Post Mortum – Birçe Hasko është tashmë një tjetër emër në radhën e atyre që ikin, duke shënuar një humbje të ndjeshme në shterimin e ngadaltë të një plejade artistësh që e ngritën kinematografinë shqiptare mbi shpirtin, përkushtimin dhe një ndjenjë të thellë përkatësie estetike e njerëzore. Ata nuk lanë pas vetëm role, por mënyra të të menduarit artistik, gjurmë që nuk zbehen por plazmohen në kujtesën tonë dhe shndërrohen në thesar.

“Birçe Hasko ishte një personalitet me një integritet qytetar dhe njerëzor të pashembullt. Në dimensionin artistik ai zë një vend të veçantë në kinematografinë shqiptare, ku krijoi një galeri të gjerë karakteresh të paharrueshme. Në skenë dhe në jetë, në karakterin që kishte, rrallë do të gjesh zëvendësim. Vlerat e tij shtrihen edhe në edukimin e brezave të rinj të aktorëve. Do ta kujtoj gjithmonë si një mik të paharruar”, – do të shprehej Timo Flloko në lamtumirën e fundit të mjeshtrit të karaktereve të kinemasë shqiptare.

Në historinë e teatrit dhe kinemasë shqiptare, ka aktorë që mbeten të lidhur me rolet e mëdha, me protagonistët që mbajnë peshën e rrëfimit. Por ka edhe mjeshtër të tjerë, që, edhe kur qëndrojnë në plan të dytë, arrijnë të krijojnë figura aq të gjalla, aq të skalitura dhe të paharrueshme, sa bëhen pjesë e pandashme e kujtesës kolektive të publikut. Në këtë kategori të rrallë dhe të çmuar, Birçe Hasko zë një vend të sigurt, si një nga mjeshtrat më të spikatur të karakterit në kinematografinë shqiptare, me një individualitet të fortë interpretativ dhe një kontribut të vyer pedagogjik.

I lindur më 15 mars 1942 në Dukat të Vlorës, ai u formua në një mjedis ku kultura labe ruante ende gjallërisht forcën e saj shprehëse: humorin e hollë, gjuhën e pasur dhe temperamentin dramatik të përditshmërisë. Ky univers i hershëm do të bëhej më vonë një nga burimet kryesore të energjisë së tij skenike, duke i dhënë interpretimit një autenticitet që vinte drejtpërdrejt nga jeta.

Rruga e tij drejt artit nuk ishte e menjëhershme. Në vitin 1961 përfundoi shkollën e mesme pedagogjike “Jani Minga” dhe për disa vite shërbeu si mësues dhe drejtor shkolle në Amanikaj, Nivicë të Tepelenës dhe Poro të Vlorës. Kjo periudhë e formimit njerëzor, e kontaktit të përditshëm me jetën e zakonshme, me gjuhën dhe psikologjinë e njerëzve të thjeshtë, do të ishte një shkollë e dytë, ndoshta më vendimtare se e para: aty ai njohu tipologjitë njerëzore që më vonë do t’i kthente në personazhe artistikisht të besueshme.

Në vitin 1965 ai nisi studimet në Institutin e Lartë të Arteve, të cilat i përfundoi në vitin 1969. Që prej asaj kohe dhe për dekada me radhë, ai iu përkushtua aktrimit dhe pedagogjisë, duke u bërë një figurë qendrore në formimin e aktorëve të rinj në Akademinë e Arteve. Në vitet 1989–1994 shërbeu si dekan i Fakultetit të Artit Skenik, duke ndikuar drejtpërdrejt në konsolidimin e një shkolle profesionale të aktrimit në Shqipëri.

Në teatër, Hasko u dallua veçanërisht në rolet komike, ku gjenin shprehje natyrshëm instinkti i tij i ritmit, sensi i situatës dhe aftësia për të ndërtuar tipa të gjallë. Personazhe si Milo Tafani në “Shi në plazh” të Teodor Laços, Abaz Kola në “Shtëpia me dy porta” të Ruzhdi Pulahës apo Shazo në “Familja e peshkatarit” të Sulejman Pitarkës, dëshmojnë një aktor që e ndërtonte karakterin jo si skemë, por si jetë të brendshme në lëvizje.

Fizikaliteti i tij, mënyra e të folurit dhe energjia skenike i jepnin mundësi të krijonte figura me një ngjyrim të dallueshëm “popullor”, jo si karikaturë, por si përthyerje artistike e realitetit social. Ai e njihte gjuhën e trupit dhe të zërit si instrumente dramaturgjike dhe i përdorte me një instinkt të rrallë profesional.

