​Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Në veprën monumentale historiografike I fatti d’arme famosi (Pjesa e Dytë, Venedik, 1600), historiani Giovanni Carlo Saraceni i kushton një vëmendje të veçantë figurës së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, duke e radhitur atë mes komandantëve më të shquar të historisë botërore. Mbështetur mbi burimet e Rilindjes evropiane, Saraceni ndërton një portret gjithëpërfshirës që përfshin origjinën fisnike, edukimin ushtarak, rikthimin në atdhe dhe strategjitë e tij gjeniale në mbrojtje të Arbërisë dhe krishterimit.

​Sipas Saraceni-t, Skënderbeu rridhte nga shtëpia e njohur fisnike e Kastriotëve, si i biri i Gjon Kastriotit, sundimtarit të trevave të Eprit dhe Arbërisë me qendër fortesën e Krujës. I dorëzuar si peng në oborrin e Sulltan Muratit II gjatë rinisë së tij, Gjergji u dallua shpejt për inteligjencë taktike, aftësi fizike dhe trimëri të rrallë. Për këto cilësi, osmanët i dhanë emrin Scanderbeg (Iskander-beg), duke e krahasuar me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë.

​Kthesa historike e jetës së tij ndodh në vitin 1443 gjatë Betejës së Nishit. Saraceni përshkruan se si Skënderbeu shfrytëzoi traziot e betejës kundër trupave të Janosh Huniadit për t’u shkëputur nga ushtria osmane. Përmes një fletë-lëshimi të rreme, ai mori në dorëzim kalanë e Krujës, u rikthye hapur në besimin e krishterë dhe ngriti flamurin e Kastriotëve, duke bashkuar fisnikët arbërorë në një front të vetëm mbrojtës.

​Hapësirën më të madhe të tekstut Saraceni ia kushton “bëmave ushtarake” (fatti d’arme) të Kastriotit. Libri analizon me detaje gjenialitetin e tij taktik: përdorimin e pritave në terrenin e thyer malor, lëvizshmërinë e lartë të trupave dhe aftësinë për të asgjësuar korpuse ushtarake osmane shpesh shumë herë më të mëdha në numër. Përshkruhen përballjet e tij heroike kundër ushtrive të Sulltan Muratit II dhe Sulltan Mehmetit II, rrethimet e njëpasnjëshme të Krujës, si dhe përplasjet e ashpra me gjeneralët osmanë si Ballaban Pasha.

​Në përmbyllje, Saraceni e lartëson Skënderbeun si një Athleta Christi (Mbrojtës të Besimit) dhe si një mburojë strategjike jo vetëm për trevat arbërore, por për të gjithë Evropën Perëndimore kundër ekspansionit osman gjatë shekullit XV.

Përktheu: Luket Hasaj/

Poezi nga Giovan Battista Marino

Poeti i madh napolitan Giovan Battista (Giambattista) Marino, autor i përshkrimeve të figurave heroike, në veprën e tij “La Galeria”, e botuar në vitin 1620, i ka kushtuar një poezi Gjergj Kastriotit:

Vetëm falë krahëve t’fuqishëm t’mi

me një Aleksandër t’ri krenohet Epiri

n’betejë luftëtari, egërsira n’gjueti

do ndiejë trimërinë time t’mahnitshme.

Vetë emri dhe f’tyra u kall lemeri’

barbarët të tmerruar marrin arratinë,

pa zhveshur shpatën, pa hedhur shigjet’

shpesh më shumë se dora, shikimi i vret.

Sonet nga Edmund Spenser

Edmund Spenser, një nga poetët më të shquar të gjuhës angleze, i njohur për kryeveprën e tij “Faerie Queene” (Mbretëresha e Zanave), një poemë epike që i thur lavde dinastisë së Tudorëve dhe Elizabetës I, shkroi një sonet për Skënderbeun që thuhet se është edhe krijimi i parë letrar për figurën e Gjergj Kastriotit në letërsinë angleze. Këtë sonet e solli në vitin 1596 Zachary Jones kur botoi në anglisht të përkthyer nga frëngjishtja veprën e Marin Barletit: “The History of George Castriot, surnamed Scanderbeg, King of Albania” (Historia e Gjergj Kastriotit, i mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Arbërisë).

