Fadil Ferizi/

Bostoni i vitit 1913 ishte larg Kosovës vetëm në hartë. Në ndërgjegjen e mërgimtarëve shqiptarë, ai ishte një nga vendet ku vendosej fati i saj.

Shqipëria ishte shpallur e pavarur, por shteti i ri kishte institucione të brishta dhe pak fuqi diplomatike. Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu shtetësinë shqiptare, por la jashtë kufijve të saj pjesë të mëdha të popullsisë shqiptare. Shqiptarëve iu njoh shteti, por iu cungua hapësira e tij.

Kosova mbeti jashtë. Shqiptarët e saj, nën pushtetin serb, nuk mund ta paraqitnin lirisht çështjen e tyre. Në këtë zbrazëti, “Dielli” u bë më shumë se gazetë: një ambasadë publike e një kombi pa institucionet e nevojshme për ta mbrojtur çështjen e vet.

Në shkrimin “Vullkani i Ballkanit”, të botuar më 1 gusht 1913, “Dielli” kundërshtonte copëtimin e viseve shqiptare dhe formulonte një paralajmërim që e tejkalonte interesin e ngushtë kombëtar:

“Vetëm një zgjedhje e këtillë do ta mbajë paqen në Ballkan, ndryshe vullkani ballkanik do të jetë gjithnjë në veprim.”

Fuqia e kësaj fjalie nuk qëndron vetëm te parashikimi i trazirave. Ajo përmban një filozofi politike: paqja e ngritur mbi padrejtësi mund të ketë kufij, ushtri dhe marrëveshje, por nuk ka themel moral. Ajo është vetëm një ndërprerje e përkohshme e konfliktit.

“Dielli” nuk kishte parashikuar çdo luftë të shekullit XX. Ato patën shkaqe e rrethana të ndryshme. Por gazeta kishte kuptuar mekanizmin themelor: kur rendi politik u mohon njerëzve përfaqësimin, lirinë dhe dinjitetin, padrejtësia grumbullohet nën sipërfaqe.

Pushteti shpesh e ngatërron heshtjen me pajtimin. Por qetësia e detyruar nuk është paqe. “Vullkani” i “Diellit” nuk përshkruante natyrën e popujve të Ballkanit, por energjinë politike që prodhon padrejtësia kur shteti përdoret për nënshtrim dhe jo për mbrojtjen e lirisë.

Kundërargumenti më serioz nuk duhet shmangur. Diplomacia nuk ndërton kufij të përsosur. Ballkani ishte etnikisht i ndërthurur dhe përputhja mekanike e kufijve me përkatësinë kombëtare mund të shkaktonte dëbime e luftëra të reja. Fuqitë e Mëdha mund ta kenë parë kompromisin si pengesë ndaj një përplasjeje evropiane.

Ky argument ka një pjesë të vërtetë. Drejtësia nuk kërkon që çdo kufi të ndjekë vijën etnike, sepse kjo do ta kthente çdo pakicë në problem. Por kur kompromisi i të fuqishmëve paguhet me lirinë e të papërfaqësuarve, ai vetëm e shtyn konfliktin. Paqja kërkon edhe të drejta, siguri dhe vetëqeverisje.

“Dielli” e kuptoi herët se fjala mund të bëhej një formë veprimi politik. Gazeta nuk kishte ushtri, ambasadorë zyrtarë ose votë në konferencat ndërkombëtare. Kishte argumentin, kujtesën dhe aftësinë për ta çuar çështjen shqiptare aty ku mund të dëgjohej.

Historia moderne shqiptare nuk kuptohet pa Amerikën dhe pa shqiptarët e Amerikës. Shqiptarët e ruajtën vullnetin për liri me qëndresë e sakrifica, por kundërshtarët e tyre qenë shpesh shumë më të fuqishëm. Pa mbështetjen amerikane dhe veprimtarinë e diasporës, mbijetesa politike e Shqipërisë dhe rruga e Kosovës drejt shtetësisë do të kishin qenë shumë më të pasigurta.

Përpara se çështja shqiptare të arrinte në Shtëpinë e Bardhë e në Kongres, dikush duhej ta dokumentonte dhe ta mbronte. “Vatra” organizoi komunitetin, “Dielli” ruajti kujtesën dhe argumentin, ndërsa Fan Noli, Faik Konica dhe pasardhësit e tyre e përkthyen vuajtjen shqiptare në gjuhën e politikës amerikane.

Ishte diplomaci pa shtet, por jo pa ndikim: peticione, memorandume, protesta, ndihma dhe lidhje me administratat, ligjvënësit e intelektualët amerikanë. Shqiptarët e Amerikës u bënë zëri i atdheut atje ku vendosej nëse kërkesa e tij do të dëgjohej.

Më 4 korrik 1918, kjo diplomaci qytetare mori trajtë njerëzore në Mount Vernon, pranë varrit të George Washingtonit. Presidenti Woodrow Wilson kishte ftuar përfaqësues të kombeve të shtypura dhe Fan Noli mori pjesë si përfaqësues i “Vatrës”. Në telegramin që “Dielli” botoi më 9 korrik, Noli njoftonte se kishte folur dy herë me presidentin dhe se kishte marrë “shpresa të mëdha”.

Një bisedë e vetme nuk e shpëtoi Shqipërinë. Por takimi dëshmon se një komunitet i organizuar mund ta shndërrojë mërgimin në prani politike. Noli nuk kishte fuqinë e një shteti, por legjitimitetin e një çështjeje dhe “Vatrën” pas tij.

E njëjta përgjegjësi u shfaq pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë. Pushteti jugosllav synonte ta paraqiste kërkesën për Republikë si devijim armiqësor, ndërsa “Vatra” dhe “Dielli” e mbajtën Kosovën në vëmendjen e shqiptarëve dhe të institucioneve amerikane. Një dokument i Arkivit Presidencial të Ronald Reaganit ruan telegramin e “Vatrës” të tetorit 1982, ku thuhej se shqiptarëve në Jugosllavi po u mohoheshin të drejtat civile dhe kërkohej ndihmë për përmirësimin e statusit të Kosovës.

