Në përvjetorin e vdekjes së poetit që e ktheu mjerimin në klithmë, revoltën në art dhe vargun në një nga zërat më tronditës të modernitetit shqiptar.

Ishte vetëm 26 vjeç kur u detyrua të largohej nga kjo botë. Vetëm 26 vjeç, dhe megjithatë mjaftueshëm për të lënë pas një gjurmë letrare që nuk e ka zbehur koha. Fryma iu këput para se udha e tij të përfundonte; vargu u ndërpre në hovin e vet më të fuqishëm. Migjeni iku nga Shkodra i ngarkuar me mall, me sëmundje e me dhimbje, për t’u kthyer në kujtesën e saj si trishtim, si revoltë dhe si një dritë e pamëshirshme mbi plagët e kohës.

Më 26 gusht 1938, në sanatoriumin e Torinos, Migjeni mbylli sytë përgjithmonë, duke lënë pas një krijimtari jo të gjerë në vëllim, por monumentale në peshë. Vdekja e tij e hershme nuk e mbylli zërin e poetit; përkundrazi, e bëri atë edhe më të largët, më të thellë dhe më të pakohë. Në letrat shqipe të shekullit XX, ai mbetet një nga zërat më origjinalë, më të guximshëm dhe më shkatërrues të konvencave.

Me “Vargjet e Lira”, botuar më 1936, Migjeni çau njëherë e përgjithmonë muret e romantizmit të trashëguar dhe të idealizimeve abstrakte. Ai solli në poezinë shqipe një realitet që deri atëherë ishte parë shpesh përmes perdeve të idealizimit: urinë, sëmundjen, prostitucionin, varfërinë, dëshpërimin, hipokrizinë, pabarazinë dhe krizën e besimit. Poezia e tij nuk kërkon ta zbukurojë botën; ajo kërkon ta tronditë atë.

Migjeni nuk erdhi për t’i kënduar jetës ashtu siç duhej të ishte. Ai shkroi për jetën ashtu siç ishte.

Dhe kjo është arsyeja pse vargu i tij vazhdon të dhembë.

Përmes skicave poetike e prozës së tij, si “Luli i Vocërr”, “Molla e Ndalueme” dhe “A doli nuse Gjelina?”, ai zbriti në skutat ku shoqëria e kohës nuk donte të shihte. Ai pa fëmijën e varfër, gruan e shndërruar në viktimë të nevojës, njeriun e rrënuar nga uria dhe individin që përplaset çdo ditë me muret e një realiteti pa mëshirë.

Mjerimi te Migjeni nuk është thjesht mungesë e bukës. Është një gjendje e përgjithshme e ekzistencës. Është një forcë që depërton në trup, në ndërgjegje, në marrëdhënie dhe në moral. Ai e sheh atë si një përbindësh që ulet këmbëkryq mbi jetën njerëzore dhe e shndërron njeriun në peng të nevojës.

Kjo është fuqia e “Poemës së Mjerimit”: ta shndërrojë varfërinë nga një realitet ekonomik në një dramë të tërë njerëzore.

Migjeni nuk e përshkruan mjerimin me qetësinë e një kronisti. Ai e zmadhon, e mpreh, e shëmton dhe e ngarkon me tension dramatik, sepse kërkon që lexuesi të mos kalojë indiferent përpara tij. Mjerimi duhet të shihet, të ndihet, të dëgjohet si një klithmë.

Në këtë kuptim, ekspresionizmi i tij nuk është një zbukurim estetik dhe as një imitim mekanik i shkollave perëndimore. Është një nevojë e brendshme për të shpërthyer format e vjetra dhe për t’i dhënë zë një realiteti që nuk mund të shprehej më me gjuhën e harmonisë romantike. Vargu i Migjenit është i shqetësuar sepse edhe bota që ai përshkruan është e shqetësuar.

Ai e zhvendos vëmendjen nga bukuria e idealizuar te e vërteta e plagosur.

Te Migjeni, trupi bëhet një nga fushëbetejat kryesore të ekzistencës. Uria, kolla, zverdhja e fytyrës, dobësia, djersa, prostitucioni, sëmundja dhe vdekja nuk janë detaje anësore. Ato janë shenja të një bote të sëmurë. Trupi i vuajtur i njeriut bëhet metaforë e trupit të sëmurë të shoqërisë.

Dhe këtu qëndron një nga tragjeditë më të thella të Migjenit: ai vetë ishte i burgosur në trupin që donte ta çlironte përmes mendimit.

Tuberkulozi nuk ishte vetëm sëmundja që po i merrte jetën. Në universin e tij poetik, ai shndërrohet edhe në një metaforë të një shoqërie që nuk merr frymë, të një bote të kapur nga apatia, prapambetja dhe hipokrizia. Në “Kënga e Rinisë” dhe “Këngët e Pakëndueme”, vrulli shpirtëror përplaset me pamundësinë fizike. Rinia kërkon të shpërthejë, por trupi është i lodhur; ëndrra kërkon horizont, por realiteti ngre mur.

Kjo përplasje e bën revoltën e Migjenit tragjike.

Ai nuk është vetëm poeti që rebelohet kundër një rendi shoqëror. Është edhe njeriu që rebelohet kundër kufijve të vetë ekzistencës.

Në “Poemën e Mjerimit”, ironia bëhet një armë. Migjeni nuk ironizon për të zbavitur; ai ironizon për të zhveshur gënjeshtrën. Përplas moralin që predikohet me realitetin që jetohet. Përballë varfërisë së skajshme, ai pyet se çfarë vlere ka një mëshirë që nuk e shëron plagën, një këshillë morale që nuk e ushqen të uriturin, një ngushëllim për jetën tjetër që nuk e ndryshon ferrin e jetës së sotme.

Kështu, “dora që jep” nuk mjafton më.

Sepse dora që jep një kafshatë, por nuk pyet pse njeriu është i uritur, mund të qetësojë ndërgjegjen, por nuk e zhduk mjerimin.

Migjeni godet pikërisht këtë hipokrizi: një shoqëri që kërkon virtyt nga njerëzit të cilëve u ka mohuar mundësinë për të jetuar me dinjitet.

Në këtë univers, gruaja nuk prostituohet sepse ka zgjedhur mëkatin; ajo shtyhet drejt tij nga nevoja. Babai nuk vjedh sepse ka lindur hajdut; ai mund të vjedhë sepse uria e ka vendosur përballë një zgjedhjeje çnjerëzore. Fëmija nuk është i varfër sepse ka faj; ai është viktimë e një rendi që e ka harruar.

