Prof. Dr. Begzad Baliu/
Në veprën “Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg”, historia, sistemi onomastik nuk duhet kuptuar si një inventar neutral i emrave, por si një strukturë semantike aktive që organizon në mënyrë të ndërgjegjshme identitetin historik, raportet e pushtetit, simbolikën kulturore dhe funksionet narrative të tekstit. Emri – qoftë ai antroponim, toponim apo titull – vepron njëkohësisht si shenjë semiotike, si funksion narrativ dhe si koncept kognitiv, duke krijuar një rrjet të dendur kuptimesh që strukturon perceptimin e lexuesit. Në këtë kuptim, onomastika nuk është një shtresë periferike e rrëfimit, por një mekanizëm qendror i prodhimit të kuptimit, përmes të cilit figura e Skënderbeut dhe universi i tij diskursiv organizohen në mënyrë sistematike dhe funksionale.
Në tipologjinë e antroponimeve, një vend qendror zënë antroponimet heroike, të cilat ndërtojnë dhe stabilizojnë identitetin e figurës së Skënderbeut në disa nivele njëkohësisht. Formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti… I madhi Castriot… Skënderbeu…” dëshmojnë një shumësi emërtimesh që nuk janë rastësore, por përfaqësojnë shtresa të ndryshme kuptimore. Emri “Gjergj Kastrioti” shënjon identitetin historik dhe genealogjik të figurës; forma “Castriot” përfaqëson një ndërmjetësim evropian, përmes latinizimit apo italianizimit të emrit; ndërsa “Skënderbeu” funksionon si titull heroik dhe simbolik, i ngarkuar me kuptime të fuqishme kulturore. Në krahasim me Marin Barleti, ku dominon forma latine Scanderbegus, te Zanoviq kemi një shumëformësi të qëllimshme – “Castriot / Scanderbeg / Skënderbeu” – e cila realizon një unifikim të identitetit në plane të ndryshme kulturore dhe diskursive.
Në këtë mënyrë, antroponimi heroik shndërrohet në një njësi polifunksionale që bashkon dimensionin historik, simbolik dhe evropian të figurës.
Në të kundërt, antroponimet antagoniste ndërtojnë një sistem opozicional që strukturon konfliktin themelor të narrativës. Emra si: “Murati… Perandori turk… Mehmet… Ali Pasha…” nuk funksionojnë vetëm si referenca historike ndaj figurave konkrete, por si shenja të një sistemi kundërshtar, i cili artikulohet përmes binarëve themelorë: krishterim 
islam dhe Evropë Lindje. Këta antroponime krijojnë një polarizim të qartë semantik, ku figura e armikut nuk individualizohet thjesht, por kategorizohet si pjesë e një strukture më të gjerë ideologjike dhe kulturore. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me antroponime opozicionale, të cilat realizojnë funksionin e ndërtimit të një sistemi dualist ku përkufizohet identiteti i heroit përmes kundërvënies me tjetrin.
Një kategori e veçantë përbëhet nga antroponimet alegorike, të cilat përfaqësojnë një shtresë të re diskursive të shtuar nga Zanoviq dhe që mungon në modelin e Barletit. Emra si: “Menander… CLEARC… jetonte sipas ligjeve të natyrës…” nuk kanë referencë historike konkrete, por janë konstrukte filozofike dhe morale, të krijuara për të artikuluar një model etik universal. Këta antroponime shërbejnë për të vendosur një kornizë morale brenda së cilës do të interpretohet më pas figura e Skënderbeut, duke e përgatitur atë si mishërim të një ideali të caktuar të virtytit. Funksioni i tyre është thellësisht didaktik: ata nuk kontribuojnë drejtpërdrejt në zhvillimin e ngjarjeve, por në orientimin ideologjik dhe etik të rrëfimit. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me antroponime alegorike, të cilat përfaqësojnë një element të rëndësishëm të transformimit të tekstit nga historiografi në diskurs filozofik dhe moral.
