Prof. Dr. Pal NIKOLLI/

Një nga burimet interesante të gjeografisë evropiane të fillimit të shekullit XIX është vepra e gjeografit franko – danez Conrad Malte-Brun (1775–1826), Universal Geography, or a Description of All Parts of the World, botuar në disa vëllime gjatë viteve 1820–1830. Në pjesët kushtuar Evropës Juglindore, Turqisë Evropiane dhe hapësirave shqiptare, autori trajton edhe Epirin, duke sjellë të dhëna mbi shtrirjen territoriale, qytetet, klimën, bujqësinë, florën, faunën, lumenjtë dhe popullsitë e kësaj treve.

Një formulim veçanërisht i rëndësishëm në tekst është: “The lower Albania or the ancient Epirus lies to the south of the fortieth parallel…”, që mund të përkthehet: “Shqipëria e Poshtme ose Epiri i lashtë shtrihet në jug të paralelit të dyzetë…”. Kjo dëshmi është me interes të veçantë për historinë e terminologjisë gjeografike evropiane, sepse tregon se në këtë burim “Shqipëria e Poshtme” dhe “Epiri i lashtë” paraqiten si përcaktime të së njëjtës hapësirë gjeografike.

Duhet theksuar se vlera kryesore e këtij burimi qëndron në faktin se një autor i njohur i gjeografisë evropiane e vendos Epirin në kuadrin e asaj që e quan Lower Albania – Shqipëria e Poshtme.

Në këtë përshkrim, Janina paraqitet si kryeqyteti i Epirit dhe si një qendër me rëndësi të konsiderueshme tregtare. Malte-Brun shkruan se Janina kishte rreth 40 000 banorë, duke e paraqitur qytetin si një nga qendrat më të rëndësishme të rajonit. Kjo lidhet me pozitën e veçantë që kishte Janina në fillim të shekullit XIX, veçanërisht gjatë periudhës së Ali Pashë Tepelenës, kur qyteti u shndërrua në një qendër të rëndësishme politike, ekonomike dhe kulturore të hapësirës jugore shqiptare.

Burimi nuk kufizohet vetëm te përshkrimi politik ose administrativ. Ai ofron një panoramë të gjerë të gjeografisë fizike dhe natyrore të Epirit. Klima përshkruhet si më e ftohtë se ajo e Greqisë qendrore. Pranvera, sipas autorit, fillonte relativisht vonë, ndërsa muajt korrik dhe gusht karakterizoheshin nga nxehtësi dhe thatësi, që ndikonin në lumenjtë e vegjël dhe në kullota. Dimri sillte ditë me ngrica, veçanërisht gjatë dhjetorit dhe janarit.

Edhe bimësia dhe pyjet përshkruhen me hollësi. Në ultësira dhe në zonat bregdetare përmenden dushqet, selvitë, dafinat dhe gështenjat, ndërsa në lartësitë e Pindit përmenden lloje të ndryshme halore, përfshirë pishat dhe larshët. Të dhënat tregojnë pasurinë e peizazhit natyror të rajonit dhe dallimet ndërmjet ultësirave bregdetare dhe zonave të larta malore.

Në fushën e bujqësisë, autori përmend kultivimin e pambukut dhe të mëndafshit, ndërsa ulliri, megjithëse i pranishëm, nuk jepte gjithmonë prodhime të bollshme për shkak të mënyrës së kufizuar të kultivimit dhe kujdesit bujqësor. Përmenden gjithashtu produkte dhe bimësi karakteristike të zonës së Artës dhe Amfilohisë.

Vëmendje i kushtohet edhe blegtorisë dhe faunës. Epiri përmendet për traditën e tij të vjetër në rritjen e kafshëve. Në tekst gjendet edhe një referencë për gjedhët që lidhen me traditën e Mbretit Pirro, ndërsa kuajt e Epirit përshkruhen si relativisht të vegjël, por të shpejtë, energjikë dhe të qëndrueshëm. Përmendet edhe qeni bari, i lidhur me traditën molose, si një kafshë e fortë, e guximshme, vigjilente dhe besnike.

Fauna e egër dëshmon për një mjedis natyror shumë më të pasur se ai që njohim sot. Në pyjet e Pindit përmendet ariu i egër, ndërsa ujku dhe çakalli shfaqeshin në zona të ndryshme malore dhe pranë rrënojave. Gjiri i Artës, ose Gjiri i Ambrakisë, përshkruhet si i pasur me molusqe dhe midhje, duke dëshmuar rëndësinë e ekosistemeve ujore të rajonit.