Megjithatë, përmasën e tij më të plotë ai e gjeti në kinematografi. Birçe Hasko nuk ishte aktor i protagonizmit qendror në kuptimin klasik, por mjeshtër i roleve dytësore, të cilat në duart e tij fitonin gravitet narrativ dhe emocional.

Në filmografinë e tij prej 32 rolesh spikasin interpretime të paharrueshme në disa nga filmat më të rëndësishëm të kinemasë shqiptare: në “Kur zbardhi një ditë” si ballisti Sulo; në “Malet me blerim mbuluar” si Osmani; në “Njeriu me top” si Tosun Baçi; në “Koncert në vitin 1936” si Tellalli; në “Radiostacioni” si Mete Aliu; në “Dhe vjen një ditë” si dajë Alushi; në “Përrallë nga e kaluara” si plaku i sertë; në “Shkëlqim i përkohshëm”, rol për të cilin u vlerësua me çmimin e dytë në Festivalin e Filmit; si dhe në “I dashur armik”.

Loja e tij karakterizohej nga një humor i brendshëm, i çlirët dhe i padeklaruar, që nuk kërkonte efekt të jashtëm, por lindte organikisht nga situata dhe psikologjia e personazhit. Ai ndërtonte figurën përmes detajit: një pauzë, një intonacion i papritur, një shikim i shkurtër, elemente që, në duart e tij, bëheshin dramaturgji më vete.

Një tipar dallues i interpretimit të tij ishte përdorimi i gjuhës së folur me ngjyrim krahinor, sidomos lab, të cilën e shndërronte në instrument karakterizimi social dhe psikologjik. Ky “zhargon i përpunuar artistikisht” i jepte personazheve të tij një identitet të qartë dhe një vërtetësi të pakontestueshme.

Përtej skenës dhe ekranit, Birçe Hasko mbetet një figurë e rëndësishme e pedagogjisë së aktrimit shqiptar. Për vite të tëra ai formoi studentë, udhëhoqi etyde dhe vepra teatrore, duke vënë theksin jo vetëm mbi teknikën, por mbi etikën e profesionit: kërkimin e së vërtetës së brendshme të personazhit dhe ndërtimin e një raporti të ndershëm me skenën.

Për kontributin e tij është nderuar me tituj të rëndësishëm: “Artist i Merituar” (1989), “Profesor” (1995), “Mjeshtër i Madh” (2002), si dhe “Qytetar Nderi” i Orikumit (2002), ndër të tjera.

Birçe Hasko mbetet një dëshmi e gjallë se madhështia në aktrim nuk matet me numrin e roleve kryesore, por me thellësinë e gjurmës që lë një karakter. Ai ishte mjeshtër i detajit, i nuancës, i atij realiteti të vogël që e bën një personazh të pavdekshëm.

Në kujtesën e kinemasë shqiptare ai do të mbetet si një aktor me plasticitet të rrallë, me autenticitet të pakrahasueshëm dhe me një prani skenike që e tejkalonte rolin vetë. Një artist që i dha zë dhe fytyrë një bote të tërë personazhesh të vogla në dukje, por të mëdha në kujtesë. Prej sot 24 maj, ai i përket tashmë përjetësisë jo si mungesë, por si prani e vazhdueshme në kujtesën e artit shqiptar: një nga ata mjeshtër që nuk largohen, por mbeten të shkruar në mënyrën se si ne shohim dhe kuptojmë skenën.

Albert Vataj

Çfarë na zbulon debati mbi ADN-në e Petrović-Njegoš për Ballkanin.

Nga Cafo Boga, M.A. IRD – 24 Maj 2026

“Sa më larg të mund të shikosh prapa, aq më larg ka gjasa të shohësh përpara.”— Winston Churchill.

Për breza me radhë, popujt e Ballkanit kanë debatuar jo vetëm për politikën dhe kufijtë, por edhe për origjinën e tyre. Janë ndërtuar narrativa të tëra kombëtare mbi pretendimet se kush ka ardhur i pari, kush rrjedh nga kush dhe kujt i përkasin rrënjët më të thella në këtë rajon. Megjithatë, herë pas here, shkenca hyn në këtë debat dhe na kujton se historia rrallëherë është aq e thjeshtë sa do të dëshironte politika.

