Ndriçim Kulla/

Një sqarim i vogël për një debat që nuk ka nevojë për zemërim.

Pas shkrimit tim mbi kolonën zanore të The Odyssey, më kanë ardhur disa komente, veçanërisht nga Vlora, ku me njëfarë zemërimi më është vënë në dukje se duhej të kisha përdorur fjalën “polifoni” dhe jo “iso-polifoni”. E mirëkuptoj shqetësimin. Kur bëhet fjalë për trashëgiminë kulturore, fjalët ndonjëherë peshojnë më shumë se sa duket. Por pikërisht për këtë arsye, ndoshta ia vlen të matim pak më mirë edhe fjalët që përdorim për të kundërshtuar fjalët e tjetrit.

Së pari, polifonia është termi i përgjithshëm muzikologjik, ndërsa iso-polifonia përcakton një traditë të veçantë shumëzërëshe, ku isoja përbën një nga elementet e saj karakteristike. Prandaj përdorimi i njërit apo tjetrit duhet gjykuar sipas kontekstit dhe jo me logjikën e “të drejtës së pronësisë” mbi një fjalë.

Së dyti, dhe kjo është ndoshta më e rëndësishmja: iso-polifonia shqiptare nuk është një dukuri që fillon dhe mbaron në Vlorë.

Ajo është një pasuri e një hapësire shumë më të gjerë të traditës sonë jugore, me veçori, stile, mënyra interpretimi dhe repertore të ndryshme nga një trevë në tjetrën. Vlora ka kontributin dhe traditën e saj të jashtëzakonshme, ashtu si Mallakastra, Gjirokastra, Tepelena, Përmeti, Saranda, Himara ,Delvina e treva të tjera ku kjo trashëgimi ka jetuar dhe vazhdon të jetojë.

Dhe, nuk kemi medoemos të bëjmë me dy terma që përjashtojnë njëri-tjetrin. Njëri është më i përgjithshëm; tjetri më përcaktues.

Dhe këtu vjen edhe një hollësi që, për hir të së vërtetës, nuk duhet anashkaluar: “iso-polifonia shqiptare” nuk është një emërtim i shpikur nga unë në atë shkrim dhe as një lajthitje terminologjike e çastit. Është pikërisht emërtimi me të cilin kjo trashëgimi është paraqitur edhe në nivel ndërkombëtar dhe është regjistruar nga UNESCO.

Unë në studimin tim të mundshëm të cilin po e shkruaj , ndoshta mund të mbaj edhe një qëndrim të ri mbi këtë përcaktim.Paraprakisht mendoj, se Akademia e Shkencave ka përgjegjësinë e veçant dhe sidomos specialisti i fushës, i cili nuk e ka sqaruar në mënyrë shteruese, por e ka lënë të gjallë konfuzionin.

Por përsëri përtej përsosmërisë, nëse dikush preferon termin “polifoni”, mund ta përdorë. Nuk kam asnjë kundërshtim. Nëse dikush përdor “iso-polifoni”, gjithashtu nuk shoh arsye për t’u zemëruar.Por përsëri kjo meriton të sqarohet edhe njëherë. Do të ishte pak e çuditshme që një pasuri kaq e madhe muzikore të bëhej shkas për një luftë kaq të vogël fjalësh.

Unë do të preferoja të merreshim me atë që këndohet, sesa të zemërohemi për emrin me të cilin e quajmë.

Sepse, në fund të fundit, isoja nuk ka nevojë për mbrojtjen tonë me zë të lartë. Ajo ka mbijetuar për shekuj duke bërë diçka shumë më të mençur: duke vazhduar të këndojë.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një mësim i vogël për ne: kur kemi përpara një trashëgimi të madhe, duhet të dimë të matim jo vetëm zërat, por edhe fjalët.

Fjala e matur, siç e dinin mirë edhe jezuitët, shpesh thotë më shumë se fjala e ngritur. Në përfundim, duke u mbështetur në vëzhgimin dhe ballafaqimin e shpejtë të materialeve, prirem të mendoj se Ramadan Sokoli e kishte përcaktuar më qartë se kushdo tjetër karakterin dhe veçantinë e polifonisë labe. Kjo nuk e përjashton nevojën për rishikim apo plotësim të këtij përfundimi, por kërkon që çdo ndryshim të mbështetet në argumente të verifikueshme dhe në një ballafaqim sa më të gjerë. Prandaj, këtë qëndrim e paraqes jo si një të vërtetë të mbyllur, por si një përfundim të hapur ndaj diskutimit dhe provave të reja.

