Natyra shqiptare, me egërsinë e saj sublime dhe brishtësinë magjepsëse, do të mbetej një dëshmi e pazëshme, pothuajse e paeksploruar në përmasën e saj hyjnore, nëse nuk do të përthyhej përmes thjerrëzës së perceptimit shpirtëror të piktorit impresionist, Pashk Përvathi. Ajo që rrok syri dhe përpin adhurimi nuk është thjesht një hapësirë gjeografike, por një gjendje shpirti që pret të pagëzohet në telajo, nën shpimin e butë të penelatave dhe lëdhatinë e dritës.

Gjini të ndryshme të artit, me të njëjtën etje zbuluesish, janë përkulur para kësaj bukurie, duke e stolisur me adhurim dhe duke e burgosur “egërsinë” e saj në butësinë e penelit. Është një përpjekje titanike për ta përjetësuar natyrën në një ndalim kohe, siç bën Përvathi, aty ku rrahja e zemrës sinkronizohet me fëshfërimën e gjetheve dhe ku hapi i udhëtarit nuk rend më drejt destinacionit, por drejt përjetësisë, skajeve të tejme ku mund të mos mbërrij syri, por arrin të ndjej shpirtërorja.

Mjeshtri në kurthi e mrekullimit

Në këtë “kurth” magjik të mrekullimit ka rënë piktori Pashk Përvathi, i cili nuk mjaftohet me pasqyrimin e asaj që sheh syri, por kërkon atë që rrok instinkti, asaj që përbën përjetimin në çdo nivel të tij perceptues. Pashk Përvathi është një arkeolog i dritës, gërmon nën sipërfaqen e ngjyrës për të gjetur shkëlqimin e brendshëm të tokës sonë, njëjt si koha dhe stina që ngërthejnë parmendën në thellësi për të zgjuar thirrjet e bresave që prehen nën këtë truall betejash të shpirtit.

Për Përvathin, peizazhi nuk është dekor, por një monument i gjallë. Ai e ka marrë hirin e kësaj natyre të bekuar dhe e ka ngjitur në altarin e veprës së tij me një përkushtim pothuajse klerikal.

Te vepra e tij, impasti i rëndë dhe dridhja impresioniste krijojnë një teksturë, ku drita duket se ka peshë dhe ajri ka aromë. Çdo tablo është një “trokitje” mbi portën e të bukurës universale që deh vështrimin duke u derdhur brenda nesh si një zgjim në një magjepsje përjetimi.

Përvathi shkon atje ku qielli takon tokën

Vepra e tij qëndron lart, në atë lartësi ku kufiri mes tokës dhe qiellit fshihet nga mjegulla e artë e agimeve. Aty, ku ngjiten altaret dhe dëgjohen kambanat e qiellit, Pervathi ka ndërtuar një strehë për shpirtin shqiptar dhe ka shkruar një dhjatë për predikimin e asaj që për të është besim. Peneli i tij nuk pikturon thjesht pemë apo lumenj, male që futin kokën në re dhe maja që zbardhëdhojnë dimër-verë, det që valëzon si vello nuseje dhe panoramë që u mëkon hir largësive, por shkruan “këngën” që ata lëshojnë nën dritën e diellit tonë dritës.

Në këtë rrugëtim, ai mbetet jo vetëm një piktor, por një gardian i kujtesës estetike, duke na kujtuar se natyra është katedralja jonë e parë dhe vepra e tij, shënjimi që na lidh me të vërtetën e kësaj toke.

Arkitekt i dritës së ngjyrshme

Pashk Pervathi nuk është thjesht një piktor i peizazhit, ai shfaqet si arkitekt i dritës dhe një dëshmitar i shpirtit të tokës shqiptare. Peneli i tij nuk mjaftohet me pasqyrimin e nji pamjeje, por kërkon me nxjerrë në pah “frymëmarrjen” e natyrës, ti japë zë nji kodre e një mali, një lumi apo një shtëpie të vjetë, që duket sikur është shkrirë me dheun dhe me kohën, me hapësirën dhe mahnitjen.

Në universin e tij piktorik, drita nuk asht thjesht element ndriçues, por substancë që ndërton formën dhe emocionin. Ajo rrëshqet mbi sipërfaqe, depërton në thellësi dhe shndërrohet në gjuhë, në rrëfim të heshtun që flet për ciklet e natyrës dhe për përjetësinë e çasteve të vogla. Ngjyrat, të përzgjedhura me një ndjeshmëri të hollë, nuk përplasen, por bashkëjetojnë në harmoni, si një orkestër e qetë ku çdo ton gjen vendin e vet në një ekuilibër të menduem.