Pse mburret kot lashtësia kaq fort

me monumentet e moçme të burrave të mëdhenj,

dhe heronjve që me vepra lavdiplot’

mahnitën botën, edhe fëmijëve ua rrëfejnë?

Me zulmën e tyre të gjithë habiten,

statujat e tyre dhe kolosë madhështorë admirojnë,

harqe triumfi që ata ngritën,

piramidat vigane që qiejt kërcënojnë.

Ja ai që koha e mëvonshme n’dritë e qiti,

mes të mëdhenjve, krahas më t’madhit shkon

i madh në emër, pushtet e fuqi,

një fron triumfi meriton.

Kamxhik për turqit, gjëmë për armiq pa besë e fe,

për bëmat e tua flet ky libër, o Skënderbe.

Sonet nga Gabriele Faerno

Humanisti dhe shkrimtari italian i shek. XVI Gabriele Faerno, i njohur edhe me emrin e tij latin Faernus Cremonensis, i kushtoi një sonet Gjergj Kastriotit, me të cilin mbyllet jetëshkrimi i Kryeheroit tonë nga Paolo Xhovio te vepra e tij “Elogia virorum bellica virtute illustrium”:

Brenda varrit tënd o GJERGJ u mbyll

shkatërrimi i turqve, tmerri i otomanëve

dhe mbrojtja e Epirit,

por eshtrat dhe hiret e tua anembanë

në shumë vende u shpërndanë.

Gjymtyrët e tua o Hero nën dhé nuk prehen,

se turqit në varr s’i lanë;

Emri yt zulmëmadh aq shumë mori dhenë,

sa kur ike n’amshim,

trupin tënd, të thyer copë e grimë,

e ndanë armiqtë e tu, që të fitonin guxim.

Trimëria, që tjerëve u jep një varr përherë,

të la pa varr, e po ajo me ata armiq të egër

të dhuroi më shumë lavdi e nder.

Prof. Lush Culaj/

Këshilli i vitit 1920 problemin kombëtar e pa në tërësinë e tij dhe, ndër të tjera, e çmoi lart atdhetarinë e shprehur nga shqiptarët të Çamërisë në kuadër të lëvizjes kombëtare. Sigurisht vlerësimi për rolin historik dhe për kontributet e çmuara që kishin dhënë shqiptarët e Kosovës, të Çamërisë, të Maqedonisë Perëndimore dhe të Malit të Zi, në rrugën e zhvillimeve historike të kombit, bindnin jo vetëm deputetët, por edhe të gjithë shqiptarët. Vënia në spikamë e këtij problemi në parlament nxiste kujtesën historike kombëtare dhe krenarinë për vëllezërit dhe bash-këkombësit.

Këshilli Kombëtar i vitit 1920 qëndrimin ndaj problemit kombëtar e pa në tërësinë e problemeve, pa dyshim duke e vlerësuar atdhetarinë e shqiptarëve jashtë kufijve politikë. Mirëpo, në qoftë se në vitin 1920, për shkak të rrethanave dhe zhvillimeve politike, që u përmendën më lart, Parlamentit iu desh që ta përqendrojë vëmendjen më tepër te problemet e ndërtimit shtetëror, të çlirimit të krahinave të pushtuara dhe të dëbimit të okupatorëve të huaj, në vitin 1921 këto probleme tashmë ishin zbutur. Kjo i krijoi parakushte Parlamentit të vitit 1921 dhe 78 deputetëve të tij që të përqendroheshin më shumë në problemin kombëtar.