Një rast i tillë është diskutimi i fundit rreth gjetjeve gjenetike që lidhen me pasardhësit e dinastisë Petrović-Njegoš, familjes që formësoi identitetin modern të Malit të Zi dhe që i dha botës sllave të jugut një nga figurat e saj më të shquara, Petar II Petrović-Njegoš.

Sipas një interviste të botuar në gazetën malazeze Pobjeda, testimet gjenetike të vijës atërore të kësaj dinastie e vendosin atë në haplogrupin E1b1b, një prej linjave gjenetike më të lashta të Evropës. Ky zbulim tërhoqi menjëherë vëmendjen, pasi E1b1b lidhet zakonisht me popullsi të lashta mesdhetare dhe ballkanike, prania e të cilave në rajon paraprin ardhjen e fiseve sllave me mijëra vjet.

Siç pritej, reagimet ndoqën vijat e zakonshme ballkanike. Disa e interpretuan rezultatin si provë se familja Petrović nuk ishte me origjinë sllave. Të tjerë nxituan ta shpallnin atë shqiptare, ilire, greke apo pjesë të ndonjë trashëgimie tjetër ekskluzive. Në të vërtetë, rëndësia e këtij zbulimi qëndron diku tjetër.

Më Shumë se Një Çështje Gjaku

Mësimi më i rëndësishëm nuk është se dinastia Petrović-Njegoš i përkiste një kombi modern dhe jo një tjetri. Përkundrazi, ai qëndron në faktin se historia e Ballkanit është shumë më e ndërlidhur sesa e pranojnë narrativat kombëtare konkurruese të dy shekujve të fundit.

Gjenetika moderne po konfirmon gjithnjë e më shumë atë që historianët seriozë kanë dyshuar prej kohësh: popujt e lashtë të Ballkanit nuk u zhdukën. Ilirët, Dardanët, Trakët, Grekët, Romakët dhe shumë popullsi të tjera që banonin gadishullin përpara migrimeve të mëdha të Antikitetit të Vonë lanë pasardhësit e tyre. Kur grupet sllavishtfolëse hynë në Ballkan gjatë shekujve VI dhe VII, ato nuk e zëvendësuan popullsinë ekzistuese; ato u përzien me të.

Nga ky proces lindën popujt që sot i njohim si shqiptarë, malazezë, serbë, kroatë, boshnjakë, maqedonas dhe të tjerë. Edhe pse gjuhët, fetë dhe identitetet e tyre politike evoluan në mënyra të ndryshme, trashëgimia e tyre gjenetike mbeti thellësisht e ndërthurur.

Paraardhës të Përbashkët, Identitete të Ndryshme

Kjo shpjegon pse gjurmët gjenetike të popullsive të lashta ballkanike gjenden në të gjithë rajonin. Një linjë atërore që mund të ketë ekzistuar në Ballkanin Perëndimor shumë kohë përpara ardhjes së sllavëve, sot mund të gjendet ndër shqiptarë, malazezë, serbë, grekë dhe shumë popuj të tjerë. Kjo nuk duhet të habisë askënd. Popujt e Ballkanit kanë ndarë të njëjtat male, lugina dhe brigje detare për mijëra vjet.

Njëkohësisht, këto gjetje na kujtojnë një dallim të rëndësishëm midis prejardhjes dhe identitetit. Gjenetika mund të tregojë se nga e ka origjinën një linjë atërore mijëra vite më parë. Por ajo nuk mund të përcaktojë kulturën, gjuhën apo identitetin kombëtar të një personi. Një marker gjenetik nuk mund të na tregojë nëse dikush ka folur shqip, serbisht, greqisht, latinisht apo ndonjë gjuhë tjetër. Këto janë çështje historie dhe kulture, jo biologjie.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në diskutimet mbi trashëgiminë ilire të Ballkanit Perëndimor. Shumë studiues i konsiderojnë shqiptarët si popullin që ruan vazhdimësinë më të fortë gjuhësore me popullsitë e lashta të rajonit. Gjuha shqipe konsiderohet gjerësisht si dega e fundit e mbijetuar e botës gjuhësore paleo-ballkanike. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se trashëgimia gjenetike e atyre popullsive u përket ekskluzivisht shqiptarëve. Përkundrazi, shekuj bashkëjetese, migrimesh dhe martesash ndërmjet popullsive kanë bërë që kjo trashëgimi të bëhet pjesë e trashëgimisë biologjike të shumë popujve të Ballkanit.