Peizazhet e tij nuk janë kurrë “zhurmuese”, ato ftojnë në meditim, duke u bërë pasqyrim i një qetësie të thellë shpirtnore.

Janë hapësina ku koha duket sikur ka ndaluar, ku e tashmja dhe e kaluara treten në njëra-tjetrën, duke krijue atë ndjesinë e kthimit, jo thjesht në një vend, por në një gjendje të brendshme, në një përjetim që pluskon në ngjyrje shpirti. Në to, shikuesi nuk është spektator, por pjesëmarrës në një përjetim që shtrihet mes kujtesës dhe ëndrrës.

Në këtë kuptim, arti i Pervathit është një formë e përkorë e kontemplimit. Ai nuk kërkon spektaklin, por thelbin, nuk ndërton për të impresionuar, por për të depërtuar butësisht në vetëdijen e atij që e sodit. Çdo tablo është një ftesë për të ndaluar hapin, për të dëgjuar heshtjen dhe për të kuptue se bukuria shpesh qëndron në atë që nuk thirret, por vetëm ndihet, thellësisht, thelbësisht.

Kështu, Pashk Pervathi mbetet një prej atyne zërave të rrallë të pikturës shqiptare që nuk e kërkojnë vëmendjen me forcë, por e fitojnë atë përmes një autenticiteti të qetë dhe një besnikërie të palëkundur ndaj natyrës dhe dritës, dy elemente që në duart e tij shndërrohen në poezi vizuale.

Poeti i dritës dhe magjisë së peizazhit

Nëse arti do të kishte nji stinë të përjetshme, ajo do të ishte stina e Pashk Pervathi. Profili i tij krijues përfaqëson një përqendrim të rrallë të harmonisë mes akordit të ngjyrave dhe ndjeshmërisë lirike, ku çdo goditje peneli funksionon si një njësi ritmike në ndërtimin e një simfonie vizuale, është një varg dhe një metaforë, është një drithërimë shpirti që shndërrohet në shpërthim drite në bredësi të ndijimit.

Tek ai, peizazhi nuk është thjesht një gjini, por një sistem shprehës, ku drita organizon hapësirën dhe ngjyra artikulon emocionin. Çdo element piktorik është i reduktuar në thelb, pa teprime, duke i dhënë veprës një pastërti strukturore dhe një qartësi ndijimore që komunikon drejtpërdrejt me shikuesin.

Në këtë përmasë të përkorë dhe të menduar, Pashk Pervathi shfaqet si një poet i dritës, ku magjia e peizazhit nuk qëndron në spektakël, por në aftësinë për të krijuar një gjendje, të qetë, të thellë dhe të qëndrueshme në kujtesë.

Estetika e dritës dhe atmosferës

Pashk Pervathi e trajton dritën jo si një faktor të jashtëm që ndriçon objektet, por si një substancë imanente që strukturon vetë pikturën, shtresëzim i ngjyrave dhe i gjëndjeve. Ajo nuk bie mbi formën, ajo lind prej saj, duke u bërë njëkohësisht burim dhe përmbajtje e përjetimit vizual.

Ai zotëron një ndjeshmëri të rafinuar për çastet kalimtare, për ato intervale të brishta ku drita transformon realitetin, arin e perëndimit që përkëdhel relievin, mjegullën e mëngjesit që zbut kufijtë e formave, apo transparencën e ajrit që e bën hapësirën të pulsojë. Këto nuk janë thjesht efekte atmosferike, por gjendje të artikuluara me një saktësi pothuajse meditative.

Në tablotë e tij, atmosfera nuk është sfond, por prani aktive. Ajri fiton densitet, freski dhe jetë, duke krijuar një ndjesi përfshirjeje ku shikuesi nuk e sodit thjesht peizazhin, por e përjeton atë si një realitet të brendshëm, të depërtueshëm dhe të gjallë.

Penelata dhe tekstura e “shpirtit impresionist”

Në gjuhën piktorike të Pashk Pervathi, penelata nuk është thjesht mjet ndërtimi, por akt shprehës që mbart ritmin e përjetimit. Stili i tij anon drejt një impresionizmi të përditësuar dhe të kudogjendur, ku forma nuk ngurtësohet në konture të prerë, por shpërndahet dhe ribashkohet me mjedisin përmes një lëvizjeje të lirë, të gjallë dhe të vetëdijshme, ku soditja shtanget dhe ngjyrat na tavolet jepen si një joshjeje.