Foto: ata.gov.al

Saimir Kadiu/

Historia e artit shqiptar ka lindur emra të shquar, por vetëm pak prej tyre arritën ta shndërrojnë penelin në një gjuhë të identitetit kombëtar. Njëri prej tyre ishte pa dyshim Sali Shijaku (1933–2022) – piktori që e deshi Shqipërinë jo vetëm si vendlindje, por si burim të pashtershëm frymëzimi.

Ndoshta nuk është e tepërt të thuhet se ai ishte një Diego Rivera shqiptar. Ashtu si mjeshtri meksikan, edhe Shijaku e pa artin si një dëshmi të historisë, të njeriut dhe të shpirtit të popullit. Ai nuk pikturonte vetëm figura; ai pikturonte kujtesën. Nuk vizatonte vetëm peizazhe; ai vizatonte frymën e një kombi.

Në telajot e tij jetojnë malet shqiptare, qytetet e lashta, portretet plot karakter, njerëzit e zakonshëm, puna, dinjiteti dhe krenaria. Ngjyrat e tij kanë një intensitet që nuk të lë indiferent. Herë janë të fuqishme si dielli i Mesdheut, herë të buta si drita që bie mbi gurët e Beratit apo Gjirokastrës. Çdo vepër e tij mbart ritmin e jetës shqiptare dhe një ndjenjë të thellë përkatësie.

Sali Shijaku i përkiste atij brezi artistësh që besonin se arti nuk është zbukurim, por ndërgjegje. Edhe kur pikturonte një portret të vetëm, ai arrinte të fliste për një kohë të tërë. Edhe kur ndalej te një peizazh, ai e bënte natyrën të rrëfente historinë e njerëzve që e kishin banuar.

Krahasimi me Diego Riverën nuk qëndron vetëm te monumentaliteti i figurës artistike. Ai qëndron mbi të gjitha te përkushtimi për ta bërë artin pasqyrë të identitetit kombëtar. Rivera i dha fytyrë Meksikës me muralet e tij; Shijaku i dha ngjyrë Shqipërisë me penelin e tij. Të dy besonin se arti duhet të flasë për popullin, për historinë dhe për dinjitetin njerëzor.

Sot, kur shohim veprat e Sali Shijakut, nuk admirojmë vetëm mjeshtërinë teknike të një piktori të madh. Ne lexojmë një kapitull të historisë sonë kulturore. Çdo tablo është një dokument estetik, një rrëfim pa fjalë, një kujtesë se identiteti i një kombi nuk ruhet vetëm në libra, por edhe në ngjyra, dritë dhe kompozim.

Artistët e mëdhenj nuk largohen kurrë. Ata vazhdojnë të jetojnë në veprat që lënë pas, në emocionet që zgjojnë dhe në frymëzimin që u japin brezave të rinj. Kështu jeton edhe Sali Shijaku – si një nga mjeshtrit më të mëdhenj të artit shqiptar, një emër që i dha penelit dinjitetin e historisë dhe ngjyrës shpirtin e Shqipërisë.

Arti shqiptar do ta kujtojë gjithmonë si një nga kolonat e tij më të forta, një mjeshtër që e shndërroi telajon në atdhe dhe pikturën në një himn të heshtur për kombin.

Ndriçim Kulla/

Kjo është prova e filmi “The Odyssey” të Christopher Nolan.

Ka popuj që krenohen me tempujt e tyre, me kolonat prej mermeri, me teatrot antike, me qytetet e varrosura nën dhe, që arkeologët i nxjerrin dalëngadalë në dritë si dëshmi të qytetërimeve të humbura. Historia e tyre lexohet mbi gurë, mbi mbishkrime, mbi statuja të thyera, mbi rrënoja që koha i ka kursyer pjesërisht nga harresa. Monumentet e tyre janë të heshtura; ato flasin vetëm kur dikush di t’i lexojë. Po ka edhe popuj të tjerë, më të rrallë, tek të cilët historia nuk është mbyllur vetëm në gur. Ajo ka mbetur e gjallë në zakone, në rite, në mënyrën se si njerëzit këndojnë, gjykojnë, pajtohen, vajtojnë, nderojnë mikun apo mbajnë fjalën e dhënë. Monumentet e tyre nuk vizitohen si muze, sepse ato ecin bashkë me njerëzit, marrin frymë me ta dhe mbijetojnë brez pas brezi. Janë monumente që nuk i ka ngritur dora e skulptorit, por vetë kujtesa kolektive e një populli.