Kjo është arsyeja pse Migjeni nuk e lë mjerimin në periferi të poezisë. Ai e vendos në qendër dhe e detyron shoqërinë ta shohë në sy.

Edhe forma poetike pëson të njëjtin shpërthim. Migjeni çlirohet nga skemat e ngurta të metrikës tradicionale. Vargu i lirë, ritmi i çrregullt, sintaksa e copëzuar, thirrjet, pyetjet retorike, pikëçuditëset dhe ndërprerjet e papritura krijojnë një ligjërim që nuk ecën qetë: ai gulçon, përplaset, ndalet, shpërthen.

Forma e poezisë bëhet kështu vetë anatomia e përmbajtjes.

Një botë e thyer kërkon një varg të thyer për t’u shprehur.

Prandaj te Migjeni nuk kemi vetëm një revolucion tematik, por edhe një revolucion të ligjërimit poetik. Ai nuk ndryshoi vetëm atë për të cilën shkruhej; ndryshoi edhe mënyrën se si mund të shkruhej.

Në vend të elegjisë, solli protestën.

Në vend të idealizimit, realitetin.

Në vend të qetësisë, tensionin.

Në vend të harmonisë së rreme, disharmoninë e jetës.

Në vend të heshtjes, klithmën.

Migjeni e dinte se poezia nuk mund ta ushqente të uriturin, nuk mund ta shëronte të sëmurin dhe nuk mund ta përmbyste menjëherë padrejtësinë. Por ai besonte në fuqinë e fjalës për të zgjuar ndërgjegjen.

Prandaj “Vargjet e Lira” nuk janë vetëm një libër. Janë një tronditje.

Një tronditje që erdhi nga një djalosh i ri, i sëmurë, i brishtë në trup, por i jashtëzakonshëm në forcën e mendimit. Një poet që jetoi pak, por shkroi sikur e kishte kuptuar shumë herët se koha e tij do të ishte e shkurtër.

Në 26-vjetorin e tij, ai u largua nga jeta.

Por jo nga letërsia.

Jo nga Shkodra.

Jo nga kujtesa.

Dhe, mbi të gjitha, jo nga pyetjet që na la.

Sepse Migjeni nuk vdiq bashkë me trupin e tij. Vdiq vetëm njeriu që mbante atë trup. Poeti mbeti. Mbeti në vargjet që vazhdojnë të na trazojnë, në figurat që vazhdojnë të na dhembin, në revoltën që nuk pranon të plaket.

Sot, kur përulemi para kujtimit të tij, nuk kujtojmë vetëm një poet që vdiq i ri. Kujtojmë një zë që pati guximin të fliste kur të tjerët heshtnin; një mendje që nuk pranoi ta quante fat atë që ishte padrejtësi; një shpirt që, edhe i rrënuar nga sëmundja, kërkoi një botë më të drejtë.

Migjeni iku nga kjo botë më 26 gusht 1938.

Por 88 vite më pas, vargu i tij ende nuk ka vdekur.

Ai vazhdon të gulçojë, të protestojë, të pyesë, të akuzojë.

Dhe ndoshta kjo është forma më e lartë e pavdekësisë së një poeti, të mos pushosh së shqetësuari të gjallët.

Albert Vataj

Shqiprim Pula/

Sa herë që Kosova përballet me sfida në arsim, drejtësi, shëndetësi, ekonomi apo emigrim, akterë të politikës rikthehen te e njëjta parullë: anëtarësimi në NATO është synimi ynë strategjik.

Por, a është vërtet ky prioriteti më urgjent i Kosovës sot, apo është një narrativë që shpërqendron vëmendjen nga dështimet e brendshme?

Akterët politikë duhet t’a kuptojnë se një shtet nuk bëhet i fortë vetëm sepse është pjesë e një aleance ushtarake. Shteti bëhet i fortë kur ndërton institucione funksionale, shkolla cilësore, universitete serioze, një shtet të së drejtës që garanton barazi para ligjit, një sistem shëndetësor që u shërben qytetarëve, dhe një ekonomi konkurruese që krijon vende pune. Pa këto themele, çdo sllogan për anëtarësime—integrime strategjike mbetet politikisht i dobishëm, por praktikisht i zbrazët.

Sigurisht, askush nuk mund ta mohojë rëndësinë e sigurisë. Për një shtet si Republika e Kosovës, me sfida të hapura në raportet me Serbinë, siguria është një interes jetik. Megjithatë, nuk duhet të krijohet përshtypja se anëtarësimi në NATO është zgjidhja për çdo problem të vendit. Asnjë aleancë ushtarake nuk mund të zëvendësojë një sistem arsimor të dobët, një ekonomi të pazhvilluar apo institucione që nuk funksionojnë.

Po aq e rëndësishme është të pranohet se zhvillimi i shtetit dhe anëtarësimi në NATO apo organizata ndërkombëtare, nuk janë objektiva që përjashtojnë njëra-tjetrën. Përkundrazi, ato janë procese plotësuese dhe të domosdoshme për të ardhmen e Republikës.

Por, kur politikanët e paraqesin anëtarësimin si një objektiv të afërt, pa shpjeguar pengesat reale politike dhe diplomatike që ekzistojnë, lind pyetja nëse kemi të bëjmë me një strategji të mirëfilltë shtetërore apo me një premtim të përsëritur për konsum të brendshëm politik.

Po ashtu, është e gabuar të mendohet se zhvillimi ekonomik dhe siguria janë në kundërshtim me njëri—tjetrin. Përkundrazi, ato janë të ndërvarura. Një shtet me ekonomi të dobët, me arsim në krizë dhe me emigrim të vazhdueshëm të qytetarëve është një shtet i brishtë, pavarësisht aleancave ku bën pjesë.

Prandaj, narativi dhe debati publik duhet të ndryshojë. Pyetja nuk është nëse Republika e Kosovës duhet apo nuk duhet të synojë anëtarësimin në NATO-n. Sepse kjo është aspiratë legjitime. Pyetja është pse, pas më shumë se dy dekadash shtetndërtim, vazhdojmë të flasim më shumë për objektiva të jashtme sesa për dështimet që kemi brenda? Pse arsimi, sundimi i ligjit, shëndetësia dhe ekonomia nuk trajtohen me të njëjtin seriozitet si temat e sigurisë? Pse profesionistët vazhdojnë të largohen nga vendi, ndërsa politika u ofron vizione që nuk zgjidhin sfidat e përditshme?