Kjo liri nuk është spontane në kuptimin e rastësisë, por e disiplinuar nga një sens i mprehtë harmonie. Paleta e tij, e pasur dhe e nuancuar, ndërton marrëdhënie delikate mes të gjelbrave të thella, të kaltërave të tejdukshme dhe toneve tokësore, ku çdo ngjyrë nuk qëndron më vete, por hyn në dialog me tjetrën, duke krijuar një unitet organik të sipërfaqes.

Tekstura, ndërkohë, fiton një dimension taktil. Ajo nuk është vetëm për t’u parë, por për t’u ndier me sy: relievi i penelit sugjeron ashpërsinë e gurit, lagështinë e dheut, butësinë e gjethes. Kështu, piktura e Pashk Pervathi kapërcen kufirin e imazhit dhe bëhet një përvojë ndijore e plotë, ku “shpirti impresionist” nuk është stil, por gjendje që pulson në çdo fragment të sipërfaqes.

Profili i piktorit, dashnor i etnos dhe peizazhit

Pashk Pervathi shfaqet si një piktor që e ka përshkuar Shqipërinë me kavalet në krah, duke e përkthyer peizazhin në një gjuhë identitare. Për të, natyra nuk është thjesht një objekt estetik, por një strukturë ku ndërthuren memoria, karakteri dhe fryma e vendit, si një kushtrim i brendshëm që dëgjohet nga thellësia.

Ai nuk pikturon “bukurinë” në kuptimin sipërfaqësor, por thelbin e saj, atë që e bën një hapësirë të njohshme dhe të papërsëritshme. Në këtë sens, ai duket se njeh jo vetëm anatominë e pemës, por edhe psikologjinë e reve; jo vetëm formën, por edhe gjendjen që ajo mbart.

Kompozimet e tij mbështeten në një ekuilibër organik, ku çdo element gjen vendin e vet në një rend natyror dhe të paimponuar. Syri i shikuesit nuk drejtohet me forcë, por ftohet të lëvizë lirshëm brenda hapësirës piktorike, duke gjetur aty një ndalesë të qetë, një mundësi meditimi.

Tek Pashk Pervathi, horizonti nuk është kufi, por një vijë e hapur ku fillon kërkimi. Ai mbetet gjithmonë një ftesë për të parë përtej së dukshmes, për të depërtuar në atë dimension ku peizazhi shndërrohet në përvojë dhe në vetëdije.

Piktura si akt dashurie

Për Pashk Pervathi, akti i pikturimit merr trajtën e një raporti etik me natyrën, pothuajse një lutje e heshtur, ku subjekti nuk pushtohet, por respektohet dhe lartësohet. Ai nuk e imponon vizionin mbi peizazhin, përkundrazi, i nënshtrohet ritmit dhe frymëmarrjes së tij, duke kërkuar të kapë një të vërtetë që nuk është thjesht optike, por thellësisht emocionale.

Qoftë në ashpërsinë e relievit verior apo në butësinë e hapësirave bregdetare të jugut, ai ruan një besnikëri të qëndrueshme ndaj kësaj të vërtete të brendshme, që nuk kufizohet nga korniza e tablosë. Piktura e tij nuk mbyllet, ajo vijon përtej, si një jehonë që mbetet në ndërgjegjen e shikuesit.

Në këtë kuptim, Pashk Pervathi na mëson një mënyrë të të parit, jo thjesht si akt perceptimi, por si ushtrim mirënjohjeje. Ngjyra, në duart e tij, nuk është vetëm element formal, por bëhet gjuhë shpirtërore, një medium përmes të cilit realiteti përjetohet dhe fisnikërohet.

Në pikturën shqiptare të dekadave të fundit, ai qëndron si një hapësirë e veçantë drite, ku peizazhi nuk është pamje, por përvojë, jo vetëm një fragment i natyrës, por një gjendje që lind nga bashkëjetesa mes syrit që sodit dhe botës që i shfaqet. Në këtë marrëdhënie të rrallë, ai mbetet një figurë e përmbajtur, por e qëndrueshme, një “gardian i dritës” që e ruan dhe e përcjell atë si një trashëgimi të ndjeshme në historinë e artit shqiptar.