Pas shpërndarjes së Senatit, qeveria e re e Iljaz Vrionit organizoi të parat zgjedhje parlamentare në Shqipëri. Mbledhja e Parlamentit pritej me shpresë, sepse fillimi i jetës parlamentare në Shqipëri, me të drejtë, vlerësohej si fillim i një periudhe të re në historinë e shqiptarëve. Populli, shkruante gazeta “Drita” e Gjirokastrës, më 10 prill 1921, pret me padurim gjer sa të hapet skena e re politike me shpresë që nesër të fillojë një jetë e re. Fillimi i punës së Parlamentit përbënte një fitore të re, të rëndësishme historike dhe politike të shqiptarëve në rrugën e përpjekjeve të tij për forcimin dhe konsolidimin e shtetit të porsamëkëmbur. Mbledhja e Parlamentit përshë-ndetej nga të gjithë shqiptarët kudo që ndodheshin në trojet e veta jashtë kufijve politikë të Shqipërisë dhe nga diaspora. Duke i analizuar zgjedhjet e para parlamentare, studiuesi Blerim Reka thekson: “Pavarësisht luftës së ashpër politike gjatë fushatës elektorale në zgjedhjet e para parlamentare në Shqipëri votat i mblodhi patriotizmi dhe jo partitizmi”. Pra në fushatën elektorale të vitit 1921, ndonëse u paraqitën alternativa të ndryshme në zgjedhje fitoi patriotizmi, d.m.th. ato personalitete dhe figura të cilat kishin ardhur nga betejat e zhvilluara gjatë Rilindjes Kombëtare, për çlirim, liri, pavarësi. Ishin ato personalitete që pas vitit 1913 të zhgënjyera nga vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër që morën përsi-për në një mënyrë apo në tjetrën për ta vazhduar luftën për krijimin e shtetit etnik shqiptar, në përputhje me rrethanat kombëtare e ndërkombëtare.

Mithat Frashëri, më 19 prill 1921 e informonte Eric Drummondin, sekretar i përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve, për dhunën ndaj çamëve

Qeveria Shqiptare, nëpërmjet notave dhe protestave të ndryshme, përpiqej në çdo formë ta informonte opinio-nin ndërkombëtar për gjendjen e mjerueshme të shqiptarëve të Çamërisë në tokat e veta dhe angazhohej për pengimin e krimeve dhe shpërnguljeve të shqiptarëve nga këto treva. Nota të ngjashme për mosrespektimin e të drejtave kombëtare dhe njerëzore të shqiptarëve në Greqi kishte dërguar edhe më parë, më 3 mars 1921, përfaqësuesi shqiptar, Mithat Frashëri, kurse më 19 prill 1921 ai ia drejtonte një letër zotit Eric Drummond, sekretar i përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve, nëpërmjet së cilës e informonte mbi këtë dhunë.

Në parlament ishin zgjedhur edhe intelektualë të dëgjuar të kohës. Përgjithësisht, për arsye të ndryshme deputetët gëzonin besimin, respektin, dashurinë, simpatinë dhe kishin besueshmëri të domosdoshme politike te mbarë shqiptarët, jo vetëm brenda shtetit shqiptar, por edhe të atyre jashtë kufijve politikë shtetërorë dhe në diasporë.

Ndër këto figura të shquara kulturore e politike ish-in: Gjergj Fishta, Fan Noli, Hasan Prishtina, Luigj Gurakuqi, Kadri Prishtina, Ahmet Zogu, Hil Mosi, Ndre Mjeda, Sylejman Delvina, Sotir Peci etj.

Mithat Frashëri

Pikërisht, duke i pasur parasysh vlerat, cilësitë dhe virtytet e larta të të gjithë deputetëve të zgjedhur, gazeta “Taraboshi” shprehte besim të plotë në punën e tyre në të mirë të mbarë vendit. “Deputetët, shkruante ajo, me veprën e tyre kishin për t’i treguar botës se në Shqipëri ndër çështjet politike dhe atdhetare nuk ka më myslimanë, katolikë e ortodoksë, por shqiptarë me mend, me zemër e me punë”. Ndërsa, gazeta “Shkumbini” shkruante: “Zemrat dhe sytë e gjithë shqiptarëve, që jetojnë brenda dhe jashtë Shqipërisë, sot janë kthyer drejt asaj ndërtese të vogël ku përfaqësuesit e zgjedhur do të mblidhen për t’i dhënë një drejtim të ri jetës shoqërore dhe politike të vendit.”