Nga viti 1981 deri më 2008, “Dielli” botoi deklarata, protesta, analiza dhe intervista mbi Kosovën. Studimi i historianit Roland Gjini e dokumenton këtë vazhdimësi. Gazeta nuk e solli e vetme pavarësinë, por ruajti një hapësirë kujtese dhe ndikimi nga shtypja te shtetësia.

Senatorë si Bob Dole, Alfonse D’Amato dhe John McCain, si edhe kongresmenët Joseph DioGuardi e Eliot Engel, e ngritën çështjen e Kosovës në institucionet amerikane. Pas angazhimit të tyre qëndronte puna e veprimtarëve, intelektualëve, afaristëve, klerikëve dhe organizatave shqiptaro-amerikane, që e kthyen miqësinë politike në mbështetje institucionale.

Më 31 mars 1999, në kulmin e luftës, përfaqësuesit e Këshillit Kombëtar Shqiptaro-Amerikan u takuan me presidentin Bill Clinton në Shtëpinë e Bardhë. Takimi tregonte se çështja e Kosovës kishte hyrë në qendrën e vendimmarrjes amerikane, ndërsa NATO, me udhëheqjen vendimtare të Shteteve të Bashkuara, po vepronte për të ndalur dëbimin dhe dhunën e forcave të regjimit të Slobodan Miloševićit.

Për shqiptarët e Kosovës, ndërhyrja e vitit 1999 përbënte dallimin ndërmjet dëbimit dhe kthimit, ndërmjet nënshtrimit dhe lirisë. Pa qëndresën shqiptare nuk do të kishte një kauzë të gjallë. Por pa Amerikën, aleatët e saj dhe diasporën shqiptare, ajo qëndresë rrezikonte të shtypej.

Mirënjohja ndaj Amerikës nuk është nënshtrim, por kujtesë historike. Ajo nuk ia heq Kosovës të drejtën të mendojë me mendjen e vet, por e ndihmon të kuptojë se aleanca amerikane është themel i sigurisë dhe orientimit të saj demokratik.

Më 17 shkurt 2008, Kosova u shpall shtet i pavarur dhe sovran. Shtetet e Bashkuara e njohën një ditë më pas. Deklarata e Pavarësisë e përcaktoi Republikën si demokratike, laike dhe shumetnike, me detyrim për mbrojtjen e të drejtave të të gjitha bashkësive.

Këtu ndryshon kuptimi i historisë sonë. Deri në krijimin e Republikës, pyetja ishte nëse shqiptarët e Kosovës do të kishin të drejtë ta qeverisnin veten. Pas krijimit të saj, pyetja është nëse dinë ta qeverisin drejt shtetin që fituan. Liria kërkonte çlirimin nga pushteti i huaj. Republika kërkon kufizimin e pushtetit të vet.

Rruga nga “Dielli” te Republika është rrugë nga kërkesa për drejtësi te përgjegjësia për ta prodhuar atë. Republika nuk mund të kërkojë respektimin e lirisë së saj dhe t’ua mohojë qytetarëve sundimin e ligjit, barazinë dhe dinjitetin.

Kjo punë nuk përfundoi me Pavarësinë. “Vatra”, “Dielli”, organizatat, intelektualët dhe veprimtarët shqiptarë në Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të mbrojnë interesat shqiptare, të forcojnë marrëdhëniet me Amerikën dhe ta mbajnë çështjen shqiptare të pranishme në jetën publike amerikane. Format kanë ndryshuar, por përgjegjësia ka mbetur.

Sot vazhdimësinë editoriale të “Diellit” në gjuhën shqipe e mban me përkushtim gazetari Sokol Paja. Duke vepruar brenda një tradite të formësuar nga Fan Noli, Faik Konica dhe brezat e editorëve që i pasuan, ai po e ruan dhe po e çon përpara misionin historik të gazetës. Me punën e tij, “Dielli” vazhdon të mbetet i hapur ndaj Shqipërisë, Kosovës, shqiptarëve në Luginën e Preshevës, Shkup e Tetovë, Ulqin, Çamëri, diasporë dhe mbarë botës shqiptare. Për këtë përkushtim dhe vazhdimësi, Sokol Paja meriton përgëzim dhe mirënjohje.

Në vitin 1913, “Dielli” i tha Evropës se pa drejtësi për shqiptarët nuk do të kishte paqe të qëndrueshme në Ballkan. Sot paralajmërimi duhet të drejtohet edhe nga brenda: pa drejtësi për qytetarin nuk ka Republikë të qëndrueshme.

Pa Amerikën, mbijetesa politike e shqiptarëve do të kishte qenë shumë më e pasigurt. Pa shqiptarët e Amerikës, zëri i atdheut nuk do të kishte arritur me të njëjtën forcë në institucionet amerikane. Pa qëndresën e shqiptarëve në trojet e tyre, nuk do të kishte një kauzë të gjallë për t’u mbrojtur.

“Dielli” e mbajti Kosovën gjallë në fjalë kur ajo nuk kishte shtet. Shqiptarët e Amerikës e çuan atë fjalë deri në qendrat e vendimmarrjes. Amerika ndihmoi që ajo të mos mbetej vetëm thirrje. Tani Kosova ka shtet dhe përgjegjësia e saj është ta dëshmojë çdo ditë se liria e fituar me sakrificën shqiptare, me punën e diasporës dhe me ndihmën vendimtare amerikane është shndërruar në një Republikë të denjë për qytetarët e saj.

Nga Cafo Boga, Master në Diplomaci – 27 Korrik 2026

Një Paralajmërim për Qeverinë dhe Lëvizjen Protestuese pa Liderë

Për më shumë se dy muaj, Shqipëria ka qenë dëshmitare e një prej lëvizjeve qytetare më domethënëse të periudhës postkomuniste. Ajo që nisi si revoltë kundër projekteve të turizmit luksoz në zonat e mbrojtura të Zvërnecit dhe Ishullit të Sazanit është shndërruar në diçka shumë më të thellë: një shpërthim mbarëkombëtar pakënaqësie ndaj korrupsionit, dobësisë institucionale, vështirësive ekonomike, emigrimit masiv dhe një sistemi politik që shumë shqiptarë besojnë se nuk u shërben më interesave të qytetarëve.