Peizazhi si gjendje e përthithur, meditimi i dritës dhe heshtjes

Pervathi nuk e trajton natyrën si objekt për t’u riprodhuar, por si një gjendje për t’u përthithur. Në tablotë e tij, drita nuk bie, ajo merr frymë. Ajo shpërndahet në sipërfaqe me një butësi që kujton një melodi , ku çdo ngjyrë është një notë e menduar, e matur dhe e vendosur me një vetëdije të lartë estetike. Peizazhet e tij, shpesh të zhveshura nga prania njerëzore, nuk janë bosh, por përkundrazi, të mbushura me një prani të padukshme, një qetësi që flet.

Në këtë kuptim, arti i Pervathit është një akt meditimi. Ai e ndërton hapësirën me një ekonomi të admirueshme formash, duke shmangur çdo teprim dhe duke kërkuar thelbin. Kjo e afron atë me një traditë të pikturës evropiane ku peizazhi është një mënyrë për të reflektuar mbi qenien, më shumë sesa për të dokumentuar një vend. Në disa prej punëve të tij ndihet një jehonë e largët e impresionizmit, jo si ndikim formal, por si një afri shpirtërore me idenë se drita dhe momenti janë thelbi i së dukshmes.

Profili i tij si piktor formësohet pikërisht në këtë tension mes disiplinës dhe ndjeshmërisë. Ai është një kërkues i heshtur i harmonisë, një ndërtues i hapësirave që nuk imponohen, por që të ftojnë të hysh brenda tyre.

Pashk Pervathi shfaqet si një poet i dritës dhe i heshtjes, një piktor që nuk e përdor penelin për të treguar botën, por për ta dëgjuar atë. Dhe pikërisht në këtë dëgjim të thellë, arti i tij fiton atë dimension të rrallë, të qenit jo vetëm pamje, por përvojë.

E shkuara në sytë e përlotur të së tashmës

Gjithnjë më kanë magjepsur sytë që notojnë në lot, njësoj si brigjet që, përmes shkumëzimeve, përcaktojnë skajet e pafundme të horizontit. Por në sytë e Pashk Përvathit, emocioni nuk mbetet thjesht ndjesi: ai shpërthen, shndërrohet në përjetim dhe merr trajtë në një përpjekje të pandalur për të prekur kufijtë ku drita e shpirtit të tij është mbrujtur deri në tablo.

Ëndrrat e tij u mëkuan në atë eter të brishtë shpirtëror të Manatit të Lezhës, në atë fshat ku zëri poetik i jetës përzihet me përditshmërinë e njerëzve që e sfidojnë kohën me mund, me shumë mund dhe sakrificë.

Atje nisi rrugëtimi i mjeshtrit, një udhëtim që do ta çonte drejt emrit dhe veprës, drejt vlerësimit dhe vendit që ai zuri, me të drejtë, në traditën e ndritur të pikturës shqiptare. Ai erdhi si një prani e heshtur, por me një akt të pazëvendësueshëm shprehjeje, duke e kthyer gjendjen dhe përjetimin në gjuhë ngjyrash e peneli.

Çdo copëz e së shkuarës ku ai hodhi hapat e parë drejt pushtimit të botës së madhe të artit, çdo kujtim e mall, lexohet me një qartësi gati drithëruese në ata sy që përloten, si një zë i thellë që zhytet në qenien dhe në gjendjet ku ai është mbrujtur, e ku rikthehet herë pas here për të ruajtur të paprekur Betlehemin e tij shpirtëror.

Nga Frank Shkreli

Shkoi në amshim në moshën 76-vjeçare lahutari i njohur i Malësisë së Madhe, Jonuz Delaj, njëkohësisht, edhe një nga figurat më autentike të folklorit shqiptar. I lindur në Nikç të Kelmendit, Malësi e Madhe, ai kishte filluar t’i binte lahutës që në moshë të re. Ashtu si pothuaj shumica e lahutarëve të shekullit të kaluar të atyre trojeve edhe Jonuz Delaj është frymëzuar nga vepra madhore, “Lahuta e Malësisë” e At Gjergj Fishtës. Kryetari i Bashkisë, Malësi e Madhe, Z. Tonin Marinaj duke shprehur ngushëllimet e tija familjes dhe kolegëve të tij, për këtë burrë të talentuar dhe të merituar tha se vepra e Jonuz Delajt to “mbetet e përjetshme për të gjithë malësorët” dhe për të gjithë shqiptarët. 

