Vatra Chicago/

Albanian Bookfest Chicago 2026, një bashkëpunim i shkëlqyer i Vatra Chicago me librarinë “Alblibris”, Shtëpinë Botuese “Onufri”, Bujar Hudhri dhe Dr. Pashko Camaj. “Albanian Bookfest” nuk ishte thjeshtë një event. Ai bashkoi shkrimtarë, lexues dhe ëndërrimtarë, duke na kujtuar që librat janë ura që lidhin kultura, breza dhe ide. Në një botë që lëviz me shpejtësi, bookfest na fton të ndalemi, të kthejmë faqet dhe të rizbulojmë bukurinë e fjalës. Çdo libër që hapim ka potencialin të na ndryshojë, të na mësojë, frymëzojë dhe ndonjëherë shërojë. Kur mblidhemi për të nderuar letersinë duhet të festojmë guximin e atyre që shkruajnë, kureshtjen e atyre që lexojnë dhe lidhjet që krijojnë tregimet mes nesh. Sepse në fund “Albanian Bookfest” nuk është vetëm për librat, por ështe për përvojën e përbashkët njerzore të treguara mes historish…

Ishte një kënaqesi e veçantë të kishim mes nesh autorin e mirënjohur Z. Visar Zhiti, si dhe autorët e tjerë, Dr. Pashko Camaj, Zj. Mirela Kanini, Dr. Ernest Nasto. Pjesëmarrja e gjërë e bashkëatdhetarëve tanë në këtë event e ktheu në sukses dhe tashmë një traditë që do ta vazhdojmë dhe në të ardhmen. Një falenderim i veçantë i takon Qendrës Kulturore Shqiptare që na mundëson vazhdmisht ambientet e tyre dhe veçanërisht patriotit të devotshëm, Z.Naser Hoxha. Falenderojmë gjithashtu dhe perfaqësues të shoqatave të ndryshme që na nderuan me prezencën e tyre, si Zj. Arjana Jaupi, Z. Edon Shaqiri, etj. Mbi gjithçka falenderojmë komunitetin tonë të mrekullueshëm në Chicago i cili sa vjen dhe është më i bashkuar. Falenderojmë dhe bordin tonë drejtues për punën e tyre të palodhur si më poshtë:

Mirela Kanini (kryetare)

Ernest Nasto (nënkryetar)

Ardian Ruci (sekretar)

Artan Nati (arkëtar)

Dhimo Jano (anëtar i Kryesisë)

Anjeza Muca (anëtare e Kryesisë)

Klodiana Combi (anëtare e Kryesisë).

Zoti i bekoftë të gjithë shqiptarët

Në historinë moderne të kombit shqiptar, veçanërisht në periudhën e konsolidimit të shtetit shqiptar dhe në zhvillimin e diasporës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, figura e Kol Tromarës zë një vend të veçantë si një ndër veprimtarët më të angazhuar dhe si një nga drejtuesit e rëndësishëm të Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”, organizatë që luajti rol themelor në mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare në fillimshekullin XX.

Kol Tromara lindi më 28 nëntor 1884 në qytetin e Vlorës, në një familje me ndjenja të forta atdhetare. I ati, Spiro Tromara, dhe e ëma, Maria Tromara, ndikuan drejtpërdrejt në formimin e tij moral dhe kombëtar, duke e rritur në një mjedis ku ndjenja e përkatësisë kombëtare dhe dashuria për gjuhën shqipe ishin vlera themelore të jetës familjare. Arsimin fillor e nisi në Korçë, një nga qendrat më të rëndësishme arsimore dhe kulturore shqiptare të kohës, ndërsa më pas vijoi studimet e mesme dhe të larta në Itali, ku u formua në fushën e jurisprudencës në Universitetin e Milanos. Ky formim europian i dha atij një horizont të gjerë kulturor dhe politik, duke ndikuar në mënyrë të drejtpërdrejtë në orientimin e tij drejt veprimtarisë kombëtare.

Në fillim të shekullit XX, Kol Tromara emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe u vendos në Boston, qendra më e rëndësishme e diasporës shqiptare në atë periudhë. Aty ai u përfshi menjëherë në jetën organizative dhe patriotike të komunitetit shqiptar, duke u bërë pjesë aktive e lëvizjes që do të kulmonte me konsolidimin e Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”.

