Një analizë e zgjeruar historike, kombëtare, diplomatike, kulturore dhe strategjike mbi ndikimin e diasporës shqiptaro-amerikane në mbrojtjen e çështjes shqiptare.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Shqiptarët në Shtetet e Bashkuara të Amerikës përfaqësojnë njërën ndër diasporat më të organizuara, më patriotike dhe më me ndikim në historinë moderne të kombit shqiptar. Historia e tyre nuk është vetëm histori emigrimi ekonomik, por histori e mbijetesës kombëtare, e diplomacisë qytetare, e lobimit politik dhe e ruajtjes së identitetit shqiptar larg trojeve etnike.
Në mënyrë të veçantë, komunitetet shqiptare në Boston dhe New York City kanë luajtur rol vendimtar në momentet më të rëndësishme të historisë shqiptare — nga shpallja e pavarësisë së Shqipërisë, mbrojtja e kufijve etnikë shqiptarë, sensibilizimi i diplomacisë amerikane, e deri te çështja e Kosovës dhe ndërhyrja e NATO kundër regjimit serb.
Fillimet e emigrimit shqiptar në Amerikë
Emigrimi shqiptar drejt Amerikës filloi në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX. Shumica e emigrantëve të parë vinin nga: Korça, Kolonja, Përmeti, Dibra, Kosova, viset shqiptare në Maqedoni dhe Mal të Zi.
Arsyet e emigrimit ishin të shumta:varfëria ekonomike,represioni osman,kërcënimet nga fqinjët ballkanikë,mungesa e sigurisë kombëtare,përndjekjet politike.
Megjithatë, shqiptarët në Amerikë nuk e harruan kombin dhe origjinën. Ata filluan menjëherë organizimin patriotik dhe kombëtar.
Bostoni – Qendra historike e vetëdijes kombëtare shqiptare
Në historinë shqiptare, Boston ka rëndësi të jashtëzakonshme. Ky qytet u bë djepi i organizimit kombëtar shqiptar në diasporë.
Pikërisht aty u themelua në vitin 1912 Vatra — organizata më e rëndësishme shqiptaro-amerikane në histori.
“Vatra” kishte mision të qartë:mbrojtjen e kombit shqiptar, sensibilizimin e diplomacisë amerikane, mbështetjen për pavarësinë e Shqipërisë, ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare, organizimin e diasporës.
Në kuptimin politik dhe diplomatik, “Vatra” funksiononte si një “ministri e jashtme kombëtare” e shqiptarëve në diasporë.
Fan Noli – Figura emblematike e shqiptarëve në Amerikë
Një ndër figurat më të mëdha të kombit shqiptar ishte Fan S. Noli.
Noli:ishte themelues i Kishës Ortodokse Shqiptare, diplomat, politikan, përkthyes, shkrimtar dhe vizionar kombëtar.
Ai njësoi Amerikën si qendër diplomatike për afirmimin e shqiptarëve në arenën ndërkombëtare.
Në Boston, Fan Noli organizoi komunitetin shqiptar, mbajti ligjërata patriotike dhe krijoi lidhje me qarqet politike amerikane. Ai ishte ndër personalitetet që ndikuan në njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë.
Faik Konica – Diplomati dhe intelektuali shqiptar në SHBA
Krahas Nolit, rol historik pati edhe Faik Konica. Konica ishte: diplomat, publicist, mendimtar, kritik letrar, përfaqësues i kulturës shqiptare në Perëndim.
Ai e prezantoi kombin shqiptar para elitës amerikane dhe evropiane si popull me histori, identitet dhe kulturë të lashtë.
Konica dhe Noli krijuan një tandem historik që e ngriti çështjen shqiptare në nivele diplomatike ndërkombëtare.
Gazeta “Dielli” – Tribuna kombëtare shqiptare në Amerikë
Një rol të jashtëzakonshëm luajti gazeta Dielli. “Dielli”: mbrojti interesat kombëtare shqiptare, publikoi analiza diplomatike dhe historike, mobilizoi diasporën, ruajti gjuhën shqipe, luftoi propagandën antishqiptare.
Në shumë periudha historike, kjo gazetë ishte zëri më i fuqishëm i shqiptarëve në Perëndim.