Një pjesë tjetër e rëndësishme e përshkrimit lidhet me hidrografinë. Nga malet e Pindit burojnë disa nga lumenjtë më të rëndësishëm të kësaj hapësire, ndër të cilët autori përmend Aspro-Potamon (Achelous), Arachtos dhe Voioussa (Aous/Vjosë). Këta lumenj formojnë një sistem natyror që lidh zonat malore me ultësirat dhe hapësirat bregdetare.

Në tërësi, përshkrimi i Malte-Brun është me vlerë të veçantë për studimin e gjeografisë historike të trojeve shqiptare. Ai dëshmon se në një pjesë të rëndësishme të literaturës gjeografike evropiane të fillimit të shekullit XIX, Epiri i lashtë identifikohej gjeografikisht me “Shqipërinë e Poshtme”. Janina paraqitej si qendra kryesore e këtij territori, ndërsa përshkrimi i klimës, relievit, lumenjve, bujqësisë, blegtorisë dhe faunës e vendos rajonin në një kuadër të qartë gjeografik.

Vlera e kësaj dëshmie qëndron në atë që dokumenton drejtpërdrejt: mënyrën se si një autor i rëndësishëm i gjeografisë evropiane e konceptonte dhe e emërtonte hapësirën e Epirit në fillim të shekullit XIX.

Prandaj, kjo faqe e Universal Geography mund të konsiderohet një dëshmi e rëndësishme për historinë e emërtimeve gjeografike dhe të perceptimit evropian të hapësirës shqiptare. Ajo na tregon se termi “Shqipëria e Poshtme” nuk ishte një formulim i mëvonshëm, por gjendej në literaturën gjeografike evropiane të kohës dhe përdorej në lidhje të drejtpërdrejtë me Epirin e lashtë. Për historinë e trojeve shqiptare, kjo e bën burimin veçanërisht të vlefshëm për kërkime të mëtejshme krahasuese me harta, udhëpërshkrime dhe vepra të tjera gjeografike të shekujve XVIII–XIX.

(Analizë e detajuar e hartës së Nicolas de Fer (Paris, 1705).

Prof.dr. Pal NIKOLLI

Harta historike e vitit 1705, e punuar nga hartografi i shquar i oborrit mbretëror francez Nicolas de Fer, përbën një dokument me rëndësi të jashtëzakonshme dokumentuese dhe gjeopolitike. Ajo ofron një dëshmi të patjetërsueshme mbi shtrirjen territoriale, vazhdimësinë etno-kulturore dhe perceptimin gjeografik të trojeve shqiptare në periudhën e sundimit osman.

1. Identifikimi, kontekstualizimi dhe origjina e dokumentit

Kjo vepër hartografike mban titullin origjinal francez “Grece moderne ou partie meridionale de la Turquie en Europe” (Greqia moderne ose pjesa jugore e Turqisë në Evropë), e botuar në Paris në vitin 1705. Ndonëse titulli makro – rajonal i referohet gjerësisht Ballkanit Jugor nën Perandorinë Osmane, brendësia e hartës demonstron një ndarje precize administrative, gjeografike dhe etnike, duke e diferencuar qartë hapësirën arbnore/shqiptare nga rajonet e tjera fqinje.

2. Koncepti i “Shqipërisë së Epërme” dhe “Shqipërisë së Poshtme”

Elementi më përcaktues i këtij dokumenti është trajtimi i hapësirës gjeografike shqiptare si një tërësi kompakte territoriale e ndarë në dy rajone kryesore:

– Haute Albanie (Shqipëria e Epërme): Përfshin rajonet e Shqipërisë Veriore dhe Qendrore, duke u shtrirë nga malësitë e veriut deri në brendësi të territorit, ku përfshihen qendra historike si Shkodra e Durrësi.

– Epire ou Basse Albanie (Epiri ose Shqipëria e Poshtme): Ky përbën edhe boshtin më të rëndësishëm historik të hartës. Nicolas de Fer vendos një barazi të plotë sinonimike ndërmjet toponimit antik gjeografik “Epir” dhe emërtimit etno-gjeografik “Shqipëri e Poshtme”. Kjo provon se në hartografinë shkencore perëndimore të shekullit XVIII, Epiri identifikohej plotësisht si pjesë përbërëse e trojeve banuese shqiptare.

