes dhe i lirisë

Në historinë e popujve, universitetet nuk kanë qenë vetëm institucione të arsimit të lartë. Në periudha të krizave të mëdha politike, ato janë shndërruar në vende ku mbrohen identiteti, kujtesa, liria e mendimit dhe dinjiteti njerëzor.

Universiteti i Prishtinës ishte një nga institucionet më të rëndësishme të jetës shoqërore e kombëtare të shqiptarëve të Kosovës. Për këtë arsye, përpjekja për ta kufizuar funksionimin e tij nuk mund të kuptohej vetëm si një konflikt administrativ apo akademik. Në sfond ishte një konflikt shumë më i thellë: a do të mund të vazhdonte një popull të ndërtonte dijen dhe institucionet e veta në kushtet e shtypjes politike?

Studentët e kuptuan këtë.

Dhe pikërisht për këtë arsye, 1 tetori 1997 mbetet një datë që nuk duhet të reduktohet në një episod të së kaluarës.Ajo është pjesë e historisë së rrugëtimit të Kosovës drejt lirisë.

Përballja me milicinë dhe fuqia e qëndresës paqësore

Përballë studentëve qëndronte aparati policor i regjimit. Përballë forcës fizike qëndronte një protestë paqësore.Ky kontrast është një nga dimensionet më domethënëse të asaj dite.

Studentët nuk kishin armë. Ata kishin pankarta, zërin, guximin dhe bindjen se e drejta për arsim nuk mund të negociohej me frikën.

Në këtë kuptim, protesta studentore ishte edhe një deklaratë politike dhe morale: një popull mund të nënshtrohet përkohësisht me forcë, por nuk mund t’i hiqet përgjithmonë e drejta për të kërkuar lirinë.

Rëndësia e kësaj qëndrese nuk qëndron vetëm në atë që ndodhi atë ditë, por edhe në mesazhin që ajo përcolli jashtë Kosovës.

Pamjet dhe dëshmitë për përballjen e studentëve me policinë e regjimit e bënë më të dukshme para opinionit ndërkombëtar gjendjen në Kosovë. Ato treguan se çështja e Kosovës nuk ishte thjesht një mosmarrëveshje e brendshme administrative, por një problem i të drejtave themelore të njeriut, i lirisë dhe i dinjitetit.

Roli i rektorit Statovci

Në këtë histori ka një dimension tjetër të rëndësishëm: roli i institucionit universitar dhe i rektorit Ejup Statovci.

Në periudha normale, drejtuesi i një universiteti menaxhon çështje akademike, administrative dhe institucionale. Në rrethana të jashtëzakonshme, përgjegjësia e tij bëhet shumë më e madhe.

Rektori Statovci dhe Universiteti i Prishtinës u gjendën në një pozitë ku mbrojtja e institucionit ishte e lidhur drejtpërdrejt me mbrojtjen e dinjitetit të studentëve dhe të së drejtës së tyre për arsim.

Kjo është arsyeja pse figura e rektorit Statovci duhet parë edhe në kontekstin e rezistencës institucionale.

Universiteti nuk ishte thjesht një ndërtesë,ishte një institucion.Dhe kur një institucion mbron të drejtën e studentëve të tij për të ekzistuar dhe vepruar në hapësirën e tyre universitare, ai bëhet pjesë e historisë së qëndresës.

Nga 1 tetori te ndërgjegjësimi ndërkombëtar

Historia nuk zhvillohet gjithmonë përmes një ngjarjeje të vetme. Shpesh ajo ndërtohet përmes shumë momenteve që, njëri pas tjetrit, krijojnë një realitet të ri politik.1 tetori 1997 ishte një prej këtyre momenteve.

Protesta studentore i dha një dimension të ri rezistencës paqësore në Kosovë. Ajo tregoi para botës se shqiptarët e Kosovës nuk po kërkonin vetëm ndryshim politik; ata kërkonin të jetonin me dinjitet dhe të ushtronin të drejtat e tyre themelore.Kjo kishte rëndësi edhe për zhvillimet e mëvonshme.

Në vitet që pasuan, çështja e Kosovës u bë gjithnjë e më e pranishme në diplomacinë ndërkombëtare. Kriza u përshkallëzua, lufta shpërtheu dhe më pas ndërhyrja ndërkombëtare e vitit 1999 ndryshoi rrënjësisht realitetin politik dhe juridik të Kosovës.

Prandaj, kur sot e shohim 1 tetorin 1997 nga perspektiva e historisë, nuk duhet ta shkëpusim nga procesi më i gjerë që çoi në çlirimin e Kosovës.

Natyrisht, nuk mund të thuhet se një protestë e vetme shkaktoi zhvillimet e mëvonshme. Por mund të thuhet se ajo ishte një nga shprehjet më të qarta të një shoqërie që kishte filluar ta sfidonte hapur sistemin e shtypjes.

