Andis Gjoni/

Zef Zorba – Vargu i tij me fraza të fuqishme të drithëron shpirtin, të rrëmben e të brishton, para tij dukesh shumë i vogël, i pafuqishëm. Dhe mendon si nuk e njihnim më parë këtë rapsod të fjalës? Ku ishte ky njeri me vite të tëra, i pa vlerësuar dhe i pa botuar, i lënguar në harresën mjerane të përkohshmërisë së pushtetit të arrogancës. E pra fuqia e vargut të tij nuk rreshti së gjurmuari rrugën e vet në një fluturim qiellor drejt universit të tij ku diçka e pakuptueshme më shtyu të afrohem e ta cik me droje dhe kuriozitet, pa e ditur se çfare fshihej pas pluhurit dhjetëra vjeçar. Aty me duart që më dridheshin si një arkeolog ktheja fletët e një dorëshkrimi dhe nuk ngopesha në ekzaltimin tim tek përthithja vargun që vallëzonte bashkë me tingujt në një tango të çuditshme lashtësie, me fraza po aq me peshë sa malet e karaktereve që përshkruanin. Fantazia e tij ishte e frikshme, të bënte të stepeshe si përpara një gremine që të tërhiqte dhe ti nuk e dije nëse në fund të saj ishte parajsa apo ferri.

Por tërheqja ishte aty në vargun e tij “hermetik”, të pathyeshëm si shkëmbi i Orakullit në një polifoni metaforash befasuese që kërkonin me ngulm të të drejtonin për tek personazhet e tij magjikë. Gjuha e tij gegnishte ravijëzohej në një kontur të thepisur fjalësh që jetëzonin gjithçka preknin me puhizën flakëndjellëse të prehistorisë, në një “crescendo” tensioni që përfshinte në vorbullën e vet dhe të hidhte përpara murit të lartë e të paarritshëm të gjenialitetit të cilin duhej t’a deshifroje me kujdesin më të madh përndryshe ai mund të të shembej e të të zinte poshtë pa mëshirë, por nëse arrije ta zbërtheje porta hapej si me magji dhe para teje shfaqej universi i Zef Zorbës që mbështetej në krahët e një Shiva sa shkatërruese aq edhe transformuese. Gjithçka e derdhur në një spirale tensioni skenik që të ngrinte peshë dhe të çonte drejt e te themeli i kalasë së ëndrrave.

Pjesë nga libri “Historia e operas Rozafa”…

QBD/

Profesori, leksikografi, historiani dhe gjuhëtari i madh, Karl Gurakuqi, lindi më 24 mars 1895, në Shkodër. Bashkëpunëtor i Koliqit në “Shejzat”, Karl Gurakuqi e kishte përftuar vokacionin e tij të gjuhëtarit dhe leksikografit si sekretar i të famshmes Komisis Letrare Shqipe, themeluar mbi 100 vjet më parë nga një plejadë intelektualësh, si: Luigj Gurakuqi, At Gjergj Fishta, Hilë Mosi, Sotir Peçi, Mati Logoreci, Aleksandër Xhuvani, Hafiz Ali Korça, Vinçenc Prennushi etj., me mbështetjen e albanologëve austriakë Maksimilian Lamberc dhe Rajko Nahtingal.

Sa kohë ishte në Shqipëri, ai drejtoi të përkohshmet: “Agimi” (1920-1922), “Revista Pedagogjike” (1925-1927), “Mësuesi”, (1928), “Shkolla kombëtare” (1938) dhe redaktoi revistat“Atdheu”, e “Illyria” (në periudhën e dytë,1935-1936), ku botoi në 36 numra rresht një fjalorth fjalësh të rralla me shpjegimet përkatëse.

Më 1944 u zhvendos në Itali (Palermo) ku shërbeu si profesor në Universitetin e Palermos. Bashkë me R. Petrotten e G. Valentinin themeloi Qendrën Ndërkombëtare të Studimeve Shqiptare, e cila, me konferencat e botimet e saj e bëri Palermon qendrën më të rëndësishme albanologjike të kohës. Gurakuqi ka qenë ndër bashkëpunëtorët më të zellshëm dhe produktivë të revistës “Shejzat”, e përkohshme kulturore, shoqërore që qarkulloi jashtë atdheut, gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar e, që vazhdoi pa ndërprerje nga viti 1958 deri në vitin 1974. Gurakuqi botoi në këtë organ rreth 100 shkrime dhe drejtoi rubrikat “Hulumtime gjuhësore dhe botimet albanologjike”. Vdiq në mërgim, në Palermo të Italisë, më 6 dhjetor 1971.