Një shtet nuk matet vetëm me numrin e aleancave apo organizatave ndërkombëtare ku bën pjesë. Ai matet me cilësinë e jetës që u ofron qytetarëve të vet. Nëse Kosova nuk arrin të ndërtojë institucione të forta, një ekonomi konkurruese dhe një shoqëri që u jep njerëzve arsye për të qëndruar, atëherë edhe objektivat më ambicioze të politikës së jashtme do të mbeten të paplota.

Prandaj, synimi strategjik nuk duhet të reduktohet vetëm anëtarësimi në NATO apo organizata të tjera ndërkombëtare si parullë. Synimi strategjik duhet të jetë ndërtimi i një shteti që funksionon. Vetëm një shtet i tillë mund të jetë një partner i besueshëm dhe i respektuar në çdo aleancë ndërkombëtare.

(Me rastin e ditëlindjes së Nënë Terezës dhe dhjetëvjetorit të shenjtërimit të saj)

Simbolika e Nënë Terezës mbetet një testament moral për shqiptarët dhe për gjithë njerëzimin: rrënjët nuk të pengojnë të bëhesh universal; përkundrazi, vetëm ai që e njeh mirë origjinën dhe përgjegjësinë e tij mund t’i shërbejë botës me dinjitet. Ashtu si Gonxhe Bojaxhiu e shndërroi rrugëtimin e saj personal në një mision universal të dashurisë dhe mëshirës, edhe çështja shqiptare duhet ta shndërrojë energjinë e saj historike në një projekt të bashkuar, demokratik dhe evropian.

Prof.dr Skender Asani

Përvjetorët e figurave të mëdha nuk duhet të mbeten vetëm data ceremoniale të kujtesës kolektive. Ato marrin kuptimin e tyre të vërtetë kur shndërrohen në momente reflektimi mbi kohën në të cilën jetojmë, mbi sfidat që na rrethojnë dhe mbi përgjegjësinë që kemi ndaj brezave që do të vijnë. Ditëlindja e Nënë Terezës, Gonxhe Bojaxhiut të Shkupit, dhe dhjetëvjetori i shenjtërimit të saj, përbëjnë një rast të veçantë për të rikthyer vëmendjen jo vetëm te madhështia e veprës së saj humanitare, por edhe te filozofia e saj njerëzore, e cila sot tingëllon jashtëzakonisht aktuale përballë përçarjeve politike, shoqërore dhe kombëtare që po e karakterizojnë hapësirën shqiptare.

Në një kohë kur shqiptarët në të gjitha trojet e tyre përballen me tensione të brendshme, rivalitete të skajshme politike dhe një gjuhë publike gjithnjë e më përjashtuese, figura e Nënë Terezës shfaqet si një ndërgjegje morale që na kujton se asnjë projekt njerëzor nuk mund të ndërtohet mbi urrejtjen. Ajo nuk ishte politikane, nuk udhëhoqi lëvizje partiake dhe nuk ndërtoi doktrina ideologjike; megjithatë, ndikimi i saj mbi njerëzimin ishte shumë më i fuqishëm sesa ai i shumë udhëheqësve politikë. Arsyeja qëndron në thjeshtësinë e filozofisë së saj: njeriu duhet të vendoset përpara konfliktit, mëshira përpara urrejtjes dhe dialogu përpara përplasjes.

Nënë Tereza kishte aftësinë e rrallë që me fjali të pakta të përcillte mesazhe universale. Fjalët e saj nuk kërkonin triumfin e njërit mbi tjetrin, por kapërcimin e murit që i ndante njerëzit. Në këtë kuptim, filozofia e saj mund të lexohet edhe si një kulturë e parandalimit të konfliktit. Problemet nuk zgjidhen duke pritur që ato të arrijnë pikën e shpërthimit. Çështjet e vështira duhet të trajtohen në kohën kur ende ekziston hapësira për mirëkuptim, sepse historia dëshmon se edhe pas konflikteve palët detyrohen përsëri të ulen në tryezën e bisedimeve. Dallimi i vetëm është se pas luftës ose pas përplasjeve të mëdha, në atë tryezë ulen njerëz të lodhur nga humbjet, të rënduar nga plagët dhe të ndarë nga trauma që mund të zgjasë për breza të tërë.

Prandaj dialogu nuk është shenjë dobësie. Dialogu është forma më e lartë e përgjegjësisë historike.

Të flasësh përpara konfliktit do të thotë të shpëtosh energjinë njerëzore, institucionet, ekonominë dhe mbi të gjitha jetën e njerëzve. Kjo është arsyeja pse mesazhi i Nënë Terezës nuk duhet reduktuar vetëm në dimensionin fetar apo humanitar; ai mbart një potencial të fuqishëm etik për shoqëritë moderne, veçanërisht për ato shoqëri që jetojnë në hapësira të ndërlikuara historike dhe politike, siç është Ballkani.

Urtësia popullore shqiptare e ka përmbledhur në mënyrë të jashtëzakonshme absurditetin e vetëshkatërrimit me proverba që kanë mbijetuar ndër shekuj. “Fshati digjet, krihet plaka”, thotë populli, duke ironizuar indiferencën ndaj së keqes së përbashkët. Po aq domethënëse është edhe shprehja tjetër: “Për inat të vjehrrës, vdes djali.” Të dyja këto metafora nuk janë vetëm produkte të folklorit, por janë analiza të thella të psikologjisë shoqërore. Ato tregojnë se njeriu mund të arrijë deri në atë pikë sa, për shkak të inatit, egoizmit ose rivalitetit, të dëmtojë pikërisht atë që duhej ta mbronte.

Nëse këto proverba i lexojmë në kontekstin e sotëm shqiptar, ato marrin një kuptim alarmues. Përplasjet e vazhdueshme ndërmjet elitave politike, gjuhët përjashtuese, delegjitimimi i ndërsjellë dhe mungesa e kulturës së kompromisit krijojnë përshtypjen sikur energjia kombëtare po harxhohet në beteja të brendshme, ndërkohë që sfidat reale kërkojnë bashkim kapacitetesh. Demokracia nuk e përjashton konfliktin e ideve; përkundrazi, ajo ushqehet prej tij. Por ekziston një vijë e hollë ndërmjet konkurrencës demokratike dhe përçarjes që rrezikon interesin e përgjithshëm. Pikërisht këtë vijë duhet ta ruajnë elitat politike.