Kështu, më 21 prill të vitit 1921, nisi punën në Tiranë Këshilli Kombëtar, apo Parlamenti i parë i zgjedhur i shtetit të ri shqiptar. Tribuna e Këshillit Kombëtar u përdor për të parashtruar pikëpamje të ndryshme për çështjet politike, ekonomike e shoqërore. Aty u parashtrua nevoja e ngutshme e zhvillimit dhe e përparimit ekonomik e kulturor të vendit, por nuk u la anash as çështja e pazgjidhur kombëtare. Deputetët e parlamentit, duke pasur parasysh edhe përvojën e luftës politike që e zhvilloi Këshilli Kombëtar i vitit 1920 për këtë çështje, kishin arritur marrëveshje të plotë që çështjet e shqiptarëve jashtë kufijve politikë të kishin trajtim parësor në seancat parlamentare. Madje, u përcaktua si rregull që për pro-blemin kombëtar, të shqiptarëve në Jugosllavi e Greqi, kur e kërkonte nevoja, të lihej mënjanë çdo pikë e rendit të ditës ashtu që parlamenti t’i kushtonte seancë kësaj çështjeje. Ky koncept i trajtimit me prioritet të çështjes kombëtare ishte ndër veçoritë kryesore të veprim-tarisë parlamentare gjatë viteve 1921-1923.

Veç veprimtarisë direkte të parlamentit, deputetët e tij, nëpërmjet rezolutave, protestave apo telegrameve dërguar parlamenteve të shteteve të tjera dhe Lidhjes së Kombeve, bënin trysni të vazhdueshme edhe mbi qeverinë, në mënyrë të veçantë mbi ministrin e Punëve të Jashtme, nëpërmjet interpelancave parlamentare. Ata kërkonin prej tij ndërhyrjen e drejtpërdrejtë të Qeverisë pranë organizmave ndërkombëtarë e sidomos pranë Lidhjes së Kombeve për ta prezantuar me objektivitet çështjen shqiptare dhe kërkesat që dilnin nga zhvillimi i ngjarjeve e i pro-ceseve politiko-historike në zonat e banuara nga shqiptarët.

Deputeti Avni Gjilani: Parlamenti nuk mund të bënte protestë politike, por njerëzore e miqësore për Parlamentin e Greqisë

Në mbledhjen e 12 majit 1921 deputeti Ali Koprencka, pasi ishin burgosur disa shqiptarë në mesin e tyre edhe një deputet nga Parlamenti shqiptar që ndodhej në Greqi, kërkoj që t’i dërgohej protestë Parlamentit grek. Ai ketë e arsyetoi me faktin se pasi Qeveria nuk ka përfaqësues në Greqi protesta të bëhej nga Parlamenti. Deputeti Tefik Mborja kërkoi që të vinte në Parlament ministri i Punëve të Jashtme që të jepte shpjegime. Deputeti Avni Gjilani shprehu mendimin se Parlamenti nuk mund të bënte protestë politike, por njerëzore e miqësore për Parlamentin e Greqisë. Për deputetin Stavro Vinjau kjo nuk ishte punë e Parlamentit. Deputeti Ali Koprencka i mllefosur deklaroi se do ta tërheq propozimin, kurse për deputetin Osman Haxhija kjo nuk ishte punë e Parla-mentit, por e Qeverisë. Hasan Prishtina kërkoi që të ftohet ministri në Parlament për shpjegime. Fjalën e mori Iljaz Vrioni, i cili theksoi se shpjegimet i jepte si deputet e jo si ministër.

Nga kjo shihet se edhe ministrat e zgjedhur krahas detyrës të ministrit e ruanin edhe detyrën e deputetit. Pra, ushtronin dy funksione. Ai thekson se nuk kanë ndonjë lajm zyrtar, por dëgjohet nga propaganda greke se këto po i bën Greqia për shkak të kishës së Korçës. Fan Noli e pyeti ministrin e Punëve të Jashtme se cili do të ishte përfundimi i protestës ndaj Parlamentit grek. Shkurt a është e udhës të bëhet një protestë e tillë dhe çfarë fitimi do të sjellë? Iljaz Vrioni prapë dha mendimin si deputet e jo si ministër, duke theksuar se në këtë periudhë, kur grekët kanë sjellje të tilla, më mirë do të ishte të protestohej para parlamenteve të botës, por jo para atij të Gre-qisë. Deputetët Hasan Prishtina dhe Fan Noli kërkuan që kjo çështje të shtyhej për të marrë informacione shtesë. Ky propozim u pranua.

