Nga Frank Shkreli/

Nga rrënjët e Malësisë së Madhe te skulptura në hapësirat amerikane – një udhëtim artistik që dëshmon se identiteti shqiptar mund të ruhet dhe të përcillet përmes artit. Fjalët e mia me këtë rast nuk janë thjesht recension i librit, por janë më shumë një pasqyrim nga perspektiva e një gazetari shqiptaro-amerikan që e ka njohur dhe ndjekur nga afër jetën e komunitetit shqiptar në Amerikë.

Ka njerëz që e mbajnë Shqipërinë në kujtesë. Ka të tjerë që e mbajnë në zemër. Dhe ka edhe nga ata që arrijnë ta shndërrojnë këtë kujtesë në një vepër që mund ta shohë dhe ta njohë e gjithë bota. Skulptori Vasil Rakaj i përket kësaj kategorie. Libri kushtuar jetës dhe krijimtarisë së tij është një rast i mirë për të ndalur dhe për të vlerësuar jo vetëm një artist, por edhe një kapitull të rëndësishëm të pranisë shqiptare në Amerikë. Rakaj është një nga ata artistë shqiptarë që e kanë kaluar oqeanin, por nuk i kanë lënë pas rrënjët. Përkundrazi, rrënjët kanë udhëtuar me të.

I lindur në vitin 1954 në Bogë të Malësisë së Madhe, ai e ka mbartur në rrugëtimin e tij artistik atë trashëgimi të pasur njerëzore e kulturore të Malësisë shqiptare. Më pas, në Shtetet e Bashkuara, kjo trashëgimi u ndërthur me një botë të re artistike, duke krijuar një profil që meriton të njihet më gjerësisht.

Për një gazetar shqiptaro-amerikan që ka jetuar dhe punuar për dekada në Amerikë, rrugëtime të tilla nuk janë thjesht histori individuale. Ato janë pjesë e historisë së vetë komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Diaspora jonë ka pasur gjithmonë njerëz që kanë punuar për ta ruajtur gjuhën, kulturën, fenë, historinë dhe traditat. Por artisti ka një mënyrë tjetër për ta bërë këtë. Ai nuk shkruan vetëm për historinë – ai i jep asaj fytyrë dhe formë. Kjo është ajo që e bën të veçantë krijimtarinë e Vasil Rakajt. Në veprat e tij, figurat shqiptare dhe universale nuk shfaqen vetëm si personazhe të historisë. Ato bëhen ura midis së kaluarës dhe së tashmes. Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, Nënë Tereza dhe personalitete të tjera që kanë zënë vend në krijimtarinë e tij, përmes skulpturës së Rakajt, ato dalin nga faqet e librave dhe hyjnë në hapësirën publike. Dhe kjo ka një rëndësi të veçantë për shqiptarët e diasporës. Sepse fëmijët dhe nipërit dhe mbesat e shqiptarëve të emigruar mund të mos e njohin gjithmonë historinë e vendit të të parëve të tyre nëpërmjet librave. Por ata mund të ndalen përpara një monumenti, të pyesin kush është figura që kanë përpara dhe të fillojnë kështu të zbulojnë historinë e tyre. Kjo është fuqia e artit.

Vepra e Rakajt është gjithashtu një shembull i bukur i asaj që diaspora shqiptare mund t’i japë Amerikës: jo vetëm punë, përkushtim dhe sukses ekonomik, por edhe kulturë, art dhe vlera shpirtërore. Shqiptarët kanë ardhur në Amerikë në periudha të ndryshme dhe për arsye të ndryshme. Por brezat që kanë lindur apo janë formuar këtu në këtë vend të madh planet, kanë pasur gjithmonë një sfidë: si të ruajnë identitetin pa u shkëputur nga shoqëria amerikane? Vasil Rakaj e ka dhënë përgjigjen e tij përmes artit. Ai nuk është mbyllur në një identitet të ngushtë. Përkundrazi, ka sjellë identitetin shqiptar në një hapësirë universale. Kjo është një nga mënyrat më dinjitoze për ta përfaqësuar një komb.

Libri për veprën e tij nuk duhet parë vetëm si një monografi artistike. Ai është edhe një dokument i kohës dhe i një brezi shqiptarësh që, pasi u vendosën në Amerikë, nuk harruan nga erdhën. Në këtë kuptim, historia e Vasil Rakajt është edhe historia e një pjese të Amerikës shqiptare. Një histori që nuk është shkruar vetëm në faqet e gazetave dhe revistave shqiptare të diasporës, në organizatat dhe shoqatat tona, në kishat e xhamitë apo në aktivitetet kulturore. Është shkruar edhe në gur, bronz dhe mermer. Dhe kjo histori meriton të ruhet. Prandaj ky libër vjen në kohën e duhur. Ai na kujton se një komunitet nuk matet vetëm nga numri i njerëzve që ka, por edhe nga kontributi që ata njerëz i japin shoqërisë ku jetojnë dhe kulturës nga kanë ardhur.