Në traditën shqiptare, sidomos në kohët e vështira, ekzistonte institucioni moral i pleqnarëve dhe pajtimtarëve. Ata nuk kishin domosdoshmërisht pushtet juridik, por kishin autoritet etik. Fjala e tyre dëgjohej sepse besohej se qëndronte mbi interesat e çastit. Sot shqiptarët kanë parlamente, akademi, universitete, media, institucione shtetërore dhe shoqëri civile shumë më të zhvilluar sesa dikur, por shpesh ndihet mungesa e atij autoriteti moral që do të mund të artikulonte interesin kombëtar mbi interesin e ngushtë partiak. Kjo mungesë e kulturës së ndërmjetësimit e bën krizën më të thellë, sepse konfliktet prodhojnë zhurmë, ndërsa pajtimi kërkon urtësi.

Përgjegjësia e brezit politik të sotëm është, për këtë arsye, shumë më e madhe sesa fitimi i një mandati ose ruajtja e një pushteti. Ka momente historike që nuk maten me kalendarin elektoral, por me pasojat që lënë mbi një komb. Sot shqiptarët ndodhen përballë një nevoje të qartë për të ndërtuar një minimum konsensusi strategjik mbi çështjet që tejkalojnë ndarjet partiake. Ky nuk është unitet ideologjik dhe as uniformitet politik; është vetëdije se disa interesa janë më të mëdha se çdo rivalitet i përkohshëm.

Fundi i shekullit XX solli ndryshime historike për kombin shqiptar. Shqipëria doli nga izolimi dhe hapi perspektivën e saj euroatlantike; Kosova, pas sakrificave të jashtëzakonshme, ndërtoi shtetësinë e saj dhe fitoi subjektivitet ndërkombëtar; ndërsa shqiptarët në Maqedoninë e Veriut arritën një avancim të rëndësishëm të pozitës së tyre kushtetuese dhe shtetformuese përmes proceseve politike që ndryshuan karakterin e shtetit. Këto arritje nuk janë dhuratë e historisë. Ato janë rezultat i përpjekjeve shumëbrezore, i sakrificës, diplomacisë, rezistencës dhe vizionit politik.

Por çdo arritje historike mbetet e cenueshme nëse nuk mbrohet me mençuri. Në Ballkan vazhdojnë të ekzistojnë interesa dhe politika që synojnë relativizimin ose dobësimin e proceseve që forcojnë pozitën politike të shqiptarëve. Pengesat ndaj proceseve integruese të Shqipërisë, përpjekjet për të minuar konsolidimin e shtetësisë së Kosovës dhe tendencat për të zbehur karakterin shtetformues të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut janë sfida që kërkojnë përgjigje të matur, institucionale dhe strategjike. Pikërisht në këtë realitet bëhet edhe më e rëndësishme që energjia kombëtare të mos shpërdorohet në vetëpërçarje.

Do të ishte paradoks historik që atë që kundërshtarët e interesave shqiptare nuk arrijnë ta realizojnë nga jashtë, shqiptarët ta prodhojnë vetë përmes fragmentarizimit të brendshëm. Një komb nuk dobësohet vetëm nga presioni i jashtëm; ai dobësohet edhe kur humb aftësinë për të dalluar se cilat janë çështjet mbi të cilat nuk duhet të luftojë me vetveten. Kjo kërkon pjekuri politike, kulturë institucionale dhe një elitë që e kupton se historia nuk i shpërblen gjithmonë fituesit e betejave të vogla, por ata që arrijnë të ruajnë interesat e mëdha.

Në këtë kontekst merr kuptim të veçantë edhe simbolika e Ditëve të Nënë Terezës. Jo rastësisht, tashmë prej një dekade, manifestimet kushtuar saj e nisin rrugëtimin nga Shkupi, vazhdojnë në Prishtinë dhe Tiranë, për t’u shtrirë më pas në mbarë hapësirën shqiptare. Ky itinerar nuk është vetëm gjeografik; ai është një hartë simbolike e kujtesës, kulturës dhe identitetit të përbashkët shqiptar. Edhe këtë vit, në dhjetëvjetorin e shenjtërimit të saj, ky rrugëtim do të marrë një domethënie të veçantë përmes librit dhe ekspozitës me titull “Udha misionare e Gonxhe Bojaxhiut drejt Nënë Terezës universale.” Vetë titulli përmbledh një proces të jashtëzakonshëm transformimi njerëzor, shpirtëror dhe historik: rrugën e një vajze shqiptare të lindur në Shkup drejt shndërrimit në një nga figurat më universale të njerëzimit.

Ky transformim nga Gonxhe Bojaxhiu në Nënë Terezën universale nuk nënkupton mohimin e rrënjëve të saj, por ngritjen e tyre në një dimension të ri. Ajo mbeti bijë e Shkupit, bijë e familjes shqiptare, bijë e kulturës së saj, por njëkohësisht u bë pronë morale e gjithë njerëzimit.

Pikërisht në këtë simbolikë mund të gjendet edhe një metaforë e fuqishme për rrugëtimin e çështjes shqiptare. Ashtu si Gonxhja u nis nga identiteti i saj konkret dhe arriti universalen përmes shërbimit, sakrificës dhe dashurisë, edhe çështja shqiptare duhet të transformohet nga fragmentarizimi drejt një perspektive të pjekur kombëtare, demokratike dhe evropiane. Rruga drejt suksesit nuk kalon përmes mohimit të identiteteve lokale apo dallimeve politike, por përmes aftësisë për t’i harmonizuar ato në funksion të një projekti më të madh historik.

Nëse Gonxhja shqiptare e Shkupit e gjeti udhën drejt universales, atëherë edhe shqiptarët sot duhet të gjejnë udhën e transformimit të energjisë së tyre politike në një vizion të përbashkët. Kjo do të thotë të kalosh nga kultura e reagimit drejt kulturës së ndërtimit; nga rivaliteti shkatërrues drejt konkurrencës demokratike; nga politika e ditës drejt strategjisë së dekadave. Kjo është ndoshta metafora më e fuqishme që ofron figura e Nënë Terezës në këtë përvjetor: madhështia nuk lind nga ndarja, por nga aftësia për ta tejkaluar atë.

