Resul Jusufi/

Në një kohë kur shoqëritë tona ndërtojnë gjithnjë e më shumë struktura për të garantuar rendin dhe stabilitetin, lind pyetja nëse këto struktura i shërbejnë ende njeriut apo nëse njeriu ka filluar t’u shërbejë atyre.

Karrigia në këtë instalacion nuk është thjesht një objekt funksional. Ajo përfaqëson sistemin, institucionin, autoritetin dhe premtimin e përhershëm të sigurisë. Është vendi ku trupi pushon dhe mendimi kërkon qetësi, por njëkohësisht është simbol i kufijve që vetë shoqëria vendos për të ruajtur rendin.

Poshtë saj ndodh diçka tjetër.

Kanavaca nuk qëndron e qetë. Ajo nuk është shqyer nga një dorë e jashtme, por duket sikur shpërthen nga brenda. Ngjyra, materia dhe lëvizja nuk pranojnë më të mbeten të mbyllura në një formë të vetme. Grisja nuk është shkatërrim; ajo është çasti i parë i lirisë, momenti kur jeta refuzon të mbetet peng i strukturës.

Në këtë përplasje nuk ka fitues dhe humbës. Ka vetëm tensionin e përhershëm mes nevojës për stabilitet dhe dëshirës për ndryshim. Çdo njeri e njeh këtë konflikt: dëshirën për siguri dhe, në të njëjtën kohë, nevojën për të dalë përtej kufijve që e mbajnë të qetë, por edhe të palëvizshëm.

Instalacioni nuk është ndërtuar si një deklaratë politike e drejtpërdrejtë. Megjithatë, ai mund të lexohet edhe si një reflektim mbi mekanizmat e pushtetit dhe mbi marrëdhënien midis individit dhe strukturave që organizojnë jetën kolektive. Çdo sistem kërkon të krijojë rend, por historia na tregon se çdo rend rrezikon të ngurtësohet nëse nuk lejon lëvizjen, kritikën dhe energjinë krijuese. Prandaj kjo vepër nuk flet vetëm për një kohë apo për një vend të caktuar. Ajo flet për një gjendje universale njerëzore. Për momentin kur njeriu kupton se liria nuk është mungesë e strukturës, por aftësia për ta transformuar atë.

Karrigia mbetet në këmbë, por nuk është më e paprekshme. Kanavaca është e grisur, por pikërisht në ato çarje lind një hapësirë e re ku mendimi dhe lëvizja bashkëjetojnë. Ndoshta pyetja më e rëndësishme që ngre kjo vepër nuk është nëse duhet të zgjedhim rendin apo lirinë. Pyetja është një tjetër: a kemi ndërtuar struktura që mbrojnë jetën, apo struktura që kanë filluar ta kufizojnë atë? Arti nuk jep përgjigje përfundimtare. Ai krijon hapësira reflektimi. Dhe ndoshta, pikërisht në këtë hapësirë të përbashkët, fillon lëvizja e parë drejt ndryshimit.

Ndërsa mendimi intelektual shqiptar i fillimshekullit XX përpiqej të përcaktonte koordinatat kulturore të shtetit të ri, debati mbi “Orientin” dhe “Oksidentin” zinte një vend qendror. Në këtë kuadër, At Gjergj Fishta nuk ishte thjesht poeti i epopesë kombëtare, por edhe një vëzhgues i mprehtë i sociologjisë urbane dhe emancipimit shoqëror. Në një reflektim të rrallë dhe të thelluar mbi shpirtin qytetar të qyteteve shqiptare, ai ndalet me një vlerësim të veçantë mbi Korçën. Përtej peizazhit të thjeshtë urban, Fishta shpalos thelbin e qytetnisë korçare si një dëshmi të përparimit, mendjes së hapur dhe ndjenjës së përgjegjësisë kolektive. Ky pasazh i shkëputur nga publicistika e tij, botuar në revistën prestigjoze “Hylli i Dritës” më 1932, mbetet një nga dëshmitë më domethënëse të mënyrës se si ai e shihte këtë qytet: një vatër ku qytetërimi perëndimor nuk ishte një huazim i jashtëm apo një makijazh sipërfaqësor, por një ndjesi e brendshme e kulturës, e mishëruar në ndërgjegjen dhe traditën e banorëve të saj.

