Prof. Begzad Baliu/
Figura e Skënderbeut në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia nuk mund të reduktohet në një personazh historik të izoluar, por duhet kuptuar si një nyje funksionale shumëdimensionale, ku ndërthuren në mënyrë dinamike disa shtresa themelore të kuptimit: referenca historike si bazë faktike e rrëfimit, ideologjia si artikulim i diskursit të kohës, simbolika si sistem i kuptimeve të shtresuara dhe dimensioni kognitiv si organizim i përfytyrimit të lexuesit. Në raport me modelin e Marin Barleti, kjo përfaqëson një zhvendosje të rëndësishme nga një figurë historike e artikuluar brenda një konteksti të caktuar drejt një strukture funksionale komplekse, e cila operon njëkohësisht në disa nivele semantike dhe diskursive. Kjo e bën figurën e Skënderbeut jo vetëm objekt të rrëfimit, por edhe instrument të organizimit të tij.
Në formatin identifikues, figura e Skënderbeut funksionon si një qendër e artikulimit të identitetit politik dhe historik, duke kaluar nga një individ i historisë në një pikë referimi kolektive. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Banorët… të lumtur që panë djalin e Regentit… ofruan ndihmën e tyre…” , ku marrëdhënia midis heroit dhe komunitetit artikulohet si një raport përfaqësimi dhe bashkimi. Në këtë kontekst, Skënderbeu nuk paraqitet më si një aktor i vetëm i historisë, por si një figurë që përmbledh dhe përfaqëson vullnetin kolektiv, duke u bërë nyja rreth së cilës organizohet identiteti politik i komunitetit. Krahasuar me Barletin, ku identiteti mbetet më i lidhur me përshkrimin historik të një populli në rezistencë, te Zanoviq ai bëhet më i artikuluar dhe më i vetëdijshëm, duke marrë formën e një konstrukti diskursiv që synon të prodhojë dhe të stabilizojë një identitet kolektiv. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut funksionon si një shenjë identitare, e cila bashkon komunitetin dhe i jep atij një formë të artikuluar politike.
Në kontekstin simbolik, figura e Skënderbeut ngarkohet me një semantikë të gjerë vlerash, duke u shndërruar në një simbol të virtytit dhe të lirisë. Përshkrime të tilla si: “Ai ishte fisnik, i drejtë… nuk hakmerrej… jetonte sipas virtytit…” e zhvendosin fokusin nga dimensioni historik drejt një sistemi vlerash që tejkalon kontekstin konkret. Në këtë mënyrë, figura e heroit bëhet bartëse e disa cilësive themelore, si drejtësia, moderimi dhe morali i lartë, të cilat nuk i përkasin vetëm individit, por artikulojnë ideale universale. Ndryshe nga Barleti, ku Skënderbeu funksionon kryesisht si simbol i krishterimit dhe i rezistencës ndaj rrezikut osman, te Zanoviq ai shndërrohet në një simbol etik universal, i cili përfaqëson një kod moral të përgjithshëm. Kjo e vendos figurën në një nivel më abstrakt të kuptimit, ku ajo nuk është më vetëm një referencë historike, por një model normativ për sjelljen dhe për organizimin e shoqërisë.
Në nivelin e funksionit mitizues, figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq pëson një transformim të dukshëm nga një aktor historik në një hero të ndërtuar përmes mekanizmave të hiperbolizimit dhe të spektakularizimit narrativ. Ky proces bëhet i qartë në formulime të tilla si: “Ai vrau mijëra… humbi shumë pak njerëz…” , ku disproporcioni midis humbjeve të armikut dhe atyre të heroit nuk ka më funksion thjesht informativ, por prodhon një efekt estetik të madhështisë dhe të epërsisë absolute. Në këtë kontekst, hiperbola shndërrohet në një mjet themelor të ndërtimit të figurës, duke e zhvendosur atë nga një dimension realist në një dimension të përforcuar simbolik dhe mitik.
Kjo strategji narrative shoqërohet edhe me një refleksion të drejtpërdrejtë mbi natyrën e mitizimit, si në formulimin: “Kronikanët janë si poetë… zbukurojnë heronjtë…” , ku autori artikulon në mënyrë eksplicite vetëdijen për procesin e transformimit të historisë në narrativë estetike. Këtu kemi një ndërthurje të tri elementeve themelore: hiperbolës si figurë retorike, ndërtimit të një narrativi spektakolar dhe refleksionit mbi vetë natyrën e mitit. Në krahasim me Marin Barleti, ku mitizimi realizohet përmes një retorike të ngritur por pa u problematizuar si proces, te Zanoviq ai bëhet i vetëdijshëm dhe i artikuluar si pjesë e strukturës së rrëfimit. Si rezultat, figura e Skënderbeut kalon nga një figurë e historisë në një mit kulturor, ku madhështia e heroit nuk buron vetëm nga veprimet e tij, por edhe nga mënyra se si ato rrëfehen dhe interpretohen.
Në rrafshin e funksionit diskursiv, figura e Skënderbeut shërben si një instrument për ndërtimin dhe artikulimin e një diskursi politik të tipit iluminist, ku pushteti konceptohet në terma të sovranitetit dhe të autonomisë. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa… shpata e tij nuk ka paguar…” , të cilat shprehin një refuzim kategorik të çdo forme nënshtrimi dhe një afirmim të fuqishëm të pavarësisë politike. Në këtë kontekst, figura e heroit nuk paraqitet më vetëm si luftëtar kundër një armiku të jashtëm, por si bartëse e një parimi politik universal, ku sovraniteti përkufizohet si e drejtë e patjetërsueshme e një rendi të pavarur. Krahasuar me Barletin, ku këto elemente artikulohen kryesisht në kuadrin e një rezistence historike dhe fetare, te Zanoviq ato marrin formën e një doktrine të mirëfilltë të sovranitetit, duke e vendosur figurën e Skënderbeut në një horizont më të gjerë teorik dhe ideologjik.