Shqiptarët sot nuk kanë nevojë për një mendim unik. Një komb modern nuk ndërtohet mbi heshtjen e mendimit ndryshe. Ai ndërtohet mbi aftësinë për të bashkëjetuar me dallimet dhe për të ruajtur një drejtim të përbashkët strategjik. Integrimi evropian i Shqipërisë, konsolidimi i shtetësisë së Kosovës, avancimi i të drejtave dhe pozitës kushtetuese të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, zhvillimi i arsimit, kulturës, shkencës dhe bashkëpunimit mbarëshqiptar janë objektiva që kërkojnë vazhdimësi dhe jo improvizime politike.

Në këtë kuptim, uniteti nuk duhet kuptuar si slogan emocional. Ai është kategori historike dhe strategjike. Është aftësia e një kombi për të ruajtur interesat e tij madhore edhe atëherë kur brenda tij ekzistojnë dallime të forta politike. Një elitë e përgjegjshme nuk matet vetëm me aftësinë për të fituar zgjedhje, por me aftësinë për të mos e futur shoqërinë në rrugë pa dalje. Sepse konfliktet mund të prodhojnë fitues të përkohshëm, por shumë shpesh humbës të përhershëm.

Mesazhi i Nënë Terezës na rikthen te një e vërtetë e thjeshtë: paqja fillon shumë përpara se të nënshkruhen marrëveshjet. Ajo fillon në gjuhën që përdorim, në respektin që tregojmë ndaj kundërshtarit, në gatishmërinë për të dëgjuar dhe në kurajën për të falur. Një politikë që ushqehet vazhdimisht me përbuzje e përjashtim nuk mund të prodhojë stabilitet afatgjatë. Një shoqëri që ndërton ura komunikimi edhe në momentet më të vështira krijon kapacitet për të kapërcyer krizat pa i shndërruar ato në tragjedi historike.

Prandaj, në ditëlindjen e saj dhe në dhjetëvjetorin e shenjtërimit, nderimi më i madh që mund t’i bëhet Nënë Terezës nuk është vetëm përmes ceremonive përkujtimore. Nderimi i saj i vërtetë është rikthimi i kulturës së dialogut, i përgjegjësisë morale dhe i vetëdijes se e ardhmja e përbashkët është më e rëndësishme se fitoret e vogla politike. Nga Shkupi i saj, drejt Prishtinës, Tiranës dhe gjithë hapësirës shqiptare, udhëtimi simbolik i Gonxhe Bojaxhiut drejt Nënë Terezës universale duhet të lexohet edhe si një thirrje për transformimin tonë kolektiv: nga përçarja drejt bashkimit, nga kriza drejt vizionit dhe nga interesat e çastit drejt përgjegjësisë historike.

Historia nuk do t’i gjykojë brezat tanë vetëm për atë që fituan, por edhe për atë që ruajtën. Nuk do t’i kujtojë vetëm për betejat politike, por për aftësinë që patën të mbrojnë arritjet historike dhe t’u hapin rrugë perspektivave të reja kombëtare. Kjo është arsyeja pse sot kërkohet më shumë urtësi sesa zemërim, më shumë vizion sesa propagandë dhe më shumë përgjegjësi sesa triumfalizëm.

Simbolika e Nënë Terezës mbetet një testament moral për shqiptarët dhe për gjithë njerëzimin: rrënjët nuk të pengojnë të bëhesh universal; përkundrazi, vetëm ai që e njeh mirë origjinën dhe përgjegjësinë e tij mund t’i shërbejë botës me dinjitet. Ashtu si Gonxhe Bojaxhiu e shndërroi rrugëtimin e saj personal në një mision universal të dashurisë dhe mëshirës, edhe çështja shqiptare duhet ta shndërrojë energjinë e saj historike në një projekt të bashkuar, demokratik dhe evropian. Ky është mesazhi që i jep kuptim të vërtetë këtij përvjetori: të mos presim që urat të shemben për të kuptuar vlerën e tyre, por t’i ndërtojmë ato sot, me urtësi, dialog dhe besim në të ardhmen e përbashkët.

Nail Draga/

Ndonëse për diasporën shqiptare në Zarë deri me tani janë shkruar studime dhe artikuj me vlerë nga studiues të ndryshëm, siç janë: G.Weingrandi, C.Tagliavini, T.Erberi, S.Buzoliqi, M.Qurkoviqi, I.Ajeti etj., është evidente se të gjitha këto studime janë mbështetur në një numër shumë të kufizuar dokumentesh si në traditën e ruajtur gojore, kështu edhe të dhënat janë të pakta e aty këtu edhe të pasakta.

Një hap të rëndësishëm në lidhje me studimin e kësaj diaspore e bën Kruno Kërstiqi, i cili në fund të veprimtarisë së vet shkencore opinionit i dhuroi dy botime me vlerë mbi diasporën shqiptare në Zarë. Libri i parë i tij me titull ”Fjalori i të folmëve të Arbëreshëve të Zarës”(1987),është një monografi gjuhësore që është vlerësuar lart nga kritika si kontribut me rëndësi jo vetëm për albanologjinë, por edhe për ballkanologjinë. Ndërsa libri i dytë ”Vendosja e arbneshëve në Zarë”(1988), që po e marrim në shqyrtim paraqet studimin më të denjë deri më tani në lidhje me shkaqet e shpërnguljes dhe vendosjen e arbneshëve në territorin e Zarës.

Dr Kruno Kërstiqi(1905-1987), filozof, filolog dhe leksikograf i spikatur bën pjesë ndër figurat më të shquara nga Arbneshi(Arbanasi) i Zarës. Ai ka qenë njeri me erudicion të gjerë. Përveç se ka shkruar studime dhe artikuj profesionalë në vitin 1937 në Zagreb ka doktoruar nga lëmi i psikologjisë, në mënyrë të veçantë është marrë me hulumtimin e të kaluarës dhe të gjuhës së arbëreshëve të Zarës.

Siç na bën me dije në parathënien e këtij studimi A.Stipçeviqi, i cili e ka pëgatitur për botim këtë vepër, vdekja e pengoi autorin që të shkruaj një studim më të gjerë në lidhje me vendosjen e shqiptarëve në Zarë. Autori po ashtu cek Stipçeviqi, ka pasur ndërmend që të shfrytëzojë një lëndë bukur të gjerë të mbledhur kohë më parë në Arkivin Shtetëror të Zarës, ku edhe ka punuar në vitin 1949-1951. Artikullin e parë mbi arbëreshët e Zarës K.Kërstiqi e pat shkruar me rastin e 225-vjetorit të vendosjës së tyre në Zarë me titull “Arbëreshët e Zarës”, në gazetën lokale “Glas Zadra”, më 21.VIII.1951, ndërsa më vonë këtë punim e plotësoj me të dhëna të reja dhe e botoi me titull “Vendosja e arbëreshëve në Zarë”, botuar në “Zbornik Zadar”, Zagreb, 1964.