Me ikjen e Kujtim Buzës, kultura shqiptare humbi një artist. Familja humbi njeriun e saj të dashur. Miqtë humbën mikun e tyre. Por Shkupi humbi një nga rojtarët e kujtesës së vet. Një njeri që e bartte këtë qytet në rrëfimet e familjes së tij, në kujtimet e trashëguara nga i ati dhe në pamjet e fëmijërisë së vet. Sa herë kthehej në Shkup, nuk dukej sikur vinte në një qytet të huaj; dukej sikur kthehej te një pjesë e vetvetes.

Nga Prof.dr. Skender ASANI

Ka njerëz që, kur largohen nga kjo botë, nuk marrin me vete vetëm jetën e tyre. Marrin një zë, një kujtim, një rrëfim, një copëz të një kohe që nuk kthehet më. I tillë ishte për mua Kujtim Buza. Me ikjen e tij, nuk po humbim vetëm një piktor të shquar dhe një personalitet të rëndësishëm të artit e të kulturës shqiptare; po humbim edhe një nga ata njerëz të rrallë që e bartnin Shkupin brenda vetes dhe dinin ta rrëfenin me dashuri e përkushtim. Njohja ime me Kujtim Buzën nisi përmes mikut tim Fatmir Toçi. Ende më tingëllojnë në kujtesë fjalët me të cilat ai ma prezantoi:

“Ja ku e ke një njeri që është vetë rrëfimi i gjallë për Shkupin.”

Në atë çast mund të më jetë dukur si një fjali e thënë natyrshëm mes miqsh. Por, me kalimin e viteve dhe me shtimin e bisedave të mia me Kujtimin, kuptova se Fatmiri e kishte përshkruar me pak fjalë dhe me një saktësi të jashtëzakonshme. Kujtim Buza ishte vërtet një rrëfim i gjallë për Shkupin. Sa herë takohesha me Kujtimin, herët a vonë biseda jonë kthehej te Shkupi. Ai ma rrëfente qytetin me një ngrohtësi që nuk vinte nga librat, por nga kujtesa. Më fliste për rrënjët familjare, për kujtimet që kishte trashëguar nga i ati, piktori i madh Abdurrahim Buza, dhe për një Shkup që sot gjithnjë e më shumë mbijeton në fotografi, në dokumente dhe në kujtesën e atyre që ende e bartin brenda vetes.

Ndër rrëfimet që ndante me mua, njëri më ka mbetur veçanërisht në kujtesë. Kujtimi më tregonte se si, kur ishte fëmijë, shkonte te magazat e Hasan Prishtinës në Shkup. Nuk e rrëfente këtë si një episod të largët historik, por përmes syve të fëmijës që kishte qenë dikur. Pikërisht në çaste të tilla e kuptoja vlerën e jashtëzakonshme të kujtesës së tij: nga një kujtim në dukje i thjeshtë i fëmijërisë, ai mund të hapte papritur një dritare drejt një bote të tërë që tashmë nuk ekziston.

Për mua, si historian, rrëfime të tilla kishin një vlerë të veçantë. Hasan Prishtina i përket historisë së madhe politike të kombit shqiptar, por në kujtimet e fëmijërisë së Kujtim Buzës emri i tij hynte edhe në gjeografinë intime të Shkupit në rrugët, ndërtesat, jetën e përditshme dhe kujtesën e familjeve të këtij qyteti. Në rrëfimin e Kujtimit, historia për një çast pushonte së qeni vetëm renditje datash dhe ngjarjesh. Ajo bëhej njerëzore. Merrte rrugë, hapa, fytyra dhe kureshtjen e një fëmije që ecte nëpër Shkupin e dikurshëm.

Ky ishte një nga dhuntitë e Kujtimit. Ai mund të të çonte nga ngjarjet e mëdha të historisë te një hollësi e vogël e jetës së përditshme dhe, pikërisht nga ajo hollësi, të të kthente sërish te historia.

Bit-Pazari, Çarshia e Vjetër, Ura e Gurit, Sahat-Kulla, Gazibaba, rrugët e vjetra dhe njerëzit që dikur u jepnin jetë atyre nuk ishin për të thjesht emra vendesh. Ishin copëza të një bote familjare, fragmente kujtese të bartura nga një brez në tjetrin. Teksa e dëgjoja, shpesh kisha ndjesinë se nuk po bisedoja vetëm me një piktor, por me një njeri që po më dorëzonte një pjesë të kujtesës së qytetit tim. Dhe sa më shumë e dëgjoja, aq më shpesh më riktheheshin fjalët e Fatmir Toçit:

“Ja ku e ke një njeri që është vetë rrëfimi i gjallë për Shkupin.”