Në kuadër të kësaj federate, Kol Tromara u ngrit në pozita të rëndësishme drejtuese dhe në vitin 1915 u zgjodh Sekretar i Përgjithshëm i saj, duke marrë një rol kyç në administrimin dhe organizimin e veprimtarisë së “Vatrës”. Në periudha të caktuara ai ushtroi edhe funksione drejtuese të përkohshme në strukturën e federatës, duke u shquar si një nga figurat kryesore organizative të saj. Në këtë detyrë ai bashkëpunoi ngushtë me personalitetet më të shquara të kohës, përfshirë Fan Noli dhe Faik Konica, duke qenë pjesë e rrethit të ngushtë drejtues të diasporës shqiptare.

Veprimtaria e tij në “Vatrë” ishte e gjerë dhe e shumëdimensionale. Ai kontribuoi në organizimin e komunitetit shqiptar në SHBA, në forcimin e strukturave të federatës, në mbledhjen e fondeve për çështjen kombëtare dhe në mobilizimin e diasporës shqiptare në mbështetje të Shqipërisë në momentet më kritike të ekzistencës së saj shtetërore. Gjatë Luftës së Parë Botërore, “Vatra” u shndërrua në një qendër të rëndësishme të veprimit politik shqiptar në mërgim, duke luajtur rol të ngjashëm me një përfaqësi kombëtare të organizuar jashtë vendit.

Një nga kontributet më të rëndësishme të Kol Tromarës lidhet me përpjekjet e diasporës shqiptare për mbrojtjen e çështjes kombëtare në Konferencën e Paqes në Paris më 1919, ku u përcaktuan fatet politike të shumë kombeve evropiane, përfshirë edhe Shqipërinë. Në këtë kuadër, ai ishte pjesë e përpjekjeve të organizuara të “Vatrës” për të mbështetur delegacionin shqiptar dhe për të forcuar zërin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare.

Kol Tromara ishte gjithashtu i lidhur ngushtë me gazetën “Dielli”, organin zyrtar të Federatës “Vatra”, e cila shërbeu si një tribunë e rëndësishme e mendimit politik, kulturor dhe kombëtar të diasporës shqiptare në Amerikë. Në këtë mjedis intelektual u formësua dhe u artikulua një pjesë e rëndësishme e ideve patriotike të kohës, ku Kol Tromara kontribuoi si pjesë e rrethit aktiv të drejtuesve dhe bashkëpunëtorëve të federatës.

Edhe pse nuk figuron ndër firmëtarët e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912, ai i përkiste brezit të patriotëve që mbështetën fuqimisht këtë akt historik dhe që më pas kontribuan në konsolidimin e shtetit shqiptar. Lidhjet e tij ideore dhe politike me figurat e Pavarësisë e vendosin atë në vazhdimësinë e drejtpërdrejtë të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Përveç veprimtarisë politike dhe organizative, Kol Tromara u dallua edhe si një përkrahës i arsimit dhe kulturës shqiptare, duke mbështetur përhapjen e gjuhës shqipe dhe forcimin e vetëdijes kombëtare. Ai njihej si një njeri i formuar dhe i lidhur ngushtë me librin dhe dijen, duke përfaqësuar tipin e intelektualit patriot të diasporës shqiptare.

Pas kthimit në Shqipëri, ai vijoi veprimtarinë e tij në jetën publike dhe politike, duke mbetur i angazhuar në çështjet kombëtare dhe në zhvillimet e shtetit shqiptar. Megjithatë, me vendosjen e regjimit komunist pas vitit 1944, figura të tilla si Kol Tromara u konsideruan të papajtueshme me sistemin e ri politik për shkak të lidhjeve të tyre me diasporën dhe veprimtarinë e mëparshme nacionaliste.

Në vitin 1945, ai u arrestua, u gjykua dhe u dënua me vdekje nga regjimi komunist, duke u pushkatuar dhe duke hyrë në historinë tragjike të atyre personaliteteve shqiptare që u eliminuan në periudhën e konsolidimit të diktaturës.