Në këtë punim ai bëri ca përmirësime të te dhënave të gjertanishme që patën shkruar Erberi, Qurkoviqi etj. Por, gëzon fakti se në lidhje me vendlindjen dhe të parët e tij, ai s´pat pushuar kurrë duke hulumtuar të dhëna të reja mu deri para vdekjes së tij. Vdekja e pengoi që kjo monografi të jetë më e plotë, sepse siç cek Stipçeviqi, këtij studimi ka dashur t´i bashkangjesë disa dokumente të pabotuara deri më tash në lidhje mbi vendosjen e arbëreshëve në Zarë.

Studimi është konceptuar në atë mënyrë që ate e bëjnë katër pjesë, ndërsa përveç parathënies, jepen edhe ilustrimet, shënimet e literaturës së pëdorur dhe shënimet mbi autorin. Të dhënat e para mbi shpërnguljen e arbëreshëve nga Kraja, datojnë nga viti 1726, që njëheresh sipas autorit është shpërngulja e parë e madhe. Këtë të dhënë pë të parën herë e jep vikari i arqipeshkvisë së Tivarit, Marko Deluchi(Lukish). Shqipëtarët e shpërngulur ishin nga krahina e Krajës, përkatësisht pjesa veriperëndimore e saj Shestani, si dhe nga fshatrat Ljare e Brisk, por nuk përjashtohet mundësia që të ketë qenë edhe nga ndonjë fshat tjetër. Këto të dhëna autori i paraqet në mënyrë të dokumentuar në saje të lëndës arkivore.

Mbi shkaqet e emigrimit të shqiptarëve nga Shqipëria turke, siç cekët në tekst, autori me të drejtë cekë se ato janë të komplikuara. Emigrimi, përkatësisht arratisja e tyre nga trojet stërgjyshore nuk është bërë nga shkaku i ruajtjes së fesë katolike, e dhënë kjo që ndeshet në raportet e shumë misionarëve katolikë të kohës. Ndonëse nuk duhet nënçmuar apriori edhe këtë të dhënë, sepse masat represive që pushteti turk ndiqte ndaj shqiptarëve, janë shkaqet kryesore që ndikuan të kjo popullatë për të marrë një rrugë të tillë. Nëse kësaj i shtojmë edhe të dhënën se popullata e përkatësisë katolike ishte rajë, me të drejta të kufizuara në çdo aspekt në krahasim me qytetarët e tjerë, atëherë çdo gjë është e qartë. Hapësira ku jetonte kjo popullatë ishte e papërshtatshme, kryesisht terren malor “monti superiori”, me tokë pune të kufizuar, gjë që ka ndikuar në emigrimin e popullsisë për kushte më të mira të jetës.

Përveç të dënave të lartëshënuara autori po ashtu ka analizuar edhe gjendjen e atëhershme brenda Perandorisë Osmane, e cila në atë kohë ishte në luftë me Persinë(1772-1736). Mu për nevojat e kësaj lufte Turqia kishte ndërmend të mobilizonte pesë mijë veta nga Shqipëria për ti dërguar në fronte me persianet. Kjo e dhënë krahas atyre që u cekën më lart, vetëm sa e ka shpejtuar procesin e emigrimit të tyre nga Shestani dhe të fshatrave përreth për në drejtim të Republikës së Venedikut. Të dhënat e misionarëve të ndryshëm që arbëreshët kanë emigruar nga “dashuria për fenë katolike dhe Republikën e Venedikut” janë të njëanshme dhe nuk kanë mbështetje shkencore.

Pas shpërnguljeve të mëdha të vitit 1726, autori bën fjalë edhe për disa shpërngulje të vogla(1726-1733), me ç´rast në Zarë u vendosën disa grupe të vogla familjesh apo individësh. Në lidhje mbi vendosjen e tyre në paralagje të Zarës autori cek se kemi të dhëna jo të sakta, të cilat për fat të keq janë interpretuar gabim nga studiues të ndryshëm. Kështu p.sh. duke analizuar një hartë të vitit 1778 në lidhje mbi ndarjen e pronave të tokës në Arbanas(Arbnesh) e duke i krahasuar ato të dhëna me burime të tjera të verifikuara, del se ajo hartë nuk ka pasqyruar gjendjen reale.

Në raportët e misionarëve të ndryshëm vazhdimisht në Zarë, pothuaj të gjithë kanë shpehur dëshirën që të vendosen pranë bashkëatdhetarëve të tyre në Arbanas e dhënë kjo që ka ndikuar në ruajtjën e identitetit të tyre kombëtar për një kohë të gjatë.

Shpërngulja tjetër e madhe është në vitin 1733, me ç´rast emigruan 150 individë, që për një trevë me popullsi të pakët isç ishte Shestani e fshatrat përreth do të thot shumë. Autori na bën me dije se shqiptarëve iu është bashkangjitur edhe njjë numër i vogël malazezësh nga Spiçi. K.Kërstiqi ngjarjet i shtjellon në diakroni e sinkroni, ai nuk bëhët rob i të dhënave arkivore dhe të materialit tjetër të hulumtuar duke i paraqiturato në mënyrë statike, por ngjarjet e kohës në Perandorinë Osmane i ndërlidh me konotacionet emundshme në Ballkan në përgjithësi, e në viset e banuara me shqiptarë në veçanti.

Emigrimi i shqiptarëve nuk mbeti pa jehonë as në qarqet ndërkombëtare, kështu që Republika e Venedikut nuk i pranonteme dëshirë refugjatët pas vitit 1733, sepse nuk donte të prishte marrëdhëniet me Porten.

Në lidhje mbi vendosjen e arbëreshëve në Zarë dhe ndarjen e pronave në Zemunik, me ç´ rast themeluan vendbanimin e tyre me emrin Arbanasi, autori në detaje jep të dhëna me interes rreth përshtatjes së tyre në rrethin e ri, si dhe me veprimtaritë e tyre ekonomike. Shqiptarët ishin të parët që në Zarë kultivuan kulturën e misrit, ata si vreshtarë të mirë që ishin në vendlindje, të tillë u treguan edhe në mjedisin e ri, më ç´rast dëshmohet se dy të tretat e pronave të tyre ishin vreshta. Edhe pse iu përshtatën rrethit të ri, për nga mënyra e të jetuarit ata nuk pësuan ndryshime të menjëhershme. Duke iu falënderuar arbëreshëve, dhe punës së tyre të vyer, rrethina e Zarës u bë e plleshme, sepse para ardhjes së tyre në këtë vend ajo ka qenë tokë e papunuar.