Që në ditët e para të këtyre demonstratave kam argumentuar se kjo lëvizje përfaqësonte shumë më tepër sesa kundërshtimin e një projekti të vetëm. Në një seri artikujsh të botuar gjatë dy muajve të fundit, paralajmërova se, nëse qeveria dhe protestuesit nuk ndryshonin rrënjësisht qasjen e tyre, vendi do të përballej me pikërisht situatën ku ndodhet sot: një bllokadë politike ku asnjëra palë nuk tërhiqet, as nuk negocion, ndërsa të dyja afrohen drejt një pike të rrezikshme ku arsyeja mund t’ia lërë vendin emocionit.

Prandaj ky nuk është thjesht një tjetër koment mbi protestat. Ai është vazhdim i atyre paralajmërimeve dhe një apel drejtuar si qeverisë, ashtu edhe lëvizjes protestuese, për të pranuar se krizat politike ndjekin modele të njohura. Ato rrallë shpërthejnë brenda natës; zakonisht zhvillohen përmes polarizimit, frustrimit, mosbesimit dhe përshkallëzimit të konfrontimit, derisa një incident që duket i izoluar bëhet shkëndija që ndryshon gjithçka.

Demonstratat kanë hyrë tashmë në muajin e tretë pa prodhuar dialog domethënës apo një zgjidhje politike të besueshme. Protestuesit vazhdojnë të mblidhen çdo ditë në rrugët e Tiranës, ndërsa qeveria mbetet e vendosur të mos ndryshojë kurs. Asnjëra palë nuk duket e gatshme të tërhiqet, por as nuk ka paraqitur një rrugë reale për daljen nga kriza.

Ky ngërç nuk mund të zgjasë pafundësisht. Nëse të dyja palët vazhdojnë ta trajtojnë këtë përballje si një provë force dhe jo si një krizë që kërkon udhëheqje politike, Shqipëria rrezikon të kalojë pragun e “Boll më, boll”, përtej të cilit konfrontimi paqësor mund të shndërrohet me shpejtësi në trazira të gjera dhe potencialisht të dhunshme.

Kjo nuk është më një mosmarrëveshje e zakonshme mes qeverisë dhe opozitës. Ajo është shndërruar në shprehjen më të gjerë të pakënaqësisë ndaj rendit politik të krijuar pas rënies së komunizmit. Sa më gjatë të zgjasë kjo bllokadë, aq më i madh bëhet rreziku që ngjarjet të fillojnë të diktojnë zhvillimet në vend të udhëheqjes politike.

Rrënjët e Zemërimit Publik

Ata që i konsiderojnë këto protesta si një tjetër episod të zakonshëm të politikës shqiptare, nuk po kuptojnë thelbin e asaj që po ndodh. Protestuesit nuk kërkojnë më thjesht zëvendësimin e një qeverie me një tjetër; gjithnjë e më shumë, ata po vënë në pikëpyetje vetë sistemin politik, të cilin e konsiderojnë të paaftë për të garantuar transparencë, llogaridhënie, mundësi të barabarta dhe përfaqësim të vërtetë demokratik.

Vitet e skandaleve të korrupsionit, akuzat për kapjen e shtetit, tenderët jotransparentë, dobësia institucionale dhe pabarazia ekonomike kanë gërryer vazhdimisht besimin e qytetarëve. Ndërkohë, largimi masiv i të rinjve është bërë një nga treguesit më të qartë të krizës. Kur brezi më i arsimuar arrin në përfundimin se e ardhmja e tij ndodhet jashtë vendit, problemi nuk është më vetëm ekonomik; ai është një krizë besimi ndaj aftësisë së shtetit për të ofruar shpresë, drejtësi dhe mundësi.

Projektet e propozuara në Zvërnec dhe Ishullin e Sazanit u bënë katalizatori i këtij zemërimi, por jo shkaku i tij. Për shumë shqiptarë ato simbolizojnë bindjen se pasuritë publike, tokat e mbrojtura dhe asetet kombëtare po kalojnë përmes proceseve jotransparente në duart e interesave të fuqishme politike dhe ekonomike, në vend që t’i shërbejnë interesit publik. Pavarësisht nëse çdo akuzë provohet apo jo, në politikë perceptimi shpesh ka po aq peshë sa realiteti, dhe pikërisht ky perceptim po ushqen protestat.

Strategjia e Qeverisë: Sukses Taktik, Dështim Strategjik

Në vend që të adresojë shkaqet politike dhe ekonomike që i nxitën protestat, qeveria është përqendruar kryesisht në menaxhimin dhe izolimin e tyre. Zyrtarët kanë tentuar t’i paraqesin demonstratat si produkt të interesave partiake, ndikimit të huaj ose përpjekjeve për destabilizim, ndërsa forcat e sigurisë kanë forcuar rrethimin e institucioneve me barrikada, njësi speciale, gaz lotsjellës, spray me piper dhe automjete me ujë.

Këto masa mund të jenë efektive për ruajtjen e rendit afatshkurtër, por bëjnë shumë pak për të rikthyer besimin e publikut. Qeveritë nuk mbështeten vetëm te autoriteti ligjor; ato mbështeten mbi të gjitha te legjitimiteti publik. Çdo përplasje e transmetuar mes policisë dhe demonstruesve përforcon bindjen se ankesave politike po u jepet përgjigje me forcë, dhe jo me dialog.

Përvoja e shumë krizave politike tregon se mbështetja e zgjatur te masat e sigurisë, pa një proces serioz politik, rrallë i zgjidh tensionet. Më shpesh ato vetëm shtyhen, ndërsa presioni vazhdon të rritet nën sipërfaqe. Suksesi taktik mund të ruajë rendin përkohësisht, por vetëm udhëheqja politike mund të rikthejë stabilitetin afatgjatë.

Cenueshmëria më e Madhe e Lëvizjes Protestuese

Ndërsa qeveria përballet me një krizë të thellë besimi, lëvizja protestuese vuan nga një dobësi strukturore që mund të rezultojë po aq e rrezikshme.