Çfarë Mund të Na Mësojë Shkenca

Nga ky këndvështrim, gjetjet lidhur me Petrović-Njegoš nuk duhet t’i ndajnë popujt e Ballkanit. Përkundrazi, ato duhet t’i bashkojnë në një kuptim më të thellë të së kaluarës së tyre të përbashkët.

Ndoshta ironia më e madhe e historisë së Ballkanit është se popullsi që shpesh theksojnë dallimet e tyre ndajnë shumë më tepër prejardhje të përbashkët sesa e kuptojnë. Të njëjtat male që ndanin komunitetet, njëkohësisht i lidhnin ato. Të njëjtët lumenj bartnin tregtarë, migrantë, ushtarë dhe familje nga një brez në tjetrin. Shumë kohë përpara se të vizatoheshin kufijtë modernë, popujt e Ballkanit tashmë po formësonin fatet e njëri-tjetrit.

Shkenca nuk mund të zgjidhë çdo debat historik. As nuk duhet të përdoret për të mbështetur agjenda politike. Por ajo mund të sfidojë mitet dhe të na mësojë përulësi. Mësimi që del nga debati mbi ADN-në e Petrović-Njegoš nuk është se një komb ka fituar një debat kundër një tjetri. Mësimi është se rrënjët e historisë së Ballkanit shtrihen shumë më thellë sesa politika moderne dhe se ato rrënjë, në shumë aspekte, janë të përbashkëta.

Guximi për të Njohur të Vërtetën

Nëse shkenca na ndihmon të kuptojmë më mirë se kush ishin paraardhësit tanë, nuk ka arsye t’i frikësohemi këtij zbulimi. Asnjë komb nuk duhet të turpërohet nga rrënjët e tij, cilado qoftë origjina e tyre. Njohja e së vërtetës mbi prejardhjen tonë nuk është humbje identiteti, por një afirmim më i thellë i tij.

Është si një fëmijë i rritur me dashuri nga prindër adoptues, i cili një ditë zbulon identitetin e prindërve të tij biologjikë. Ky zbulim nuk ndryshon jetën që ai ka jetuar, por mbush një boshllëk që për vite me radhë kishte mbetur pa përgjigje. Në të njëjtën mënyrë, popujt që arrijnë të kuptojnë origjinën e tyre të vërtetë historike nuk humbasin asgjë nga vetvetja; përkundrazi, fitojnë një kuptim më të plotë të asaj që janë dhe se si u bënë të tillë.

Siç është shprehur me urtësi Marcus Garvey:

“Një popull pa njohuri për historinë, origjinën dhe kulturën e vet është si një pemë pa rrënjë.”

Për individët, ashtu si edhe për kombet, e vërteta mbi origjinën nuk është një barrë që duhet pasur frikë, por një dhuratë që duhet përqafuar. Vetëm duke kuptuar se nga vijmë, mund të kuptojmë plotësisht se kush jemi. Në një rajon që shpesh është përcaktuar nga kujtime konkurruese dhe narrativa kundërshtuese, ky mund të jetë zbulimi më i vlefshëm nga të gjithë.

Prof. Skender Asani/

18 Maji, i shpallur Ditë Ndërkombëtare e Muzeve nga International Council of Museums në vitin 1977, përkujtohet në mbarë botën si simbol i kujtesës kolektive, identitetit historik dhe ndërgjegjes kulturore. Për shqiptarët në Maqedonin e Veriut, kjo datë shfaqet si një kujtesë e dhimbshme e mungesës së një institucioni të mirëfilltë muzeor ku do të konservohej dhe prezantohej trashëgimia e pasur iliro-arbërore-shqiptare. Kjo trashëgimi, në vend se të mbrohej, analizohej dhe interpretohej mbi baza shkencore, për dekada me radhë i është nënshtruar projekteve sistematike të zhdukjes, deformimit dhe falsifikimit historik, kulturor dhe identitar.