Jo vetëm arave të punës, por edhe pronave të tjera arbëreshët iu jepnin emrat(mikrotoponimet) shqipe siç janë p.sh. Vani i Brodanit, Shkambat,Vidhat, Bregdeti etj. Nga ky studim mund të nxirren të dhëna me interes në lidhje mbi evoluimin e antroponimeve dhe të patronimeve të popullatës në mjedisin e ri deri në ditët tona. Në fund të këtij vështrimi nuk na mbetet gjë për të thënë, vetëm për të konstatuar edhe njëherë se po të ishte përfunduar ky studim sa ka qenë gjallë autori kjo monografi do të kishte qenë më e plotë, por edhe si i tillë, është studim me vlerë dhe me interes jo vetëm për arbëreshët e Zarës, por edhe për të gjithë të tjerët që iu intereson e kaluara e kësaj diaspore shqiptare. Me këtë botim autori i ka bërë një nderim vendlindjes dhe të parëve të tij.

(Lexuar në kuadër të Tryzës së rrumbullakët, me rastin e 300-vjetorit të vendosjës së Arbneshëve në Zarë, Ostros –Krajë, më 3 gusht 2026)

Frank Shkreli/

Në 80-vjetorin e lindjes, një vështrim mbi veprën e shkrimtarit, historianit, publicistit dhe bashkëpunëtorit të Dr. Ibrahim Rugovës.

80-vjetori i lindjes së Jusuf Buxhovit m’u duk se është një është një rast i mirë për ta trajtuar figurën e tij jo thjesht si një përvjetor personal, por si një bilanc të një veprimtarie gjashtë-dekadëshe në letërsi, gazetari dhe historiografi. Buxhovi mbushi 80 vjeç më 4 gusht 2026 dhe këtë përvjetor e shoqëron edhe 60-vjetori i krijimtarisë së tij.

Ka përvjetorë që shkojnë e vinë, e për të gjithë ne shënojnë vetëm kalimin e viteve, por ka përvjetorë që na japin mundësinë të ndalemi përpara një vepre dhe një jete dhe verprimtarie të madhe. 80-vjetori i Jusuf Buxhovit është një nga ata përvjetor që dua ta kujtojë (megjithse me pak vonesë) me respektin që kam për të dhe për kontributin e tij gjatë viteve. Me Jusuf Buxhovin jam njohur fillimisht në fillim të viteve ’90, në Washington, në një periudhë vendimtare për Kosovën dhe për përpjekjet e saj për të fituar mbështetjen e Shteteve të Bashkuara dhe botës. Ai vinte në Washington si pjesë e delegacioneve të Presidentit Ibrahim Rugova, në kuadër të përpjekjeve të atëhershme për ta paraqitur çështjen e Kosovës para institucioneve qeveritare dhe qarqeve politike amerikane. Ishte koha kur diplomacia politike dhe ajo publike e Kosovës po ndërtonte themelet e mbështetjes së Shteteve të Bashkuara dhe çdo vizitë në Washington kishte një rëndësi të veçantë.

Në ato takime të para dhe më vonë, pata mundësinë ta njoh Jusuf Buxhovin, jo vetëm si gazetar, shkrimtar e publicist, por edhe si një intelektual të angazhuar drejtpërdrejt në çështjen kombëtare dhe si anëtar të ekipit politik e intelektual që shoqëronte Rugovën në përpjekjet e tij diplomatike të asaj kohe. Ky dimension i jetës së tij është shumë i rëndësishëm, sepse e plotëson figurën e Buxhovit si intelektual që nuk qëndroi vetëm në rolin e shkrimtarit, gazetarit dhe historianit, por u përfshi drejtpërdrejt edhe në jetën politike të Kosovës. Sidomos në periudhën e Ibrahim Rugovës, dallohej veprimtaria e tij politike dhe bashkpunimi i ngushtë me Presidentin historik të Kosovës. Në vitet vendimtare të rezistencës politike dhe institucionale të Kosovës, Buxhovi ishte pjesë e rrethit të intelektualëve që e mbështetën vizionin politik të Rugovës dhe rrugën e tij të veçantë drejt lirisë e pavarësisë. Si një nga themeluesit dhe drejtuesit e Lidhjes Demokratike të Kosovës në periudhën e hershme, ai kontribuoi në artikulimin politik të çështjes së Kosovës dhe në përpjekjet për ta ndërkombëtarizuar atë.

Përvoja e gjatë si gazetar dhe korrespondent në Gjermani i dha Buxhovit një njohje të drejtpërdrejtë të realiteteve politike evropiano-perëndimore nepërmjet kontakteve me qarqet politike e diplomatike të botës së lirë. Kjo përvojë e ndërthur me vizionin politik të Rugovës, e ka bërë Buxhovin një nga zërat intelektualë e politikë të rëndësishëm të asaj periudhe. Kjo njohje e hershme me të në Washington më ka mbetur si një nga kujtimet e mia që e lidh figurën e Jusuf Buxhovit me një periudhë kur fjala, argumenti dhe prania politike e intelektualëve shqiptarë në kryeqytetin amerikan, në fillim të 1990-ave, kishin një peshë të veçantë.