Që në fillim të këtyre demonstratave kam argumentuar se protestuesit duhet të zgjedhin një udhëheqje përfaqësuese, të aftë të flasë me një zë dhe të negociojë në emër të atyre që janë mbledhur në rrugë. Megjithatë, protestat vazhdojnë të funksionojnë pa një strukturë të njohur drejtuese, pa një komitet negociues dhe pa një këshill përfaqësues.

Rezultati është ajo që mund të quhet një lëvizje me “mikrofon të hapur”. Kushdo mund t’i drejtohet turmës dhe kushdo mund të pretendojë se flet në emër të saj. Kjo pasqyron një pjesëmarrje të sinqertë qytetare, por njëkohësisht krijon paqartësi politike. Pa përfaqësues të zgjedhur nuk mund të ketë strategji të përbashkët, qëndrim të unifikuar negociues apo një mekanizëm të besueshëm që ta shndërrojë zemërimin publik në reforma institucionale.

Historia tregon se lëvizjet pa liderë mund të mobilizojnë mbështetje të jashtëzakonshme, por rrallë arrijnë ta kthejnë atë energji në ndryshime politike të qëndrueshme. Me rritjen e frustrimit, ato bëhen më të prekshme ndaj ndasive të brendshme, manipulimit të jashtëm, vendimmarrjes emocionale dhe përshkallëzimit të pakontrolluar.

Shenjat e para janë tashmë të dukshme. Janë hedhur gurë, automjetet zyrtare janë goditur me vezë dhe përplasjet mes protestuesve e policisë janë bërë më të shpeshta. Këto incidente mbeten të kufizuara, por nuk duhen nënvlerësuar. Krizat politike rrallë shpërthejnë nga një ngjarje e vetme; zakonisht ato përshkallëzohen përmes një vargu incidentesh që duken të izoluara, derisa njëri prej tyre ndez një reaksion zinxhir që askush nuk është më në gjendje ta kontrollojë.

Historia jep një mësim të qartë. Kur një turmë e zemëruar dhe pa drejtim fillon të përplaset me forcat e rendit, mjafton një reagim i tepruar, një akt paniku ose një gabim tragjik gjykimi që një protestë e tensionuar, por ende paqësore, të shndërrohet në një krizë kombëtare.

Kur “Boll Më, Boll” Bëhet Realitet

Çdo krizë e madhe politike arrin një moment që nuk matet me sondazhe, raporte inteligjence apo deklarata politike. Është çasti kur qytetarët arrijnë në përfundimin se heshtja është bërë më e rrezikshme sesa përballja me autoritetin.

Qeveritë shpesh nuk e dallojnë këtë ndryshim, sepse në pamje të parë çdo ditë duket si ajo e mëparshmja. Demonstratat vazhdojnë, policia mbetet në terren dhe liderët përsërisin të njëjtin mesazh. Por nën sipërfaqe psikologjia e shoqërisë ndryshon. Shkenca politike e quan këtë “pikë kthese”; qytetarët e përshkruajnë shumë më thjesht: “Boll më, boll.”

Pasi shoqëria kalon këtë prag, ngjarjet fillojnë të marrin një ritëm që as qeveria dhe as protestuesit nuk e kontrollojnë më plotësisht. Historia njeh plot raste kur liderët besonin se situata ishte nën kontroll, derisa zhvillimet ua dëshmuan të kundërtën.

Paralajmërimet e Historisë

Rumania e vitit 1989 tregoi se sa shpejt mund të shembet një regjim që dukej i pathyeshëm, sapo frika kolektive t’i lërë vendin sfidës së hapur. Nikolae Çaushesku u përpoq ta demonstronte forcën përmes një mitingu masiv, por turma e refuzoi publikisht, duke shkatërruar iluzionin e kontrollit dhe duke përshpejtuar rrëzimin e regjimit brenda pak ditësh.

Serbia në vitin 2000 ofron një shembull më shpresëdhënës. Presioni i vazhdueshëm qytetar, organizimi i disiplinuar dhe një udhëheqje e përgjegjshme mundësuan një tranzicion demokratik pa gjakderdhje. Ai rast dëshmon se ndryshimi paqësor është i mundur kur qeveritë pranojnë realitetin politik dhe protestat udhëhiqen nga struktura të afta të negociojnë zgjidhje demokratike.

Në skajin tjetër qëndron Siria. Ajo që nisi si një lëvizje paqësore përfundoi në një nga konfliktet më shkatërruese të kohëve moderne, pasi përplasjet e vazhdueshme bindën shumë qytetarë se rruga paqësore nuk ishte më e mundur.

Shqipëria nuk është as Rumania, as Serbia dhe as Siria, prandaj krahasimet mekanike do të ishin të gabuara. Megjithatë, këto përvoja na kujtojnë një të vërtetë universale: krizat bëhen më të rrezikshme kur qeveritë e ngatërrojnë durimin me nënshtrimin, protestuesit këmbënguljen me strategjinë dhe të dyja palët braktisin dialogun. Në atë moment, konfrontimi fillon të zëvendësojë politikën.

Përgjegjësia e të Dyja Palëve

Përgjegjësia për të parandaluar përshkallëzimin e krizës bie njësoj mbi qeverinë dhe lëvizjen protestuese. Në artikujt e mëparshëm kam propozuar një udhërrëfyes praktik pikërisht për të shmangur që Shqipëria të arrijë në këtë pikë të rrezikshme.

Kam argumentuar se lëvizja protestuese duhet të zgjedhë në mënyrë demokratike një udhëheqje përfaqësuese, të aftë të flasë me një zë dhe të negociojë në emër të protestuesve. Kjo udhëheqje duhet të krijojë një këshill të përbërë nga figura të respektuara të shoqërisë civile, i cili të paraqesë kërkesa të qarta dhe të udhëheqë negociatat për reforma demokratike. Zemërimi publik mund të mobilizojë qytetarët, por nuk mund të negociojë ndryshime kushtetuese, të ndërtojë institucione apo të qeverisë një vend.

Po aq e rëndësishme është që Kryeministri Edi Rama të ngrihet mbi interesin personal politik dhe të vendosë në plan të parë stabilitetin afatgjatë të Shqipërisë. Udhëheqja e vërtetë nuk matet vetëm me vendosmërinë për të qëndruar në pushtet, por edhe me urtësinë për të kuptuar kur interesi kombëtar kërkon sakrificë personale. Historia shpesh i ka gjykuar liderët më mirë për krizat që kanë shmangur sesa për zgjedhjet që kanë fituar.