Deputetët vepronin në përputhje me strategjinë e lëvizjes kombëtare për ruajtjen, konsolidimin dhe fuqizimin e shtetit të vitit 1913, gjendja e të cilit ndikonte gjithsesi edhe në procesin e përpjekjeve për zgjidhjen e problemit kombëtar. Në mbledhjen e 14 majit 1921, deputeti Hasan Prishtina kërkoi nga Parlamenti që t’i sugjerojë Qeverisë që të përkujdeset në mënyrë të veçantë edhe për ata shqiptarë që ndodheshin jashtë Shqipërisë. Në shpjegime më të detajuara, kërkuar nga Eshref Frashëri, Hasan Prishtina shpreh mendimin se ishte e domosdoshme që Qeveria të përkujdesej për shqiptarët e Kosovës, Ça-mërisë, Stambollit, Rumanisë etj. Deputeti Kristo Dako pohoi se, krahas shkollave greke në Shqipëri, dëshirohet që të ketë shkolla shqipe edhe në Kosovë dhe Çamëri. Mendimi i Ali Këlcyrës ishte se Shqipëria duhej t’i tregonte botës se interesohet dhe se i do shqiptarët e Kosovës e të Çamërisë, gjë që do ta mbante lart moralin e po-pullit të këtyre toka etnike shqiptare.

Më 22.5.1921 Qeveria shqiptare mori vendimin që gjenerali Ali Riza Kolonja të dërgohej në Gjenevë si ekspert ushtarak me kërkesë të kryetarit të delegacionit shqiptar të Parisit. Më 15 qershor nga një thirrje e Vrionit, bazuar në nenin 11 të marrëveshjes, i kërkohej përsëri me urgjencë Lidhjes që ta vlerësonte situatën ekzistuese ndërmjet Shqipërisë, Greqisë dhe Jugosllavisë. Si rezultat i kësaj, çështja e kufijve shqiptarë u diskutua në Këshillin e Lidhjes së Kombeve në sesionin e tij të 13, i cili ishte mbajtur në qershor të vitit 1921. Në sesionin publik të 25 qershorit delegatëve të Shqipërisë, Greqisë dhe Jugosllavisë iu dha mundësia që t’i shprehnin pikëpamjet e tyre në tryezën e Këshillit. Përfaqësuesi shqiptar, Fan Noli, i pari e mori fjalën, duke kërkuar që kufijtë e Shqipërisë të mbeteshin ata që ishin vendosur në Londër më 1913. Sa për Shqipërinë e Jugut Qeveria Shqiptare theksonte se ishte në zotërim të të gjitha territoreve të caktuara më 1913, “me përjashtim të një zone që e rrethonte Korçën, e cila ishte pushtuar nga trupat greke pas tërheqjes së forcave franceze”. Prania e trupave të huaja në tokën shqiptare në jug e veçanërisht përgjatë kufirit me Jugosllavinë, deklaroi Noli, paralizon tërë politikën e brendshme të Qeverisë Shqiptare.

Hasan Prishtina: Meqenëse imzot Noli po shkon në Lidhjen e Kombeve duhet ta ketë gjithnjë në kujdes çështjen e pakicës

Në mbrojtje të trevave të okupuara doli sërish deputeti Hasan Prishtina para Këshillit Kombëtar më 25 maj 1921, duke kërkuar përkujdesje edhe për shqiptarët që janë jashtë Shqipërisë. Me atë rast Prishtina theksoi: “Meqenëse imzot Noli po shkon në Lidhjen e Kombeve duhet ta ketë gjithnjë në kujdes çështjen e pakicës. Lutem që edhe një herë të rrëfehet deshiri i jonë për situatën e atyre shqiptarëve që janë jashtë Shqipnis”.

Pra, pasi u diskutua dhe u miratua propozimi i Qeverisë për dërgimin e Fan Nolit si përfaqësues i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, deputetët e porosisin Nolin që gjithmonë t’i kishte kujdes të drejtat e shqiptarëve që ishin jashtë Shqipërisë.