“Në kartografinë evropiane të vitit 1705, termi antik ‘Epir’ nuk ishte konceptuar si hapësirë e huaj, por si sinonim i drejtpërdrejtë i Shqipërisë së Poshtme.”

3. Shtrirja gjeografike dhe Toponimia Jugore

Sipas të dhënave vizuale të hartës, “Shqipëria e Poshtme” shtrihej thellë drejt jugut të gadishullit, duke përfshirë rajonet e Janinës, Çamërisë dhe duke mbërritur deri në Prevezë, e pozicionuar në hyrje të Gjirit të Artës. Harta fikson kufijtë natyrorë e kulturorë në lindje me Maqedoninë (Macedoine) dhe Tesalinë (Thessalie), si dhe përballësi gjeografike me ishullin e Korfuzit (Corfou), duke përcaktuar me saktësi hapësirën etno-gjeografike shqiptare.

4. Rëndësia historike, politike dhe shkencore

Rëndësia e kësaj harte qëndron në faktin se ajo është konceptuar dhe vizatuar dekada përpara lindjes së doktrinave nacionale apo grindjeve territoriale ballkanike të shekullit XIX. Si e tillë, ajo përfaqëson një burim primar me objektivitet të lartë shkencor, i cili konfirmon praninë dhe vazhdimësinë etnike shqiptare në Epir dhe hedh dritë mbi njohuritë e sakta që diplomacia dhe shkenca evropiane zotëronin për gjeografinë humane të Shqipërisë që tre shekuj më parë.

Nga Rafael Floqi/

Në qershor të vitit 1919, ndërsa Konferenca e Paqes në Paris diskutonte kufijtë e rinj të Evropës, në Washington mbërriti një memorandum që kërkonte mbrojtjen e Shqipërisë duke përdorur vetë gjuhën politike të Amerikës së Woodrow Wilsonit: vetëvendosjen, sovranitetin dhe të drejtën e kombeve të vegjël për të vendosur për fatin e tyre. Dokumenti mbante tri firma: George A. Plimpton, president i Pro-Albanian Committee of America; S. Arthur Baldwin, sekretar; dhe Christo A. Dako, këshilltar shqiptar.

Në krye qëndronte një amerikan. George Arthur Plimpton (1855–1936) ishte botues, filantrop dhe drejtues institucionesh arsimore. I diplomuar në Amherst College dhe me studime në Harvard Law School, ai u lidh më pas me firmën e njohur botuese Ginn & Company. Veprimtaria e tij shtrihej edhe në institucionet universitare dhe organizatat humanitare amerikane. Për shqiptarët, rëndësia e Plimptonit qëndronte pikërisht këtu: ai i jepte kauzës shqiptare një kredibilitet që dilte përtej diasporës. Një memorandum i firmosur prej tij mund të paraqitej në Washington jo vetëm si kërkesë e emigrantëve shqiptarë, por si një çështje që kishte fituar edhe mbështetës amerikanë.

Më pak i njohur mbetet S. Arthur Baldwin. Dokumentet e identifikojnë si sekretar të Pro-Albanian Committee of America, me veprimtari nga Jamestown, New York. Nuk kemi ende të dhëna të mjaftueshme për një biografi të plotë të tij. Megjithatë, funksioni i sekretarit sugjeron rolin organizativ që nevojitej për korrespondencën, shpërndarjen e memorandumeve dhe kontaktet e një fushate lobimi drejtuar Washingtonit.

Por njeriu që sillte argumentin shqiptar ishte Christo Anastas Dako. Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, gazetar dhe protagonist i organizimit shqiptaro-amerikan, Dako kishte qenë edhe president i Vatrës më 1913. Më vonë u përplas politikisht me Fan Nolin dhe u përfshi në krijimin e Albanian National Party, e cila dërgonte memorandume te Wilsoni, Departamenti i Shtetit dhe qeveritë aleate. Pavarësisht rivalitetit Noli–Dako, objektivi themelor mbetej i përbashkët: mbrojtja e Shqipërisë.

Dako kishte kuptuar se Shqipëria duhej t’i fliste Amerikës me argumente që përputheshin me idealet wilsoniane. Prandaj përdorte nocione si self-determination, independence, territorial integrity dhe government by consent. Ai botoi materiale në anglisht, ndër to më 1919 Albania, the Master Key to the Near East dhe hartën Albania and its Unredeemed Territories.