Në vijim të strukturës onomastike, tipologjia e titujve përbën një komponent thelbësor në artikulimin e pushtetit dhe të legjitimitetit në tekstin e Stefan Zanoviq.
Titujt sovranë shfaqen si një nga format më të qarta të amplifikimit ideologjik, ku emërtimi nuk synon thjesht të identifikojë një pozitë politike, por të prodhojë prestigj dhe autoritet simbolik. Formulime të tilla si: “Mbreti i Shqipërisë, Duka i Madh i Epirit” nuk janë gjithmonë të mbështetura në një saktësi të rreptë historike, por funksionojnë si konstrukte diskursive që synojnë të rrisin statusin e figurës së Skënderbeut. Në krahasim me Marin Barleti, ku titujt mbeten më të lidhur me realitetin historik dhe me një ekonomi më të matur retorike, te Zanoviq kemi një hiperbolizim dhe një evropianizim të qëllimshëm të tyre, duke e integruar figurën në një hierarki simbolike më të gjerë evropiane. Në këtë mënyrë, titujt sovranë realizojnë një funksion të dyfishtë: legjitimojnë sovranitetin e figurës dhe e vendosin atë në një sistem prestigji ndërkombëtar, çka i përkufizon si tituj amplifikues, ku ndërthuren legjitimiteti dhe prestigji.
Paralelisht me këta, titujt religjiozë dhe simbolikë përbëjnë një tjetër shtresë të rëndësishme të diskursit onomastik, duke e lidhur pushtetin me dimensionin e transcendencës. Emërtime si “Perandor”, “Papa” apo formulime të tipit “mbrojtës i fesë” nuk kanë vetëm funksion përshkrues, por shërbejnë për të krijuar një autoritet të shenjtë, ku pushteti politik legjitimohet përmes referencës ndaj një rendi më të lartë hyjnor. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut dhe aktorët e tjerë të narrativës vendosen në një raport të ndërmjetëm midis tokësores dhe së shenjtës, duke krijuar një diskurs ku sovraniteti nuk është vetëm politik, por edhe moral dhe religjioz. Kjo e bën këtë kategori të funksionojë si titull sakral, i cili prodhon legjitimitet përmes lidhjes me transcendencën.
M bështetur në korpusin e toponimeve, analiza dëshmon se hapësira nuk funksionon thjesht si sfond gjeografik, por si një element aktiv në strukturimin e kuptimit dhe të narrativës. Toponimet e identitetit, si Shqipëria, Epiri apo veçanërisht Kruja, marrin një funksion qendror në këtë drejtim. Formulime si: “Kruja… kryeqyteti i shteteve të tij…” tregojnë se kjo hapësirë nuk përfaqëson vetëm një vend konkret, por një qendër simbolike të pushtetit dhe të identitetit. Në krahasim me Barletin, ku Kruja paraqitet kryesisht si një pikë strategjike në hartën e luftës, te Zanoviq ajo shndërrohet në një simbol të sovranitetit dhe të kujtesës kolektive. Kështu, kemi të bëjmë me toponime identitare, të cilat realizojnë funksionin e përqendrimit të kuptimeve politike dhe kulturore në një hapësirë të vetme.
Në të kundërt, toponimet e kufirit dhe të konfliktit, si Dibra, Serbia apo Hungaria , organizojnë hapësirën e narrativës si një zonë tensioni dhe përballjeje. Këto emërtime nuk shërbejnë vetëm për të lokalizuar ngjarjet, por për të strukturuar konfliktin në mënyrë hapësinore, duke krijuar një gjeografi të luftës ku kufijtë shndërrohen në pika kyçe të ndërveprimit dhe të përplasjes. Në këtë kuptim, ato funksionojnë si toponime liminale, që shënojnë kufirin midis dy rendesh dhe dy sistemeve kundërshtare.