Kompromisi nuk duhet të ngatërrohet kurrë me dobësinë. Përkundrazi, gatishmëria për t’u tërhequr nga konfrontimi përpara se ai të kthehet në tragjedi është një nga shprehjet më të larta të kurajës politike dhe përgjegjësisë shtetërore.

Një Paralajmërim i Fundit

Bllokada aktuale në Tiranë nuk mund të zgjasë pafundësisht. Krizat politike rrallë mbeten të ngrira. Ato ose lëvizin drejt dialogut dhe reformës, ose humbasin gradualisht vrullin, ose përshkallëzohen në përplasje gjithnjë e më të rrezikshme. Historia na mëson se sa më gjatë të mbeten të pazgjidhura, aq më i madh bëhet rreziku që një incident i paparashikuar t’i nxjerrë ngjarjet jashtë kontrollit të qeverisë dhe protestuesve.

Çdo ditë pa dialog thellon frustrimin publik. Çdo përplasje mes demonstruesve dhe policisë rrit temperaturën politike. Çdo mundësi e humbur për udhëheqje ngushton hapësirën për kompromis.

Mjafton një përdorim i tepruar i forcës, një akt provokimi, një reagim paniku ose një gabim tragjik gjykimi që një krizë ende e menaxhueshme të shndërrohet në një tragjedi kombëtare.

Ky artikull nuk duhet lexuar thjesht si një koment politik, por si një paralajmërim i mbështetur në zhvillimet e dy muajve të fundit. Që nga fillimi i këtyre demonstratave kam argumentuar vazhdimisht se Shqipëria ka nevojë për dialog në vend të konfrontimit, organizim në vend të improvizimit dhe burrështetësi në vend të kokëfortësisë politike. Sot këto rekomandime janë edhe më urgjente.

Shqipëria ende ka mundësi të ndryshojë kurs, por kjo dritare po ngushtohet me shpejtësi. Kombet rrallë e kuptojnë se po përballen me mundësinë e fundit për një zgjidhje paqësore ndërsa ajo është ende e hapur; zakonisht e kuptojnë vetëm pasi ngjarjet kanë kaluar përtej kontrollit të liderëve të tyre.

Shpresa ime është që këtë herë Shqipëria t’i provojë historisë të kundërtën.

Prof. Romeo Gurakuqi/

Sot në mëngjes degjova tezat e djeshme të zotit Kryeminister dhe ndjehem i trishtuar nga niveli i leximit, kuptimit dhe analizimit të shoqerisë së vendit që ai qeveris, përpjekja e paramenduar per ta kanalizuar ligjerimin tërësisht në një hapesire jo reale, por te efektshme me turbullue një pjesë të shoqërisë, që i bie shkurt. Tezat që u shpalosën dje mund të përmblidhen si më poshtë vijon:

“Qytetarët protestojnë sepse ne kemi pasur sukses” – “Problemi është hendeku midis arritjeve tona dhe mënyrës si i përjetojnë qytetarët ato”

“Shqipëria ka ndryshuar rrënjësisht për mirë”

“Abuzimet që zhduken e bëjnë më të padurueshme peshën e atyre abuzimeve që mbeten.”

“Pritshmëritë janë rritur sepse ne e kemi çuar shoqërinë përpara.” – “Pritshmëritë e qytetarëve janë rritur sepse qeveria ka pasur sukses.”

“Flamingot” kanë të drejtë të kërkojnë më shumë” – “Qeveria nuk është në konflikt me flamingot, por është aleate e tyre”

“Revolta nuk është kundër qeverisë, por kundër administratës” – Sjellja e administratës ka derdhur kupën e durimit””

“Protesta u devijua nga aktorë politikë dhe ekstremistë” – “Sorrat dhe korbat” kërkojnë përçarje dhe dhunë”

“Problemi nuk është modeli i qeverisjes, por mënyra si ai zbatohet” – Ndaj: Dokumenti “Besa” është përgjigjja ndaj mesazhit të qytetarëve: ZGJIDHJA MAGJIKE E PROBLEME STRUKTURORE TE SISTEMIT POLITIK DHE KUSHTETUES SE SHQIPERISE.

Nuk degjuam asnjë fjalë për reformën politike dhe kushtetuese të një shteti që ka dështuar në vijimësi në tranzicion të bëhet mirëfilli demokratik dhe në shërbim të qytetarit;

Asnjë fjalë për problemin numër një, atë të transferimit të parave të rrjedhura nga fondet publike drejt parajsave fiskale prej Personave të Angazhuar Politikisht, krereve të naltë të administratës ligjzbatuese dhe të Drejtësisë;

Asnjë germë për pastrimin e parave të të lartpërmendurve (PEP) dhe krimit të organizuar;

Heshtje e plotë për korrupsionin madhor që vazhdon të militojë i pashqetësuar në Parlament dhe aq më pak për atë të voglin e drejtprucëve të departamenteve të bashkive, që kërkojne përulje për çdo tenderim dhe vizita për çdo proçedurë;

Asnjë thirrjemendjeje për kërkim falje dhe kompensim në Theth për krimin e vitit 2025 dhe harresë e plotë për baterdinë grabitëse në Baks- Rrjoll;

Asnjë përmendje për korigjimin racional, mbi bazat e Shqipnisë tradicionale, të ndarjes territoriale të vendit, reformen e sistemit zgjedhor, financimin e partive politike, çmontimin e sistemit fashist të patronazhimit etj.

Asnjë thirrjemendjeje për shfuqizimin e Paketës së Maleve dhe Ligjit mbi Investitoret Strategjikë të përzgjedhun tanësisht prej femijëve të filtruar politikisht nga Kasta Puniste.

As edhe një përmendje për reformen e IAL-ve, Kërkimit Shkencor dhe për rivendosjen e strukturave drejtuese universitare dhe akademike mbi drejtimin e atyre qe merren realisht me shkence të krahasueshme ndërkombëtarisht.