Vasil Rakaj është një nga ata shqiptarë që kanë zgjedhur të flasin përmes artit. Dhe arti i tij na thotë diçka të thjeshtë, por të fuqishme: Mund të jetosh larg vendlindjes, por vendlindja mund të vazhdojë të jetojë brenda veprës tënde. Nga Boga e Malësisë së Madhe deri në Amerikë, udhëtimi i Vasil Rakajt është një dëshmi se rrënjët dhe horizonti nuk janë në kundërshtim me njëri tjetrin. Rrënjët të japin identitet. Skulptura flet vetë. Dhe kur ajo skulpturë bart në vetvete historinë dhe identitetin e një populli, ajo bëhet edhe një formë e kujtesës kombëtare. Prandaj libri për Vasil Rakajn duhet parë si një nderim për artistin, por njëkohësisht edhe si një vlerësim për kontributin e shqiptarëve të Amerikës në ruajtjen dhe promovimin e kulturës shqiptare. Në një kohë kur bota shqiptare ka nevojë më shumë se kurrë për të njohur dhe dokumentuar njerëzit që kanë lënë gjurmë në kulturë, libra të tillë kanë një rëndësi të veçantë. Sepse historia e një kombi nuk shkruhet vetëm me ngjarje politike e ushtarake. Ajo shkruhet edhe me libra, publicistikë, piktura, muzikë, letërsi dhe skulptura. Dhe Vasil Rakaj, me veprën e tij, ka zgjedhur ta shkruajë një pjesë të kësaj historie në bronz, gur dhe në kujtesën e brezave. Urime!

Urime të përzemërta studiueses dhe autores Suzana Varvarica Kuka për këtë botim të rëndësishëm kushtuar jetës dhe krijimtarisë së skulptorit nga Malësia e Madhe, Vasil Rakaj. Ky libër është një kontribut i çmuar për njohjen, dokumentimin dhe vlerësimin e veprës së një artisti shqiptar që, përmes skulpturës, ka përcjellë historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar përtej kufijve të atdheut. Merita e autores qëndron jo vetëm në dokumentimin e veprës artistike të Vasil Rakajt, por edhe në vendosjen e saj në kontekstin më të gjerë të artit shqiptar dhe të kontributit të diasporës shqiptare në Amerikë. Një vepër e tillë i shërben artit, kulturës dhe kujtesës sonë kombëtare. Urime Suzana Varvarica Kuka për këtë punë të vyer dhe Vasil Rakajt për një jetë kushtuar artit dhe përfaqësimit dinjitoz të kulturës shqiptare!

Arben Iliazi/

Filmi dokumentar, “Hasan Tahsini, dijetari i fshehtësive”, me skenar dhe regji të Admirina Peçit, një produksion i Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”, u shfaq premierë në Kinema Millenium, Tiranë, më 16 shtator 2026. Ky projekt i nisur para dy vjetësh është një mision i përmbushur për fondacionin, një ridimensionim i figurës së Rilindasit të shquar, i cili ende njihet shumë pak nga brezat e rinj, tha drejtuesi i fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”, zoti Alket Veliu. Filmi zbulon jo vetëm kontributin e Tahsinit në fusha të ndryshme, por i bën të vetëdijshëm brezat e sotëm për vlerat tona si popull, si komb. E vërteta e thjeshtë e këtij Filozofi dhe Dijetari të rrallë ka domethënie të thellë për këdo që e dëgjon. Filmi është një nxitje për historianët e sotëm që të merren më shumë me këtë figurë unike. Një ftesë grishëse jo vetëm për studiuesit shqiptarë, por edhe ata të huaj, në radhë të parë turq, por u takon edhe sudiuesve francezë, ku ka ushtruar aktivitetin shkencor përmbi një dekadë dhe ka pasur një bashkëpunim të frytshëm me dijetarë të shquar francezë të kohës, të fushave të ndryshme, duke nisur nga politika e diplomacia, deri e arsimi e shkenca. Zoti Veliu përgëzoi grupin ralizues, regjisoren Peçi, historianët dhe studiuesit e njohur: Fatih Sancaktar, Luan Rama, Hasan Bello, Manushaqe Halili, Laurant Bica, Enver Kushi, Xhafer Sadiku, Elinda Dibra, Mimoza Hafizi dhe Ilmi Kasemi Beati, që sollën dwshmi dhe fakte mjaft interesante.

Autorja A. Peçi tha se për realizimin e këtij filmi është dashur një punë serioze për të dhënë të plotë një portret historik të gjallë, që i flet edhe kohës së sotme dhe i shërben njerëzimit, dhe jo një mit të ngurosur, mistik, që ka mbetur në muzeun e kujtesës. Hasan Tahsini ishte një dijetar i madh, erudit, me interesa të gjera shkencore, filozof, shkencëtar, gjuhëtar, psikolog, krijues letrar i cili, siç thotë Sami Frashëri, “jetën e kaloi mes librave dhe instrumentave shkencorë, duke studiuar dhe duke dhënë mësim. Nuk u martua dhe nuk u mor me asgjë tjetër në botë veç shkencës”. H. Tahsini ka hyrë në Enciklopedinë tonë si një nga figurat më të shquara të shekullit XIX, kurse në historinë e shkencës turke, si më i larti ndër të lartë. Në historinë e arsimit të lartë të Turqisë, njihet si Rektori i parë i Universitetit të Stambollit, të hapur më 1869. Por është e habitshme që kjo figurë e lartë e Urtësisë, shkëncës, humanizmit dhe atdhetarizmit, nuk është vlerësuar dhe nuk vlerësohet siç duhet në ditët e sotme, në Shqipëri dhe në Turqi, tha Admirina Peçi.