Më 4 gusht 1946, në Pejë, lindi një njeri që do ta ndërtonte jetën e tij intelektuale në disa fusha, njëherësh, si gazetar, shkrimtar, historian dhe publicist. Sot, në moshën 80-vjeçare, Jusuf Buxhovi shënon jo vetëm një jetë të gjatë, por edhe gjashtë dekada krijimtarie. Rruga e tij nisi në gazetarinë e kulturës në gazetën “Rilindja”, në vitin 1967. Më pas ai u bë redaktor dhe, për më shumë se dy dekada, korrespondent i kësaj gazete në Bon, në atë kohë kryeqytet i Gjermanisë Perëndimore. Përvoja gjermane do të ishte vendimtare për formimin e tij si studiues. Nga viti 2000 deri më 2008, ai iu kushtua kërkimeve në arkivat gjermane, duke e kthyer gazetarinë dhe përvojën e drejtpërdrejtë me botën perëndimore në një tjetër instrument për të lexuar historinë shqiptare. Frank SHKRELI/Përkatësia perëndimore e Shqiptarëve | Gazeta Telegraf

Por Buxhovi nuk mund të kuptohet vetëm si gazetar dhe as vetëm si historian. Thelbi i figurës së tij është pikërisht ndërthurja e këtyre dy dimensioneve me letërsinë. Ai studioi Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Universitetin e Prishtinës, ndërsa më vonë kreu studimet pasuniversitare në Histori, duke mbrojtur temën mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, bazuar në dokumentet gjermane. Kështu, letërsia dhe historia u bënë dy shtylla të një pune që synonte të depërtonte në kujtesën shqiptare. Në letërsi, Buxhovi ka ndërtuar një botë të tijën, ndërsa në historiografi ka ndërmarrë një projekt shumë më të gjerë: rivështrimin e historisë së Kosovës dhe të shqiptarëve përmes dokumentit, kujtesës dhe interpretimit historik.

Vepra shumëvëllimëshe “Kosova” është shprehja më e dukshme e këtij qëllimi. Vetë përmasat e këtij projekti e vendosin autorin përpara një detyre që shkon përtej një libri të zakonshëm historiografik. Ajo është një përpjekje për të ndërtuar një narrativë të gjerë mbi fatin dhe të vërtetën historike të Kosovës dhe të shqiptarëve. “Të shënohet e kaluara me qëllim që të mos harrohet dhe të përballemi me të kaluarën e ligët, si pjesë e përgjegjësisë së plotë që ka njeriu ndaj së Vërtetës dhe detyrimi që të gjithë të kemi — si individ dhe shoqëri — për të dëshmuar dhe për të mbrojtur të Vërtetën.” Këtu qëndron edhe një nga veçoritë më të rëndësishme të Buxhovit se ai nuk e sheh historinë vetëm si të kaluar, por si një forcë që vazhdon të ndikojë në të tashmen. Frank Shkreli: Ipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi, zbuluesi i parë i librit të parë shqip “Meshari” dhe shënimet e Gjon Nikoll Kazazit të Jusuf Buxhovit | Gazeta Telegraf

Në këtë kuptim, puna e tij historiografike ka qenë dhe mbetet edhe një përpjekje për ta nxjerrë historinë shqiptare nga kornizat e vjetra ideologjike komuniste dhe nga interpretimet e ndërtuara prej historiografive të huaja, sidomos asaj serbe. Në intervista të ndryshme, Buxhovi ka insistuar në nevojën që historiografia shqiptare të përballet me dokumentin dhe të çlirohet nga paragjykimet ideologjike.

Sigurisht, si çdo autor që prek tema të mëdha dhe të ndjeshme, edhe Buxhovi ka prodhuar debate. Disa prej tezave të tij historike kanë qenë dhe mbeten të diskutueshme në disa qarqe akademike. Por pikërisht këtu duhet parë një nga vlerat e tij. Me punën dhe veprat e tij ai ka nxitur debat mbi historinë shqiptare, duke mos pranuar që disa tema të mbeten të mbyllura në formulat tradicionale.

Sepse një intelektual nuk matet vetëm me numrin e veprave që shkruan. Ai matet edhe me pyetjet që u lë pas brezave. Dhe Buxhovi ka ngritur shumë pyetje. Çfarë dimë, realisht, për historinë tonë? Sa prej saj është shkruar nën ndikimin e politikës? Sa kemi ditur ta lexojmë dokumentin? Si duhet të ndërtohet kujtesa kombëtare? Dhe, mbi të gjitha, si mund të bashkëjetojnë letërsia, historia dhe përgjegjësia intelektuale? Në vitet e fundit, Buxhovi ka vazhduar të jetë aktiv në debatet mediatike dhe akademike për historinë, identitetin kombëtar dhe zhvillimet politike shqiptare. Në një intervistë më heret, me rastin e 80-vjetorit dhe 60-vjetorit të krijimtarisë, ai është rikthyer, pikërisht te marrëdhënia midis letërsisë, historisë, kujtesës dhe rolit të intelektualit në një shoqëri demokratike.

Kjo është ndoshta mënyra më e mirë për ta kuptuar figurën e tij. Jusuf Buxhovi është një intelektual që ka jetuar mes faktit historik dhe imagjinatës letrare, mes dokumentit dhe kujtesës historikee dhe mes gazetarisë e studimit. Në një kohë kur sot gazetaria shpesh është bërë e përkohshme, ndërsa letërsia shpesh e fragmentuar dhe debati historik i politizuar, një jetë e kaluar në kërkim të dokumentit dhe fakteve, në shkrim dhe në debat, përbën një trashëgimi që meriton të vlerësohet. Tetëdhjetë vjet pas lindjes së tij, mund të thuhet se Buxhovi i përket një brezi intelektualësh që e përjetuan Kosovën në një nga periudhat më të vështira të historisë së saj moderne dhe që, në mënyrën e tyre, u përpoqën ta dokumentonin, ta shpjegonin dhe të mbronin kujtesën e saj.

Prandaj 80-vjetori i Jusuf Buxhovit nuk duhet të jetë vetëm një urim. Duhet të jetë një moment për të rilexuar veprën e tij, për të vlerësuar kontributet e tij, për të diskutuar edhe tezat e debatueshme dhe për të vendosur këtë figurë në vendin që meriton në historinë e mendimit shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. 80- vjet jetë dhe 60- vjet krijimtari janë një rast për të uruar dhe për të nderuar njeriun, por edhe për të gjykuar veprën, ndërsa vepra e Jusuf Buxhovit është tashmë pjesë e kujtesës historike intelektuale mbarë-shqiptare.

Në këtë përvjetor shpreh mirënjohje për kontributin e Profesor Jusuf Buxhovit në letërsi, gazetari dhe historiografi. Vepra e tij ka lënë gjurmë të rëndësishme në kujtesën kulturore dhe historike mbarë-shqiptare duke pasuruar mendimin dhe debatin intelektual. Përmes shkrimeve dhe angazhimit publik, ai ka kontribuar në në ndërtimin e vetëdijes historike dhe identitetit historik kulturor kombëtar shqiptar. Ju uroj shëndet të mirë dhe vazhdim të suksesëshëm të krijimtarisë suaj intelektuale dhe kombëtare edhe për shumë vite.