Shqiptarët qartësisht bëjnë pjesë pikërisht në këtë kategori. Ata nuk trashëguan një Akropol të plotë, as një Forum romak që të mahnisë botën me madhështinë e gurit. Historia, pushtimet dhe shkatërrimet ua copëtuan qytetet, ua rrënuan tempujt dhe ua zhdukën një pjesë të madhe të gjurmëve materiale. Për një kohë të gjatë, kjo mungesë u interpretua si mungesë qytetërimi. Sikur një komb të mund të gjykohej vetëm nga monumentet që i kanë mbijetuar tokës dhe jo edhe nga ato që i kanë mbijetuar kohës.

Por qytetërimet nuk maten vetëm me atë që kanë ndërtuar. Ato maten, ndoshta edhe më tepër, me atë që kanë arritur të ruajnë. Ka raste kur një kolonë prej mermeri shembet më lehtë sesa një zakon; kur një tempull zhduket më shpejt sesa një këngë; kur një ligj i shkruar humbet, ndërsa një kod moral vazhdon të jetojë për mijëra vjet në ndërgjegjen e njerëzve.

Pikërisht këtu fillon veçantia shqiptare. Nëse do të kërkonim dy dëshmi të rralla të kësaj vazhdimësie, do t’i gjenim jo në muze, por në vetë jetën shqiptare: në Kanunin, si një nga kodet zakonore më të lashta të Europës, dhe në iso-polifoninë labe, si një nga format më të hershme të kujtesës muzikore kolektive. Në pamje të parë ato duket se nuk kanë asgjë të përbashkët.

Njëri flet gjuhën e ligjit, tjetri gjuhën e këngës. Njëri rregullon jetën shoqërore, tjetri organizon harmoninë e zërave. Megjithatë, të dy burojnë nga e njëjta botë mendore, nga i njëjti univers etik, nga i njëjti qytetërim që, edhe pse nuk na ka lënë shumë tempuj prej guri, na ka lënë tempuj të gjallë të shpirtit. Kjo është arsyeja pse studimi i tyre nuk mund të mbetet vetëm brenda kufijve të folklorit apo të etnologjisë. Ato janë dokumente të historisë së qytetërimit europian. Në to ruhen shtresa të një bote shumë më të lashtë se vetë shteti shqiptar, madje shumë më të lashtë se shumica e institucioneve politike që njohim sot. Janë fosile të gjalla të kujtesës njerëzore, të cilat kanë mbijetuar jo sepse u mbrojtën nga muret e një muzeu, por sepse u strehuan në vetë ndërgjegjen e një populli.

Prandaj, kur bota sot ndalet për të dëgjuar iso-polifoninë shqiptare, apo kur studiuesit përkulen mbi Kanunin për të kuptuar mekanizmat e së drejtës zakonore, ata nuk po sodisin vetëm një relike folklorike. Ata po përballen me dy monumente të gjalla, që kanë sfiduar kohën, pushtimet dhe harresën. Në një epokë kur shumë qytetërime njihen vetëm nga rrënojat që kanë lënë pas, Shqipëria paraqet një rast të rrallë: një pjesë e antikitetit të saj nuk gjendet nën tokë, por vazhdon ende të jetojë mbi të.

Në historinë e qytetërimeve ekziston një paradoks që shpesh u shpëton historianëve. Popujt nuk zhduken gjithmonë atëherë kur u rrënohen qytetet. Shpesh ata zhduken shumë më vonë, në çastin kur humbasin kujtesën e tyre. E kundërta është po aq e vërtetë. Ka kombe që kanë humbur tempujt, pallatet, teatrot dhe bibliotekat, por kanë arritur të mbijetojnë sepse kanë ruajtur mënyrën e tyre të të menduarit, kodin moral dhe ritmin shpirtëror të jetës. Historia shqiptare është një nga shembujt më frymëzues të këtij paradoksi.