*

Hasan Tahsini nga fshati Ninat i Konispolit, njihet si dijetar i gjithanshëm, me interesa të gjera shkencore, filozof, gjuhëtar, poet, psikolog, njeriu që thoshte me kompetencë fjalën e vet në shumë fusha të shkencave natyrore, pasi njihte mirë matematikën, astronominë, fizikën etj. Tahsini njihte kulturën e Lindjes dhe të Perëndimit. Personaliteti i tij ishte bërë i njohur edhe në qarqet akademike franceze, prandaj, shteti fancez i propozoi ta bënte rektor të Universitetit të Bordosë. H.Tahsini këtij propozimi i dha një përgjigje dinjitoze: “Mua më ka dërguar për studime shteti osman dhe kam detyrime ndaj tij, prandaj unë do i shërbej atij deri në fund….”.

Tahsini ishte një filozof dhe shkencëtar në kërkim të kuptimit ekzistencial, një dijetar që përdori analizën ekzistenciale. Fondi kryesor i pikëpamjeve të tij në filozofi ishte ai i racionalistëve, me një ndjeshmëri kozmopolite dhe të adhurueshme për të zbuluar çka është e pranueshme dhe njerëzore, përballë miteve dhe dogmave, duke shpjeguar se psikika dhe dukuritë e saj janë veti të materies, gjë që duket shumë e avancuar dhe krejt e pazakontë në kohën kur ka jetuar. H. Tahsini ishte përkrahës i psikologjisë introspektive, duke pranuar natyrën reflektuese të psikikës dhe rolin që luajnë organet e shqisave në njohjen e botës dhe të realitetit, duke rënë në kontakt të drejtpërdrejtë me to.

Në film gjen detaje nga madhështia e brendshme e këtij Njeriu të veçantë, që mbeti deri në fund me shpirt e me mendje të pastër dhe nuk u sundua nga halucinacionet e kohës dhe të dogmave zyrtare, që bota të gjente superkuptimin.

“Ne vetë duhet t’u përgjigjemi pyetjeve që parashtron jeta për ne dhe këtyre pyetjeve mund t’u përgjigjemi vetëm duke u treguar të përgjegjshëm për ekzistencën tonë ”. Kjo ishte bindja e Tahsinit, që u shndërrua në themelin e jetës së tij personale dhe identitetit të tij.

Mesazhet e filmit janë shumë të rëndësishme. Filmi nxit një reflektim përballë mjerimit të epokës sonë, që shkencën po e kthen në dogmë, ndryshe nga sa veproi Tahsini shekuj më parë.

Filmi tregon jo vetëm historinë e jetës së Dijetarit të shquar, në mënyrë kronologjike, por edhe vitet më të rëndësishme historike të jetës së tij. Baza faktike e dokumentarit është mbështetur në prova historike dhe materiale arkivore, (fotografi, video të vjetra, gazeta dhe dokumente origjinale të epokës, intervista me historianë e studiues, dëshmi etj). Regjisorja A. Peçi ka bërë organizimin e ngjarjeve sipas kohës kur kanë ndodhur, duke përdorur rindërtimet skenike, operatori A. Kamberi ka ekzekutuar vizionin vizual regjisorial, ndërsa montazhieri R. Vreko ka lidhur skenat mes tyre, për të krijuar një rrjedhë logjike dhe emocionale.

Aktrimi i ngjarjeve të kaluara për të mbushur mungesën e pamjeve reale është realizuar përmes interpretimeve të aktorëve Kastriot Ramollari, Sokol Angjeli dhe Amri Hasanlliu. Po ashtu spikat zëri shoqërues (naracioni): Zëri që tregon historinë, lidh faktet dhe udhëheq shikuesin.

Padyshim dokumentarët televizivë ende mund të thonë shumë gjëra, pavarësisht nga audienca apo hapësira e shenjimit. Aq më tepër një vepër si kjo, ndërtuar mbi një tekst sinkretik, semiotikisht kompleks.

Në ditëlindjen e tij, Mirush Kabashi nuk kujtohet si një i munguar, por si një prani që vazhdon të jetojë në zërin, në skenën dhe në kujtesën e një publiku që e deshi; një publiku që përjetoi me të çdo moment dhe iu drithërua shpirti nga vibratot e thella, plot ndijim dhe shkulmim thirrjeje për zgjim. Sepse zëri i tij nuk fliste, por kushtronte, nuk kumtonte, po kumbonte. Sepse ai kishte ardhur jo me misionin e aktorit, por me atë të predikuesit të fesë së shqiptarisë, dhe do ta bënte këtë me devocionin e një apostulli e do ta mbronte me atë të një martiri. Sepse atë që ai e mëkonte me fjalë e kishte ndezur në zemër, e kishte ndritur në mendim dhe e kishte lartësuar në më të hyjshmin premtim për të bërë në skenë, dhe kudo ku ai ligjëronte si një korifej përpara njerëzve, misionarin e skenës së artit, sepse ai besonte se edhe artisti e kishte fjalën mjaftueshëm për të bërë shërbimin e tij ndaj atdheut, kombit dhe çështjes së shenjtë të lirisë.