Ata ndiqnin me vëmendje, vëzhgonin me mprehtësi ecurinë e ngjarjeve dhe analizonin situatat për fatin e bashkëkombësve, të cilat i përcillnin me preokupim. Kjo u vërejt siç e pamë më lart, në përkrahjen e plotë që pati propozimi i Hasan Prishtinës lidhur me përkujdesjen e Qeverisë për shqiptarët që ndodheshin jashtë Shqipërisë. Nisur nga ky parim, deputeti Kadri Prishtina qysh në seancat e para të Parlamentit, duke e trajtuar këtë problem, shprehu mendimin se për t’i për-balluar me përgjegjësi politike dhe shtetërore nevojat që i diktonte koha, deputetët duhej të tregonin vëmendje të duhur për problemin kombëtar.

Deputetët i bashkonte shqiptarizmi, ndjenja e fortë kombëtare, e cila ishte e fuqishme dhe vepruese në ndër-gjegjen e tyre politike e kombëtare.

Edhe propozimi i Hasan Prishtinës për dërgimin e një delegacioni, ose komisioni parlamentar, në Romë, Paris, Londër e po qe nevoja edhe në Washington, u mbështet kryesisht nga deputetët, si: R. Mitrovica, L. Gurakuqi, M. Kruja. N. Mjeda, Gj. Fishta, H. Mushqeta, H. Kadriu, R. Daci etj., shumica e të cilëve ishin përfaqësues të Partisë Përparimtare. Ata këmbëngulën për dërgimin e një komisioni parlamentar, duke e konsideruar si veprim efikas, ngase heshtja dhe mosveprimi si parlament mund të sillte dëme për vendin. Me këtë rast pretendohej që veprimi i Parlamentit të ishte i pavarur nga masat që do t’i ndërmerrte Qeveria shqiptare.

Më 8 korrik 1921 Mithat Frashëri bëri një mbrojtje të admirueshme të çështjes shqiptare, duke kërkuar nga Komisioni i Ekspertëve që statusi i vitit 1913 dhe integriteti i Shqipërisë së pavarur të jenë çështje të padiskutue-shme. Frashëri hodhi poshtë pretendimet territoriale greke dhe jugosllave, duke kërkuar revidimet shqiptare dhe eliminimin e padrejtësive të nënshkruara në Protokollin e Firences më 1913.

Qeveria e Iljaz Vrionit, në fillim të shtatorit 1921, të gjitha përpjekjet i kishte përqendruar në veprimtarinë e saj ndërkombëtare, kryesisht në Lidhjen e Kombeve. Në ballë të delegacionit shqiptar ishte përsëri Fan Noli. Duke e parë qëndrimin aq përçmues të Qeverisë greke ndaj pakicës shqiptare në kohën kur Qeveria Shqiptare për pakicën greke kishte një përkujdesje të veçantë – kryepërfaqësuesi shqiptar Fan Noli, në fjalimin që mbajti në Lidhjen e Kombeve, kërkoi që pakica kombëtare shqiptare brenda shtetit grek t’i gëzonte të gjitha ato të drejta që i kishte pakica grekofolëse brenda shtetit shqiptar.

Pikërisht ishte kjo arsyeja pse sekretari i Lidhjes së Kombeve, Eric Drummond, sipas porosisë së kryetarit të Këshillit, më 2.X. 1921 ia dërgoi një shkresë kryeministrit grek, duke ia përcjellë edhe procesverbalin e mbledhjes së Lidhjes së Kombeve. Ministri i Punëve të Jashtme i Greqisë, A. Kartalli, nëpërmjet notës së datës 12.XI.1921 i përgjigjej sekretarit të Këshillit dhe Lidhjes së Kombeve dhe theksonte ndër të tjera: “Qeveria helenike për arsye juridike e politike nuk mund të vërë në zbatim marrëveshjen e Sevres për mbrojtjen e pakicës shqiptare, para se ajo të miratohet”.