Memoriali i 11 qershorit 1919 ishte kulmi i këtij bashkëpunimi. Ai kërkonte jo vetëm njohjen e pavarësisë dhe sovranitetit shqiptar, por edhe korrigjimin e kufijve mbi baza etnike, duke përfshirë Kosovën dhe Çamërinë. Dokumenti paralajmëronte kundër copëtimit të Shqipërisë dhe kundërshtonte planet që i jepnin Italisë Vlorën dhe Sazanin. Madje deklaronte se “Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.” Kështu Vlora nuk paraqitej vetëm si territor shqiptar, por si çështje e stabilitetit ndërkombëtar.

Tri firmat përfaqësonin, në njëfarë mënyre, tri funksione: Plimpton sillte autoritetin amerikan, Baldwin organizimin dhe Dako argumentin shqiptar. Ishte një formulë e zgjuar lobimi. Mesazhi nuk ishte më vetëm “shqiptarët kërkojnë Shqipërinë”, por se amerikanë me autoritet kërkonin që parimet amerikane të zbatoheshin edhe për Shqipërinë.

Kështu, në verën e vitit 1919, beteja shqiptare zhvillohej jo vetëm në Paris apo në Ballkan. Ajo kishte mbërritur edhe në Washington. Përmes Plimptonit, Baldwin-it dhe Dakos, Shqipëria po krijonte një rrjet amerikan mbështetjeje dhe po përpiqej ta kthente mbijetesën e saj në një provë konkrete të parimeve që Woodrow Wilsoni i kishte premtuar botës.

Në qershor të vitit 1919, ndërsa Konferenca e Paqes në Paris diskutonte kufijtë e rinj të Evropës, në Washington mbërriti një memorandum që kërkonte mbrojtjen e Shqipërisë duke përdorur vetë gjuhën politike të Amerikës së Woodrow Wilsonit: vetëvendosjen, sovranitetin dhe të drejtën e kombeve të vegjël për të vendosur për fatin e tyre. Dokumenti mbante tri firma: George A. Plimpton, president i Pro-Albanian Committee of America; S. Arthur Baldwin, sekretar; dhe Christo A. Dako, këshilltar shqiptar.

Në krye qëndronte një amerikan. George Arthur Plimpton (1855–1936) ishte botues, filantrop dhe drejtues institucionesh arsimore. I diplomuar në Amherst College dhe me studime në Harvard Law School, ai u lidh më pas me firmën e njohur botuese Ginn & Company. Veprimtaria e tij shtrihej edhe në institucionet universitare dhe organizatat humanitare amerikane. Për shqiptarët, rëndësia e Plimptonit qëndronte pikërisht këtu: ai i jepte kauzës shqiptare një kredibilitet që dilte përtej diasporës. Një memorandum i firmosur prej tij mund të paraqitej në Washington jo vetëm si kërkesë e emigrantëve shqiptarë, por si një çështje që kishte fituar edhe mbështetës amerikanë.

Më pak i njohur mbetet S. Arthur Baldwin. Dokumentet e identifikojnë si sekretar të Pro-Albanian Committee of America, me veprimtari nga Jamestown, New York. Nuk kemi ende të dhëna të mjaftueshme për një biografi të plotë të tij. Megjithatë, funksioni i sekretarit sugjeron rolin organizativ që nevojitej për korrespondencën, shpërndarjen e memorandumeve dhe kontaktet e një fushate lobimi drejtuar Washingtonit.

Por njeriu që sillte argumentin shqiptar ishte Christo Anastas Dako. Veprimtar i Rilindjes Kombëtare, gazetar dhe protagonist i organizimit shqiptaro-amerikan, Dako kishte qenë edhe president i Vatrës më 1913. Më vonë u përplas politikisht me Fan Nolin dhe u përfshi në krijimin e Albanian National Party, e cila dërgonte memorandume te Wilsoni, Departamenti i Shtetit dhe qeveritë aleate. Pavarësisht rivalitetit Noli–Dako, objektivi themelor mbetej i përbashkët: mbrojtja e Shqipërisë.

Dako kishte kuptuar se Shqipëria duhej t’i fliste Amerikës me argumente që përputheshin me idealet wilsoniane. Prandaj përdorte nocione si self-determination, independence, territorial integrity dhe government by consent. Ai botoi materiale në anglisht, ndër to më 1919 Albania, the Master Key to the Near East dhe hartën Albania and its Unredeemed Territories.