Sot, në ditëlindjen e Mirush Kabashi, ai nuk është këtu për ta dëgjuar duartrokitjen. Nuk do të ngjitet në skenë, nuk do të recitojë një varg, nuk do ta mbushë hapësirën me atë zë të veçantë që dinte t’i jepte peshë edhe fjalës më të thjeshtë. Por arti ka një ligj më të madh se vdekja, artistin e madh mund ta marrë jeta, por nuk mund ta marrë nga kujtesa e njerëzve.

Mirush Kabashi lindi më 17 prill 1948 në Shkodër dhe u rrit në Durrës. Në vitin 1970 u diplomua për aktrim në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë dhe nisi një udhëtim artistik që do të zgjaste më shumë se gjysmë shekulli. Teatri “Aleksandër Moisiu” i Durrësit, Televizioni Shqiptar, Teatri Kombëtar, skenat shqiptare dhe ato ndërkombëtare do të bëheshin stacione të një karriere në të cilën ai la rreth njëqind personazhe.

Por numri i roleve nuk e tregon madhështinë e një aktori. Një aktor nuk matet me sa herë është shfaqur në skenë, por me sa herë ka arritur ta bëjë publikun të harrojë se përballë ka një aktor.

Dhe Mirush Kabashi e kishte këtë dhunti.

Ai nuk e interpretonte vetëm personazhin. Ai hynte brenda tij, e kërkonte në thellësitë e psikologjisë njerëzore dhe pastaj e sillte para nesh me një të vërtetë që shpesh ishte më e madhe se teksti. Kishte në lojën e tij humorin dhe tragjiken, ironinë dhe dhimbjen, revoltën dhe butësinë. Kishte mbi të gjitha njeriun.

Prandaj Mirush Kabashi nuk ishte vetëm aktor, ai ishte një zë. Një zë që recitonte poezi dhe i kthente vargjet në përjetim. Një zë që mund të mbushte një sallë pa pasur nevojë për asnjë dekor tjetër. Një zë që dinte të qeshte, të qante, të zemërohej, të ironizonte, të pyeste dhe, mbi të gjitha, të shqetësonte ndërgjegjen.

Në këtë kuptim, ai ishte një nga ata artistë që e kuptuan se skena nuk është vetëm vendi ku shfaqet arti. Skena është vendi ku njeriu gjykohet përballë vetvetes.

Dhe askund tjetër kjo nuk u bë më e fuqishme se te Sokrati i tij.

“Apologjia e vërtetë e Sokratit” nuk ishte thjesht një shfaqje që Mirush Kabashi interpretoi. Me kalimin e viteve, ajo u shndërrua në një lloj identiteti të tij artistik dhe moral.

Në vitin 1997, në një Shqipëri të tronditur nga kriza, pasiguritë dhe rrëzimi i shumë iluzioneve, Kabashi shkoi në Festivalin Eksperimental të Teatrit në Kajro dhe u vlerësua me “Sfinksin e Artë” si interpretuesi më i suksesshëm, mes aktorëve nga 46 vende të botës.

Ishte një prej atyre momenteve kur një aktor shqiptar nuk doli përpara botës vetëm për të treguar talentin e tij. Ai doli për të dëshmuar se një gjuhë e vogël mund të mbajë një të vërtetë të madhe.

Sokrati i Mirushit nuk ishte një figurë e largët e Greqisë së lashtë. Ishte Sokrati i kohës sonë.

Ishte njeriu që pyeste kur të tjerët bindeshin.

Ishte qytetari që nuk pranonte ta shiste ndërgjegjen për sigurinë.

Ishte artisti që e dinte se liria nuk fillon në shesh, por në mendjen e njeriut.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e atij interpretimi.

Kabashi nuk na sillte vetëm filozofin që mbrohej përpara gjykatës së Athinës. Ai na sillte gjyqin e përhershëm të ndërgjegjes njerëzore.

Sokrati i tij pyeste edhe Shqipërinë, pushtetin, politikën, qytetarin, intelektualin, artistin, dhe mbi të gjitha na pyeste ne: Çfarë vlere ka të shpëtosh jetën, nëse për ta shpëtuar atë ke humbur shpirtin?

Prandaj “Sokrati” i Mirush Kabashit nuk vdes bashkë me aktorin. Ai mbetet si një zë i ngritur mbi kohën. Një zë që do të vazhdojë të na akuzojë sa herë që drejtësinë e zëvendësojmë me interesin, të vërtetën me konformizmin dhe dinjitetin me frikën.

Mirush Kabashi i përkiste një brezi artistësh që kaluan nëpër një nga periudhat më të vështira të historisë shqiptare, diktaturën, tranzicionin, rrëzimin e një sistemi dhe përpjekjen e gjatë për të gjetur një vend të ri për artin dhe njeriun.

Por ai nuk mbeti peng i kohës, ai e kaloi kohën përmes artit.

Edhe në periudha kur skena shqiptare ishte e rrethuar nga kufizimet ideologjike, ai ruajti atë që është më e vështirë për një artist, individualitetin e zërit dhe integritetit të një dieshepulli shpirti që besonte te mishërimi i personazheve dhe karaktereve, personave dhe identiteteve.

