Njё shqiptar dhe dy amerikanë, memorandum pёr Shqipërinë Presidentit Wilson nё Paris – Dielli

Nga Rafael Floqi/

Në qershor të vitit 1919, ndërsa Konferenca e Paqes në Paris diskutonte kufijtë e rinj të Evropës, në Washington mbërriti një memorandum që kërkonte mbrojtjen e Shqipërisë duke përdorur vetë gjuhën politike të Amerikës së Woodrow Wilsonit: vetëvendosjen, sovranitetin dhe të drejtën e kombeve të vegjël për të vendosur për fatin e tyre. Dokumenti mbante tri firma: George A. Plimpton, president i Pro-Albanian Committee of America; S. Arthur Baldwin, sekretar; dhe Christo A. Dako, këshilltar shqiptar.

Në krye qëndronte një amerikan. George Arthur Plimpton (1855–1936) ishte botues, filantrop dhe drejtues institucionesh arsimore. I diplomuar në Amherst College dhe me studime në Harvard Law School, ai u lidh më pas me firmën e njohur botuese Ginn & Company. Veprimtaria e tij shtrihej edhe në institucionet universitare dhe organizatat humanitare amerikane. Për shqiptarët, rëndësia e Plimptonit qëndronte pikërisht këtu: ai i jepte kauzës shqiptare një kredibilitet që dilte përtej diasporës. Një memorandum i firmosur prej tij mund të paraqitej në Washington jo vetëm si kërkesë e emigrantëve shqiptarë, por si një çështje që kishte fituar edhe mbështetës amerikanë.

Më pak i njohur mbetet S. Arthur Baldwin. Dokumentet e identifikojnë si sekretar të Pro-Albanian Committee of America, me veprimtari nga Jamestown, New York. Nuk kemi ende të dhëna të mjaftueshme për një biografi të plotë të tij. Megjithatë, funksioni i sekretarit sugjeron rolin organizativ që nevojitej për korrespondencën, shpërndarjen e memorandumeve dhe kontaktet e një fushate lobimi drejtuar Washingtonit.

Por njeriu që sillte argumentin shqiptar ishte Christo Anastas Dako. Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, gazetar dhe protagonist i organizimit shqiptaro-amerikan, Dako kishte qenë edhe president i Vatrës më 1913. Më vonë u përplas politikisht me Fan Nolin dhe u përfshi në krijimin e Albanian National Party, e cila dërgonte memorandume te Wilsoni, Departamenti i Shtetit dhe qeveritë aleate. Pavarësisht rivalitetit Noli–Dako, objektivi themelor mbetej i përbashkët: mbrojtja e Shqipërisë.

Dako kishte kuptuar se Shqipëria duhej t’i fliste Amerikës me argumente që përputheshin me idealet wilsoniane. Prandaj përdorte nocione si self-determination, independence, territorial integrity dhe government by consent. Ai botoi materiale në anglisht, ndër to më 1919 Albania, the Master Key to the Near East dhe hartën Albania and its Unredeemed Territories.

Memoriali i 11 qershorit 1919 ishte kulmi i këtij bashkëpunimi. Ai kërkonte jo vetëm njohjen e pavarësisë dhe sovranitetit shqiptar, por edhe korrigjimin e kufijve mbi baza etnike, duke përfshirë Kosovën dhe Çamërinë. Dokumenti paralajmëronte kundër copëtimit të Shqipërisë dhe kundërshtonte planet që i jepnin Italisë Vlorën dhe Sazanin. Madje deklaronte se “Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.” Kështu Vlora nuk paraqitej vetëm si territor shqiptar, por si çështje e stabilitetit ndërkombëtar.

Tri firmat përfaqësonin, në njëfarë mënyre, tri funksione: Plimpton sillte autoritetin amerikan, Baldwin organizimin dhe Dako argumentin shqiptar. Ishte një formulë e zgjuar lobimi. Mesazhi nuk ishte më vetëm “shqiptarët kërkojnë Shqipërinë”, por se amerikanë me autoritet kërkonin që parimet amerikane të zbatoheshin edhe për Shqipërinë.