Memoriali i 11 qershorit 1919 ishte kulmi i këtij bashkëpunimi. Ai kërkonte jo vetëm njohjen e pavarësisë dhe sovranitetit shqiptar, por edhe korrigjimin e kufijve mbi baza etnike, duke përfshirë Kosovën dhe Çamërinë. Dokumenti paralajmëronte kundër copëtimit të Shqipërisë dhe kundërshtonte planet që i jepnin Italisë Vlorën dhe Sazanin. Madje deklaronte se “Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.” Kështu Vlora nuk paraqitej vetëm si territor shqiptar, por si çështje e stabilitetit ndërkombëtar.

Tri firmat përfaqësonin, në njëfarë mënyre, tri funksione: Plimpton sillte autoritetin amerikan, Baldwin organizimin dhe Dako argumentin shqiptar. Ishte një formulë e zgjuar lobimi. Mesazhi nuk ishte më vetëm “shqiptarët kërkojnë Shqipërinë”, por se amerikanë me autoritet kërkonin që parimet amerikane të zbatoheshin edhe për Shqipërinë.

Kështu, në verën e vitit 1919, beteja shqiptare zhvillohej jo vetëm në Paris apo në Ballkan. Ajo kishte mbërritur edhe në Washington. Përmes Plimptonit, Baldwin-it dhe Dakos, Shqipëria po krijonte një rrjet amerikan mbështetjeje dhe po përpiqej ta kthente mbijetesën e saj në një provë konkrete të parimeve që Woodrow Wilsoni i kishte premtuar botës.

MEMORIALI I “PRO-ALBANIAN COMMITTEE OF AMERICA” NË EMËR TË “NACIONALISTËVE”

Drejtuar Kryetarit të Komisionit për Punët e Jashtme të Senatit të Shteteve të Bashkuara

Ju lutemi të na lejoni t’i drejtojmë një apel këtij Trupi tuaj të Nderuar në favor të kombësive të vogla të prekura nga Lufta e Madhe Botërore: shqiptarëve, një prej popujve më të vjetër të Evropës, një komb që ka luftuar për shekuj për pavarësinë e vet, të cilën më në fund arriti ta shpallë më 28 nëntor 1912 dhe ta bëjë të njohur nga Fuqitë e Mëdha më 20 dhjetor 1912.

Shqiptarët,

duke marrë parasysh qëllimet për të cilat kjo luftë e madhe u zhvillua nga ana e Aleatëve;

duke marrë parasysh shërbimet që ata i kanë bërë çështjes aleate;

duke marrë parasysh gjithashtu drejtësinë e çështjes së tyre;

natyrshëm shpresonin se Konferenca e Paqes jo vetëm që do të sanksiononte pavarësinë e tyre dhe sovranitetin e vendit të tyre, por edhe se do të bënte një korrigjim të kufijve mbi baza etnike, në mënyrë që të rivendosej uniteti kombëtar dhe territorial i Shqipërisë, ku duhej të përfshiheshin krahinat e Çamërisë dhe Kosovës.

Ata shpresonin gjithashtu se Konferenca e Paqes do të dërgonte në Shqipëri një komision për të verifikuar përmasat e dëmeve të pësuara nga populli shqiptar gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës Botërore, si edhe për të përcaktuar njëfarë dëmshpërblimi për humbje kaq të tmerrshme.

Duke gjykuar nga ajo që ka dalë në dritë lidhur me vendimet e Konferencës së Paqes, miqtë e Shqipërisë janë shtyrë të besojnë:

1. se Italisë do t’i jepej në pronësi të plotë ishulli i Sazanit, porti i Vlorës me hinterlandin e tij, nga Vjosa në veri dhe lindje deri në krahinën e Himarës në jug, si edhe mandati mbi Shqipërinë;

2. se krahinat veriore dhe jugore të vetë Shqipërisë do të ndaheshin respektivisht ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë, duke i hequr kështu Shqipërisë atë sovranitet për të cilin ajo ka luftuar kaq heroikisht për shekuj.

Kjo do të nënkuptonte copëtimin e plotë të Shqipërisë dhe jo vetëm që ndeshet me kundërshtimin unanim të shqiptarëve, por edhe me vendosmërinë e tyre të palëkundur për t’i rezistuar çdo përpjekjeje të tillë për të disponuar mbi ta dhe mbi vendin e tyre.