Në vitet e tranzicionit, kur shumëçka u kthye në tregti, spektakël, protagonizëm të shpejtë dhe zhurmë, ai vazhdoi të besonte te profesioni, te puna, te skena, te publiku, jo pak herë edhe si prezantues, si imazhi i përçimit të dritës në të gjithë ngjyrat e prizmit.

Kjo është ndoshta një nga arsyet pse Mirush Kabashi mbeti i dashur për njerëzit, sinonim i një mirësie që mëtonte njerëzoren, nga thjeshtësia e personazheve kontradiktore te lartësia e jetësimit të jetëve që drituan diellshëm në eterin e vetëdijes dhe përkatësisë.

Sepse përtej aktorit ishte njeriu. Dhe publiku e dallon gjithmonë këtë ndryshim.

Mund të mashtrohet nga fama, nga reklama, nga zhurma, por përballë një artisti të vërtetë, herët a vonë, ai e kupton se kush është duke interpretuar dhe kush është duke jetuar atë që thotë.

Mirush Kabashi ishte prej atyre që nuk kishin nevojë të shtirnin madhështinë. Ajo ishte në punën e tij. Zëri që i dha mall mërgimit

Ka edhe një Mirush tjetër që ndoshta nuk është përmendur sa duhet, Mirushi i poezisë, i fjalës së shqiptuar, i takimeve me shqiptarët jashtë atdheut.

Zëri i tij kishte një veçori të rrallë, ai nuk e lexonte poezinë, e jetonte.

Dhe kur fjala shqipe udhëtonte me të drejt diasporës, ajo merrte me vete diçka më shumë se artin. Merrte aromën e vendlindjes, kujtesën e fëmijërisë, rrugët e harruara, fytyrat e njerëzve të lënë pas.

Për shumë shqiptarë larg atdheut, një zë i tillë nuk ishte thjesht zë aktori, ishte një copë Shqipëri, ishte një copë shtëpi, ishte një kujtim, patjetër ishte dhe mbeti një mall që për pak çaste bëhej i prekshëm, i jetueshëm dhe inspirues.

Prandaj mungesa e tij nuk është vetëm mungesa e një aktori. Është edhe mungesa e njërit prej atyre zërave që dinin ta shqiptonin Shqipërinë me emocion.

Mirush Kabashi la pas rreth njëqind role në teatër e film dhe u konsiderua ndër interpretuesit më të rëndësishëm shqiptarë të poezisë. Ai ishte gjithashtu pedagog i mjeshtërisë së aktorit dhe kontribuoi në edukimin e brezave të rinj.

Por paradoksi i madh i aktorit është ky, ai jeton duke u bërë shumë njerëz, ndërsa në fund duhet të mbetet vetvetja.

Ai mund të ishte komik, tragjik, grotesk, i butë, i ashpër, i dëshpëruar apo i hareshëm. Mund të hynte në lëkurën e dhjetëra personazheve. Por pas të gjithave mbetej Mirushi. Ai njeri me buzëqeshjen e tij, me zërin e tij, me energjinë e tij, me atë mënyrë të veçantë të të qenët mes njerëzve.

Me atë bindjen se trupi është i përkohshëm, ndërsa shpirti është ajo që mbetet.

Ai e kishte thënë vetë në një nga ato fjali që marrin një kuptim tjetër pas vdekjes: “Trupin ç’e do, shpirti ka vlerë.”

Sot kjo fjali tingëllon si një testament.

Sepse trupi i aktorit u kthye në tokë, por shpirti i tij vazhdon të udhëtojë nëpër skenat ku ka luajtur, në filmat ku ka lënë gjurmë, në poezitë që ka recituar dhe në kujtesën e atyre që e kanë parë.

Mirush Kabashi u nda nga jeta më 5 dhjetor 2023, në moshën 75-vjeçare. Shqipëria humbi një prej figurave të saj më të rëndësishme të skenës. Në vitin 2014 ai ishte nderuar me titullin “Nderi i Kombit”, pas vlerësimeve si “Artist i Merituar” dhe “Mjeshtër i Madh i Punës”.

Por sot, në ditëlindjen e tij, ndoshta nuk duhet të themi vetëm, na mungon, Mirush, na mbeti ajo që ai i blatori misionit të artistit, ajo që bëri ai, që e bëre skenën një vend ku Shqiptari mund të shihte veten, fjalën shqipe të tingëllonte me dinjitet. Po, ai që i dhe trup personazheve, por shpirt artit. Ai që përmes Sokratit, mëtoi si pakush, se një njeri mund të humbasë gjithçka dhe përsëri të mos humbasë veten.

Albert Vataj

Kristaq  BALLI

Krijimtaria artistike e fotografit  të shquar  shqiptaro-amerikan  Gjon Mili (1904-1984)  mbetet një minierë e pafund “xeherorësh”  të çmuar, ku sa më shumë të   eksplorosh, aq më shumë drita e saj bëhet më e largët, më e mistershme. Sepse, herë pas here, nga galerat e botës së tij artistike dalin në dritë të tjera të dhëna, të tjera vepra fotografike, madje edhe libra e shkrime të panjohura të tij, të cilat e plotësojnë biografinë e tij artistike, si dhe  horizontin e botës dhe  shpirtit të tij human.

