Më 9 Maj, përkujtojmë dhjetëvjetorin e inaugurimit të Muzeut Kombëtar të Fotografisë “Marubi”. Në Ditën e Europës, një dekadë më parë, hapi dyert një institucion që nuk u mendua vetëm si hapësirë ruajtjeje e imazhit, por si një vend ku fotografia do të vazhdonte të jetonte si kujtesë, dëshmi historike dhe formë reflektimi mbi shoqërinë.

Kjo datë përkon edhe me ditëlindjen e Gegë Marubit, fotografit të fundit të Dinastisë Marubi, falë të cilit u shpëtuan dhe u ruajtën përjetësisht koleksionet e fotografëve të Shkodrës, themeli i arealit të fotografisë shqiptare.

Në këto dhjetë vite, Muzeu “Marubi” është shndërruar në një hapësirë dialogu ndërmjet historisë dhe së tashmes, ndërmjet arkivit dhe interpretimit bashkëkohor. Përmes rreth 40 ekspozitave, mbi 60 bisedave, konferencave e tureve, si dhe afro 200 punëtorive dhe masterklasave të edukimit, muzeu ka ndërtuar një marrëdhënie të re me fotografinë dhe publikun.

Paralelisht me aktivitetin publik, puna mbi arkivin ka qenë një nga dimensionet më të rëndësishme të institucionit. Nëse para dhjetë vitesh arkiva numëronte rreth 493.823 negativë, sot ajo i afrohet 542.823 fotografive, ndërsa rreth 80% e fondit është konservuar, duke garantuar ruajtjen e kësaj kujtese vizuale për brezat që vijnë.

Në vetëm një dekadë, Muzeu “Marubi” arriti të afirmohej edhe ndërkombëtarisht: në vitin 2017 u përzgjodh në listën e ngushtë për European Museum of the Year Award, ndërsa në vitin 2025 arkivi i tij u regjistrua në Regjistrin Ndërkombëtar “Memory of the World” të UNESCO-s.

Në vijim të këtij vizioni për pasurimin dhe riaktivizimin e arkivës, Muzeu “Marubi” do ta shënojë këtë dekadë me një ekspozitë kushtuar fotografit shqiptaro-amerikan Gjon Mili, duke e sjellë për herë të parë në Shkodër koleksionin e tij origjinal nga New York-u.

Dhjetë vite më pas, Muzeu “Marubi” mbetet jo vetëm një institucion i kujtesës, por një vend ku arkivi vazhdon të dialogojë me kohën tonë.

Muzeu Kombëtar i Fotografisë Marubi

Nobert Jokli, i cilësuar si babai i albanologjisë, lindi më 25 shkurt 1877 në Bzenec të Moravisë Jugore, në një familje hebreje. Fillimisht u doktorua në jurispondencë, por shumë shpejt iu përkushtua gjuhësisë krahasuese indoevropiane, sllave, gjermanike e romane. Si përgjegjës i bibliotekës së Universitetit të Vjenës dhe ligjërues i gjuhësisë fino-ugriane dhe i filologjisë baltike-sllave-shqiptare, ai u bë një figurë e respektuar në qarqet akademike europiane. Ishte anëtar i Akademisë së Shkencave të Rumanisë dhe Danimarkës, ndërsa në vitin 1937 u nderua nga mbreti Zog me “Urdhrin e Skënderbeut” gjatë vizitës së tij në Shqipëri.

Kontributi i Joklit për studimet shqiptare është i pazëvendësueshëm. Ai hapi shtigje të reja në fonetikën historike, në vendosjen e kronologjive relative të ndryshimeve fonetike, në morfologjinë historike, në historinë e fjalëve dhe etimologjinë. Studimet e tij për raportet e shqipes me gjuhët e lashtësisë — ilirishten, trakishten, greqishten e vjetër, latinitetin ballkanik — dhe me gjuhët fqinje si rumanishtja, greqishtja e re e gjuhët sllave, mbeten me vlerë edhe sot. Veprat e tij madhore, si “Studime mbi etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes” dhe “Kërkime gjuhësore – kulturohistorike nga fusha e shqipes”, janë gurë themeli të albanologjisë. Miqësia e tij me intelektualë shqiptarë si Faik Konica, Aleksandër Xhuvani, Ernest Koliqi e Gjergj Fishta, si dhe korrespondenca e dendur me personalitete europiane, dëshmojnë përkushtimin e tij të rrallë ndaj kulturës shqiptare.

Jokli krijoi një bibliotekë albanologjike e indogjermanistike me rreth 3000 libra, ku ruhej edhe dorëshkrimi i një fjalori etimologjik të shqipes — vazhdim i punës së Gustav Meyerit. Fatkeqësisht, ky dorëshkrim humbi në pranverën e vitit 1942.