Duhet kujtuar se shqiptarët lejuan Italinë të hynte në Vlorë në tetor 1914, pas një deklarate solemne dhe formale se ajo do ta kufizonte pushtimin vetëm në qytetin e Vlorës; se ky pushtim nuk ishte veçse një masë krejtësisht e përkohshme, pa karakter politik, me qëllim që të pengohej Austria ta përdorte atë port si bazë nëndetësesh.

Një vit më vonë, në tetor 1915, baroni Sonnino, duke folur në emër të Fuqive Aleate, e përsëriti këtë deklaratë solemne, duke thënë se Italia do t’u përmbahej vendimeve të Konferencës së Londrës, të cilat garantonin pavarësinë dhe tërësinë territoriale të Shqipërisë.

Në nëntor 1917 u bë publik Traktati sekret i Londrës, me anë të të cilit Shqipëria praktikisht i jepej Italisë sipas vijave të demarkacionit të përmendura më sipër.

E vetmja arsye pse shqiptarët nuk u ngritën atëherë me armë kundër italianëve ishte se nuk donin të paraqiteshin në dritë të keqe përpara Aleatëve dhe të dobësonin në Ballkan frontin aleat, pjesë e të cilit ishin.

Megjithatë, ata protestuan me çdo mjet që kishin në dispozicion kundër këtij pushtimi të maskuar italian dhe u përpoqën, sa më mirë që mundën, t’i bindnin Fuqitë e Mëdha dhe Konferencën e Paqes për të drejtat e tyre.

I gjithë kombi shqiptar dhe miqtë e Shqipërisë mendojnë se ia kanë shpjeguar qartë Konferencës së Paqes se cilat janë të drejtat dhe dëshirat e tyre në këtë çështje, kështu që çfarëdo vendimi që të marrë Këshilli i të Katërve, ai nuk do të merret nga padija, por me njohje të plotë të çështjes.

Ata duhet të vendosin nëse çështja shqiptare do të zgjidhet mbi bazën e parimeve të kombësisë dhe vetëvendosjes, apo nëse vendi do të ndahet mbi bazën e kërkesave imperialiste të fqinjëve lakmitarë, të cilët dëshirojnë të aneksojnë pjesë të Shqipërisë dhe ta vendosin pjesën tjetër të vendit nën mandat italian.

Sugjerimi për t’i dhënë Italisë mandatin mbi Shqipërinë është në kundërshtim të plotë me nenin 22 të statutit të Lidhjes së Kombeve, i cili thotë se “dëshirat e komuniteteve duhet të kenë një ndikim të posaçëm në zgjedhjen e mandatarëve”.

Ne nuk arrijmë ta kuptojmë se çfarë të drejte ka Italia për të marrë një mandat mbi Shqipërinë apo për të marrë cilëndo pjesë të saj; ose çfarë të drejte kanë Greqia apo Serbia mbi cilëndo pjesë të Shqipërisë.

Nëse kombet e vogla duhet të vendosin vetë për fatin e tyre, atëherë është e sigurt se ky popull trim, i cili ka bërë kaq shumë përpjekje për të drejtat e veta dhe ka qenë plotësisht besnik ndaj Aleatëve gjatë gjithë kësaj Lufte të Madhe Botërore, duhet të ketë jo vetëm të drejtën për t’u dëgjuar, por edhe të drejtën për të qeverisur vetveten.

Vlora në duart e Italisë do të jetë gjithmonë një shkak trazirash për paqen e botës.

Ky port kryesor i Shqipërisë i përket këtij populli. Ai është një nga burimet më të mëdha të të ardhurave të tij, ndërsa hinterlandi që do të merrej nga Italia është një nga pjesët më të pasura të vendit.

Në të vërtetë, pjesët e vendit që synohen t’u ndahen fqinjëve lakmitarë të Shqipërisë janë zgjedhur me vetëdije: ato do ta privonin Shqipërinë nga tokat e saj të prodhimit të drithërave dhe nga burimet kryesore të të ardhurave, me qëllim që të bëhej e pamundur ekzistenca e Shtetit Shqiptar.

Siç thamë më sipër, populli shqiptar ka luftuar me heroizëm të vërtetë për lirinë njerëzore dhe për çështjen e madhe të Aleatëve gjatë gjithë kësaj lufte; dhe i është dashur të përballojë shkatërrimin e vendit të vet, i cili ka qenë një nga fushëbetejat e frontit ballkanik, sepse duhet kujtuar se, kur u thye fronti ballkanik, territori shqiptar u përshkua dhe u shkel nga ushtritë.