Dimensioni kombëtar i 1 tetorit 1997

Për shqiptarët e Kosovës, universiteti ishte edhe një institucion i formimit të elitës intelektuale dhe profesionale.

Nëpërmjet tij u formuan breza juristësh, mjekësh, ekonomistësh, profesorësh, inxhinierësh, studiuesish dhe intelektualësh që do të merrnin pjesë në ndërtimin e institucioneve të Kosovës.Prandaj, mbrojtja e Universitetit të Prishtinës kishte një dimension kombëtar.

Por dimensioni kombëtar nuk duhet kuptuar si përjashtim ndaj të tjerëve. Përkundrazi, ai lidhej me një parim universal: e drejta e çdo populli për arsim, identitet, dinjitet dhe liri.

Kjo është edhe arsyeja pse historia e 1 tetorit mund të kuptohet njëkohësisht si histori shqiptare dhe si pjesë e historisë universale të rezistencës paqësore.

Liria nuk filloi më 1999

Një keqkuptim që duhet shmangur është ideja se historia e lirisë së Kosovës filloi vetëm me luftën e vitit 1998–1999.Liria nuk është një ngjarje e vetme,ajo ishte rezultat i një procesi të gjatë rezistence politike, qytetare, institucionale dhe, më vonë, të armatosur.

Studentët e 1 tetorit ishin pjesë e këtij procesi.

Ata dëshmuan se rezistenca kishte shumë forma dhe se liria kërkonte jo vetëm sakrificë, por edhe guxim intelektual.

Prandaj, krahas luftëtarëve, dëshmorëve dhe figurave politike të asaj periudhe, kujtesa historike duhet të ruajë edhe rolin e studentëve, profesorëve, mjekëve, gazetarëve, intelektualëve dhe qytetarëve që, në mënyrën e tyre, e sfiduan sistemin e shtypjes.Secili brez e ka mënyrën e vet të kontributit në liri.

Një mesazh për brezat e rinj

Njëzet e nëntë vjet pas 1 tetorit 1997, pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm se çfarë ndodhi atë ditë.Pyetja është: çfarë mësojmë sot prej saj?

Brezi i ri duhet ta kuptojë se institucionet nuk janë të përjetshme dhe se liria nuk duhet marrë si diçka e dhënë njëherë e përgjithmonë.

Universiteti, gjykata, parlamenti, mediat, institucionet publike dhe shoqëria civile kanë vlerë vetëm kur mbrojnë dinjitetin e qytetarit dhe funksionojnë në shërbim të së drejtës.

Historia e studentëve të 1 tetorit na kujton se frika mund të jetë e madhe, por edhe guximi qytetar mund të bëhet më i madh.

Nga kujtesa te përgjegjësia,përvjetorët nuk duhet të jenë vetëm ceremoni përkujtimore.Ata duhet të jenë momente reflektimi.

Nëse 1 tetori 1997 ishte një ditë kur studentët kërkuan të drejtën për të hyrë në universitetin e tyre, sot detyra e institucioneve është që asnjë qytetar të mos ketë nevojë të luftojë për të drejta që Kushtetuta, ligji dhe parimet demokratike duhet t’ia garantojnë.Kjo është mënyra më e denjë për ta respektuar atë histori.

Kosova e sotme është rezultat i shumë sakrificave

Prandaj kujtesa për 1 tetorin duhet të jetë një kujtesë për përgjegjësinë: përgjegjësinë për ta ruajtur lirinë, për ta forcuar shtetin e së drejtës, për ta mbrojtur arsimin dhe për të ndërtuar institucione që nuk frikësohen nga qytetari, por i shërbejnë atij.

1 tetori si simbol i lirisë

Sot, pas 29 vjetësh, 1 tetori nuk është vetëm një datë në kalendar.

Është simbol.

Është simbol i një brezi studentësh që vendosi të mos heshtte.

Është simbol i një universiteti që u bë pjesë e historisë së qëndresës.

Është simbol i një shoqërie që, në rrethana të vështira, kërkoi të drejtën për të jetuar me dinjitet.

Dhe është një dëshmi se rruga drejt lirisë ndërtohet hap pas hapi.

Nga bankat universitare, nga auditorët, nga protestat paqësore, nga sakrifica qytetare, nga rezistenca dhe më pas nga lufta çlirimtare, u ndërtua një proces historik që do të ndryshonte përgjithmonë fatin politik të Kosovës.

Prandaj, kur kujtojmë studentët e 1 tetorit 1997 dhe rektorin Statovci, nuk kujtojmë vetëm të kaluarën,kujtojmë një ide që nuk vjetrohet:

se dija kërkon liri, se dinjiteti kërkon drejtësi dhe se liria e një populli fillon atëherë kur ai nuk pranon më të jetojë në frikë.

Njëzet e nëntë vjet më pas, kjo mbetet një nga porositë më të fuqishme që 1 tetori mund t’ua përcjellë brezave të Kosovës dhe botës.