Një shoqëri që nuk arrin ta ruajë historinë e saj, rrezikon të humbasë vetëdijen historike, të asimilohet dhe përfundimisht të shndërrohet në një entitet tjetër kulturor. Në këtë realitet tragjik, shqiptarët në Maqedoninë e Veriut vazhdojnë të mbeten pa një muze kombëtar që do të dëshmonte vazhdimësinë e tyre historike në këto troje. Ndërkohë, elitat politike shqiptare kulturën dhe trashëgiminë e kanë lënë nën mëshirën e politikave shtetërore të karakterizuara nga qasje të ngurta dhe asimiluese ndaj trashëgimisë iliro-arbërore-shqiptare, në vend që ato t’i shndërronin në projekt kombëtar. Në depot dhe bodrumet e muzeve shtetërore vazhdojnë të heshtin miliona artefakte, të privuara prej dekadash nga interpretimi i tyre autentik shkencor, ndërsa dëshmitë e pakta që dalin në dritë shpeshherë i nënshtrohen shtrembërimeve interpretative me synim zbehjen e gjurmëve të identitetit shqiptar.

Si mund të anashkalohen gurët mbivarrorë të zbuluar në Scupi, të cilët dëshmojnë qartë vazhdimësinë dardane të këtyre territoreve, por që ende nuk gëzojnë njohjen e merituar institucionale dhe kontekstin e tyre të drejtë historik? Kjo heshtje institucionale ndaj trashëgimisë nuk paraqet vetëm krizë kulturore, por edhe krizë të memories historike të një populli që ende përpiqet të ruajë ekzistencën e tij në një hapësirë ku historia e tij i paraprin shumë narrativave politike të ndërtuara më vonë mbi të.

Në Bienalen e 61-të Ndërkombëtare të Venecias, të titulluar “Në Çelësa Minorë” dhe të organizuar nga Koyo Kouoh, artisti shqiptar Alfred Mirashi, i njohur edhe si MILOT, do të ekspozojë në Palazzo Donà delle Rose. Kuratori Joan Abelló ka bashkuar veprat e 23 artistëve, artistë që janë ende midis nesh dhe të tjerë që janë ndarë nga jeta, të cilët përfaqësojnë vende të ndryshme anembanë botës, nga Guinea Ekuatoriale në Kinë, Rumani, Itali dhe vende të tjera. Komisioneri Paulo Speller e ka mbështetur fuqimisht iniciativën dhe, për herë të parë, Republika e Guinesë Ekuatoriale është ndër shtatë vendet që marrin pjesë në Bienalen Ndërkombëtare të Artit. Bienalja e Venecias dhe vetë qyteti distancohen nga çdo formë mbylljeje ose censure ndaj kulturës dhe artit; ato mbështesin dialogun, lirinë krijuese dhe artistike, për të forcuar afërsinë midis popujve dhe kulturave të ndryshme, duke shpresuar që konfliktet, luftërat dhe vuajtjet t’ia lënë vendin vëllazërisë dhe unitetit.

Miloti, artist poliedrik dhe me një kalibër të lartë moral e profesional, mishëron këtë shpresë me veprën e titulluar “Senza Chiave” (“Pa Çelës”), një instalacion që paraqet tridhjetë pllaka — sipërfaqe pritjeje dhe ushqimi — secila me diametër 50 centimetra. Në sipërfaqen e secilës janë pozicionuar një numër çelësash, relike të një kohe kur posedimi i tyre nënkuptonte hyrjen, kufizimin dhe kontrollin, në një ekuilibër të heshtur, të pezulluar diku midis gjestit të zakonshëm dhe ritualit të përditshëm. Çelësat, të shtrembëruar, të ngjyrosur, të rreshtuar, të përsëritur dhe të renditur, nuk duket se mbartin më funksionin e tyre origjinal: ata nuk hapin dhe nuk mbyllin më asnjë dry, por thjesht ekzistojnë.

Ngjyra është një tipar dallues; ajo i kufizon ata, vepron si një fushë veprimi, duke i transformuar dhe duke i larguar nga materia për t’i çuar në një botë ku kujtesa e sendeve ka ende shtetësi, por nuk është më diçka që mund të preket, të nuhatet apo të dëgjohet. Tingulli dhe zhurma nuk kanë më funksionin e tyre të saktë të përditshëm, por bëhen një shenjë e pashmangshme e një fati të pashprehshëm, duke tretur kohën kur posedimi i tyre lejonte hyrjen në një vend real.

Vepra ofron një këndvështrim të rëndësishëm për të reflektuar mbi përvojën njerëzore dhe artistike të Milotit, refugjat në vitin 1991 gjatë valës së parë të eksodit shqiptar. “Pa Çelës” ngjall emocione të lidhura me kujtimet e fëmijërisë, të shtëpive dhe familjeve shqiptare, ku çelësat ishin një shenjë e përkatësisë ndaj një bërthame konkrete dhe emocionale. Në vizionin bashkëkohor, kjo bërthamë shtrihet përtej etnive dhe kulturave të ndryshme dhe çelësat nuk janë më të nevojshëm për të hapur hapësirën e jetesës, por thjesht “pushojnë” në pjatën që i mban.