Kalvari i Joklit nisi në vitin 1938, kur iu mohuan të drejtat profesionale për shkak të origjinës hebreje. Përpjekjet e miqve shqiptarë e italianë për ta sjellë në Shqipëri si organizator të bibliotekave dhe arkivave shtetërore dështuan. Më 4 mars 1942 ai u arrestua nga Gestapoja në Vjenë dhe më 6 maj 1942 humbi jetën, sipas burimeve ose në kazermën Roßauer, ose në kampin e shfarosjes Maly Trostenets pranë Minsk-ut. Me vdekjen e tij, albanologjia humbi mjeshtrin e saj më të madh, ndërsa biblioteka dhe dorëshkrimet e tij u shpërndanë ose u zhdukën.

Norbert Jokli mbetet një nga figurat që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e gjuhës shqipe dhe kulturës kombëtare. Trashëgimia e tij është një thesar i gjallë për brezat e studiuesve dhe një dëshmi e përjetshme e dashurisë së tij për Shqipërinë.

www.akad.gov.al

6 maj 1405 – 6 maj 2026 – në kujtim të 621-vjetorit të lindjes së Skënderbeut.

Nga: Hysen S. Dizdari

Tiranë, më 5 maj 2026

Autor i librit: “Skënderbeu në pullat shqiptare (1913–2023)”

Nderim dhe mirënjohje për skulptorin prof. Heinrich Kautsch (1859–1943), autor i medaljeve me portretin e Skënderbeut

Populli shqiptar dhe, veçanërisht, ne studiuesit e historisë së filatelisë shqiptare, duhet t’i jemi mirënjohës një studiuesi të ri dhe shumë të talentuar, i cili jeton dhe punon në Francë dhe quhet Aurenc Bebja. Ai na ka gëzuar pa masë me zbulimin e një dokumenti të ri: një libër i botuar në vitin 1912 në Romë, Itali, të cilin e ka publikuar në blogun https://www.darsiani.com më 13 janar 2018, ku shkruan:

“Në veprën me titull ‘L’Albania’ të Vico Mantegazzas, botuar në vitin 1912 në Romë nga shtëpia botuese ‘Bontempelli e Invernizzi’, gjejmë në faqen 17 një portret të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut në medaljen e krijuar nga skulptori Heinrich Kautsch.”

Zbulimi i medaljes me portretin e Skënderbeut, i botuar në librin “L’Albania” të autorit Vico Mantegazza, mund të konsiderohet si një nga zbulimet më të rëndësishme të vitit 2018 në lidhje me studimet përkujtimore për 621-vjetorin e lindjes së Skënderbeut, për këto arsye:

Skulptori i njohur, prof. Heinrich Kautsch (1859–1943), është autor i disa medaljeve dhe skulpturave, të cilat janë vlerësuar nga specialistët e arteve figurative si ndër më të arrirat; ato spikasin për stilin e veçantë të kompozimit dhe për bukurinë e rrallë artistike.

Libri me titull “L’Albania”, i cili paraqet një medaljon të skulptorit Heinrich Kautsch, vërteton nga një burim i dytë i pavarur se autori i medaljonit me portretin e Skënderbeut, që ka shërbyer për të ilustruar pullën e parë shqiptare, është pikërisht Heinrich Kautsch.

Por, për hir të së vërtetës, duhet thënë se medaljoni që paraqitet në librin “L’Albania” nuk është identik me atë që shfaqet në pullën e emetuar më 1 dhjetor 1913; megjithatë, mendohet se Qeveria e patriotit Ismail Qemali mund të ketë porositur disa medaljone te skulptori Heinrich Kautsch (studiues të tjerë në të ardhmen mund të zbulojnë dokumente apo libra me medaljonin autentik).

Portreti i Skënderbeut në medaljonin e krijuar nga skulptori Heinrich Kautsch, i paraqitur në pullën e parë shqiptare të emetuar më 1 dhjetor 1913, ka disa veçori të spikatura:

Së pari: Pulla me portretin e Skënderbeut, e krijuar fillimisht në medaljon, u emetua me vendim të Qeverisë së Ismail Qemalit më 1 dhjetor 1913 dhe u shtyp në një tirazh prej 2 milionë e 950 mijë kopjesh, sipas John S. Fipps-it në librin e tij “Pullat dhe postat e Shqipërisë dhe të Epirit 1878–1945”, faqe 121.

Megjithatë, një dokument i zbuluar nga Thimi Nika, studiues i njohur dhe autor i librit “Historia e filatelisë shqiptare” (2013), faqe 95, thekson: “Përlindja e Shqipërisë”, në numrin 21 të datës 15–28 mars 1914, shënon se të gjitha pullat me portretin e Skënderbeut u shtypën në tirazhin 2 875 000 copë.

Pra, bazuar në këto dy burime të pavarura, portreti i Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, është shtypur në rreth tre milionë kopje dhe kjo pullë është përhapur në të gjithë botën. Ajo e ka bërë më të njohur portretin e tij se çdo dokument tjetër dhe, me të drejtë, është cilësuar si emisioni me tirazhin më të madh në historinë e pullës shqiptare.