Fishta shkruan:

“Ndër të gjitha qytetet e Shqipnisë, mbas mendimit tim, Korça asht ajo ku frymzimi i qytetnisë oksidentale paraqitet ma haptas e jo krejt si një bimë ekzotike. Në Korçë ke fort pak rrugica (impas), e rrugët, edhe në mos qofshin gjithkund të drejta e të shtrueme, janë të krahazueme me ndërtesa, shenji që mbrendë nuk zotnon aq fort mosbesimi ndërmjet bashkëqytetasve, pra shenji që aty ka qytetní; pse qytetnia, së pari, bazohet në sociabilitet të qyteteve. Mbasandej, në Korçë gjen edhe sot asish që interesohen për të mirë të përgjithtë, kush tue ngrehë me mjete të veta a nji shkollë, a nji kishë, a ndonji sëmutore (spital), a një ndonjë bibliotekë qytetëse etj. Ka edhe shumë asish që kanë krye mësime të nalta jashtë Shqipnisë, posë se ka shumë asì të tjerësh që për punë kanë kërkue botën mbarë, e s’kanë ndejë mëshilë (mbyllur) në vend të vet, si zogu i pulës në gëzhojë të vesë. E masandej: e po ku sheh ngjeti në Shqipní arat e livadhet pa shtigje e gardhiqe, përposë se ndër rrethina të Korçës? Kjo asht, mostjetër (së paku), përshtypja që mue më ka ba qyteti i Korçës”.

(Gjergj Fishta: në Vepra letrare 10, Publicistika, artikulli: “Një udhëtim në Turqí të re”, botuar në “Hylli i Dritës”, 1932/2/3/4/612).

Përtej vlerave historike, ky vlerësim i At Gjergj Fishtës dëshmon se Korça nuk ishte thjesht një qytet me infrastrukturë të zhvilluar, por një koncept i gjallë i emancipimit shqiptar. Duke vënë theksin te besimi i ndërsjellë, filantropia dhe hapja ndaj botës pa humbur rrënjët, Fishta e ngre Korçën në rangun e një modeli kombëtar. Ky pasazh mbetet një thirrje aktuale: qytetërimi nuk matet me fasadat e jashtme, por me shkallën e përgjegjësisë kolektive dhe dashurisë për të mirën e përbashkët, virtyte të cilat Korça, sipas Poetit Kombëtar, i kishte kthyer në mënyrë jetese.

Albert Vataj

Fadil Ferizi/

Zbulimi arkeologjik në Bushat, pranë Shkodrës, nuk është thjesht një lajm i ri nga bota e arkeologjisë. Ai është një thirrje për ta rishikuar me më shumë kujdes hartën historike të Ilirisë së Veriut, sidomos nëse kërkimet e ardhshme do ta vërtetojnë hipotezën se kjo qendër e lashtë mund të jetë Bassania, qyteti ilir i përmendur në burimet antike, por i humbur për shekuj nga kujtesa historike.

Në këtë rast, rëndësia e zbulimit nuk qëndron vetëm te gjetja e mureve, themeleve apo gjurmëve të një ndërtese të madhe kulti. Ajo që e bën këtë zbulim të veçantë është mundësia që nën tokën e Bushatit të ruhet një qytet i tërë ilir, me akropol, fortifikime, hapësirë të shenjtë dhe organizim urban. Kjo do të thotë se nuk kemi të bëjmë vetëm me një vendbanim të fortifikuar, por me një qendër qytetare, politike, fetare dhe strategjike të një rëndësie të veçantë.

Pozicionimi orientues i Bushatit në raport me Shkodrën dhe Lissosin, si dhe zona e përafërt e vendgërmimeve arkeologjike. Harta ka karakter informues dhe nuk paraqet matje të sakta arkeologjike ose kufij zyrtarë të gërmimit.