Mimoza Dajçi/

Rikthimi i Kardinal Ernest Simon Troshanit në ish-burgun e Spaçit ishte një nga ato ngjarje historike ku heshtja e maleve të Mirditës u mbush me lutje, kujtesë dhe një forcë të jashtëzakonshme shpirtërore. Për një njeri që ka përjetuar sprovat më të egra të diktaturës komuniste, ky udhëtim kishte një peshë të jashtëzakonshme simbolike. Në oborrin e atij që dikur ishte kampi famëkeq i punës së detyruar, Kardinali drejtoi Meshën e Shenjtë për të gjithë ata që vuajtën dhe humbën jetën në minierat e Spaçit.

Kardinal Ernest Simon Troshani u arrestua nga regjimi komuinst në prag Krishtlindjesh të vitit 1963, pasi kishte mbajtur Meshë për shpirtin e Presidentit të vrarë amerikan John F. Keneedy. Por në vend që të përcillte urrejtje për ato 18 vite heqje lirie e pune të rëndë, ai u bëri thirrje besimtarëve dhe të pranishmëve për dashuri, bashkim, mbrojtje të së vërtetës dhe falje. Ai vizitoi ambientet ku kishte qenë i burgosur dhe u ndal përpara fotografive të ish-të dënuarve politikë, duke nderuar sakrificën e tyre.

“Jeni bijtë e të madhit Zot, të duani njëri-tjetrin, atdheun, me mbrojt të vërtetën. Falënderoj Zotin që na ka bashkuar – tha ndërmjet të tjerave Kardinali Shqiptar.

Në ceremoninë prekëse, e cila u mabjt dy ditë më parë në Spaç, u lexua edhe një letër e veçantë personale e dërguar nga Ati i Shenjtë, Papa Leoni XIV. Papa e cilësoi Spaçin si një nga faqet më të dhimbshme të historisë shqiptare, por edhe si një dëshmi të palëkundur besnikërie e guximi, ku “asnjë zinxhir nuk është aq i fortë sa të burgosë një ndërgjegje të ndriçuar nga Ungjilli”.

Si sot tetë vite më parë, vizitova këtë kamp-burg me gazetarët e BBC -së, dhe disa ish të burgosur politikë, që kishin vuajtur aty dënimin e tyre politik, ku u realizua edhe një dokumentar mbi të pushkatuarit pa gjyq nga regjimi i diktatorit Hoxha. Fotot nga Mesha, mbajtur nga Kardinal Ernest Simon Troshani në burgun e Spaçit, mi dergoi një mbesa ime e pranishme në Meshë. Në këtë takim të rëndësishëm prezent ishin Dom Gjergj Meta, familjarë të Kardinal Troshanit, përfaqësues të shtetit dhe ish bashkëvuajtës të burgut famëkeq të Spaçit.

Besnik Fishta/

Një vështrim përmes zarfeve të udhëtuar pa pulla postare.

Historia postare nuk është vetëm historia e pullës postare, por historia e organizimit të komunikimit, e administrimit të shërbimit postar dhe e mënyrës se si është evidentuar pagesa e tij. Për këtë arsye, studimi i dokumenteve postare nuk duhet të kufizohet vetëm te pullat, por duhet të përfshijë edhe zarfat, kartolinat, vulat, etiketat dhe çdo element tjetër që dëshmon funksionimin e sistemit postar. Një vend të veçantë në këtë fushë zënë zarfat e udhëtuar pa pulla postare. Në literaturën ndërkombëtare ata përfshihen në kategori të ndryshme, si Stampless Cover (Zarf i udhëtuar pa pullë postare), Unfranked Mail (Postë e pa frankuar) ose Postage Due Cover (Zarf me tarifë për t’u paguar). Këto terma nuk janë sinonime, pasi secili përshkruan një situatë të ndryshme të trajtimit postar. Ajo që i bashkon është fakti se mungesa e pullës nuk përbën në vetvete provë të mungesës së pagesës, por kërkon interpretim në dritën e rregullave postare që kanë qenë në fuqi në momentin e qarkullimit të dokumentit.

Edhe në historinë e postës shqiptare hasen forma të ndryshme të korrespondencës që kanë udhëtuar pa pulla postare.