Në një njoftim të botuar në portalin e Bashkisë, Malësia e Madhe, jepet lajmi i zi se Malësia dhe mbarë Kombi shqiptar humbi një nga zërat më të rrallë të saj. Një ruajtës të trashëgimisë kombëtare dhe një dritë që ndriçoi kulturën dhe shpirtin e malësorve dhe të gjithë shqiptarëve. Shqiptaria humbi Jonuz Delajn, artistin e madh, Lahutarin e radhë, të “pa-arratishëmin”, siç e cilësoi këngëtari i njohur malësor Nikollë Nikëprelaj. Me lahutën në duar dhe me zemrën plot dashuri për traditën, ai i këndoi historisë sonë dhe trimërisë. Zëri i tij nuk ishte thjesht muzikë, por identitet, ishte një frymë që bashkonte brezat, thuhet në njoftimin e Bashkisë Malësi e Madhe.  Këtë instrument muzikor Jonuz Delaj ka thënë se e ka trashëguar nga babai dhe gjyshi që ishin mjeshtra të lahutës. Si motit, Lahuta dhe pushka ishin binom i çdo familje malësore. Thuhej në ato kohëra, se fëmijët bëheshin ose të pushkës ose të lahutës. 

Por sot, në heshtjen e maleve të Malësisë së Madhe, ku jehona e lahutës ka qenë gjithmonë frymëmarrja e shpirtit shqiptar, sot ndjehet një mungesë e thellë. Është shuar një zë që nuk ishte, thjesht, i një njeriu, por i një epoke i një kujtese dhe i një tradite të lashtë. Largimi nga kjo jetë i lahutarit të madh, Jonuz Delaj, është një humbje e pazëvendësueshme për kulturën kombëtare shqiptare. Ai nuk ishte vetëm interpretues i lahutës. Ai ishte një ruajtës i historisë, një rrëfimtar i gjallë I trimërive dhe i dhimbjeve të popullit shqiptar, Në lahutën e tij kumbonin legjendat e kreshnikëve të maleve tona, sakrificat e të parëve dhe krenaria e Malësisë. Çdo varg i kënduar prej tij, mbante mbrenda shqpirtin e një kombi që nuk harroi kurrë rrenjët dhe identitetin e vet të lashtë.  Me një përkushtim të rrallë dhe dashuri të thellë për traditën, ai me një numër të vogël lahutarësh të tjerë, arrijti ta mbajë gjallë një art që sot rrezikohet të zbehet nga koha. Në odat dhe festivatlet e shumta ku ai kçndonte, njeëzit nuk dëgjonin vetëm muzikë. Ata përjetonin histori, ndjenin emocion dhe lidheshin me identitetin e tyre stërgjyshor.

Sot, ndërsa Jonuz Delaj nuk është më midis nesh, trashëgimia që la pas mbetet e pavdeshme. Lahuta e tij do të vazhdojë të jetojë në kujtesën e atyre që e kanë dëgjuar, në zemërat e atyre që e deshën dhe në duart e brezave, që shpresojmë se do frymëzohen prej tij në të ardhmen.

U prehsh në paqe, o mjeshtër i madh i lahutës, Jonuz Delaj. Zani yt as i lahutës tënde nuk do shuhen kurrë, sepse jehona do të vazhdojë të dëgjohet ndër male, në histori dhe në shpirtin e çdo malësori e shqiptari, kudo që gjënden sot nepër botë.!

Frank Shkreli

Youtube — Jonuz Delaj – “malsoret janë ma te naltë se malet”—Këngë me lahutë

Youtube —Jonuz Delaj – Kanga e Nores nga viti 1976

                                                              At Gjergj Fishta dhe vepra e tij, Lahta e Malcisë, frymëzues të lahutar[ve si Jonuz Delaj

                       Jonuz Delaj, Lahutari i Malësisë së Madhe dhe i mbarë Kombit shqiptar u nda nesh: i frymëzuar nga vepra madhore, “Lahuta e Malësisë” e At Gjergj Fishtës.

Jonuz Delaj (I pari nga e djathta në foto me disa lahutarë nga Rugova) njihet si një ndër lahutarët që ka mbajtur gjallë këngën epike në zonën e Shqipërisë së Veriut dhe Kosovës. Ai ka kënduar për trimat e Malësisë, nderin dhe historitë e fisit. Figura e tij lidhet me odat tradicionale ku lahuta ishte qendër e kuvendit. 