Njëkohësisht, prania e toponimeve evropiane, si Stockholm, Hungaria apo Napoli , dëshmon një zgjerim të horizontit narrativ përtej hapësirës ballkanike. Këto emërtime kontribuojnë në vendosjen e figurës së Skënderbeut në një hartë më të gjerë evropiane, duke e integruar atë në një sistem referencial ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, hapësira e rrëfimit nuk mbetet e kufizuar në një kontekst lokal, por zgjerohet në një dimension universal, çka i bën këto toponime të funksionojnë si elemente universalizuese.
Në një plan më të përgjithshëm, sistemi onomastik i veprës organizohet mbi një strukturë binare të qartë, e cila përshkon të gjitha nivelet e rrëfimit. Kjo strukturë artikulohet përmes opozicioneve themelore si: Skënderbeu Murati te përbërësit e antroponimeve, Kruja Perandoria Osmane në rrafshin hapësinor, Mbret Sulltan në hierarkinë e titujve, dhe Liri Nënshtrim në aspektin ideologjik. Ky sistem opozicional është i pranishëm edhe te Barleti, por te Zanoviq ai bëhet më i theksuar dhe më i ngarkuar ideologjikisht, duke funksionuar si një mekanizëm i organizimit të kuptimit. Përmes kësaj strukture binare, rrëfimi nuk paraqet vetëm një histori, por ndërton një model të botës, ku identitetet, hapësirat dhe vlerat përcaktohen përmes kundërvënies së tyre sistematike.
Në nivelin më të thellë të analizës, dimensioni semiotik dhe kognitiv i sistemit onomastik në veprën e Stefan Zanoviq dëshmon se emrat nuk funksionojnë vetëm si njësi referuese, por si koncepte prototipike që strukturojnë përfytyrimin e botës në mendjen e lexuesit. Në këtë kuptim, antroponimet dhe toponimet nuk janë thjesht etiketa identifikuese, por nyje konceptuale që organizojnë kuptimin në mënyrë sistematike.
Figura e Skënderbeut, përmes shumëformësisë së emërtimit të saj, funksionon si prototip i heroit, duke sintetizuar një sërë cilësish që përbëjnë modelin ideal të trimërisë, drejtësisë dhe sovranitetit; në të kundërt, figura e Muratit artikulohet si prototip i tiranit, duke përfaqësuar autoritetin shtypës dhe kërcënimin ndaj rendit të lirë. Në planin hapësinor, Kruja shndërrohet në një prototip të rezistencës, një qendër simbolike ku përqendrohen kuptimet e qëndresës dhe të identitetit, ndërsa Perandoria Osmane funksionon si prototip i kërcënimit, një hapësirë konceptuale që mishëron rrezikun dhe dominimin. Kjo strukturë nuk është vetëm një organizim narrativ i elementeve të rrëfimit, por një mekanizëm kognitiv përmes të cilit lexuesi ndërton një model të botës, duke kategorizuar figurat dhe hapësirat sipas funksioneve dhe vlerave të tyre.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza onomastike tregon se sistemi i emrave në tekstin e Zanoviq-it është thelbësisht joneutral dhe funksionon si një mekanizëm strukturues i kuptimit.
Në krahasim me modelin e Marin Barleti, ruhet baza historike e emërtimeve dhe e referencave, por mbi këtë bazë ndërtohet një shtresë e re kuptimore, e karakterizuar nga universalizimi i figurave, simbolizimi i tyre dhe funksionalizimi ideologjik. Emrat nuk shërbejnë më vetëm për të identifikuar personazhet dhe vendet, por për të artikuluar vlera, për të ndërtuar opozicione dhe për të organizuar diskursin në mënyrë konceptuale. Në këtë kuptim, onomastika në këtë tekst përfaqëson një aparat semiotik të plotë, përmes të cilit historia transformohet në një sistem simbolesh, ku çdo emër mbart një funksion të shumëfishtë – referencial, narrativ dhe ideologjik – dhe kuptimi i rrëfimit ndërtohet përmes ndërveprimit të këtyre niveleve.