Në vlerësimin historik, Kol Tromara mbetet një nga figurat më të rëndësishme të Federatës “Vatra” dhe një përfaqësues i denjë i diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai përfaqëson modelin e intelektualit patriot, organizatorit të përkushtuar dhe veprimtarit që i shërbeu çështjes kombëtare shqiptare me devotshmëri dhe vizion. Kontributi i tij në organizimin e diasporës dhe në mbrojtjen e interesave shqiptare në arenën ndërkombëtare mbetet pjesë e rëndësishme e historisë sonë kombëtare dhe një trashëgimi me vlerë të përhershme për kujtesën historike shqiptare.

Gjon F. Ivezaj

Me respekt të veçantë, Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra, gazeta Dielli, mbarë vatranët e shqiptaro-amerikanët përkujtojnë me nderim dhe vlerësim patriotin e shquar, vatranin e përkushtuar, aktivistin e flaktë të çështjes kombëtare, atdhetarin fisnik Zef Balaj. Katër vite pas largimit, zemërbardhi e shpirtmadhi Zef Balaj i mungon shumë familjes së tij e kujtdo që e ka njohur, punuar e bashkëpunuar me të. I veçantë si njeri, si frymë, si shembull, Zef Balaj ishte fisnik, vizionar, besnik dhe atdhetar në të gjithë angazhimin e tij për 6 dekada.

Zef Balaj la pas një emër të mirë, të respektuar e të nderuar dhe një trashëgimi të shkëlqyer familjare, patriotike, komunitare e atdhetare.

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra është krenare që e ka vlerësuar Zef Balajn titull nderimi SENATOR I PËRJETSHËM I VATRËS me motivacion: “Shembull i atdhetarit të vërtetë, anëtarit të denjë të Federatës Vatra, kontribues dhe veprimtar i palodhur, bamirësit të madh dhe mbi të gjitha, njeriut të mirë”.

Presidenca e Republikës së Shqipërisë gjithashtu e ka nderuar patriotin Zef Balaj për veprimtari patriotike e merita të veçanta atdhetare me Titullin e Lartë: “Kalorës i Urdhërit të Skënderbeut”.

Qoftë i përjetshëm nderimi dhe kujtimi për jetën dhe veprën e Zef Balaj.

Me mirënjohje dhe respekt të veçantë

Kryetari i Vatrës

Dr. Elmi Berisha

Prof. Dr. Vullnet Ameti/

Gëzuar Pashkët të gjithë vëllezërve ortodoksë!

Ka figura që i përkasin historisë, dhe ka të tjera që i përkasin ndërgjegjes. Fan Noli është nga ato të rrallat që nuk mund të kufizohen në kohë, sepse ai nuk jetoi thjesht në një epokë por u bë vetë boshti rreth të cilit filloi të rrotullohej vetëdija shqiptare.

Ta quash “qendër sizmiologjike” nuk është metaforë e rastësishme. Noli ishte ai që ndiente lëkundjet më të holla të shpirtit të kombit, ato që të tjerët as i dëgjonin e as i kuptonin.

Ai regjistroi në thellësi shekujsh dhimbjen, përçarjen, mungesën e vetëdijes, por njëkohësisht edhe mundësinë e ringritjes dhe si çdo sizmograf i vërtetë, ai nuk i krijoi këto dridhje por i përktheu, i bëri të lexueshme, i shndërroi në thirrje.

Atëbotë e karakterizuar nga konservatorizëm i varfër, Noli erdhi si një çarje në qiell. Emri i tij, Theofan “shfaqja e Zotit” duket sikur nuk ishte rastësi, por një paralajmërim i një shfaqjeje më të madhe: shfaqjes së mundësisë që shqiptari të bëhej i vetëdijshëm për veten.

Ai nuk ishte thjesht themelues i Kishës Autoqefale Shqiptare por themelues i një mënyre të re të të menduarit. Duke e sjellë liturgjinë në gjuhën shqipe, ai bëri një akt që në thelb ishte filozofik, e ktheu fenë nga një rit i huaj në një përjetim të brendshëm. Ai e zbriti hyjnoren në gjuhën e njeriut dhe e ngriti njeriun drejt dinjitetit të vet.