Luan Rama/

Saimir Strati është gjithnjë befasues, gjithnjë në kërkim të një ideje të re, pasuar kjo me një imazh në mozaik, pasi bota e tij është mozaiku. Me beretën e tij të përhershme, siluetë e pandryshueshme që nuk mund ta përjashtosh nga portreti i tij, ky artist e ka bërë mozaikun pjesë të tij jetësore, frymë, ku me siguri figurat që i shfaq jeta e përditëshme ai i shikon përmes imazhit mozaik, një vështrim sa i lashtë aq dhe modern. Duke punuar me mozaikun në qytezat antike të Apolonisë, Bylis apo Amantias për vite me rradhë mendoj se dhe ëndrrat e tij sot janë mozaikale, dehja e tij artistike gjithashtu, thua se artizanët e hershëm të lashtësisë e dërguan këtë pinjoll drejt botës moderne që do të vinte. Dhe ky përjetim i përgjëruar ka sjellë tek ai frutet e veta siç na e tregojnë dhe 11 çmimet rekord në Guinnes.

E takova para dy ditësh në Ekspozitën Ndërkombëtare të artit pamor të hapur para dy ditësh në Carrousel du Louvre, ku piktorja Valerijana Krasniqi, kishte kuruar veprat e pesë artistëve mes të cilëve dhe Ramë Dardania, Jacqueline Bislimi apo Eve Monnier. Krijimet e Stratit bien menjëherë në sy dhe impakti viziv është i menjëhershëm pasi koncepti i tij është sa i thjeshtë e i qartë aq dhe i fuqishëm artistikisht. « Rrëfimi » është një gjetje e bukur për rrëfimin e mëkatit, të cilët të krishterët e bëjnë tek prifti në intimitetin e kishës, pas grilave të drunjta, ndërkohë që Strati na e prezanton përmes një figurë gruaje nudo, me barkun shtatzënë (ndoshta në një mozaik tjetër do na jetë një burrë) përtej një rrjete, e cila në fakt është një mozaik gozhdash të vogla vendosur në mënyrën e tij, ashtu siç përdor ai zakonisht objekte industriale apo tapa, kokra kafeje, etj.

Po aq interesante janë dhe tablotë e tjera krijuar me guacka. Mozaiku “Cadra” apo “Shiu” përmes një rrjedhjeje guackash të ngjitura, të krijon përshtypjen e shiut që bie. Janë copëza guackash të bardha apo të zeza e të hirta, ashtu siç shohim shiun përmes dritës që i bie. Nga ekspozita në ekspozitë Strati ka krijuar universin e tij mozaikal duke eksploruar hapësira e teknika të reja në vepra të thjeshta por që krijojnë estetikisht të bukurën që na rrëmben. Atë mund ta quajmë “Njeriu-Mozaik”!

Kristo Çipa/

(Disa mendime rreth gjendjes aktuale të këngës vendçe shqiptare)

Një ndër mrekullitë kulturore të trashëgimisë botërore është kënga jonë vendçe, e cila është në fronin prestigjioz të saj, atje ku i takon, por me emër të tjetërsuar. Objekti i këtij shkrimi nuk është ky deformim, por gjendja aktuale e kësaj kënge dhe disa mendime se si mund të qetësohen zhgënjimet dhe mund të drejtohen disa deformime. Shpesh disa opinionistë, që në fakt nuk kanë lidhje me këtë këngë, por si dashamirës apo me vendorigjinë nga këto treva, duan të bëjnë shpjegimin e origjinës së saj mbi një hipotezë që është sa pa baza, po aq edhe fluturake. Kënga s’mund të lindë nga vajtimi, ashtu si edhe e qeshura s’mund të lindë nga të qarët, apo dita s’mund të lindë nga nata. Ato kanë pika lidhjeje, por janë gjendje shpirtërore apo fenomene natyrore krejt të kundërta. Kënga vendçe s’mund të jetë imitim i zërave të natyrës, përderisa vetë njeriu është qenia që ka prodhuar tinguj dhe zëra më përpara nga krejt qeniet mbi tokë.

Kënga është gjendje shpirtërore e vetë njeriut dhe vatra familjare ka qenë “skena” ku është “kompozuar” dhe ka bërë provat e para kjo këngë. Bohoritja, logatja, ligjërimi janë nënshtresa të kësaj kënge që tregojnë se kënga nuk mund të lindë nga vajtimi, se vajtimi kurrë nuk u bë dot shumëzërësh.