Pak vende në Evropë kanë kaluar një varg kaq të gjatë pushtimesh, shkatërrimesh dhe ndërprerjesh të zhvillimit shtetëror. Qytetet ilire u goditën nga Roma; më pas erdhën valët e njëpasnjëshme bizantine, sllave dhe osmane. Çdo pushtim solli ligjet e veta, administratën e vet, fenë e vet, gjuhën e vet të pushtetit. Çdo perandori u përpoq ta rindërtonte Ballkanin sipas modelit të saj, duke menduar se historia fillonte me ardhjen e saj. Megjithatë, historia e vërtetë rrallë zhvillohet vetëm aty ku shtrihet pushteti. Ajo vazhdon të jetojë edhe në ato hapësira ku administrata nuk arrin të depërtojë plotësisht. Në Shqipëri, këto hapësira qenë malet. Ato nuk qenë vetëm strehë e lirisë fizike; u bënë edhe strehë e kujtesës. Aty mbijetuan forma të organizimit shoqëror, norma etike, rite, këngë dhe mënyra të të menduarit që në pjesë të tjera të Ballkanit kishin humbur shumë kohë më parë.

Prandaj, kur flasim për Kanunin ose për iso-polifoninë labe, nuk duhet t’i shohim si mbetje folklorike të një bote primitive. Një këndvështrim i tillë do të ishte sipërfaqësor dhe thellësisht i padrejtë. Ato janë, në të vërtetë, dokumente të një kujtese historike që nuk u shkrua mbi pergamenë, por mbi vetë jetën e njerëzve.

Kjo është arsyeja pse ato kanë mbijetuar. Pergamena digjet. Guri rrëzohet. Bibliotekat shkatërrohen. Por zakoni, kur bëhet pjesë e ndërgjegjes kolektive, fiton një qëndrueshmëri që shpesh i sfidon edhe vetë perandoritë. Historia njeh shumë kode juridike të humbura, por shumë pak prej tyre kanë vazhduar të jetojnë për shekuj të tërë në praktikën e përditshme të një populli. Po kështu, muzika popullore ndryshon vazhdimisht, por janë tepër të rralla ato forma shumëzërëshe që ruajnë një strukturë kaq arkaike sa iso-polifonia shqiptare.

Pikërisht këtu qëndron afërsia e tyre. Kanuni dhe iso-polifonia janë dy shprehje të së njëjtës mënyrë organizimi të botës. Njëri ndërton harmoninë morale të bashkësisë; tjetri harmoninë muzikore të saj. Në Kanun, askush nuk ekziston i shkëputur nga fisi, nga nderi, nga fjala e dhënë dhe nga përgjegjësia ndaj bashkësisë. Në iso-polifoni, askush nuk mund ta mbajë këngën i vetëm. Zëri individual merr kuptim vetëm kur mbështetet nga zërat e tjerë, ndërsa isoja bëhet themeli mbi të cilin ngrihet e gjithë arkitektura muzikore. Në të dy rastet, individi nuk zhduket, por plotësohet përmes komunitetit.

Kjo nuk është rastësi. Është shprehje e të njëjtit univers antropologjik. Në të dy monumentet nuk gjejmë kultin e individit të shkëputur, por kultin e rendit kolektiv. Fjala dhe zëri kanë të njëjtën peshë morale. Besa nuk është thjesht një deklaratë juridike; ajo është një akt solemn që e lidh njeriun me komunitetin. Edhe isoja nuk është vetëm një teknikë këngëtimi; ajo është një marrëveshje e padukshme midis zërave, ku secili pranon kufirin e vet për t’i dhënë jetë harmonisë së përbashkët.

Sa më shumë thellohemi në këto dy dukuri, aq më pak ato duken si krijime të rastësishme të folklorit. Përkundrazi, ato shfaqen si degë të të njëjtit trung kulturor, që e ka ushqyer jetën shqiptare për shekuj me radhë. Njëra ruan kujtesën e drejtësisë; tjetra kujtesën e bukurisë. Njëra mbron rendin; tjetra ruan harmoninë. Dhe të dyja, secila në mënyrën e vet, dëshmojnë se qytetërimi nuk jeton vetëm në monumentet prej guri, por edhe në monumentet e shpirtit.

Isopolifonia dhe Kodi zakonor dy dritare ku Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj antike

Sa herë përmendet Homeri, mendja shkon natyrshëm te brigjet e Egjeut, te Troja, te Itaka, te kolonat e mermerta dhe te qielli i ndritshëm i Heladës. Është një përfytyrim që e ka ushqyer Evropa për më shumë se dy mijë vjet. Mirëpo historia kulturore rrallë ndjek rrugët që i pëlqejnë imagjinatës. Shpesh ajo zgjedh shtigje të fshehta, ngjitet në male të ashpra, largohet nga qendrat e qytetërimit dhe strehohet aty ku askush nuk mendon ta kërkojë.