Sipas të dhënave të publikuara, në akropolin e kësaj qendre janë zbuluar themelet e një tempulli antik. Pozicioni i tij në majë të kodrës, orientimi dhe përmasat e ndërtesës dëshmojnë për një hapësirë të organizuar me kujdes, ku arkitektura nuk kishte vetëm funksion praktik, por edhe kuptim simbolik. Tempulli në akropol ishte pika më e dukshme e qytetit, shenja e një bote që kishte strukturë shoqërore, hierarki urbane dhe jetë të zhvilluar kultike.

Kjo është arsyeja pse zbulimi në Bushat nuk duhet parë me nxitim, as me entuziazëm të pakontrolluar. Historia nuk ka nevojë për ekzagjerim, sepse vetë fakti është mjaft i rëndësishëm. Nëse vërtetohet se ky është qyteti i Bassanias, atëherë kemi përpara një nga zbulimet më domethënëse për qytetërimin ilir në Shqipërinë e Veriut. Por derisa kjo të provohet plotësisht nga kërkimi shkencor, formulimi më i drejtë mbetet ky: Bushati është sot një nga kandidatët më seriozë për identifikimin me Bassanian antike.

Për këtë zbulim nuk kanë shkruar vetëm mediat e huaja. Në themel të kërkimeve për Bushatin qëndrojnë edhe arkeologë shqiptarë, sidomos Saimir Shpuza nga Instituti i Arkeologjisë në Tiranë, i cili prej vitesh është bashkautor në studimet shkencore për këtë qendër ilire. Megjithatë, në hapësirën mediatike shqipe, zbulimi i fundit i tempullit antik ende nuk duket të ketë marrë vëmendjen që meriton.

Kjo mungesë vëmendjeje është për t’u vërejtur. Një zbulim i tillë nuk i takon vetëm specialistëve. Ai i përket edhe kujtesës kulturore të një populli. Kur në një territor dalin në dritë gjurmë të një qyteti të mundshëm ilir, të një tempulli, të një akropoli dhe të një sistemi fortifikues, atëherë nuk jemi përballë një lajmi kalimtar. Jemi përballë një dëshmie që mund të ndikojë në mënyrën se si e kuptojmë lashtësinë tonë, zhvillimin qytetar të Ilirisë dhe marrëdhëniet e saj me fuqitë e mëvonshme të rajonit.

Një nga keqkuptimet që duhet shmangur është ideja se përdorimi i formave arkitekturore të përhapura në botën antike e zhbën karakterin ilir të qytetit. Në të vërtetë, periudha e shekujve IV-II para erës sonë ishte kohë shkëmbimesh të mëdha kulturore në gjithë hapësirën adriatike, mesdhetare dhe ballkanike. Elitat ilire mund të kenë marrë modele ndërtimi, forma monumentale dhe teknika arkitekturore nga bota përreth, pa humbur identitetin e tyre politik dhe kulturor. Përkundrazi, kjo tregon aftësi për përvetësim, përshtatje dhe krijim të një forme vendore qytetërimi.

Në këtë kuptim, Bushati mund të na ndihmojë të kuptojmë më mirë se Ilirët e Veriut nuk ishin vetëm popullsi fortesash, luftëtarësh dhe nekropolesh, siç janë paraqitur shpesh në një mënyrë të thjeshtuar. Ata kishin qendra urbane, hapësira të shenjta, rrjete komunikimi dhe marrëdhënie të ndërlikuara me botën përreth. Një tempull në akropol nuk është vetëm gur. Është shenjë e një bashkësie që prodhon rend, kujtesë, besim dhe përfaqësim publik.

Nëse Bushati është Bassania, atëherë ky zbulim fiton edhe një peshë tjetër. Bassania lidhet me kontekstin e luftërave iliro-romake dhe me hapësirën politike të mbretërisë ilire. Kjo do të thotë se vendndodhja e saj nuk është një çështje e vogël topografike, por një çelës për të kuptuar më mirë lëvizjet politike, ushtarake dhe strategjike në Ilirinë e jugut dhe të veriut. Një qytet i vendosur mes Shkodrës dhe Lissosit do të kishte pasur rëndësi të madhe në kontrollin e rrugëve, fushave, kodrave dhe lidhjeve me Adriatikun.