Këto raste nuk përfaqësojnë përjashtime nga sistemi, por mënyra alternative të evidentimit ose të arkëtimit të tarifës postare. Në këtë kuptim, objekti i vrojtimit nuk është mungesa fizike e pullës, por mekanizmi administrativ dhe financiar mbi të cilin është mbështetur shërbimi postar. Tarifa postare ka qenë gjithmonë elementi themelor i çdo shërbimi postar. Ajo është përcaktuar në bazë të ligjeve postare, rregulloreve të shërbimit dhe tabelave zyrtare të tarifave, të cilat kanë rregulluar mënyrën e llogaritjes së pagesës sipas peshës, destinacionit, kategorisë së dërgesës dhe shërbimeve shtesë. Brenda këtij kuadri normativ janë përcaktuar edhe rastet kur pagesa nuk evidentohej me pullë postare, por me forma të tjera të autorizuara nga administrata.

Në praktikën postare shqiptare, një kategori e rëndësishme përfaqësohet nga korrespondenca zyrtare e institucioneve shtetërore. Në shumë raste, këto dërgesa nuk frankoheshin me pulla postare, por identifikoheshin përmes vulave të institucionit ose shënimeve administrative që dëshmonin statusin e tyre. Kjo praktikë nuk nënkuptonte përjashtim nga rregullat postare, por zbatim të procedurave të veçanta të parashikuara nga legjislacioni në fuqi. Një kategori tjetër me interes të veçantë janë zarfat ku administrata postare ka evidentuar mungesën ose pamjaftueshmërinë e tarifës. Në këto raste përdoren vula ose shënime që tregojnë detyrimin për pagesë. Në materialin postar shqiptar ndeshet shpesh shënimi “Taksë e marrun”, i cili dëshmon se tarifa është arkëtuar sipas procedurës së parashikuar nga rregulloret postare. Këto dokumente nuk pasqyrojnë vetëm një veprim financiar, por japin informacion të vlefshëm mbi mënyrën e funksionimit të administratës postare në periudha të ndryshme.

Modernizimi i shërbimit postar solli edhe ndryshimin e formave të evidentimit të tarifës. Zhvillimi i Meter Mail (Korrespondencës së frankuar me makinë frankuese), përdorimi i etiketave postare dhe më pas i barkodeve e sistemeve elektronike e zhvendosi gradualisht funksionin e pullës postare drejt formave të tjera të identifikimit të pagesës. Në këto raste tarifa vazhdon të ekzistojë dhe të arkëtohet, por mënyra e dokumentimit të saj është tashmë e ndryshme. Ky transformim përfaqëson një etapë të rëndësishme në evolucionin e administrimit postar dhe krijon kategori të reja dokumentesh me interes për historinë postare.

Nga këndvështrimi i studiuesit, rëndësi nuk ka vetëm prania ose mungesa e pullës, por tërësia e elementeve që përmban dokumenti postar. Vulat e nisjes dhe të mbërritjes, shënimet tarifore, etiketat, barkodet, adresat dhe rruga e ndjekur nga dërgesa bëjnë të mundur rindërtimin e procedurave të zbatuara nga administrata postare.

Pikërisht kjo qasje e dallon historinë postare nga filatelia tradicionale, e cila përqendrohet kryesisht te studimi i pullës postare. Në këtë drejtim, koleksionet private kanë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e trashëgimisë postare shqiptare. Shumë dokumente me interes historik nuk gjenden në arkivat publike, por janë ruajtur nga koleksionistët. Analiza, klasifikimi dhe publikimi i tyre pasurojnë njohuritë mbi zhvillimin e postës shqiptare dhe ndihmojnë në dokumentimin e praktikave administrative që kanë shoqëruar shërbimin postar ndër vite.

Për këtë arsye, studimi i tyre nuk ka vlerë vetëm për filatelinë, por edhe për historinë institucionale, ekonomike dhe shoqërore të vendit. Në historinë e postës shqiptare, këto dokumente përfaqësojnë një burim të rëndësishëm kërkimi, sepse pasqyrojnë mënyrën se si janë zbatuar rregulloret postare, si janë administruar tarifat dhe si ka evoluar shërbimi postar. Prandaj, identifikimi, studimi dhe publikimi i tyre përbën një kontribut të dobishëm në pasurimin e historisë postare shqiptare dhe në ruajtjen e trashëgimisë së saj dokumentare.