Kështu, në verën e vitit 1919, beteja shqiptare zhvillohej jo vetëm në Paris apo në Ballkan. Ajo kishte mbërritur edhe në Washington. Përmes Plimptonit, Baldwin-it dhe Dakos, Shqipëria po krijonte një rrjet amerikan mbështetjeje dhe po përpiqej ta kthente mbijetesën e saj në një provë konkrete të parimeve që Woodrow Wilsoni i kishte premtuar botës.

MEMORIALI I “PRO-ALBANIAN COMMITTEE OF AMERICA” NË EMËR TË “NACIONALISTËVE”

Drejtuar Kryetarit të Komisionit për Punët e Jashtme të Senatit të Shteteve të Bashkuara

Ju lutemi të na lejoni t’i drejtojmë një apel këtij Trupi tuaj të Nderuar në favor të kombësive të vogla të prekura nga Lufta e Madhe Botërore: shqiptarëve, një prej popujve më të vjetër të Evropës, një komb që ka luftuar për shekuj për pavarësinë e vet, të cilën më në fund arriti ta shpallë më 28 nëntor 1912 dhe ta bëjë të njohur nga Fuqitë e Mëdha më 20 dhjetor 1912.

Shqiptarët,

duke marrë parasysh qëllimet për të cilat kjo luftë e madhe u zhvillua nga ana e Aleatëve;

duke marrë parasysh shërbimet që ata i kanë bërë çështjes aleate;

duke marrë parasysh gjithashtu drejtësinë e çështjes së tyre;

natyrshëm shpresonin se Konferenca e Paqes jo vetëm që do të sanksiononte pavarësinë e tyre dhe sovranitetin e vendit të tyre, por edhe se do të bënte një korrigjim të kufijve mbi baza etnike, në mënyrë që të rivendosej uniteti kombëtar dhe territorial i Shqipërisë, ku duhej të përfshiheshin krahinat e Çamërisë dhe Kosovës.

Ata shpresonin gjithashtu se Konferenca e Paqes do të dërgonte në Shqipëri një komision për të verifikuar përmasat e dëmeve të pësuara nga populli shqiptar gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës Botërore, si edhe për të përcaktuar njëfarë dëmshpërblimi për humbje kaq të tmerrshme.

Duke gjykuar nga ajo që ka dalë në dritë lidhur me vendimet e Konferencës së Paqes, miqtë e Shqipërisë janë shtyrë të besojnë:

1. se Italisë do t’i jepej në pronësi të plotë ishulli i Sazanit, porti i Vlorës me hinterlandin e tij, nga Vjosa në veri dhe lindje deri në krahinën e Himarës në jug, si edhe mandati mbi Shqipërinë;

2. se krahinat veriore dhe jugore të vetë Shqipërisë do të ndaheshin respektivisht ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë, duke i hequr kështu Shqipërisë atë sovranitet për të cilin ajo ka luftuar kaq heroikisht për shekuj.

Kjo do të nënkuptonte copëtimin e plotë të Shqipërisë dhe jo vetëm që ndeshet me kundërshtimin unanim të shqiptarëve, por edhe me vendosmërinë e tyre të palëkundur për t’i rezistuar çdo përpjekjeje të tillë për të disponuar mbi ta dhe mbi vendin e tyre.

Duhet kujtuar se shqiptarët lejuan Italinë të hynte në Vlorë në tetor 1914, pas një deklarate solemne dhe formale se ajo do ta kufizonte pushtimin vetëm në qytetin e Vlorës; se ky pushtim nuk ishte veçse një masë krejtësisht e përkohshme, pa karakter politik, me qëllim që të pengohej Austria ta përdorte atë port si bazë nëndetësesh.

Një vit më vonë, në tetor 1915, baroni Sonnino, duke folur në emër të Fuqive Aleate, e përsëriti këtë deklaratë solemne, duke thënë se Italia do t’u përmbahej vendimeve të Konferencës së Londrës, të cilat garantonin pavarësinë dhe tërësinë territoriale të Shqipërisë.

Në nëntor 1917 u bë publik Traktati sekret i Londrës, me anë të të cilit Shqipëria praktikisht i jepej Italisë sipas vijave të demarkacionit të përmendura më sipër.

E vetmja arsye pse shqiptarët nuk u ngritën atëherë me armë kundër italianëve ishte se nuk donin të paraqiteshin në dritë të keqe përpara Aleatëve dhe të dobësonin në Ballkan frontin aleat, pjesë e të cilit ishin.