Pikërisht për këtë arsye ne, Pro-Albanian Committee of America, dëshirojmë t’i drejtojmë apel Trupit tuaj të Nderuar që t’i bëhet drejtësi këtij populli të lashtë, të vënë në një sprovë kaq të rëndë nga rregullimet e Konferencës së Paqes.

Nëse Komisioni juaj dëshiron hollësi të tjera, ato mund t’ju jepen me kënaqësi nga zoti Christo A. Dako, anëtar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America, i cili e njeh mirë të gjithë situatën, po aq sa historinë e vendit të tij dhe marrëdhëniet e tij me fqinjët.

11 qershor 1919

(nënshkruar)

GEO. A. PLIMPTON

President i Pro-Albanian Committee of America

New York City

S. ARTHUR BALDWIN

Sekretar i Pro-Albanian Committee of America

Fenton Bdg., Jamestown, N.Y.

CHRISTO A. DAKO

Këshilltar shqiptar i Pro-Albanian Committee of America

Boston, Mass.

Dr. Nikollë Loka/

Gjatë shekullit XIX, Perandoria Osmane u përball me një krizë të shumëfishtë të ekzistencës së saj politike dhe territoriale. Presioni i Fuqive të Mëdha, rritja e nacionalizmave ballkanikë, ndryshimi i strukturave administrative dhe transformimi i komuniteteve fetare në subjekte kombëtare e vendosën shtetin osman përballë nevojës për të riformuluar mekanizmat e ruajtjes së integritetit territorial perandorak. Në këtë kontekst, çështja shqiptare përbënte një rast të veçantë, për shkak të pozitës gjeostrategjike të territoreve, përbërjes së tyre fetare dhe rolit të popullsisë shqiptare në strukturat ushtarake e administrative të Perandorisë.

Gjatë sundimit të Abdylhamidit II, ruajtja e territoreve shqiptare u shndërrua në një komponent të rëndësishëm të politikës së integritetit territorial osman. Strategjia e Portës së Lartë kombinonte centralizimin administrativ, përdorimin politik të islamit, kontrollin e arsimit dhe të gjuhës, administrimin e territoreve shqiptare përmes vilajeteve të ndara dhe përpjekjet për ta mbajtur elitën shqiptare të integruar në strukturat perandorake. Duke e kuptuar se arritja e këtij qëllimi kërkonte unitet të brendshëm, sulltani kërkoi të krijonte një ndjenjë të re të solidaritetit politik të bazuar mbi fenë e përbashkët të myslimanëve. Ai e shfrytëzoi autoritetin qendror të tij si Kalif dhe e përdori fenë si një vegël ideologjike për t’i bashkuar myslimanët në një komunitet politik, domethënë në një entitet mysliman osman(Karpat, 2001: 220).

Shkrirja së bashku e grupeve të ndryshme etno-fetare myslimane në një komb politik mysliman të vetëm, kërkonte përdorimin e forcave që mund të krijonin përçarje, kohezion apo solidaritet. Gjatë shekullit të XIX, miletet e Perandorisë Osmane filluan të shndërroheshin, sipas modelit europian, në kombe, përkatësisht në shtete kombëtare. Të parët që e provuan kryengritjen kundër sundimit osman ishin serbët, mirëpo revolta e tyre u shtyp më 1804 dhe vetëm më 1817 shpuri në një Serbi të vogël autonome. Popujt e shtypur në Ballkan hynë në ndërgjegjen europiano-perëndimore veç pas kryengritjes greke të vitit 1821, e cila zgjoi valë të gjëra solidarizimi në Europë. Ndonëse Greqia kishte fituar pavarësinë dhe Serbia autonominë, ato nuk e kishin përfunduar bashkimin e tyre kombëtar. Një pjesë e territoreve me popullsi greke ose serbe ndodhej ende nën sundimin osman, prandaj ato përpunuan projektet e tyre nacionaliste të quajtura “Naçertania” dhe “Megali Idea”, të cilat synonin zgjerimin territorial kudo ku pretendohej se kishte serbë, pra edhe në territoret shqiptare.

Numri i popullsisë shqiptare dhe pozita gjeostrategjike e trojeve shqiptare konsideroheshin si shtyllë kryesore e godinës osmane në Ballkan dhe, në vitet ’80-’90 të shekullit XIX. Autonomia apo pavarësia e shqiptarëve ishte ideja më shqetësuese për sulltanin dhe Portën e Lartë, sepse humbja e këtij populli dhe e trojeve të tyre etnike do të nënkuptonte humbjen e Ballkanit dhe, me këtë, edhe rrënimin e godinës perandorake. Pikërisht, sipas kësaj filozofie politike, do të zhvillohen marrëdhëniet osmano-shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX(Rizaj, 2001: 56).