Pikërisht për këtë arsye, në një nga bisedat tona e pata nxitur Kujtim Buzën që një pjesë të atyre kujtimeve, njohurive dhe reflektimeve të tij ta kthente në një dëshmi të shkruar me karakter shkencor. E ftova të përgatiste një punim për revistën shkencore “Studime Albanologjike”, revistë e Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve në Shkup. Për mua ishte e rëndësishme që ajo që Kujtimi e bartte në kujtesë dhe e rrëfente me aq pasion të mos mbetej vetëm brenda bisedave tona, por të hynte edhe në fondin e shkruar të dijes dhe të kujtesës sonë kulturore.

Kujtimi iu përgjigj kësaj nxitjeje. Shkrimi i tij u bë pjesë e “Studimeve Albanologjike”, duke lënë kështu në Shkup edhe një gjurmë të shkruar që do të jetojë përtej bisedave dhe kujtimeve tona personale. Sot kjo më duket edhe më e çmuar. Fjala e thënë jeton në kujtesën e atyre që patën fatin ta dëgjonin; fjala e shkruar mbetet për brezat që vijnë. Ndoshta atëherë asnjëri prej nesh nuk e mendonte se një ditë ai shkrim do të merrte edhe peshën e një kujtimi. Sot, kur Kujtimi nuk është më mes nesh, ai tekst mbetet edhe si dëshmi se lidhja e tij me Shkupin nuk ishte vetëm emocionale. Ajo u bë pjesë e kujtesës sonë institucionale dhe shkencore.

Kjo është arsyeja pse ikja e tij më dhemb edhe si një humbje për Shkupin. Sepse qytetet nuk përbëhen vetëm nga ndërtesat, sheshet, urat dhe rrugët. Qytetet jetojnë përmes njerëzve që i kujtojnë. Jetojnë përmes atyre që dinë t’ua rrëfejnë historinë brezave që nuk patën mundësinë ta shihnin atë botë të zhdukur. Dhe sa herë largohet një njeri që di të rrëfejë, bashkë me të mbyllet edhe një dritare nga e cila mund ta shihnim të kaluarën.

Kujtim Buza ishte një nga ato dritare.

Sot, takimet tona në koloninë artistike “Shkupi në Telajo” më rikthehen me një domethënie krejt tjetër. Sa simbolike më duket tani: Shkupi në telajo dhe Kujtim Buza mes piktorëve që përpiqeshin ta kapnin qytetin me ngjyra. Sikur vetë jeta kishte bashkuar aty dy botë që ai i kishte aq pranë artin dhe kujtesën për Shkupin.

Por Kujtimi nuk e pikturonte Shkupin vetëm me penel.

Ai e pikturonte edhe me fjalë.

Në rrëfimet e tij kishte ngjyra. Kishte mall. Kishte emra njerëzish, vende, rrugica dhe histori familjare. Kishte edhe ato ecje të fëmijërisë drejt magazave të Hasan Prishtinës kujtime në dukje të vogla, por që sot marrin peshën e dëshmisë. Ishte aty Shkupi që brezat e rinj nuk patën mundësi ta njihnin, por që mund ta përfytyrojnë ende përmes kujtimeve të njerëzve si ai.

Sot më vjen keq për çdo pyetje që nuk ia bëra.

Për çdo rrëfim që mund ta kisha dëgjuar edhe një herë.

Për çdo hollësi të Shkupit që mund të kishte mbetur ende diku në kujtesën e tij.

Njeriu gjithmonë mendon se do të ketë një takim tjetër. Një kafe tjetër. Një bisedë tjetër. Se do të ketë kohë ta pyesë përsëri: Kujtim, si ishte atëherë Shkupi? Çfarë të tregonte babai? Çfarë kujtoje nga fëmijëria? Si ishin magazat e Hasan Prishtinës? Kush jetonte aty? Si dukej ajo rrugë? Por vjen një ditë kur pyetjet mbeten, ndërsa njeriu që mund t’u përgjigjej nuk është më.

Prandaj sot, përpara se ta kujtoj vetëm si piktor, dua ta kujtoj si njeriun që më rrëfente. Si mikun që, sa herë fliste për Shkupin, ma sillte më pranë një qytet që koha e kishte ndryshuar.

Me ikjen e Kujtim Buzës, kultura shqiptare humbi një artist. Familja humbi njeriun e saj të dashur. Miqtë humbën mikun e tyre. Por Shkupi humbi një nga rojtarët e kujtesës së vet. Një njeri që e bartte këtë qytet në rrëfimet e familjes së tij, në kujtimet e trashëguara nga i ati dhe në pamjet e fëmijërisë së vet. Sa herë kthehej në Shkup, nuk dukej sikur vinte në një qytet të huaj; dukej sikur kthehej te një pjesë e vetvetes.