Po aq domethënës është fakti se vendi duket se ka pasur edhe një fazë të mëvonshme përdorimi në kohën romake. Një hapësirë që mund të ketë qenë qendër qytetare dhe fetare ilire, më pas mund të jetë shndërruar në pikë vrojtimi ose kontrolli strategjik. Kjo tregon se vendet nuk zhduken menjëherë nga historia. Ato ndryshojnë funksion, ndryshojnë pushtet, ndryshojnë kuptim, por vazhdojnë të mbajnë në tokën e tyre gjurmët e epokave të ndryshme.

Për historiografinë shqiptare, ky zbulim është një rast i rëndësishëm për të folur me seriozitet. Ai nuk duhet kthyer në retorikë boshe identitare, por as nuk duhet lënë në heshtje. Mes ekzagjerimit dhe shpërfilljes ekziston rruga e duhur: kërkimi shkencor, kujdesi në formulim dhe ndërgjegjja se trashëgimia arkeologjike është pjesë e dinjitetit kulturor të një vendi.

Nëse kërkimet e ardhshme e vërtetojnë përfundimisht lidhjen e Bushatit me Bassanian, atëherë historia ilire do të fitojë jo vetëm një emër të rikthyer, por një qytet të rikthyer nga harresa. Do të fitojë një pikë të re orientimi për të kuptuar qytetërimin urban ilir, marrëdhëniet e tij me botën antike dhe përballjen e mëvonshme me Romën.

Prandaj ky zbulim meriton vëmendje të qetë, të thellë dhe të përgjegjshme. Nuk kemi nevojë ta shpallim menjëherë përfundim atë që shkenca ende po e verifikon. Por kemi detyrim ta ndjekim, ta vlerësojmë dhe ta mbrojmë si një nga dëshmitë më të rëndësishme të lashtësisë sonë.

Sepse një qytet i humbur nuk kthehet në histori vetëm kur dalin në dritë gurët e tij. Ai kthehet në histori kur ne dimë ta lexojmë pa zhurmë, pa nxitim dhe me respekt për të vërtetën.

QSPA/

Libri “ Kastriotët, princa të Shqipërisë në Urdhrin Sovran dhe Ushtarak të Maltës – Zanafilla e derës së Kastriotëve” i shkruar nga prifti arbëresh Francesco Chetta – Schirò, botuar së pari në Maltë, në vitin 1929, vjen në gjuhën shqipe në përkthimin e studiuesit Arben Ndreca, si botimi më i ri i QSPA-së. Përkthyesi e ka pajisur këtë libër edhe me një Hyrje diturore ku parashtron thelbin e përmbajtjes së librit, si dhe disa të dhëna plotësuese. Fati i pasardhësve të familjes Kastrioti pas vdekjes së Gjergj Kastriotit ka qenë, si edhe në këtë libër, temë qendrore e mjaft studimeve historike. Në këtë kontekst, edhe ky studim u kushtohet tre kalorësve me origjinë shqiptare të Urdhrit Sovran dhe Ushtarak të Maltës: Fra Don Giuseppe Antonio Felice Castriota, Fra Don Costantino Castriota dhe Gaspare Bruni. Dy të parët janë pasardhës të Kastriotëve, ndërsa i treti është ulqinak nga familja Bruni. Libri përmban të dhëna historike me rëndësi për fatin e pasardhësve të familjes Kastrioti në Itali e më gjerë, të cilat janë bazuar në dokumente të ruajtura në Arkivin e Shtetit në Maltë dhe përfshijnë periudhën kohore nga shek. XV-XVIII. Këto dokumente, me vlerë të lartë për historinë shqiptare, ishin pjesë e dosjes personale që murgjit-kalorës paraqitnin para trupit gjykues të Urdhrit për të vërtetuar prejardhjen e tyre nga dyer fisnike. Autori Chetta-Schirò i cilëson këto dokumente me vlerë kombëtare, si të tilla i ka paraqitur ato të plota dhe të përkthyera në italisht, duke i bashkangjitur si shtesë në këtë studim. Përveç këtyre, në libër zënë vend edhe dokumente të tjera të cilat flasin për titujt e rinj të fisnikërisë që fituan Kastriotët në Mbretërinë e Dy Sicilive, ku zunë vend pas shpërnguljes nga dheu i Skënderbeut. Vetë autori shprehet se këto dokumente nuk kanë vlerë kombëtare, ndonëse lëshojnë një dritë të fortë mbi ata që njëherë e një kohë qenë princa të Shqipërisë.