Dhe lista mund të jete shumë më e gjatë se kaq.

Mbi të gjitha zoti Kryeminstër shmangu tërësisht problemin më akut të shoqerisë sone: zgjidhjen përmes rrugëve institucionale të krizës së rëndë aktuale, duke i lënë edhe më tej mundësi sorrave të pasdaranëve, të ndërhyjnë në sferën albanianiste dhe europianiste të Protestës se Ligjshme të Popullit me ndjesi kombetariste dhe liridashëse.

Po ta analizosh nga pikëpamja e logjikës dhe e teorisë së argumentimit, nuk kemi të bëjmë vetëm një sofizëm në ligjërim, por një kombinim të disa sofizmave dhe teknikave retorike, duke krijuar shkakësi e rreme, përgjithësim të nxituar, d.mth. kalime jologjike, që nuk justifikohen për njerëzit që mendojnë, përfundime qe nuk rrjedhin domosdoshmërisht nga premisat, zhvendosje të përgjegjësisë ndër aktorë dytesore ose tretësorë, përzgjidhje jo sistemike e fakteve, d.mth. të vetem e atyre fakteve që mbështesin narrativën sofiste dhe irracionale. Edhe kur i përdor sentencat e Tocquevill-it për të mbështetur shpjegimin e tij të pashpjegueshëm, e bën vetëm për të krijuar përshtypjen se vetë Autoriteti Filozofik i lartpërmendur i provon tezat dhe zbulimet e tij te ardhuna per shkak te nje reflektimi makiavelist.

Sipas nesh kemi të bëjmë me një argumentim të shkëputun nga realiteti i Shqipërisë së sotme:

nuk merr parasysh një vend që, pas më shumë se 13 viteve qeverisjeje, përballet me një tkurrje të vazhdueshme demografike, me një shpopullim masiv dhe me largimin e brezit më aktiv e më të arsimuar; se Shqipëria po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një shoqëri të dominuar nga pensionistët, me një rini numerikisht të reduktuar dhe shpesh të zhytur në mungesë shprese për të ndërtuar të ardhmen në vendin e vet. Ndërkohë, boshllëqet e krijuara në tregun e punës po mbushen gjithnjë e më shumë nga emigrantë të ardhur nga vende me zhvillim më të ulët, ndërsa radhët e të rinjve shqiptarë që largohen me bindjen se nuk do të kthehen më, vazhdojnë të zgjaten drejt shifrave te frikshme.

Në të njëjtën kohë, ky argumentim anashkalon padrejtësitë që përjeton një pjesë e konsiderueshme e elitës intelektuale dhe profesionale, e cila shpesh ndihet e përjashtuar tërësisht nga sistemi i meritës dhe e nënshtruar ndaj një administrimi të centralizuar njerëzish të politikisht të përfshirë ne matrapazlleqe partish, ku besnikëria politike perceptohet se shpërblehet më shumë se profesionalizmi.

Po aq larg realitetit është edhe narrativa e një zhvillimi ekonomik të shpërndarë në mënyrë të barabartë në territor. Diskriminimi i hapur i Veriut të Shqipërisë, në investime, përfaqësi politike, administrative, diplomatike dhe akademike mbetet një plagë qe frenon zhvillimin simetrik të vendit dhe qenien një atdhe më i drejtë. Përkundrazi, ai neglizhon jo vetem këto por edhe faktin që debati publik sot dominohet nga shqetësimet për përqendrimin e kontratave dhe fondeve publike në një numër të kufizuar grupesh ekonomike, ndërsa fitimet e krijuara prej tyre, nuk riinvestohen në ekonominë shqiptare, por transferohen jashtë vendit, përfshirë juridiksione me regjim fiskal më të favorshëm.

Në këtë kontekst, interpretimi i pakënaqësisë qytetare si pasojë e suksesit të qeverisjes nuk përputhet me përvojën që një pjesë e madhe e shqiptarëve perceptojnë dhe jetojnë çdo ditë.

Thanun shkurt, mesazhi i Kryeministrit të Shqipërisë është i kjartë: asnjë zgjidhje politike dhe institucionale e krizës; me gjasa, pas ndonje kohë, disa makiazhe të karrocës, ndonjë kokë turku dhe disa përmirësime, por asgjë që do cënojë pushtetin e grupit krahinor operativ të PS.

Duke parë përgjumjen e SPAK me drejtimin e ri, që ka ndërruar qasjen ndaj mbrojtjes së Shtetit dhe Publikut, linja e re politike e vazhdimësisë së mazhorancës së ngjyrosur me makiavelizëm ngjan të jetë e realizueshme.

Altin Duman nuk ben me nëna, ndaj ardhmeninë e vendit në paqe, drejtësi e ndershmëri nuk ka kush e mbron më në institucion e Mbrojtjes së Shtwtit dhe Publikut.

Nga Nikollë Loka/

Në vitin 1913 Europa u gjend përpara një përplasje të ndërlikuar që lidhi ngushtësisht problemin e ardhshëm të tërheqjes së trupave serbe nga territoret shqiptare me një seri faktorësh që lidheshin me një rend të ri në Ballkan; interesat e shteteve të ndryshme për të kontrolluar rrugët dhe pikat kyçe gjeostrategjike etj. Në vitin 1913, Austro-Hungaria kishte vendosur t’i përqëndronte përpjekjet e saj për të imponuar tërheqjen e ushtrisë serbe nga territoret shqiptare dhe prandaj ndoqi një kurs të ashpër, duke përdorur presion diplomatik dhe ushtarak. Në arritjen e këtij synimi, Vjena kishte siguruar mbështetjen e Gjermanisë dhe Italisë. Por nga të dy aleatët, Italia mbante një qendrim më të matur, duke e parë me dyshim rritjen e ndikimit austriak dhe nuk shprehu ndonjë interes të veçantë për kufirin e Shqipërisë Veriore. Në reagimin e ashpër të Vjenës, Anglia dhe Franca ishin të lidhura me pozicionin e Rusisë, duke u përpjekur të mbanin një qëndrim të rezervuar. Sipas burimeve serbe, “Konti Berchtold i kishte shkruar qeverisë gjermane, duke njoftuar qëndrimin e qeverisë austriake në lidhje me çështjen e kufirit serbo-shqiptar”.