Dhe ndoshta kjo është forma më e bukur e përkatësisë ndaj një qyteti: jo vetëm të kesh jetuar në të, por ta bartësh me vete. Ta ruash. Ta rrëfesh. Ta shkruash. T’ua lësh të tjerëve si kujtim. Kujtim Buza e bëri pikërisht këtë. Tani është përgjegjësia jonë t’i ruajmë rrëfimet dhe gjurmët që ai la pas. Sot, ndërsa shkruaj këto rreshta, më rikthehet edhe një herë çasti i njohjes sonë dhe fjalia e Fatmir Toçit. Atëherë ishte thjesht një prezantim. Sot tingëllon pothuajse si një porosi që na është lënë:

“Ja ku e ke një njeri që është vetë rrëfimi i gjallë për Shkupin.” Ai zë sot ka heshtur. Por kujtesa që na la nuk duhet të heshtë. Lamtumirë, Kujtim. Do të më mungojnë bisedat tona. Do të më mungojë mënyra se si ma rrëfeje Shkupin – Shkupin e kujtimeve të babait tënd, Shkupin e fëmijërisë sate, Shkupin e Çarshisë e të Urës së Gurit dhe Shkupin ku, si fëmijë, shkoje te magazat e Hasan Prishtinës. Por më ngushëllon mendimi se një pjesë e zërit tënd mbeti e shkruar këtu, në Shkup, në faqet e “Studimeve Albanologjike”. Dhe sa herë të kërkoj gjurmët e këtij qyteti, do të kujtoj se ishte një piktor që Shkupin nuk e mbante vetëm në telajo e mbante në zemër, në kujtesë dhe në fjalën e shkruar.

Andis Gjoni/

Ndoc Pistulli – Gjenialiteti i një muzikanti në ekstazën e një krijimi gjëmimtar, me tinguj që burojnë mbi tastierën që nuk ekziston, ajo është prej letre pasi pianon ja kanë marrë, por gishtat e tij lëvizin papushim, lëvizin mbi tastet e zeza dhe të bardha të vizatuara mbi letër dhe aty mollëzat shtypin pa nxjerrë asnjë tingull. Fluturojnë në imagjnatën e tij dhe bëzajnë vetëm në mendjen e tij në një pështjellje melodie hyjnore që formësohet në kudhrën e një fantazie të jashtëzakonshme. Notat e hedhura në pentagram vallëzojnë në ritmin e lashtë të një muzike plot ndjenjë, nga çdo fjalë ai frymëzohet për një kombinim të ri melodioz duke farkëtuar emocionin. Me shpresë ai imagjinon efektin që do kenë tek publiku, por ndoshta për një çast ka ndaluar. Po sikur vepra mos të arrijë kurrë tek publiku?

Çfarë force e ka bërë të vazhdojë në aventurën e tij të çmendur pa asnjë pishtar në dorë, në terrin që e rrethon ai vetëm ka parë dritën e një muzike të cilën asnjë nuk e shikonte e as e dëgjonte, dhe në shurdhërinë e mureve ai vazhdon të qendisë thurrnajën e një pëlhure që do zbukurojë ballin e Rozafës së tij. Kompozitori largpamës është në një gjendje transi, tingujt i burojnë dhe përzihen në akorde të pikturuara me ngjyrat e një larushie të çuditshme si motive të një qilimi të mbrujtur me traditën dhe ujin a pastër të gurrës shumë shekullore prej të cilës rrjedh nektari i jetës së vendit të tij. Emocioni të mbërthen dhe nuk të lëshon deri në fund. E përsëri mendja nuk ta rrok dot se ku e ka gjetur energjinë të shkruajë pa asnjë shpresë se vepra e tij do shihte dritën e skenës.

Ai kishte një mision, ndoshta e ndjente se nuk kishte shumë kohë, diçka donte të linte, të hidhte diçka në atë pentagram që përpëlitej si zemra e tij. Në fund e ka shikuar partiturën me sytë e tij të ndritshëm dhe e ka mbyllur, ndoshta ka menduar se është shumë moderne, ndoshta do i vijë koha, prandaj amanetin e tij ja le brezave. Por do kalonte mbi gjysëm shekulli që tingujt të ringjalleshin përsëri, të heshtur aty mes fletëve, me durim dhe besim se një ditë do ktheheshin më me forcë se kurrë në një orkestrim po aq madhështor të një mjeshtri tjetër që i dha jetë e frymë. Muzika madhështore e Ndoc Pistullit do shpërfaqej me forcën e një uragani të papërmbajtshëm artistik që mrekulloi ata që patën fatin të asistonin në rilindjen e Rozafës së tij.

(Pjesë nga libri “Historia e operas Rozafa”)