Ndoshta kjo është arsyeja pse shumë udhëtarë, albanologë dhe studiues të kulturës ballkanike, kur u njohën me jetën tradicionale shqiptare, nuk u mahnitën vetëm nga bukuria e saj. Ata mbetën të habitur nga diçka shumë më e thellë: nga ndjesia se po shihnin forma të një bote tepër të lashtë, të cilat në pjesën më të madhe të Evropës kishin pushuar së ekzistuari prej shekujsh.

Nuk ishte fjala për ngjashmëri të jashtme. Nuk mjaftonte një veshje tradicionale, një kullë guri apo një armë e vjetër për të krijuar këtë përshtypje. Ajo që i befasonte ishte vetë mënyra e organizimit të jetës. Fjala e dhënë kishte peshën e ligjit. Kuvendi i burrave ishte institucioni ku bashkësia kërkonte drejtësinë. Mikpritja nuk ishte thjesht virtyt moral, por detyrim i shenjtë. Nderi nuk ishte ndjenjë individuale, por pasuri kolektive. Këto nuk ishin mbetje folklorike; ishin institucione të gjalla të një bote arkaike.

Prandaj nuk është rastësi që Ismail Kadareja, duke medituar mbi Kanunin dhe mbi tragjedinë e gjakmarrjes, e vendos vazhdimisht lexuesin përballë universit homerik. Ai nuk kërkon të provojë një vazhdimësi të drejtpërdrejtë historike. Ai kërkon të tregojë diçka më delikate: se në malësitë shqiptare kanë mbijetuar mënyra të të menduarit që e ndihmojnë njeriun modern të kuptojë më mirë atmosferën morale të epokës homerike.

Në këtë kuptim, Shqipëria nuk paraqitet si një muze i gurëve antikë, por si një laborator i kujtesës historike. Ajo nuk ruan domosdoshmërisht format materiale të qytetërimit të lashtë; ajo ruan disa nga mekanizmat e tij shpirtërorë. Kjo është një diferencë themelore. Guri dëshmon se një qytetërim ka ekzistuar. Zakoni, kënga dhe kodi moral dëshmojnë se një mënyrë jetese ka arritur të mbijetojë. Pikërisht këtu Kanuni dhe iso-polifonia afrohen më shumë se kurrë me njëri-tjetrin.

Në Kanun, fjala nuk është vetëm komunikim. Ajo krijon detyrim, vendos drejtësi, shpall paqe ose ndez konflikt. Fjala ka forcë krijuese. Po kështu ndodh edhe në iso-polifoni. Fjala e kënduar nuk është zbukurim poetik; ajo bëhet rit, kujtesë dhe identitet. Zëri nuk shërben vetëm për të shprehur emocionin; ai organizon bashkësinë dhe e lidh atë me të kaluarën e vet.

Në të dy rastet kemi të bëjmë me një kulturë ku tingulli dhe fjala nuk janë shkëputur ende nga funksioni i tyre shoqëror. Kjo është një karakteristikë e qytetërimeve të hershme, ku arti, morali dhe e drejta nuk kishin marrë ende rrugë të ndryshme. Kënga ishte njëkohësisht histori; ligji ishte njëkohësisht etikë; kujtesa ishte njëkohësisht institucion. Kjo na lejon të kuptojmë edhe më mirë një dukuri që shpesh është interpretuar gabimisht. Kur dëgjojmë sot iso-polifoninë labe, nuk duhet të pyesim nëse kështu kanë kënduar apo jo luftëtarët e Odiseut. Historia nuk funksionon me hamendësime romantike. Pyetja më e drejtë është një tjetër: a ruan kjo mënyrë këndimi tipare të një bote shumë të lashtë mesdhetare? Pikërisht këtu kërkimi shkencor bëhet i ligjshëm dhe frytdhënës.

Fakti që krijuesit e filmit të ri “The Odyssey” zgjodhën iso-polifoninë shqiptare si kolonë zanore nuk është, në vetvete, provë historike për prejardhjen e saj. Por ai është një tregues me vlerë kulturore. Një vepër artistike që synon të rikrijojë atmosferën homerike e gjeti pikërisht te iso-polifonia shqiptare atë rezonancë arkaike që kërkonte. Ky është një fakt estetik me domethënie të madhe. Ai tregon se kjo shumëzërësi bart ende një timbër që imagjinata bashkëkohore e lidh natyrshëm me horizontin e lashtësisë.