Gjon Mili, edhe pse një specialist i kompletuar në profesinin e tij të inxhinierit elektrik, i studiuar në universitetin e famshëm MIT të Massachusets, edhe pse një intelektual i angazhuar në sferën shkencore të elektricitetit dhe opikës, me të cilat mund të kish bërë një karierë e mirëqënie të lakmueshme materiale,  preferoi t’i sfidojë ato me një tjetër profesion, me një tjetër angazhim,  të cilin e filloi si amator i druajtur,  por erruptiv më tej kur gjeti vetveten, pra atë të fotografit, i cili pa besuar edhe vetë, do ta ngrinte në piedestalin e një prej artistëve më të famshëm në botën fotografikem amerikane e më gjerë. Ai u bë i tillë sepse falë talentit, njohurive, pasionit, këmbënguljes, imagjinatës dhe aftësive inovative zbuloi dhe aplikoi teknika të reja të panjohura më parë dhe që i hapën fotografisë dimensuone e horizonte evolucioniste dhe shndrrime fondamentale në konceptet, strukturat dhe marrëdhëniet midis dritës, lëvizjes, kohës, hapësirës, shpejtësisë, teknologjisë.

Por Gjon Mili ynë është, gjithashtu, shumëdimensional në krijimtarinë e vet. Si fotograf, ai aplikoi në pëmasa të gjera e transformuese dritën stroboskopike, vizatimet me dritë, imazhet pa formë; ai ishte promotori dhe organizuesi në studion e tij  i aktiviteteve muzikore të njohura si Jam Session me figura të shquara të muzikës dhe artistëve futuristë; si prodhues filmash ai u bë i famshëm me filmat e shkurtër muzikorë; si shkrimtar esseist ai ishte po aq i talentuar dhe produktiv dhe këtë e konstatojmë në librat e tij madhore “Dimensioni i Tretë i Pikasos”, “Gjon Mili, Fotografí dhe Kujtime”, “Magjia e Operas”, por edhe në disa shkrime të tjera të pabotuara zyrtarisht. 

Gjithsesi, fotografia mbetet dashuria e tij platonike dhe e përjetshme, e cila e sakrifikoi deri në fund të jetës. Gjinitë, zhanret,  temat, subjektet, stilet, personazhet, teknikat, kamerat, përpunimet laboratorike janë aq të shumta e të larmishme sa çdo njera prej tyre të mrekullon, të shtang, të sugjestionon me origjinalitetin dhe specifikën e vet. Por, mbi të gjitha, Mili mund të konsiderohet  fotograf i artit dhe 

artistëve, i të gjitha arteve, i të gjithë artistëve. Midis tyre, në këto rreshta do të veçoja ato të muzikantëve  këngëtarëve të përbotshëm si Edith Piaf, Frank Sinatra, Billie Holiday, Ella Fitzgerald, Mary Lou Williams, Duke Ellington, Lee Wiley, Avon Long,  Lester Young, Sid Catlett, Clora Bryant, etj. 

U përqëndrova tek muzikantët pasi, deri vonë, rrallë e ka ditur kush se Gjoni ka fotografuar edhe një nga këngëtaret më të mëdha të kohrave, “Mbretëreshën e muzikës Rock & Roll”, Tina Turner, fakt të cilin nuk e ka përmendur edhe vetë ai  diku. Por,  të dhëna të reja e foto surprizuese të tij janë hedhur në mediat amerikane, veçanërisht në Revistën “Life”, ku Gjon Mili ishte i punësuar pothuajse gjatë gjithë karierës së tij artistike dhe së fundi në arkivën LIFE.com. Ato janë foto të panjohura plotësisht në mediume, mirëpo, të konservuara me kujdes, që na vijnë sot  me një përhirje nostalgjie, afeksioni,  kujdesi  e vëmendje të veçantë që tregojnë ndaj krijuesve të tyre të shquar në një moment të caktuar, edhe pse ata kanë shumë vite që janë ndarë jeta.

Tina Turner, me emrin e saj nativ Anna Mae Bullock, me prejardhje afro-amerikane (1939 – 2023) ka qenë një këngëtare, balerinë, aktore dhe autore. Ajo ka filluar karierën e saj muzikore nga gjysma e viteve ’50 si një këngëtare shoqëruese  me grupin “Kings of Rhythm” (Mbretërit e Ritmit) të Ike Turner (zbuluesi i saj) me të cilin edhe u martua.   Paraqitja në publik me emrin Tina Turner (Tina Tërner)  fillon më 1960 si protagoniste e kompleksit “Ike & Tina Turner Revue”. Zëri i saj i ashpër  e këlthitës tërhoqën vemendjen e kritikës muzikore dhe suksesi erdhi shumë shpejt me këngët “”A  Fool in Love” (I çmendur në Dashuri), 1960. Një tur i gjatë në Amerikë me kompleksin “Kings & Rhythm” të Ike Turner do ta vlerësonte atë si “një nga më potentet e më të qëndrueshmet, më eksplozivja e të gjitha kompekseve R&B (Ritëm dhe Bluz)”. Kështu do të fillonte historia e rrugës së vet artistike në muzikën Rock&Roll, një histori suksesi që do të vinte duke u zgjeruar e rritur në mënyrë eksponenciale jo vetëm në ShBA, por në të gjitha kontinentet, në të gjithë botën,   sidomos në skenat e mëdha dhe stadiumet e  Europës, Australisë. Afrikës. Amerikës Latine, ku ajo ndjehej më e vlerësuar. Këngët e viteve ’60-’70, si “River Deep – Mountain High” (Thellësi Lumi –Lartësi Mali), 1966, “Proud Mary” (Maria Krenare), 1971,  si dhe albumet e regjistruara gjatë kësaj periudhe, veçanërisht i pari album vetiak i Tinës “Tina Turns the Country On”, 1974 do ta afirmonin atë si një interpretuese unike për muzikën Rock & Roll . Por vlerësimet dhe renditja profesionale dhe e publikut  ndaj këngëve të saj me  bashkëshortin Ike Turner ishin nga më të lartat.