Shqiptarët dhe mbrojtja e Shqipërisë në Konferencën e Paqes
Pas Lufta e Parë Botërore, Shqipëria rrezikonte të copëtohej nga shtetet fqinje.
Diaspora shqiptare në Amerikë organizoi: peticione, memorandume, protesta, takime diplomatike.
Një rol historik pati presidenti amerikan Woodrow Wilson, i cili kundërshtoi copëtimin e Shqipërisë në Konferenca e Paqes në Paris.
Ky ishte një moment vendimtar për mbijetesën e shtetit shqiptar dhe diaspora shqiptaro-amerikane ndikoi fuqishëm në këtë proces.
New Yorku – Kryeqendra moderne e diasporës shqiptare
Pas viteve ’60, e sidomos pas viteve ’80 dhe ’90, New York City u shndërrua në qendrën më të madhe shqiptare në Amerikë.
Në New York u krijuan:organizata patriotike,biznese shqiptare,media shqiptare,shoqata kulturore,rrjete të fuqishme lobimi.
Komuniteti shqiptar në New York u bë faktor me ndikim politik dhe ekonomik.
Roli historik i shqiptarëve gjatë luftës në Kosovë
Periudha 1998–1999 ishte prova më e madhe historike për diasporën shqiptare në Amerikë.
Në New York dhe qytete të tjera amerikane shqiptarët organizuan:protesta masive kundër regjimit serb,takime me senatorë dhe kongresmenë,fushata humanitare,mbledhje fondesh për refugjatët dhe luftën çlirimtare.
Shqiptaro-amerikanët ndikuan në sensibilizimin e opinionit publik amerikan për krimet e forcave serbe në Kosovë.Në atë kohë, diaspora shqiptare u shndërrua në një diplomaci aktive kombëtare.
Lobimi shqiptar në politikën amerikane
Shumë aktivistë dhe organizata shqiptaro-amerikane krijuan lidhje të rëndësishme me: senatorë, kongresmenë, diplomatë, institute amerikane.
Ata punuan për:mbështetjen e Kosovës,njohjen ndërkombëtare të shtetit të Kosovës,forcimin e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.Në këtë drejtim, diaspora shqiptare u bë faktor strategjik në politikën amerikane ndaj Ballkanit.
Shqiptarët në jetën akademike, juridike dhe ekonomike amerikane
Sot shqiptarët në SHBA janë të integruar në: universitete prestigjioze, sistemin juridik, mjekësi, biznes, teknologji, administratë publike. Shumë profesorë, avokatë, mjekë dhe afaristë shqiptarë kanë krijuar reputacion të lartë profesional, duke promovuar imazh pozitiv për kombin shqiptar.
Ruajtja e identitetit kombëtar dhe kulturor
Një ndër sfidat më të mëdha të diasporës ka qenë ruajtja e identitetit kombëtar.
Në New York dhe Boston funksionojnë: shkolla shqipe, qendra kulturore, aktivitete patriotike, akademi përkujtimore, organizime për festat kombëtare.
Kjo dëshmon se diaspora shqiptare nuk e ka harruar gjuhën, kulturën dhe historinë e saj.
Shqiptarët në Amerikë – urë lidhëse ndërmjet kombit shqiptar dhe Perëndimit
Diaspora shqiptare në SHBA ka qenë dhe vazhdon të mbetet: zë i fuqishëm i çështjes shqiptare, faktor diplomatik, mbështetje ekonomike, promotor i kulturës shqiptare, urë strategjike ndërmjet shqiptarëve dhe Amerikës.
Në shumë raste historike, shqiptarët në Amerikë kanë bërë atë që institucionet shqiptare nuk kanë arritur ta bëjnë.
Historia e shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, veçanërisht në Boston dhe New York City, është histori e sakrificës, e patriotizmit dhe e vizionit kombëtar.
Nga Vatra dhe Dielli, e deri te lobimi për Kosovën dhe afirmimi i shqiptarëve në jetën amerikane, diaspora shqiptare ka dëshmuar se mbetet një nga shtyllat më të fuqishme të kombit shqiptar.
Shqiptarët në Amerikë nuk kanë qenë vetëm emigrantë; ata kanë qenë ambasadorë të kombit, mbrojtës të çështjes shqiptare dhe faktor të rëndësishëm në historinë moderne shqiptare.