Në këtë mënyrë, Kanuni dhe iso-polifonia nuk janë më vetëm dy trashëgimi kombëtare shqiptare. Ato bëhen dy dritare përmes të cilave Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj më të hershme. Njëri ruan kujtesën e ligjit; tjetri kujtesën e zërit. Dhe të dy së bashku dëshmojnë se ka raste kur historia nuk mbijeton nëpër biblioteka, por në ndërgjegjen e një populli që, pa e ditur, ka ruajtur për shekuj me radhë disa nga format më të lashta të qytetërimit mesdhetar.

Paradoksi i Shqipërisë së sotme është sa i dhimbshëm, aq edhe domethënës. Në çdo forum ndërkombëtar flasim me krenari për trashëgiminë tonë kulturore, për lashtësinë e saj dhe për vlerat që i ka njohur bota. Por, sapo mbarojnë fjalimet, shpesh rikthehemi në një realitet ku kjo trashëgimi mbetet pa mbrojtjen, pa kujdesin dhe pa vëmendjen që meriton.

Mjafton të kujtojmë se një artist ndërkombëtar si Kanye West mund të përfitojë miliona lekë nga fondet publike për një aktivitet të vetëm, ndërsa artistë që kanë mbajtur gjallë për dekada traditën shqiptare, njerëz si Vendim Kapaj, mbeten pothuajse të padukshëm në politikat kulturore të shtetit. Nuk është çështje kundërshtimi ndaj artistëve të huaj; është çështje raportesh dhe përparësish.

Një shtet që nuk investon me të njëjtin seriozitet te bartësit e trashëgimisë së vet, rrezikon ta shndërrojë identitetin në dekor dhe jo në themel të kulturës kombëtare. Edhe më shqetësuese është heshtja institucionale. Kur trashëgimia kombëtare trajtohet vetëm si një slogan për ceremoni apo për promovim turistik, ndërsa njerëzit që e mbajnë gjallë përballen me harresën, atëherë krijohet një kontradiktë morale. Nuk mjafton të shpallësh se një vlerë është pjesë e identitetit kombëtar; duhet të tregosh, përmes veprimit konkret, se ajo përbën një përparësi të politikës kulturore.

Një shoqëri që nuk kujdeset për bartësit e kujtesës së saj, rrezikon të mbetet me tituj nderi, por pa kujtesë të gjallë. Dhe kjo do të ishte humbja më e madhe. Sepse iso-polifonia nuk është vetëm një repertor këngësh, as Kanuni vetëm një objekt studimi. Ato janë dy nga shtyllat mbi të cilat është mbështetur vazhdimësia historike e shqiptarëve. Nëse ata që i mishërojnë këto vlera ndihen të braktisur, atëherë nuk varfërohen vetëm ata; varfërohet vetë ndërgjegjja kulturore e kombit.

Në tashmërinë e ububushme të zbrazjes nga çdo dëshirim drite, monumente të vetëdijes si Dom Ndre Mjeda, ndonjëherë errësohen nga zhurma e mediokritetit, kotësidashjes sonë kolektive dhe zelli narcizist. Kohjes së këtij pështjellimi, Koliqi dhe Fishta, me këto dy dëshmi e ngrejnë Mjedën, jo thjesht në një piedestal, por në një dritë që i mëson edhe sot shqiptarve virtytin e dijes dhe forcën e mendjes, jo përmes bujës por kreshtës së lartë të veprës.

Për të rikthyer në kujtesë, Dom Ndre Mjedën, në përmasat e tij, në një kushtim të ndryshtë, le t’u hedhim një sy asaj çfarë shkruan Ernest Koliqi, “Cirka” nr. 28-29, Shkoder 5 shtatuer 1937 dhe At Gjergj Fishta në (Posta e Shqypnís, 1917/ 20.

Ernest Koliqi, “Cirka” nr. 28-29, Shkoder 5 shtatuer 1937

“Kur e shifshe, Dom Ndreu të paraqitej në gjasë të nji prifti katundi ndër mâ të lânunt. Shkurtalak edhe pak si i gërmuçun, verë e dimën mbërthye në nji pallto të randë të zezë të përlyeme përpara me pluhun burrnoti, me nji fytyrë kuqloshe në të cilën syt e vogjël zhdukeshin nën vetulla të denduna fije-trasha dhe goja nën shllungën e musteqeve të ngathët e vërdhukë: kështu të dilte para Poeti i njimbëdhetë rrokshave të Lissus e nuk të bânte asnji përshtypje zotsije të veçantë.