Ky dimension diskursiv plotësohet më tej nga integrimi i figurës në një kontekst evropian, ku ajo përdoret për të ndërtuar një narrativë të heroit me vlefshmëri ndërkombëtare. Formulimi: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë…” përfaqëson një strategji të qartë të krahasimit analogjik, përmes së cilës Skënderbeu vendoset në të njëjtin plan me figura universale të historisë botërore. Ky proces realizon një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, integron figurën në kulturën evropiane dhe, nga ana tjetër, i jep asaj një legjitimitet ndërkombëtar që tejkalon kufijtë e kontekstit lokal.
Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut nuk shërben më vetëm për të rrëfyer një histori të së kaluarës, por për të ndërtuar një model të heroit që përfaqëson vlera të përgjithshme dhe që funksionon si referencë në një diskurs të gjerë evropian. Si përfundim, funksioni diskursiv e shndërron figurën në një mjet të artikulimit të ideologjisë dhe të pushtetit, duke e vendosur atë në qendër të një narrative që ndërthur historinë, politikën dhe kulturën në një strukturë të vetme kuptimore.
Parë nga aspekti i funksionit kognitiv, figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq organizohet si një prototip konceptual i heroit, përmes të cilit strukturohet përfytyrimi i lexuesit mbi virtytin, pushtetin dhe veprimin. Ky prototip nuk është një përmbledhje e thjeshtë cilësish, por një model i integruar ku ndërthuren trimëria absolute, drejtësia morale, inteligjenca strategjike dhe vetëkontrolli si elemente themelore të një figure ideale. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai ishte i mençur, i guximshëm, i drejtë…” , ku përshkrimi nuk synon të dokumentojë një karakter historik, por të sintetizojë një model normativ të sjelljes.
Në këtë kuptim, funksioni kognitiv i figurës realizohet në dy drejtime kryesore: nga njëra anë, krijon një model për t’u imituar, duke e vendosur heroin si standard të veprimit dhe të moralit; nga ana tjetër, strukturon mënyrën se si lexuesi e organizon realitetin, duke e kategorizuar atë sipas këtij modeli ideal. Krahasuar me Marin Barleti, ku figura e Skënderbeut mbetet e lidhur më fort me dimensionin historik dhe me funksionin e saj në një kontekst konkret, te Zanoviq ajo shndërrohet në një model kognitiv të idealizuar, që operon në një nivel më abstrakt dhe më universal të kuptimit.
Në këtë perspektivë, funksionet e ndryshme të figurës nuk ekzistojnë në mënyrë të izoluar, por ndërveprojnë në një sistem kompleks dhe dinamik, ku secili dimension përforcon dhe plotëson tjetrin. Funksioni identifikues dhe ai simbolik bashkëveprojnë për të krijuar një identitet kolektiv të artikuluar, ku figura e heroit bëhet qendër e vetëpërkufizimit të komunitetit; funksioni simbolik dhe ai mitizues ndërthuren për të prodhuar një hero kulturor, ku historia transformohet në mit dhe vlerat abstrakte marrin formë konkrete; ndërsa funksioni diskursiv dhe ai kognitiv bashkëveprojnë për të ndërtuar një model politik dhe konceptual, ku figura e Skënderbeut shërben si referencë për organizimin e pushtetit dhe të mendimit. Rezultati i këtij ndërveprimi është krijimi i një figure totalizuese, e cila nuk kufizohet në një dimension të vetëm, por operon njëkohësisht në nivele historike, simbolike, ideologjike dhe kognitive.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza dëshmon se figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq nuk mund të reduktohet as në një figurë thjesht historike dhe as në një konstrukt letrar të izoluar, por duhet kuptuar si një instrument funksional shumëdimensional. Ajo realizon një sërë funksionesh të ndërthurura: identifikon dhe bashkon komunitetin në një identitet të përbashkët, simbolizon një sistem vlerash universale, mitizon historinë përmes mekanizmave të hiperbolizimit dhe të narrativizimit, artikulon një diskurs ideologjik mbi pushtetin dhe sovranitetin, dhe modelon mendimin e lexuesit përmes ndërtimit të një prototipi kognitiv të heroit. Krahasuar me modelin e Marin Barleti, ruhet baza historike e figurës, por funksionet e saj zgjerohen, thellohen dhe bëhen më të ndërgjegjshme në aspektin diskursiv.
Si përfundim i përgjithshëm, figura e Skënderbeut te Zanoviq përfaqëson një transformim thelbësor nga histori në strukturë funksionale, ku çdo aspekt i saj – nga emri dhe titulli, te veprimi dhe përshkrimi – shërben për ndërtimin e një modeli të ri kulturor, politik dhe kognitiv të heroit. Në këtë mënyrë, Skënderbeu nuk mbetet vetëm një figurë e së kaluarës, por bëhet një konstrukt kompleks që artikulon vlerat dhe idetë e Evropës së shekullit XVIII, duke funksionuar si një pikë referimi për interpretimin e historisë dhe të vetë realitetit kulturor.