Por madhështia e tij qëndron pikërisht tek fakti se ai nuk u kuptua plotësisht. Si çdo figurë që ecën përpara kohës, ai u duk i tepërt, i çuditshëm, madje i rrezikshëm. Sepse Noli nuk ofronte rehati, ai kërkonte transformim.

Nuk pranonte kompromis me të keqen e zakonshme, me atë që shoqëritë e dobëta e quajnë “realitet”.

Në të vërtetë, drama e Fan Noli është drama e vetë ndërgjegjes shqiptare: një luftë e përhershme mes idealit dhe cinizmit, mes dritës dhe hijes, mes guximit për të ndryshuar dhe frikës për të mbetur po ai që je.

Ai përktheu Shekspirin, Servantesin, Bethovenin e shumë të tjerë, por përkthimi i tij më i madh ishte vetë Shqipëria nga një ide e paqartë në një projekt shpirtëror. Ai besoi se një komb nuk ndërtohet vetëm me kufij, por me vetëdije.

Sot, në këtë festë të Ringjalljes, figura e tij merr një dimension edhe më të thellë. Sepse Noli ishte, në mënyrën e tij, një apostull i ringjalljes shqiptare. Ai besoi tek një rilindje që nuk vinte nga jashtë, por nga brenda njeriut shqiptar nga drita e mendjes dhe pastërtia e shpirtit.

Dhe ndoshta pyetja më e madhe që na lë ai nuk është çfarë bëri për ne, por nëse ne jemi ende të aftë të dëgjojmë ato dridhje që ai regjistroi dikur.

Nëse po, atëherë Pashkët nuk janë vetëm një festë. Janë një kujtesë se ringjallja është gjithmonë e mundur për një njeri, për një shpirt dhe për një komb.

Dhe në fund, kur largohesh nga ajo hapësirë e mbushur me histori dhe shpirt, kupton se nuk je ti ai që e le pas atë vend por është ai vend që nuk të lë më ty.

Sepse Fan Noli nuk qëndron në muret e një kishe, as në faqet e librave, as në datat përkujtimore. Ai jeton në atë pjesë të heshtur të ndërgjegjes sonë, aty ku lind pyetja më e vështirë: a kemi guximin të jemi më të drejtë, më të thellë, më të vërtetë?

Kjo jo është therja më e madhe sepse Noli nuk na mungon si figurë… na mungon si standard.

Në këtë dritë të Pashkëve, ndërsa flasim për ringjalljen, ndoshta e vërteta më e dhimbshme është se ai është ende gjallë… por a jemi ne?

Vizita në Boston, në Katedralja Ortodokse Shqiptare e Shën Gjergjit, nuk ishte thjesht një vizitë por një përballje me historinë, me gjuhën, me vetveten. Sepse ka vende ku hyn si vizitor… dhe del prej andej si njeri tjetër.

Brenda atyre mureve, ku dikur fjala shqip u ngrit për herë të parë si lutje, ndjeva diçka që nuk përshkruhet lehtë. Ishte një përjetim i rrallë, thuajse i pashpjegueshëm, ku për një çast të vetëm ndjeva se koha ishte pezulluar dhe se Fan Noli nuk i përkiste së shkuarës, por ishte aty, i gjallë, i pranishëm, i heshtur dhe njëkohësisht i fuqishëm.

Teksa jehona e liturgjisë në gjuhën shqipe mbushte hapësirën, nuk dukej sikur dëgjoje vetëm një ritual fetar. Ishte si një dialog i thellë mes brezave, një vazhdimësi që kapërcente historinë. Në atë çast kuptova se disa figura nuk vdesin kurrë, sepse nuk kanë jetuar vetëm në trup, por në vetë strukturën shpirtërore të një kombi.

Noli nuk ishte vetëm një klerik, një politikan apo një shkrimtar. Ai ishte një ndërgjegje. Një “qendër sizmiologjike” që ndiente dridhjet më të thella të shpirtit shqiptar dhe i kthente ato në fjalë, në ide, në veprim.

Ai e kuptoi se një komb nuk humbet vetëm kur humb territorin por humbet kur harron të mendojë, kur pushon së ndjeri, kur pranon të jetojë pa dinjitet.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij.

