Në dritën e studimeve të historianit të palodhur dhe të talentuar të arkivave, Kujtim Nuro, rindërtimi i historisë demografike të trojeve shqiptare merr një dimension të ri shkencor dhe dokumentar. Përmes një hulumtimi të kujdesshëm në fondet e Arkivit Qendror të Shtetit të Republikës së Shqipërisë (AQSH i RSH), Nuro ka sjellë në dritë një pasqyrë statistikore monumentale të fillimit të shekullit XX. Ky dokument dëshmon me saktësi kirurgjikale strukturën etnike, gjuhësore dhe fetare të një prej rajoneve më të diskutueshme gjeopolitikisht në Ballkan: krahinës së Çamërisë dhe zonave kufitare si Kosturi, përpara se Konferenca e Londrës e vitit 1913 t’i shkëpuste ato padrejtësisht nga trulli amë për t’ia kaluar Greqisë.
Peizazhi gjeografik dhe territorial i zonës në studim.
Dokumenti i formuluar dhe i analizuar nga historiani Kujtim Nuro përfshin pesë krahina kyçe të asaj periudhe: Kosturin, Filatin, Paramithinë, Margëlliçin dhe Pargën. Nga pikëpamja gjeografike, ky territor përfaqëson dy realitete strategjike brenda ish-Vilajetit të Janinës dhe zonave kufitare me Maqedoninë:
- Boshti i Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç, Pargë): Një rajon me dalje vitale në Detin Jon (përmes Pargës) dhe me ultësira e fusha pjellore lumore që mundësonin një tregti të zhvilluar tokësore dhe detare.
- Krahina e Kosturit: E pozicionuar më në verilindje, kjo zonë shërbente si një urë lidhëse gjeografike mes botës shqipfolëse, sllavofone dhe greke, çka shpjegon edhe ndeshjen e madhe të interesave kombëtare në këtë pikë.
Analiza statistikore dhe etno-gjuhësore: Triumfi i elementit shqiptar.
Të dhënat e nxjerra nga Kujtim Nuro paraqesin një popullsi të përgjithshme prej 172,726 banorësh për të pesë krahinat. Kur zbërthehet kolona e kombësisë dhe asaj të gjuhës, vërehet një përputhje absolute që vërteton shkencërisht autoktoninë dhe dominimin shqiptar. Në katër krahinat e Çamërisë, shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese: në Filat ata arritnin në 90% të popullsisë (20,000 nga 22,200), në Margëlliç në 95.8% (27,600 nga 28,800), në Paramithi 78.1% dhe në Pargë 71.9%.
Nga ana tjetër, Kosturi shfaqet si një mozaik më i ndërlikuar, ku nga 96,326 banorë, shqiptarët udhëhiqnin si grupi më i madh etnik me 38.5% (37,118 banorë), të ndjekur nga bullgarët/sllavofonët me 32.1% (30,983 banorë) dhe vllehët me 15.5% (14,987 banorë).
Ajo që e bën këtë dokument të pakontestueshëm është kriteri gjuhësor. Përpiluesit e statistikës kanë regjistruar se 104,218 shqiptarë flisnin rregullisht gjuhën shqipe. Ky fakt rrëzon përfundimisht sistemin e vjetër osman të “Miletit” (i cili i ndante njerëzit vetëm sipas fesë) dhe dëshmon se popullsia kishte një vetëdije të qartë kombëtare të bazuar te gjuha amtare.
Kryqëzimi konfessional: Shpërbërja e miteve propagandistike.
[konfessional është një term që lidhet me besimin fetar, përkatësinë fetare ose doktrinën e një feje të caktuar].
Një nga kontributet më me vlerë të këtij studimi është mundësia për të kryqëzuar të dhënat etnike me ato të besimit fetar. Struktura e besimit e ofruar për këto krahina zbulon një realitet kompleks:
- Kosturi: Ka patur 37,118 myslimanë dhe 45,970 ortodoksë. Këtu numri i myslimanëve përputhet fiks me numrin e shqiptarëve, gjë që tregon se elementi shqiptar në këtë krahinë ishte tërësisht i konvertuar në Islam, ndërsa ortodoksia ndahej mes vllehëve, bullgarëve dhe grekëve.
- Çamëria dhe realiteti i çamëve të krishterë: Në krahinat e Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç, Pargë) numri i përgjithshëm i myslimanëve ishte rreth 58,000, ndërsa numri i shqiptarëve etnikë ishte 67,100. Kjo diferencë matematike prej rreth 9,100 personash dëshmon ekzistencën e një mase të madhe shqiptarësh të krishterë ortodoksë (çamë ortodoksë). Ata flisnin shqip dhe identifikoheshin si shqiptarë, duke thyer mitin e mëvonshëm të propagandës greke që e barazonte çdo besimtar ortodoks me kombësinë greke.
Zhvillimi socio-ekonomik dhe kulturor i Vilajetit të Janinës.
Këto krahina nuk ishin thjesht numra në një tabelë, por njësi vitale me një zhvillim të rëndësishëm ekonomik, social dhe kulturor, duke zënë një vend parësor në Vilajetin e Janinës. Rajoni i Çamërisë njihej si një hambar bujqësor, me prodhim të lartë të vajit të ullirit, agrumeve, drithërave dhe një blegtori të zhvilluar. Qendrat si Filati dhe Paramithia serveshin si nyje tregtare, ndërsa Parga si urë lidhëse detare. Ky prosperitet ekonomik shoqërohej edhe me një vitalitet kulturor; pavarësisht mungesës së shkollave zyrtare në gjuhën shqipe për shkak të ndalesave osmane dhe presionit të Patriarkanës, gjuha dhe traditat shqiptare ruheshin të gjalla në çdo familje.
Përfundime: Padrejtësia e Londrës 1913 dhe pasojat e saj.
Statistikat e nxjerra në dritë nga Kujtim Nuro ofrojnë argumentin më të fuqishëm historik se pse vendimi i Konferencës së Londrës i vitit 1913 ishte një tragjedi dhe një padrejtësi e hapur gjeopolitike. Fuqitë e Mëdha injoruan tërësisht parimin e vetëvedosjes etnike dhe vullnetin e popullsisë lokale. Duke i dhuruar Greqisë territore ku elementi shqiptar dominonte në masën mbi 80%, ato i hapën rrugën një kalvari të gjatë vuajtjesh për popullsinë çame.
Ky dokumentim i saktë shërben si dëshmi e spastrimit etnik dhe asimilimit kulturor që pasoi në dekadat në vijim (duke kulmuar me tragjedinë e viteve 1944-1945). Falë punës shkencore të historianëve si Kujtim Nuro, këto të dhëna mbeten të gdhendura në historografinë shqiptare si një aktakuzë e pashlyeshme ndaj vendimeve që copëtuan kombin shqiptar.
Prof. Dr. Pal Nikolli