Dyert bëhen të padukshme dhe drynat inekzistentë; kështu, çelësat humbasin peshë, zbrazen dhe shndërrohen në simbole të një transcendence, të një hapjeje ndaj botës bashkëkohore. Një formë lirie që nuk i përket më një objekti, por që fiton vetëdije në mendim, në trup dhe në tingull. Një liri pa dryna, pa pragje, pa çelësa. Miloti lëviz në kufirin midis imagjinares dhe reales, duke i dhënë kuptime të ndryshme objektit, i cili nuk gjen një dimension të vetëm, por konsiderohet — herë pas here — ose i aftë të hapë, ose thjesht të dëshmojë për ekzistencën e vet.

Biografi

Pas vlerësimeve të publikut dhe kritikës që mori në Bienalen e 6-të të Artit të Pekinit në Muzeun Kombëtar të kryeqytetit, ku ishte protagonist në ekspozitën “Thyerja e Dritës – Yan Laichao & Milot”, të organizuar nga GDMOA dhe të kuruar nga Ji Shaofeng, nga 10 tetori 2025 deri më 6 janar 2026 në Muzeun e Artit Guangdong në Guangzhou, ai është i pranishëm edhe në Ekspozitën e 61-të Ndërkombëtare të Artit në Venecia.

Një artist bashkëkohor me famë ndërkombëtare, ai lindi në vitin 1969 në Milot, një fshat në komunën e Kurbinit, në veri të Shqipërisë. Kjo tokë “e thatë dhe e shkretë”, e shkatërruar nga dhuna e ushtruar nga njeriu mbi njeriun për shkak të ideologjive, tani është bërë një tokë shprese, falë pjesërisht angazhimit njerëzor dhe artistik të Milotit, i cili aktualisht jeton dhe punon në Firence, por që nuk e ka harruar kurrë vendlindjen e tij.

Pasi ndoqi shkollën e mesme të arteve në Durrës, ai mbërriti në Itali në vitin 1991 me eksodin e parë të 6 marsit, menjëherë pas rënies së regjimit komunist në Shqipëri. Ai u regjistrua në Akademinë e Arteve të Bukura në Brera, ku — siç deklaron vetë në një intervistë — përjetoi vitet më të bukura dhe më të gjalla nga pikëpamja artistike. Miloti u diplomua në pikturë në vitin 1999. Më pas mori një bursë në Universitetin e Artit dhe Dizajnit në Loughborough të Anglisë dhe nisi udhëtimin drejt Botës së Re, duke qëndruar për një periudhë në Nju Jork. Pas kthimit në Itali, artisti u vendos fillimisht në Napoli dhe më pas në Firence, ku jeton dhe punon edhe sot.

Arti i tij ngjall interes të madh dhe nxjerr në pah një personalitet “vullkanik dhe të vrullshëm, por njëkohësisht edhe të ëmbël dhe të ndjeshëm”. Miloti mbart në vetvete mundimin dhe sakrificën, lodhjen e dikujt që i është dashur të përkulet për t’iu hapur botës, por në të njëjtën kohë ai shijon kënaqësinë e artit të tij. Një art që është shprehje dhe dëshmi e një udhëtimi — udhëtimit të tij — dhe që manifestohet në temën e çelësit.

Prej vitit 2000, veprat e tij udhëtojnë kudo dhe janë ekspozuar në ekspozita kolektive dhe personale në shumë qytete italiane dhe të huaja: fillimisht në Otranto, në Kështjellën e Aragonës; më pas në Milano, në Museo Permanente; në Napoli, në Museo del Maschio Angioino; në Palazzo Reale në Torino; në Venecia për ekspozitën “Open 14”, një ekspozitë ndërkombëtare skulpture dhe instalacionesh e kuruar nga Paolo De Grandis; në Galerinë Tornabuoni në Firence; si edhe në Turqi, Kinë dhe në shumë vende të tjera ku mesazhi i “Çelësave” të tij mund të hapë dyer dhe të bashkojë popujt në frymën, si piktoriale ashtu edhe skulpturore, të një marrëdhënieje njerëzore dhe vëllazërore.