Sipas këtij raporti, “Austro-Hungaria mendonte se Serbia nuk i kishte mbajtur premtimet dhe nuk kishte respektuar vendimet e Konferencës së Londrës dhe ka okupuar territorte të konsiderueshme të Shqipërisë, të cilat nuk synonte t’i lëshonte”. Vjena mendonte se Serbisë duhet t’i jepej edhe një periudhë kohore, për të mundësuar largimin e trupave të saj nga territori shqiptar dhe, në rast se as kjo nuk mjaftonte, do të ndërmerrte masa që ta detyronin Serbinë të terhiqej nga territoret që nuk i takonin. Këto qendrime, sipas raportit serb, “ishin aprovuar nga zyrtarët gjermanë, të cilët së bashku me përfaqësuesit italianë do të ushtronin trysni tek qeveria e Beogradit, në mënyrë që të mos vinte puna deri te përshkallëzimi i situatës”.

Serbia kishte pushtuar territore të shtetit shqiptar, duke krijuar një pozicion të vështirë për popullësinë shqiptare. Ajo planifikoi të nxiste revolta sporadike ndër shqiptarë për të justifikuar veprimet e saj dhe për ta mbajtur ushtrinë serbe në pozita strategjike, duke ruajtur nën kontroll territore të shtetit shqiptar dhe duke bindur Fuqitë e Mëdha se “Shqipëria nuk ishte në gjendje të mbante kufijtë e saj”.

Qeveria Austro-Hungareze ishte e njoftuar për këto lojra politike serbe, prandaj këmbënguli në kërkesën për tërheqjen e ushtrisë serbe. Në gjysmën e parë të tetorit, shtypi vjenez raportoi me ton të njëanshëm mbi mizoritë serbe ndaj shqiptarëve, duke vënë në dukje veprimet diplomatike të Serbisë rreth pikave strategjike dhe duke pretenduar se Serbia nuk mund të mbante më asnjë pëllëmbë tokë shqiptare, ndërsa theksoi se shqiptarët nuk sulmuan territorin serb dhe se kryengritja ndodhi brenda krahinave të pushtuara nga serbët. Gazetat theksuan nevojën e tërheqjes së trupave serbe nga kufijtë dhe paraqitën një qëndrim inert të Francës dhe Britanisë së Madhe, të mbështetur nga një mosbesim i Rusisë, ndërsa përmendën deklaratën e kreut të qeverisë serbe, Pashiç, se “kufijtë duhen të përcaktohen më parë nga Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve dhe pastaj të respektohen”. Edhe përfaqësuesi serb nga Vjena raportoi se “Qeveria e Vjenës do të kërkonte nga Beogradi largimin menjëherë të trupave ushtarake nga territori i Shqipërisë”.

Ndërsa përfaqësuesi serb nga Cetina kishte informuar për njoftimet që kishte marrë nga përfaqësuesi francez se “Austro-Hungaria kishte vendosur masa kundër Serbisë në rast se brenda 8 ditësh nuk do ta largonte ushtrinë nga Shqipëria”. Me këtë presion nga qeveria austro-hungareze, përfaqësuesi serb në Vjenë i propozoi kryeministrit Pashiç që Serbia të bënte lëshime në çështjen e kufirit me Shqipërinë, për shkak të rrethanave ndërkombëtare. Për shqetësimet e shprehura nga qeveria italiane njoftonte edhe përfaqësuesi serb nga Roma, sipas të cilit “Austro-Hungaria, por as Italia nuk do të pranonin që Serbia të përfitonte pika strategjike në kufirin shqiptar, në kundërshtim me vendimet e Konferencës së Londrës”. Natyrisht Rusia, si aleate e Serbisë, nuk kishte kundërshtime për marrjen e pikave strategjike në territorin shqiptar, pasi sipas qëndrimeve të diplomacisë ruse “tërheqja ishte një masë e përkohshme, në kushtet e presionit të fortë austriak”. Qeveria ruse nuk e kishte mbështetur mbajtjen nën pushtim të territoreve të shtetit shqiptar. Sipas një raporti të përfaqësuesit serb nga Parisi, “qeveria serbe këshillohej nga Franca dhe Rusia që të mos pritet marrja e ultimatumit nga Austro-Hungaria, por t’u bëhej e qartë Fuqive të Mëdha se Serbia nuk synonte pushtime të reja dhe do të tërhiqej në kufijtë e saj, në mënyrë që të qetësohej situata”.

Reagimi austro-hungarez ishte gati të vepronte. Me 18 tetor, Legata austro-hungareze në Beograd, i dorëzoi qeverisë serbe notën ultimative “për respektimin e vendimeve të Konferencës së Londrës dhe tërheqjen e ushtrisë serbe në vijën e caktuar të kufirit brenda tetë ditësh, në rast të kundërt qeveria austro-hungareze do të ishte e detyruar të përdorte mjetet e nevojshme për përmbushjen e kërkesës së saj”. Rusia cariste kishte shprehur shqetësimin e saj rreth zhvillimeve politike mes Austro-Hungarisë dhe Serbisë, që dele dhe nga një telegram që përfaqësuesi anglez Crankanthorpe i dërgonte Sir Edward Grey-t: ”Sot në mëngjes u takova me Ministrin rus dhe e gjeta të gëzuar lidhur me pozicionin e fortë politik të tij, të cilin tha se e kishte siguruar tashmë Serbinë, nëpërmjet dorëzimit të saj të kujdesshëm përballë kërcënimeve të Austrisë dhe lidhur me urrejtjen që ishte krijuar kundër Austrisë si pasojë e veprimit të saj fodull”.

Studiuesi Egidio Ivetić shkruan: “Më 18 tetor, Vjena e humbi durimin dhe i dha Beogradit ultimatumin që brenda tetë ditësh të tërhiqte të gjitha forcat ushtarake nga Shqipëria, në rast se kjo nuk bëhej, Perandoria Danubiane do të merrte masat e përshatëshme për realizimin e kësaj kërkese. Ky ishte një kërcënim i dytë, në një periudhë njëvjeçare(ose i treti, po të llogaritet ai i 2 majit kundër Mali të Zi ) dhe paralajmërim i krizës së korrikut 1914). Antanta Tripalëshe protestoi për tonet e skajshme që kishin përdorur austro-hungarezët, pasi edhe Gjermania u deklarua krejt e gatëshme ta ndiqte Vjenën në çdo vendim të saj.