Ai e solli Zotin në gjuhën e popullit, por njëkohësisht e ngriti popullin drejt një ideje më të lartë për vetveten.

Ai përktheu Ungjillin, por në të vërtetë përktheu shqiptarin tek shqiptari. Ai nuk ndërtoi vetëm një kishë ndërtoi një pasqyrë, ku një komb mund të shihte për herë të parë fytyrën e vet pa frikë.

Të ndjesh Fan Noli si të gjallë do të thotë të kuptosh se ai nuk është një kapitull i mbyllur, por një pyetje e hapur. Një sfidë që i bëhet çdo brezi: a jemi ne të denjë për atë vetëdije që ai kërkoi të zgjojë?

Në këtë kuptim, ai mbetet një sizmograf i përhershëm jo më për të regjistruar dridhjet e kohës së tij, por për të matur heshtjen tonë, kompromiset tona, largimin tonë nga ideali.

Dhe pikërisht këtu, në këtë festë të shenjtë të Pashkëve, figura e tij merr një dimension tjetër. Sepse ringjallja që ai predikoi nuk ishte vetëm shpirtërore në kuptimin fetar; ishte një ringjallje e mendjes, e dinjitetit, e guximit për të qenë më shumë se ç’jemi.

Nga ajo ditë në Boston, më mbeti një bindje e qartë: disa njerëz nuk jetojnë për të kaluar, por për të mbetur si dridhje e përhershme në ndërgjegjen e një kombi.

Fan Noli është pikërisht ajo dridhje që ende pret të dëgjohet.

A jemi gjallë mjaftueshëm për të mbajtur peshën e asaj që ai la pas?

Dhe ndoshta kjo është e vërteta që dhemb më shumë:

Sepse në fund, nuk do të gjykohemi për atë që kujtuam nga Fan Noli…por për atë që bëmë me atë që ai na mësoi dhe nëse një ditë dikush do të pyesë çfarë mbeti nga ne le të mos jetë heshtja përgjigjja.

Ndriçim Kulla/

Ka varre që heshtin si gurë të zakonshëm dhe ka varre që flasin. Ky është një nga ata që flet. Jo me zë, por me një jehonë të thellë që duket sikur vjen nga një kohë që nuk pranon të mbyllet. Para këtij varri nuk qëndron vetëm një trup i fikur, por një ndërgjegje që vazhdon të trazojë mendimin shqiptar. Këtu pushon një njeri që nuk u pajtua kurrë me mediokritetin, që e donte Shqipërinë me një dashuri të ashpër, të pamëshirshme, gati si një gjykatës që nuk fal.

Nëse do të kërkonim një figurë që mishëron paradoksin e madh të shpirtit shqiptar, do të na duhej të ndaleshim pikërisht këtu. Sepse Faik Konica ishte njëkohësisht dritë dhe hije, ndërtues dhe shkatërrues, dashnor i gjuhës dhe shpesh përbuzës i njerëzve që e flisnin atë. Ai nuk ishte një figurë e butë e Rilindjes, ai ishte një nga ato mendje që nuk pranonin të qetësoheshin, që nuk e gjenin paqen as në fitore, as në humbje.

Shqipja, kjo gjuhë e vjetër që kishte kaluar nëpër shekuj si një lumë i turbullt, gjeti tek ai një mjeshtër të rrallë. Në duart e tij ajo nuk ishte më vetëm një mjet komunikimi, por një armë, një pasqyrë, një instrument i hollë kirurgjik që mund të priste deri në thelbin e realitetit. Në një kohë kur ajo ende kërkonte trajtën e saj përfundimtare, kur ishte e ndarë në rrjedha e dialekte, ai e ngjeshi, e lëvdoi dhe i dha një finesë që ende sot mbetet e paarritshme. Pas Naim Frashëri dhe përkrah figurave si Fan Noli e Andon Zako Çajupi, ai u bë një nga arkitektët e asaj që ne sot e quajmë gjuhë letrare.