Ekspozitat ku ai ka marrë pjesë dhe katalogët përkatës janë kuruar nga historianë dhe kritikë të njohur të artit bashkëkohor, nga Francesco Poli dhe Eduardo Cicelyn te Paolo Thea, nga Philippe Daverio te Jean Blanchaert, nga Anselmo Villata te James Genovese dhe Charlotte Stein, si dhe nga Massimo Guastella te Alberto Ghinzani, për të përmendur vetëm disa.

Çmimet dhe nderimet për artistin janë të shumta. Në vitin 2010 ai fitoi “Çmimin e Ekselencës” në ekspozitën Napoli Cultural Classics. Gjatë Lojërave Olimpike të vitit 2012, u vlerësua me medaljen e artë në pikturë në Muzeun Barbican Center në Londër. Po atë vit, u ftua të marrë pjesë në Bienalen e 6-të Ndërkombëtare të Artit të Pekinit në Muzeun Kombëtar në Pekin. Në vitin 2015 fitoi çmimin e parë në Muzeun e Kubit të Ujit në Pekin. Në vitin 2016, Miloti u emërua Profesor Vizitor nga Universiteti Shandong i Artit dhe Dizajnit në Kinë dhe, po atë vit, kuroi seksionin ndërkombëtar të Bienales së 6-të të Fotografisë Jinan në Kinë.

Në Romë fitoi çmimin e parë në ekspozitën “Ekselencimi i Artit Bashkëkohor”, të kuruar nga Francesco Gallo Mazzeo. Vitin pasardhës, kuroi një ekspozitë personale të fotografit ndërkombëtar Zeng Yi në Muzeun Kombëtar në Tiranë dhe, në vitin 2020, u emërua Drejtor i Muzeut të Artit DODO në Pekin.

Gjatë çerekut të parë të shekullit XXI, Miloti ka ekspozuar piktura dhe skulptura në Itali dhe jashtë saj pa ndërprerje. Artin e tij e bëjnë edhe më të fuqishëm “Çelësat” e famshëm monumentalë, të cilët janë bërë një emblemë e vlerësuar dhe e porositur nga e gjithë bota, duke u vendosur në hapësira të rëndësishme publike.

Ndër veprat e tij publike të përhershme, në vitin 2017 kujtojmë instalimin prej çeliku Corten në Cervinara, në provincën e Avellino-s: “një çelës gjigant në formë U-je, 20 metra i lartë dhe me peshë 4,000 kilogramë, i cili qëndron në hyrje të qytetit Irpinia”, si dhe “Chiave Rossa”, i realizuar prej çeliku të lyer me ngjyrë të kuqe në Lizzanello, në provincën e Leçes. Kjo u pasua nga “Chiave di Montevergine”, “Çelësi i Sotëm”, një vepër jashtëzakonisht e mundimshme, e ekspozuar në Piazza Municipio të Napolit në vitin 2023.

Dy vjet më vonë, pas 60 ditësh planifikimi dhe 7 muajsh pune me mbi 30 punëtorë, “Çelësi Shqiptar” u realizua si një çelës monumental prej çeliku Corten, me peshë pothuajse 20,000 kilogramë, i cili qëndron me krenari në Shkodër.

Falë pjesëmarrjes së tij në këto përvoja jashtëzakonisht të rëndësishme, që e kanë prezantuar në ekspozita të shumta në Evropë dhe në botë, artisti italo-shqiptar Alfred Milot Mirashi gëzon vlerësimin e kritikëve dhe koleksionistëve të nivelit të lartë dhe karakterizohet nga një shkathtësi artistike që magjeps dhe ngjall interes të madh në botën e artit.

“Komunikatë shtypi për Bienalen e Venecias”

“Nân”… kur fjala, poezia, shpirti, zani tue u ba kangë, e tue ardh përmes një virtuoziteti të Alis, munden me hy njaq thellë, sa me mujt me lëkund; edhe themelet e burrit ma t’fortë, djalit ma trim, e zemrës ma të zjermshme. E sakaq arrijnë me shpërfaqë në skënën e madhe të Eurovision 2026, fuqin e artit shqiptar, atë qi e shenjtnon mrekullia e krijimit.

Përfaqsimi i Shqipnis, në ngjarjen ma t’randsishme t’kangës, me “Nân” të Alis, asht në tansinë e vet, nji tregus i artit të madh, talenteve të jashtëzakonshme qi mëkon kjo shpirtje shqiptare e shndrrume n’altar.