Në vitin 1978 ajo u divorcua nga Ike Turner dhe, kështu filloi një erë e re e krijimtarisë së saj muzikore.  Së pari, në disa emisione show dhe kabaretë  hollivudiane,  më pas një turne në Australi dhe disa albume, midis të cilave “Love Explosion” (Shpërthim dashurie), 1978, pastaj një turne e dytë në SHBA “Wild Lady of Rock ’n’ Roll” (Zonja e Egër e Rock & Roll-it), emisioni televiziv “Hollywood Nights” (Netët e Hollivudit), 1979, albumi  i dytë personal “What’s Love Got to Do with it”, i cili u shit në 5 milion kopje ne SHBA dhe 20 milion kopje në mbarë botën konsoliduan famën e karierës së saj dhe protagonizmin feminist të vlerësuar në shkallën më të lartë duke fituar, veç të tjerash, më 1985, katër çmime Grammy Award. Ajo kontribuoi për filantropi ndaj Afrikës me vokalin e saj në këngën “We Are the World” (Ne Jemi Bota). Më 1986 botoi kujtimet e saj “I, Tina” (Unë, Tina), libër, i cili u bë bestseller.  Për arritjet e saj në jetë, iu dedikua një  Yll në Hollywood Walk of Fame (Shëtitorja e Famës në Hollivud)  dhe në  St. Louis Walk of Fame (Shëtitoren e Famës në St. Luis). Në koncertin e madh në Brazil, në stadiumin Maracanȃ ajo fitoi Çmimin Botëror Guiness (Gines) për audiencën më të madhe direkte prej rreth 184.000 spektatorësh. Këngët e saj “The Best” (Më e Mira) dhe  ”Steamy Windows” (Dritaret me Avull) u bënë maja e hiteve 40. Më 1991, Ike dhe Tina Turner u vendosën në Rock and Roll Hall of Fame (Holli i Famës Rock & Roll). Me këngën “I Don’t Wanna Fight” (Nuk Dua të Luftoj) ajo u radhit e para në Top listën e 10 këngëve hit. Pas shumë performancave e turneve të tjera, në vitin 2005 u nderua  nga Kennedy Center Honors. Presidenti George W. Bush e cilësoi Tina Turner me komplimentin  e tij si “mjeshtëri natyrale, energji dhe sensualitet” dhe duke iu referuar këmbëve të saj si “më të famshmet në biznesin e show-t”. Artistja dhe pronarja e mediave Oprah Winfrey thotë: “Ne nuk duam tjetër hero. Ne  na duhen më shumë heroina si ju. Tina, ju më bëtë krenare ta shqiptoj emrin tim  g-r-u-a.”  Turneu me rastin  e 50-Vjetorit të krijimtarisë “Tina Live” më 2009 korri sukses të bujshëm. Tina konsiderohet si një prej 100 këngëtarëve më të mëdhenj të të gjitha kohrave (Nr. 17)

Jeta e saj artistike më se 50 vjeçare e karakterizuar nga talenti i rrallë muzikor, zëri vullkanik dhe performanca sensacionale, puna intensive dhe e palodhur në aktrim dhe balet, energjia shpërthyese fizike e shpirtërore, suksesi i padiskutueshëm i këngëve, koncerteve, turneve, por edhe tharmi i brishtë feminist e sensual që inspiron dhe inkurajon gjithë vajzat e gratë e botës, e kanë cilësuar atë si divën dhe ikonën muzikore,  “feniksin e Rock and Roll-it”, “seks simbolin e rock-ut”, “superstarin e MTV”, “testamentin e dashurisë, dhimbjes dhe seksit”. “një nga më të nxehtat e më eksplozivet…”   artisten femër më të suksesshme të Rock & Roll,  një prej  artistëve bestseller botërorë të të gjitha kohrave, me rreth 180 milion disqe të shitur dhe i kanë atribuar kurorën e  “Mbretëreshës së Rock and Roll.” Gjatë një koncerti të përbashkët  në Birmingam -Angli më 1985, këngëtari i famshëm   David Bowe  është  shprehur se “Duke qëndruar pranë saj më dukej sikur  isha në vendin më të nxehtë të universit”, etj.