Së dyti: Kjo pullë shënon realizimin e parë artistik të portretit të Skënderbeut në një pullë shqiptare, me tipare që përputhen me përshkrimet autentike të dhëna nga At Dhimitër Frangu, bashkëkohës i tij dhe arkëtar personal, në librin “Veprat e lavdishme të Skënderbeut”, përkthyer nga Lek Pervizi (Tiranë, 2005).

Ky libër, siç theksohet nga përkthyesi, është ndër të vetmit që bazohet në dëshmi të drejtpërdrejta të bashkëkohësve dhe është botuar fillimisht në italisht në vitin 1506, duke u ribotuar më pas rreth 20 herë në gjuhë të ndryshme. Edhe portreti në kopertinën e këtij libri ngjan me atë të pullës së vitit 1913.

Së treti: Në shenjë respekti dhe mirënjohjeje ndaj prof. Heinrich Kautsch-it, propozohet që Komisioni Shtetëror i Pullës Shqiptare të emetojë një pullë përkujtimore me portretin e tij, së bashku me medaljonin e Skënderbeut të realizuar prej tij, brenda vitit 2026.

Gjithashtu, pjesë e këtij emisioni mund të jenë edhe studiues të njohur si John S. Fipps dhe Thimi Nika, të cilët kanë kontribuar në dokumentimin e origjinës së këtij portreti.

Fragment nga poema “Skënderbeu” – Naim Frashëri (1898)

Kush nuk e di Skënderbenë,

Që nderoi mëmëdhenë?

Dhe sot nga armët e tija

Kullon thjesht trimëria!

E di njerëzia e tërë

Atë zot ç’punë ka bërë:

Kur hiq Skënderbeu shpatë,

Trimave u jepte datë!

A e shihni Skënderbenë,

Mbret i mirë, trim e burrë,

U përpoq për mëmëdhenë,

Po s’i vdes emri kurrë.

Skënderbeu është i gjallë,

Rron e mbretëron për jetë;

Kjo fjalë s’është përrallë,

Ndaj të urtit është e vërtetë.

Më 3 maj 1877, në Transilvani, atëherë pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, lindi studiuesi hungarez Franz Nopcsa, në një familje aristokrate me prejardhje rumune. Me rekomandimin e ungjit dhe kumbarit të tij, baroni Nopcsa, kryemjeshtër i oborrit të Mbretëreshës Elisabeta të Austrisë, studioi në liceun vjenez “Maria-Theresianum”.

Nopcsa u shqua si një nga figurat më të rëndësishme të shkencës europiane në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX. Ai ishte paleontolog i njohur dhe gjeolog i Ballkanit, duke dhënë kontribute të spikatura në themelimin e paleofiziologjisë, si dhe në albanologji dhe studimet mbi Europën Juglindore.

Udhëtimet e tij në zonat më të thella të Shqipërisë Veriore, ku asnjë i huaj nuk kishte shkelur më parë, e bënë atë një ekspert të shquar të gjuhës, zakoneve dhe kulturës shqiptare. Gjatë qëndrimeve të shumta në Shqipëri, ai kreu kërkime të gjera në etnologji, gjeografi, gjeologji dhe paleontologji, duke lënë pas një corpus të rëndësishëm shkencor mbi shoqërinë dhe territorin shqiptar të asaj kohe.

Trashëgimia e tij dorëshkruese, e njohur si “Ditarët e Nopcsa-s”, përmban përshkrime të detajuara nga ekspeditat në Shqipëri dhe Ballkan, të shoqëruara me harta, skica dhe ilustrime origjinale. Një pjesë e madhe e tyre i kushtohet Shqipërisë, duke dokumentuar strukturën shoqërore, të drejtën zakonore, kulturën materiale dhe shpirtërore.

Bibliografia e Nopsca-s përfshin mbi 186 punime shkencore, kryesisht në paleontologji, gjeologji dhe albanologji, prej të cilave një numër i konsiderueshëm i kushtohet Shqipërisë. Trashëgimia e tij shkencore në paleontologji iu dhurua Muzeut Britanik në Londër, ndërsa materiali albanologjik iu besua albanologut Norbert Jokl në Vjenë, pjesë e të cilit sot ruhet në Bibliotekën Kombëtare të Austrisë.

Ndër dorëshkrimet më të rëndësishme përmenden studimet mbi fiset e malësisë së Veriut dhe të drejtën e tyre zakonore, një vepër e gjerë mbi besimet dhe zakonet shqiptare, shënime dialektologjike mbi gegërishten veriperëndimore, si dhe kujtimet e tij mbi udhëtimet në Ballkan.

Nopcsa nuk u kufizua vetëm në studime: ai u përfshi edhe në politikën e kohës dhe në vitin 1913 ofroi veten si kandidat për fronin e Shqipërisë. Megjithatë, jeta e tij përfundoi në mënyrë tragjike në vitin 1933, kur vrau sekretarin e tij shqiptar dhe më pas kreu vetëvrasje.

www.akad.gov.al