Gjatë këtyre 36 viteve të ndryshimeve të thella dhe të shpejta që pësoi shoqëria shqiptare, pa dyshim që edhe gjendja burimore e këngës vendçe pësoi ndryshime të mëdha. Baza e saj ka qenë kryesisht fshati, i cili gati sa nuk është tharë si burim kënge për vetë arsyen që njerëzit emigruan si jashtë dhe brenda vendit dhe atje ku shkuan, në forma nga më të larmishmet, krijuan grupe kënge për të zbrazur shpirtin. Kjo situatë la pak mundësi që të kemi tashmë grupe autoktone dhe, për rrjedhojë, edhe variante kënge burimore dhe origjinale, siç janë Dukati, Himara, Piluri, Lunxhëria, Bënça etj.

Ky ndryshim demografik ka sjellë nevojën e krijimit të një komisioni me përbërje institucionale dhe pjesëmarrje të drejtuesve të shumë grupeve dhe shoqatave kulturore për ta kornizuar (jo kontrolluar) këtë këngë për të qenë sa më afër burimores dhe autoktones.

Në integrimin e përgjithshëm rajonal, europian dhe botëror të folklorit në përgjithësi dhe këngës vendçe në veçanti, pjesëmarrja në shoqatat e mëdha ndoshta do të ishte një ndër udhët më efikase, por fatkeqësisht këto shoqata kanë dekada që janë monopolizuar dhe më shpejt do të futemi në BE se sa në këto shoqata. Pjesëmarrja në evenimentet që organizojnë këto shoqata ka qenë shumë e kufizuar për shumicën dërrmuese të grupeve dhe shoqatave të këngës vendçe, për të mos thënë që është vetëm në një dorë. Dhe jo vetëm që është monopolizuar në një dorë, por edhe cilësia e përfaqësimit ka qenë mjaft e dobët, duke paraqitur si ajkë të këngës vendçe edhe këngë të tilla si “Lidhe qenin ti moj qëne!”. Këta përfaqësues duhet të dinë se atë që ka monopol gjeniu nuk mund t’ia marrë në dorë njeriu!

Kënga vendçe dhe folklori në përgjithësi në vendin tonë sot vuan nga mungesa e drejtuesve profesionistë dhe tekst- e melodi-bërësve, duke lënë një boshllëk të madh në cilësinë e këngës vendçe. Perlat e mëdha të këngës vendçe shqiptare kanë pasur edhe autorë të mëdhenj. Mungesa e këtyre vjershëtorëve ka lënë hapur shtegun për të rikthyer në këtë këngë edhe tekste të vjetra pa pikën e vlerës dhe me subjekte jashtë realitetit që jetojmë. Kënga jonë vendçe është e bukur dhe me vlerë se ajo është para së gjithash bashkëkohore. Realiteti është brumi ku gatuhet shumëzërshja.

Vetëofrimi i shumë lëvruesve të kësaj kënge si specialistë folklori është sot një dukuri sa donkishoteske, po aq edhe dëmprurëse. Ministria e Kulturës si institucion qendror dhe Qendra e Veprimtarive Folklorike Kombëtare duhet t’i dalin për zot këtij fenomeni. Ne sot kemi të gjallë personalitete të mëdha si Zhani Ciko, Bardhosh Gaçe, Afërdita Onuzi, Shaban Sinani, Naxhi Kasoruho, Ermir Dizdari, Thoma Gaqi, etj., që kanë njohje dhe mendim të thellë për folklorin në përgjithësi dhe këngën vendçe në veçanti, të cilët mund të kualifikojnë edhe personalitetet në rritje të kësaj kënge.

Përveç problemeve në mangësitë e ruajtjes dhe transmetimit të këngës vendçe, kemi edhe dukuri pozitive që na bëjnë optimistë për jetëgjatësinë e kësaj kënge. Kemi shumë të rinj e të reja, fëmijë të shkollave 9-vjeçare dhe nxënës të shkollave të mesme që e dashurojnë dhe e interpretojnë këtë këngë. Ashtu siç një sportist i ri gjurmohet dhe stimulohet, edhe këngëtari apo këngëtarja e re duhet të ketë të njëjtin fat apo përkrahje. Sigurisht që kjo bëhet me anë të bartësve të folklorit që sot janë ende gjallë dhe mund ta kryejnë këtë mision pranë shkollave, por kjo në mënyrë institucionale, nën drejtimin e shtetit.

Fidanishtja e këngës vendçe nga shoqëria duhet konsideruar si vend i shenjtë.