Çdo fjalë e varg, strofë e refren e kësaj kange, asht një za etern, thirrja e një shpirti galaktik qi depërton thellë si një sëmbim në plagën e ikjes, nanave qi t’vetmume presin fmijët që nuk kthehen, shpirtin e tyne që vuan dhe synin qi nuk teret. E kujt nuk guxon me i fol kjo fjalë, me ju përgjëru kjo lutje, me trand kjo dhimbje.

“Nân” e shkodranit Alis Kallaçi, asht nji hymn, asht një za i zemërt e thirrje e shpirtshme qi shpërthen nga thellë, atje ku struket drojet, e këndon vajtushëm; pritja e nanave, nanat qi err e terr mbajnë vesh se dera troket e zilja bjen, e zemra i çon ata me hapa t’mundimshëm, te krahnori qi gjimon mallit dhe dhimbjes, me mëku puthje qi dridhen e me u pa sysh të mbytun në dete të trazimt t’idhnimit.

“Nân” nuk ngulmon për me mbërrit te figuracioni i randuem, as te ndërtimet poetike të stërhollueme. Ajo njimendet me ken drithëruse, njejt si nji prekje e drojshme qi ngucat lëngime e landime që flenë n’thellsi t’shpirtit t’nanave. Fuqia e ksaj kange gufon prej intimitetit, prej atij boshllëkut t’heshtun e tronditës qi krijon ikja e fëmijëve.

Vargu “Nâna në prag aty ngel në derë”, asht ndoshta boshti emocional i krejt kangës. Aty përmblidhet jo veç simbolika ikonike e nans e ngjizun në ndërkohje dhe e gdhendun n’shkam me daltën e vetimave t’dhimbjes, idhnimit e faljes. Pragu këtu nuk asht vetëm nji vend fizik, ai bahet kufi mes jetës qi hup nëpër botë zogjt, n’kërkim t’andrrave, e jetës që mbetet pezull. Dy javë e dy vjet shkrijnë njani-tjetrin në perceptimin e mungesës qi kafshon dhe dhemb. Si tue dasht me kumtu, se koha nuk matet ma me kalendar, por me mall.

Teksti ka meritën se e shmang melodramën në fjalën e drejtpërdrejt, por dukshëm e struk në metafor dhe thjeshtësi. Dhembja nuk klith, gjithqysh, por rrjedh kadalë nëpër detaje të vogla, mistike ndoshta, si hijet në korridor, zanat që duken sikur ndigjohen ende n’oborr, shtrimi i vendeve për fjetje edhe pse askush nuk kthehet. N’tansi ky panoramim i varguar asht nji pamje krejt e zakont, por tejshpuese. Dhe pikërisht aty qëndron e vërteta dhe thelbsorja artistike e kangs. Nuk ka familje shqiptare qi nuk e vuan kët mungim, qi nuk i dhemb kjo plagë, ku nuk asht nji nanë qi pret.

Në fund, “Kur po vjen, moj nân’? / Se malli m’than” e përmbys këndvështrimin. Deri aty kemi ndigjue zanin e nanës që pret, mandej del zani i fëmijës që tash e kupton peshën e mungimit. Kjo kthesë e beftë i nep kangës nji frymëmarrje ciklike, nana pret fëmijën, e fëmija, larg, nis me kërkue nanën, për epje, prehje e mall.

“Nân” nuk asht nji kangë që kërkon me tronditë me madhështi poetike, ajo fiton sepse asht e ndishme, sa ç’asht e dhimbshme vetmia e nanave qi presin, sa ç’mbetet trishtuse ikja e fëmijëve.

Dhe në këtë akt komunikimi, kanga, përmes fjalës, vargut, mesazhit, zanit, muzikës, krejt këtij teatraliteti solemn, vjen për të dëshmu jo vetëm fuqinë e artit, sa edhe me zgju zemrat me i ba vend këtij ndijimi, me i thirr shpirtnat, me ju ba krah këtij fluturimi etern, me sëmbu tana vetmit e nanave qi dhimbja i struk te pritja, te…, oh

“Ta dish se nâna po ju pret,

Ee nâna ju po ju përcjell.

Nâna në prag aty ngel në derë,

dy javë, dy vjet, iku kjo verë…”.

S’mundesh lotin e kafshue e dhimbjes me i dalë ballë.

Albert Vataj