Duke qenë se kemi të bëjmë me një vepër kryesisht historike, autori ka zgjedhur t’i përcjellë këto dokumente në trajtë rrëfimtare, duke e bërë tekstin edhe më tërheqës për lexuesin e gjerë dhe jo vetëm lexuesin kultivues të historisë.

Akad. Vasil Tole/

• Në studimin HIMNI KOMBETAR kemi shkruar për disa nga regjistrimet ndër vite të Himnit tonë Kombëtar.

Shih https://www.vasiltole.com/?product=himni-kombetar

Regjistrimi i parë muzikor në disk i himnit tonë kombëtar, është bërë në Amerikë, në vitin 1918, pranë shoqërisë diskografike “Columbia” (disku me nr. B-21711, dt. 28.03.1918, “Betimi mi flamur”), seksioni i publikimeve patriotike muzikore, i interpretuar nga tenori me origjinë arbëreshe Giusepe Mauro (1880-1928) dhe muziktari shqiptar Spiridon Tasi Ilo, të shoqëruar me një orkestër të vogël.

Shih https://www.youtube.com/watch?v=lmX0kATk0WM

Disa vjet më vonë, po në Amerikë, në vitin 1923, himni kombëtar interpretohet dhe regjistrohet nga banda “VATRA”, si dhe publikohet ne disqe nga shoqëria diskografike “Albanian Phonographs Records”, me titullin “Marshi i Flamurit, Valo-valo”, më konkretisht disku Nr. 960-A i kënduar nga Spiridon TAsi Ilo.

Shih https://www.youtube.com/watch?v=1yXTxgCWeEA

Më tej kemi evidentuar regjistrimin e bërë pranë firmës “PATHE”-Francë, në vitin 1929 me solist Koço Cakalli, i shoqëruar nga piano dhe dy violina, pjestar i grupit të Neço Muko Marjoti (1899-1934), disku Nr. 4400 si dhe regjistrimin pranë “ODEONIT”, me nr. Ab 56 me mbishkrimin: “Hymni i flamurit”, një pjes e korit të shkollës Normale Femërore të Korçës drejtue prej Maestro Z. Sotir V. Kosmos.

Shih https://www.youtube.com/watch?v=Lvp6pSVFtag

Regjistrimim që po sjellim sot i përket atij që gjendet në diskun e Columbia-s, nr. 72048-F (206564) “Hymni Flamurit”, me shënimin: “Orqestra dhe kor shqiptare”, kondoktor Ajdin Asllan Leskoviku, muziktar, kompozitor i Himnit te Federates Vatra ne USA.

Per Ajdinin shih https://www.vasiltole.com/…

https://telegraf.al/…/akademik-vasil-s-tole-ajdin…

https://telegraf.al/…/vasil-tole-ajdin-asllan…

Regjistrimi fillon me solo trompet dhe fjalët emocionuese: “Betim pranë flamurit, gati për nder” dhe vijon pjesa instrumentale. Më pas këndohen fjalët me duet nga Ajdin Asllan Leskoviku dhe një tjetër këngëtar që nuk përcaktohet në të dhënat e diskut dhe që nuk mund ta identifikojmë dot. Në disk këndohen 2 strofa me përsëritje të refrenit.

Publikohet për herë të parë.

Falenderojmë koleksionistin Kristofer King dhe Ina Shkurti.