Vlerësimi moral i bartësve të kësaj kënge sot është futur në një qerthull pa rrugëdalje. Të vlerësosh një këngëtar të ri apo të rivlerësosh një të vjetër ka pak hapësirë, për të mos thënë se është gati e pamundur.

Kjo rregullohet vetëm me ligj dhe jo të mbyllet si tani me ligj.

Saimir Kadiu/

Akademik, pedagog, psikolog, historian i arsimit shqiptar, shkrimtar i shquar i letërsisë për fëmijë, një nga intelektualët më të shquar shqiptarë të shekullit XX…

Bedri Dedja ishte Jules Verne i letërsisë shqiptare për fëmijë, që shkruante me dashurinë dhe sinqeritetin e Antoine de Exupery… prandaj mbetet një shkrimtar i paharruar…

Veprat e Bedri Dedjes janë një pasuri e letërsisë shqipe për fëmijë, ku arti letrar ndërthuret me pedagogjinë dhe psikologjinë, duke krijuar një univers edukues e imagjinativ që ka ushqyer breza të tërë lexuesish. Ai njihet si “babai i letërsisë për fëmijë” në Shqipëri.

Dedja e vendos fëmijën në qendër të botës letrare, duke i dhënë zë, ndjenja dhe ëndrra.

Veprat e tij nuk janë thjesht rrëfenja, por bartin mesazhe edukative për solidaritetin, dashurinë, respektin dhe atdhetarizmin.

Ai përdor shqipen me finesë, duke e bërë të thjeshtë për fëmijët, por njëkohësisht të bukur dhe të ngrohtë për lexuesin e rritur.

Shkrimet e tij shpesh ndërthurin elemente fantastike me realitetin, duke krijuar një hapësirë ku fëmijët mësojnë të ëndërrojnë.

Veprat e Bedri Dedjes mund të përshkruhen si “kopsht i gjallë i fëmijërisë shqiptare”. Çdo libër i tij është si një dritare ku fëmijët shohin botën me sy të pastër, ku gëzimi dhe kurioziteti bashkohen me mësime të jetës. Ai e trajton fëmijërinë jo si një fazë kalimtare, por si një univers të plotë, ku ndjenja e pafajësisë dhe e fantazisë është e shenjtë.

Dedja arrin të krijojë një harmoni mes artit dhe edukimit, duke e bërë letërsinë e tij jo vetëm të bukur, por edhe të dobishme. Në veprat e tij, fjala është lojë, por edhe mësim; është këngë, por edhe thirrje për dashuri e solidaritet.

Po përmend vetëm disa nga titujt më të njohur dhe të rëndësishëm të tij:

• “Kalamajtë e pallatit tim” – Një roman i dashur që pasqyron jetën e fëmijëve në një pallat, lojërat dhe miqësitë e tyre.

• “Heroizmat e Fatbardh Pikaloshit” – Aventurat e një personazhi plot humor dhe fantazi, shumë i dashur për lexuesit e vegjël.

• “Nëpër korridoret e thella të Jonit” – Një roman me elemente fantastike dhe aventurore.

• “Kacimicrri rreth globit” – Një histori plot fantazi dhe udhëtime imagjinare.

• “Alarmet e qytetit Sdikuisht” – Një roman me ngjarje të pazakonta, ku fëmijët përballen me sfida të veçanta.

• “Si katër çiliminj u bënë biznesmenë” – Një vepër me humor dhe mesazhe edukative për sipërmarrjen dhe bashkëpunimin.

• “I fundit i Kastriotëve” – Roman historik i përshtatur për fëmijë, që sjell figurën e Skënderbeut në një formë të thjeshtë e të kuptueshme.

• “Shoku i braktisur” (1957) – Një nga romanet e hershme, që trajton miqësinë dhe vetminë.

• “Udhëtimi i fundit i Agimit” – Një roman me elemente fantastike dhe mesazhe për guximin e fëmijëve.

• “Mëngjeset e mia me diell” – Një vepër e mbushur me optimizëm dhe dashuri për jetën.

• “Shkolla jonë” – Një roman edukativ që pasqyron jetën e fëmijëve në shkollë….

Nëse dëshironi t’i bëni një dhuratë të çmuar dhe të paharruar një fëmije, i dhuroni kolanën e veprës për fëmijë të Bedri Dedjes…

Foto: “Akademik Bedri Dedja” (vepër e Adrian Devollit)