Për natyrë perbuzës i çdo reklami dhe i çdo esibicjonizmi, urrente lávdin dhe ndryhej ne nji pervujtní idhnake qi ishte mësim, qortim i naltë për të gjithë ne.

Nuk i rridhte aspak fjala, shprehjet i dilshin copa copa, i qitte prej goje me mundim. Ngatrrohej tue folë e, kur vèhej disi për fije në bisedë përdorte terminologji të thatë. Anmik në shkrim e në jetë i lajleve e i stërhollimeve, por jo i panjerezíshem, perkundrazi, tue e njoftë s’afermi ndihej në tê nji edukatë humaniste plot masë e plot mirsí të ndritun dhe shifeshin në tê sjellje të zgjedhuna qi dishmojshin qëndrimin e gjatë në rrethe të nalta të hueja.

Dom Ndreu duhej zbulue si njerí dhe si artist. Tue ndejun me tê, pikësëpari gjêjshe Dijetarin. Kush ndër Shqiptarë mund i krahasohej për kulturë organike ? Greqishten e vjetër dhe latinishten i dinte në themel. Qyshë në rini fitoi përjâshta konkurse me vjerrsha klasike.

Shetiti mbarë Europën njiherë si nxanës e ma vonë si Profesor. Banoi në Francë, në Spanjë, në Poloni, në Jugosllaví. Filozof i shquem, mrekullonte shokët me analyza të reja e me objekcijone të paprituna.”

At Gjergj Fishta (Posta e Shqypnís, 1917/ 20)

“Qe nji vepër poetike, me të cillen mund të thohet, se pernjimend asht stolisë gjuha e rritë pasunia e literaturës shqipe. Në ket veper gjuhën e gjen të paster, stilin e naltueshém, shembélltyrat të gjalla e plot njomësi e gjithmonë të arsyeshme. Aty ke nji prendverë lulesh e bilbilash, e nji natyrë të kérthnestë e plot jetë; e fillim e mbarim né ket veper zotnon nji melankoni e kandshme, e cilla edhe sendeve ma të vogla u jep nji interes e nji randësi të veçantë: sado qi kisha me thanë se kjo melankoni nuk rrjedh gjithmón prej zemres aq sa prej mendes s’autorit. Njimend, duket se kjo melankoni nisë njiherë prej mendes s’autorit, pershkohet neper rreze të filozofisë e të poezisë klasike, e mandej deperton neper fashóje të gjuhes shqipe: por jo aq e përmallshme, sa me t’u molisë zemra per çka auktori k’ndon mbi lirë të vet të tingëllueshme, me gjithëse bukurín e formës e rreh orë e çast edhe flladi i poezisë. Si prej shllimeve të zgjedhuna, si prej mjeshtris’ me të cillen janë ndertue vjershat e lidhë mendimet, shihet çeltas se autori, para se me e botue vepren e vet, e ka përshkue kushedi sa herë nen limë të mendes e të teknikës. Prandej kjo veper ka me qenë domosdo e nevojshme me u përdorue si tekst nder shkolla të Shqipnisë. Autori mundet me qenë i sigurtë, se atdheu ka me ia ditë per nder mundin qi ka hjekë në perpilim të k’saj vepre”.

***

Për të marrë në shqyrtesë mënyrën sesi dy figura monumentale të letrave shqipe, Ernest Koliqi dhe At Gjergj Fishta, kanë paraqitur figurën e Dom Ndre Mjedës, duhet të ndërtojmë një qasje krahasuese që shpalos jo vetëm portretin fizik e shpirtëror të poetit, por edhe vizionin që të dy autorët kanë për të si krijues, si njeri i kulturës dhe si personalitet me ndikim në historinë e gjuhës dhe letërsisë shqipe.