Beogradi i trembur, me 20 tetor bëri të ditur se do t’i bindej kërkesës së Monarkisë së Dyfishtë, ndërsa me 25 tetor garantonte me shkrim se të gjitha trupat qenë tërhequr. Një ndikim vendimtar në këtë vendim kishte qëndrimi rus. Menjëherë pasi kishte marrë vesh për ultimatumin austriak, Ministri rus i Punëve të Jashtme e kishte nxitur Pashiqin dhe i kishte bërë thirrje që të dorëzoheshin menjëherë territoret shqiptare, në këtë mënyrë ta kalonte të gjithë përgjegjësinë për qëndrimin arbitrar mbi shpatullat e Austrisë, qëndrim i cili nuk mund të mos e dëmtonte në sytë e pjesës tjetër të Evropës. Diplomacia ruse përmes Ministrisë së Punëve të Jashtme këshillonte Qeverinë serbe që të ishte e kujdesshme ndaj çështjes shqiptare, duke mos i dhënë asnjë arsye Austro-Hungarisë për veprime ushtarake ndaj saj.

Tërheqja e ushtrisë serbe nga territoret shqiptare, që ishin përcaktuar në Londër kishte qenë e pashmagshme. Por edhe atëherë kur nuk kishte asnjë mundësi që të arrinte objektivat e tij, Beogradi zhvilloi një fushatë diplomatike për të “drejtën e tij” për çlirimin e “tokave serbe” dhe për misionin e kombit serb. Edhe kur duhej të tërhiqej, Serbia mundohej ta bënte këtë me lojra diplomatike dhe nën trysninë e diplomacisë ndërkombëtare. Ultimatumi austo-hungarez e kishte shtyrë Serbinë që ta pranonte realitetin. ushtarako-politik të Vjenës dhe aleatëve të saj. Qarqet diplomatike serbe i parashikuan masat ushtarake austro-hungareze, vënien nën kontroll të pikave strategjike në Novi-Pazar, në rast se Beogradi nuk plotësonte kërkesë.

Pashiq, kreator i politikës së jashtme serbe, nga kokëfortë dhe i papërkulur u bë menjëherë pragmatik; nga sfiduesi i papajtueshëm kundrejt Evropës, u ul në shtratin e pajtimit me realitetin. Sipas një shkrese që ai u kishte dërguar përfaqësive të veta në Vjenë, Berlin dhe Romë, ai i udhëzonte ata për qendrimin serb në lidhje me këtë situatë. Përfaqësuesit serb në këto kryeqendra të Fuqive të Medha do t’u deklaronin qeverive të atjeshme se “qeveria serbe dëshironte të jepte edhe një provë të qëndrimit të saj paqësor dhe kishte urdhëruar tërheqjen e ushtrisë në kufirin e caktuar nga Londra, me bindje se Fuqitë do të bënin gjithë çfarë duhet për ta shënuar kufirin në vend dhe për të penguar sulmet e reja të çetave shqiptare në territorin serb”. Ministri i Luftës u urdhërua të tërhiqte trupat nga territori i Shqipërisë, para se të skadonte afati i caktuar. Pashiq e quante tërheqjen si “urti politike dhe diplomatike”. Ai shpresonte në përfitime territorial se politika e Fuqive të Mëdha do ta merrte në konsideratë një korrigjim të vogël të kufirit në favor të Serbisë, mbështetur në kritere strategjike dhe ekonomike, dhe se po u dërgonte udhëzime përfaqësuesve serbë që të kërkonin nga qeveritë e huaja ta mbështesnin këtë synim.

Serbia ishte detyruar të tërhiqej nga kufijtë e shtetit shqiptar, por në anën politike Beogradi po bënte përpjekje të vazhdueshme ta ruante ndikimin e tij në pritje të situatave të reja më të favorshme. Presioni austriak që imponoi tërheqjen e forcave serbe, tregoi se Serbia pa mbështetje të jashtme nuk ishte e zonja të vepronte kundër marrëveshjeve ndërkombëtare, ndërkohë që asnjë nga fuqitë aleate nuk ishte e gatëshme të shkonte në luftë për të plotësuar ambiciet e shfrenuara të saj.

QSPA/

Gjon Françesk Albani lindi më 23 korrik 1649 në Urbino, Itali. Ishte papa i 243-të i Kishës Katolike. Ai shërbeu si papë nga zgjedhja e tij më 23 nëntor 1700 deri më 19 mars 1721. Në vitin 1668 diplomohet për drejtësi në Romë ku në fokus të studimeve të tij ishin edhe gjuhët e vjetra. Në vitin 1670 fillon karrierën kishtare. Në vitin 1687 zgjidhet sekretar i kanonikëve, më pas në 13 shkurt 1690, emërohet kardinal dhe më 23 nëntor zgjidhet Papë i kishës katolike.

Papa Klementi XI-Albani vdiq më 19 mars 1721 mbasi udhëhoqi kishën katolike për 21 vjet rresht. Mbas emrit të tij Papnor, ai kërkoi që t’i vendosej mbiemri i tj Albani, për t’i treguar botës mbarë se origjina e tij ishte shqiptare. Papa Albani në latinisht shkruhet: “Clementes Undecimo Albani Urbinas“ që në shqip do të thotë “ Shqiptari Klementi XI nga Urbino“. Emri i papës Albani mbeti në historinë e Shqipërisë si për punën e tij për bashkimin e Krishtërimit, organizimin e Kuvendit të Arbënit (1703) e për botimin e Akteve të tij në shqip e latinisht, vepër me rëndësi të dorës së parë për traditën tonë letrare, ashtu edhe për kontributin që dha në përhapjen e gjuhës e të kulturës në trojet shqiptare. Vdiq më 19 mars 1721 në Romë.

https://www.vaticannews.va/…/papa-klementi-xi…