Megjithatë, ata protestuan me çdo mjet që kishin në dispozicion kundër këtij pushtimi të maskuar italian dhe u përpoqën, sa më mirë që mundën, t’i bindnin Fuqitë e Mëdha dhe Konferencën e Paqes për të drejtat e tyre.

I gjithë kombi shqiptar dhe miqtë e Shqipërisë mendojnë se ia kanë shpjeguar qartë Konferencës së Paqes se cilat janë të drejtat dhe dëshirat e tyre në këtë çështje, kështu që çfarëdo vendimi që të marrë Këshilli i të Katërve, ai nuk do të merret nga padija, por me njohje të plotë të çështjes.

Ata duhet të vendosin nëse çështja shqiptare do të zgjidhet mbi bazën e parimeve të kombësisë dhe vetëvendosjes, apo nëse vendi do të ndahet mbi bazën e kërkesave imperialiste të fqinjëve lakmitarë, të cilët dëshirojnë të aneksojnë pjesë të Shqipërisë dhe ta vendosin pjesën tjetër të vendit nën mandat italian.

Sugjerimi për t’i dhënë Italisë mandatin mbi Shqipërinë është në kundërshtim të plotë me nenin 22 të statutit të Lidhjes së Kombeve, i cili thotë se “dëshirat e komuniteteve duhet të kenë një ndikim të posaçëm në zgjedhjen e mandatarëve”.

Ne nuk arrijmë ta kuptojmë se çfarë të drejte ka Italia për të marrë një mandat mbi Shqipërinë apo për të marrë cilëndo pjesë të saj; ose çfarë të drejte kanë Greqia apo Serbia mbi cilëndo pjesë të Shqipërisë.

Nëse kombet e vogla duhet të vendosin vetë për fatin e tyre, atëherë është e sigurt se ky popull trim, i cili ka bërë kaq shumë përpjekje për të drejtat e veta dhe ka qenë plotësisht besnik ndaj Aleatëve gjatë gjithë kësaj Lufte të Madhe Botërore, duhet të ketë jo vetëm të drejtën për t’u dëgjuar, por edhe të drejtën për të qeverisur vetveten.

Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.

Ky port kryesor i Shqipërisë i përket këtij populli. Ai është një nga burimet më të mëdha të të ardhurave të tij, ndërsa hinterlandi që do të merrej nga Italia është një nga pjesët më të pasura të vendit.

Në të vërtetë, pjesët e vendit që synohen t’u ndahen fqinjëve lakmitarë të Shqipërisë janë zgjedhur me vetëdije: ato do ta privonin Shqipërinë nga tokat e saj të prodhimit të drithërave dhe nga burimet kryesore të të ardhurave, me qëllim që të bëhej e pamundur ekzistenca e Shtetit Shqiptar.

Siç thamë më sipër, populli shqiptar ka luftuar me heroizëm të vërtetë për lirinë njerëzore dhe për çështjen e madhe të Aleatëve gjatë gjithë kësaj lufte; dhe i është dashur të përballojë shkatërrimin e vendit të vet, i cili ka qenë një nga fushëbetejat e frontit ballkanik, sepse duhet kujtuar se, kur u thye fronti ballkanik, territori shqiptar u përshkua dhe u shkel nga ushtritë.

Pikërisht për këtë arsye ne, Pro-Albanian Committee of America, dëshirojmë t’i drejtojmë apel Trupit tuaj të Nderuar që t’i bëhet drejtësi këtij populli të lashtë, të vënë në një sprovë kaq të rëndë nga rregullimet e Konferencës së Paqes.

Nëse Komisioni juaj dëshiron hollësi të tjera, ato mund t’ju jepen me kënaqësi nga zoti Christo A. Dako, anëtar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America, i cili e njeh mirë të gjithë situatën, po aq sa historinë e vendit të tij dhe marrëdhëniet e tij me fqinjët.

11 qershor 1919

(nënshkruar)

GEO. A. PLIMPTON

President i Pro-Albanian Committee of America

New York City

S. ARTHUR BALDWIN

Sekretar i Pro-Albanian Committee of America

Fenton Bdg., Jamestown, N.Y.

CHRISTO A. DAKO

Këshilltar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America

Boston, Mass.