1. Portretizimi: Mjeda mes thjeshtësisë dhe dinjitetit të dijes

Ernest Koliqi, në esenë e tij të vitit 1937, e paraqet Dom Ndreun jo si një figurë me aureolë mitike, por si një prift i thjeshtë katundi, me pamje modeste, i veshur me një pallto të zezë të përlyer nga pluhuri i kohës. Në këtë pamje ka një qëllim estetik e filozofik, të theksohet kontrasti mes dukjes së jashtme dhe pasurisë së brendshme shpirtërore e intelektuale. Koliqi përdor një stil realist e të nuancuar, që nuk idealizon, por e lartëson Mjedën përmes detajeve të thjeshta që përçojnë thellësi dhe humanitet: mustaqet e ngatërruara, sytë që zhduken nën vetulla, heshtja që nuk është mungesë mendimi, por një përmbajtje e qëllimshme dhe e ndershme.

Në të kundërt, At Gjergj Fishta, në një koment të hershëm të vitit 1917, ndalet mbi veprën poetike të Mjedës, duke e konsideruar një nga zbukurimet më të vyera të gjuhës shqipe. Fishta nuk e përshkruan portretin fizik të Mjedës, por na jep një pamje të shpirtit të tij poetik: të ndjeshëm, melankolik, të thelluar në filozofi dhe të ngulitur në një përpunim rigoroz teknik. Ai e sheh Mjedën jo si një poet të frymëzimit të çastit, por si mjeshtër që e kalon veprën “nen limë të mendes e të teknikës”. Ky është një vlerësim që e vendos Mjedën në panteonin e artizanëve të gjuhës – aty ku ndjenja dhe arsyeja bashkëjetojnë.

2. Kontrasti i afërsisë dhe universalitetit: Një shqiptar i rrënjëve dhe i botës

Koliqi e zhvesh Mjedën nga çdo glorifikim monumental, por jo nga madhështia. Përkundrazi, ai zbulon dimensionin evropian të këtij njeriu të heshtur: dijetari që fliste greqishten dhe latinishten në thellësi, që kishte përjetuar Evropën e kulturës – nga Franca te Polonia – dhe që i solli Shqipërisë jo vetëm dijet e përkthyera, por edhe një etikë të të menduarit dhe të të sjellurit. Afërsia me të e bëri Koliqin ta shohë Mjedën si një mësues të vërtetë, një model i pakohë për rininë shqiptare.

Ndërsa Fishta, gjithnjë më i fokusuar te “vepra”, e sheh Mjedën si të paçmueshëm për kontributin letrar dhe gjuhësor, duke i dhënë vlerë kombëtare dhe didaktike asaj që ai prodhoi. Sipas tij, Mjeda është shembull i artit të përpunuar dhe stilit të pastër që duhet të përdoret në shkollat shqiptare. Ky është një vështrim që i jep Mjedës një rol formues dhe përfaqësues në formësimin e standardeve të shkrimit shqip.

3. Vlera e heshtjes dhe forca e mendjes

Të dy autorët bien dakord në një pikë themelore: Mjeda ishte larg zhurmës. Ai ishte njeri i brendësisë, i përvujtërisë së thellë, përbuzës i lavdisë dhe reklamës. Koliqi e vë theksin në këtë cilësi si një formë rezistence kundër vanitetit të kohës, ndërsa Fishta e sheh këtë përmbajtje si burim të thellësisë poetike dhe filozofike të tij.

Ajo që është me rëndësi të theksohet këtu është se heshtja e Mjedës nuk ishte mungesë, por një akt i qëllimshëm: një pozicionim kundër eksibicionizmit dhe përshkallëzimeve të zbrazëta. Koliqi e përshkruan këtë si një “përvujtni idhnake”, një mësim i heshtur për të tjerët. Kjo “heshtje që flet” është pjesë e karakterit të ndritshëm të Mjedës.

4. Përmbledhje: Një gjeni i heshtur në dy pasqyra të mëdha

Përmes Koliqit, ne e shohim Mjedën si njeri – me të gjitha palcën e vërtetësisë njerëzore: modest, i thjeshtë, por me një univers kulturor brenda tij që të mahnit. Ai është njeriu që duhet “zbuluar”. Ndërsa përmes Fishtës, Mjeda na del si mjeshtër i gjuhës, si poet i formës së rafinuar dhe i një ndjeshmërie që nuk buron vetëm nga zemra, por nga një mendje që di të peshojë fjalën dhe të farkëtojë bukurinë.

Të dy e bëjnë Mjedën të pavdekshëm, njëri përmes afërsisë dhe konkretësisë, tjetri përmes lavdisë së letrave dhe rëndësisë që i jep veprës së tij. Bashkë, ata na ofrojnë një spektralitet të rrallë të njohjes së Mjedës: si njeri, si poet, si model.

Albert Vataj