“Kur Tina Turner ngjitej në skenë – nuk kish rëndësi sa e madhe ose e vogël Ishte skena, apo turma e spektatorëve – nuk mund të përmbahej joshja e saj  shpirtërore dhe sensuale.” (Ben Cosgrove, LIFE.com, 2024)

Ndaj edhe Gjon Mili shfrytëzoi ekzekutimet e saj për ta fotografuar atë, krahas  të tjerash,  duke iu përshtatur  idesë së flakadanit dhe furtunës prej drite që, pë 65 minuta, nuk u shua asnjë çast. Midis dhjetra shkrepjeve me teknika të ndryshme, strobe dhe   të ashtuquajturat  “fotografi pa formë” janë një prurje e re  teknologjike dhe nje  metaforë po aq e përshtatshme imazherike për Tina Turnerin.

Të 15 fotot e rralla me ngjyra të Gjon Milit, në mënyrë shumë shprehëse e të larmishme e paraqitin këtë virtuozitet shpërthyes të këngëtares gjatë një koncerti direkt. 

Kërkimet tona, duke qëmtuar koleksionin e revistës Life, na çojnë në faqet e numërit të saj të dt.18 Dhjetor  1970, (f. 57-61, Vol. 69, NO 25) ku ndeshemi me rubrikën “Tina Turns On” (A solid soul hits it  in a big way – Një shpirt i fortë e zbulon atë në mënyrë bujare. Fotogafuar nga Gjon Mili), ku janë botuar disa prej këtyre fotove,  madje edhe  me disa spjegime që qartësojnë  detaje rreth setit fotografik të tij për Tina Turner. Me nëntitullin “Sukses i shkëlqyer i  një këngëtareje me shpirt  të fortë – Tina flakëron”,  përbri njërës  shkruhet kjo diçturë:  “Në Las Vegas, Tina këndon një këngë të bashkëshortit të saj Ike Turner. Ai shkruan këngët, luan në kitarë dhe është drejtues i grupit “Ike & Tina Turner Revue”.

    Dhe më poshtë: “…Ajo ngjitet në skenë si një vrundull, si një pemë Krishtlindjesh e fryrë nga erëra të forta…” ,  “…Interpretimi i këngës “I’ve Been Loving You too Long” (Jam dashuruar me ty shumë gjatë)  ndryshon nga stili i saj i zakonshëm, por konsiderohet më sensual…”.  “ Unë i jetoj këngët e mia”, thotë Tina, e cila bën edhe koreografinë deri në detaje…” …Tina bërtet,  shkelmon, djersitet, noton duke kënduar” (Tina Turns On: LIFE, Dec 19, 1970, pp. 57-61)

Fotografitë “verbuese” të Gjon Milit përfshijnë vitalitetin, zhdërvjelltësinë dhe lëvizjet pa pushim të Tinës në skenë. Për 65 minuta rresht, ajo nuk e  ndalon kërcimin. Në këto foto ajo cilësohet nga kritikët si një “uragan” dhe “një revolucion seksual femëror”. Në vitin 1970 Tina ishte 31 vjeç dhe sapo kishte filluar dekadën e dytë të karierës së saj artistike me një bagazh të sigurt suksesesh, bashkë me Ike Turner. Ndërkaq, Gjon Mili dhe pse tashmë 66  vjeç, nuk i ishte ndarë pasionit dhe profesionit të tij dhe bashkëpunonte ende me revistën “Life”. Si dukej, performanca  ekstravagante dhe në lëvizje të përhershme e Tina Turnerit e kishin ngacmuar  atë, veç të tjerash,  për t’iu rikthyer   realizimit të fotove në teknikat e tij të hershme me ndriçim stroboskopik, apo “fotot në lëvizje ”, por edhe me një teknikë të re, të krijuar nga vetë ai, atë të “imazheve pa formë”.  Fotot, të cilat përfshijnë portrete, torse, figura të plota, tablo të përgjithshme të kompleksit, etj., janë me ngjyra, ku dominojnë  frekuenca bluje e  violeti, por mbi të gjitha, ato kanë në thelb karakterin variabël të këngëtares, kur ajo interpreton balada të trishtuara shpirtërore, apo këngë ritmike me atmosferë shpërthyese  Rock ‘n’ Roll-i. Edhe pse në një koncert direkt, Gjon Mili e ka shfrytëzuar potencialin e vet profesional e mjeshtëror në realizmin e fotove të mrekullueshme botën emocionale artistike vullkanike të një prej yjeve të artit botëror, së dyti, afeksionin dhe lidhjen e tij të pashtershme krijuese  me  botën e artit, veçmas me muzikën dhe së treti novatorizmin dhe  format e reja të të shprehurit me gjuhën fotografike .

“ Ajo që më tërhoqi tek veprat e Milit ishte se ai kapi energjinë dhe qëndrueshmërinëe Tina Turnerit, ndjesinë e të jetuarit aty përballë skenës edhe  për ata që nuk ishin në koncertin e saj – shprehet Liz Ronk, editore e këtyre fotove në prezantimin e  saj “Tina Turner: Unpublished Photos of the Queen of Rock ‘n’ Roll”  

Kjo buqetë fotosh, të panjohura nga opinioni artdashës është një vlerë e çmuar në galerinë fotografike të Gjon Milit, si dhe një homazh nderimi, respekti e vlerësimi që fototeka e LIFE.com,  i dedikon  këtij artisti virtuoz, këtij “shqiptari gjenial”. 

■ ■ ■