Por ndoshta më e çuditshme se gjuha ishte marrëdhënia e tij me kombin. Ai e deshi Shqipërinë jo si një vend që duhet përkëdhelur, por si një ide që duhet formësuar, shpesh edhe me dhunën e fjalës. Në një kohë kur të tjerët predikonin, ai sulmonte. Në një kohë kur të tjerët edukonin me durim, ai përdorte ironinë si kamzhik. Dhe pikërisht këtu lind ajo ndarje e madhe që e ndjek edhe sot figurën e tij: a ishte ai një edukator apo një gjykatës i pamëshirshëm?

Ndoshta përgjigjja është se ai i kishte të dyja, por në një mënyrë që Shqipëria e kohës nuk ishte ende gati ta pranonte. Sepse Rilindja shqiptare kishte nevojë për zëra që bashkonin, ndërsa ai shpesh përçante. Ajo kishte nevojë për butësi pedagogjike, ndërsa ai sillte një elitizëm të ftohtë, të mësuar në sallonet e Evropës. Duke jetuar larg, ai e pa Shqipërinë si një ide për t’u realizuar, jo si një realitet për t’u duruar.

Dhe megjithatë, pa të, kjo ide do të ishte më e varfër.

Nëpër faqet e tij, Shqipëria shfaqet si një vend që duhet të bëhet, jo thjesht të jetë. Ai nuk e pranoi kurrë atë siç ishte. Ai e kërkoi gjithmonë siç duhej të ishte. Në këtë kuptim, ai ishte më shumë një projekt sesa një njeri i kohës së vet. Dhe si çdo projekt i madh, ai mbeti i papërfunduar.

Para këtij varri, njeriu e ndien se historia nuk është e drejtë me ata që e tejkalojnë kohën e tyre. Ata shpesh duken të ashpër, të padrejtë, madje edhe arrogantë. Por ndoshta kjo është çmimi i të parit më larg se të tjerët. Sepse kush sheh më larg, sheh edhe më qartë mangësitë e së tashmes.

Dhe kështu, figura e Faik Konica mbetet si një gur i rëndë në ndërgjegjen tonë kombëtare. Ai nuk na lejon të rehatohemi në vetëkënaqësi. Ai na kujton se kultura nuk është zbukurim, por betejë; se gjuha nuk është trashëgimi e vdekur, por një organizëm që kërkon mjeshtër; se kombi nuk është një fakt i dhënë, por një detyrë e përhershme.

Ndoshta për këtë arsye, edhe sot, para këtij varri, nuk ndjejmë vetëm respekt. Ndjejmë edhe një lloj shqetësimi. Sepse ai na sheh ende, me atë vështrim të ftohtë e të mprehtë, sikur të na pyesë: çfarë keni bërë me atë që ju lashë?

Dhe kjo pyetje është më e rëndë se çdo monument.

Sepse monumentet ngrihen për të qetësuar ndërgjegjen e një kombi, ndërsa pyetjet e mëdha e trazojnë atë. Dhe Faik Konica nuk ishte nga ata që ndërtonte qetësi; ai ndërtonte shqetësim. Ai e dinte se një popull që rehatohet në lavdinë e vet të shkuarës, fillon të shuhet në heshtje.

Në këtë kuptim, ai mbetet një nga zërat më të pakëndshëm dhe më të domosdoshëm të historisë sonë. Sepse zërat e këndshëm të bëjnë të ndihesh mirë, por nuk të ndryshojnë. Ndërsa zërat si i tij, që shpesh therin dhe bezdisin, janë ata që e shtyjnë një shoqëri të dalë nga vetja.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse ai nuk u desh kurrë plotësisht.

Sepse ai nuk i dha shqiptarëve atë që ata donin të dëgjonin. Ai u tha atë që ata kishin nevojë të dëgjonin. Dhe këto dy gjëra rrallë përputhen.

Në këtë dritë, edhe ashpërsia e tij merr një kuptim tjetër. Ajo nuk ishte thjesht temperament. Nuk ishte vetëm egocentrizëm, siç shpesh është gjykuar. Ishte edhe një mënyrë për të tronditur një ndërgjegje kolektive që rrezikonte të mbetej në gjumë. Një përpjekje për të krijuar një elitë mendimi në një shoqëri që ende nuk e kishte formuar plotësisht atë.