Pozita e shqiptarëve brenda Perandorisë ishte e vështirë, sepse kjo Perandori nuk i njihte shqiptarët si komb. Porta e Lartë synonte pengimin e krijimit të çdo uniteti politik dhe kulturor mes shqiptarëve, me synim që t’i mbante të lidhur pas Perandorisë. Trojet shqiptare ishin copëtuar ndërmjet vilajeteve të ndryshme. Me këtë copëtim, Porta e Lartë vazhdonte t’ua mohonte atyre karakterin etnik shqiptar (Bozbora, 2002: 134). Në anën tjetër, nacionalizmi shqiptar u zhvillua në një hapësirë ku identiteti fetar nuk përputhej me identitetin kombëtar dhe ku rreziku i copëtimit territorial nga Serbia, Mali i Zi dhe Greqia e shndërroi mbrojtjen e territorit në një komponent themelor të programit kombëtar shqiptar.

Duke identifikuar fenë me kombësinë, Porta e Lartë, deri në fund, i trajtoi shqiptarët myslimanë si turq, ortodoksët si grekë e katolikët si latinë. Rrjedhimisht, përhapja në Shqipëri e shkollave turke, greke dhe italiane, të inkurajuara nga reformat osmane, krijoi rrezikun e madh të përçarjes dhe të asimilimit kombëtar(Pollo, 1990: 158).

Në këtë kuadër, mund të shtrohet pyetja nëse Porta e Lartë i konsideronte territoret shqiptare edhe si një hapësirë të negociueshme në politikën e saj diplomatike, duke qenë e gatshme, në rrethana të caktuara, të bënte lëshime territoriale për të siguruar paqen ose për të shmangur përplasjet me Fuqitë e Mëdha dhe shtetet ballkanike. Përvoja e gjysmës së dytë të shekullit XIX, pas Kongresit të Berlinit, tregon se Perandoria Osmane, në kushtet e krizës së saj, shpesh u detyrua të përdorte territoret evropiane si plaçkë tregu në traktatet e paqes. Kjo krijoi te elitat shqiptare bindjen se, në mungesë të një organizimi politik të tyre, trojet shqiptare mund të shndërroheshin në objekt shkëmbimesh dhe lëshimesh ndërkombëtare.

Trojet etnike shqiptare trajtoheshin si zotërime turke, të cilat, në rast se një ditë Perandoria Osmane do të zbohej nga Ballkani, do t’u jepeshin monarkive të krishtera të Ballkanit(Frashëri,1998: 129). Duke qenë se një pjesë e madhe e këtyre territoreve ishin me popullsi myslimane, Perandoria Osmane kishte menduar se, në variantin më të keq, do të detyrohej të lëshonte territoret e banuara me popullsi të krishterë, duke e ruajtur praninë e saj në Ballkan, që paraqiste një rëndësi të veçantë gjeostrategjike, pasi përmes tyre ajo ruante prezencën e saj në Evropë(Fisher, 2014: 34) dhe, njëkohësisht, ndikimin e saj në gadishull.

Duke u marrë me lojën diplomatike të Serbisë, Sami Frashëri, më 15 qershor 1878, shkroi një artikull me titull “Intrigat e sllavëve dhe të grekëve në Rumeli”, ku vinte në dukje se shqiptarët, duke e kuptuar se çfarë rreziku po i vinte Shqipërisë nga ndarja administrative e Portës së Lartë dhe nga synimet e shovinistëve fqinj, kanë marrë masa efektive për të kundërshtuar ndarjen e trojeve të tyre në disa vilajete dhe copëtimin nga shtetet e huaja.

Duke iu drejtuar qeverisë së Stambollit, Samiu shkruante: “Ishte më se e nevojshme që edhe Perandoria Osmane të merrte disa masa kundër intrigave të fuqive të huaja në dëm të Shqipërisë. Çfarë masash? Masa e parë që duhej të merrte Porta e Lartë është bashkimi i trojeve shqiptare në një vilajet të vetëm, duke i ndarë ato nga trojet me popullsi sllave dhe greke”(Frashëri, 1989: 184).

Zhvillimet që po ndodhnin në Ballkan dhe më gjerë do të shkonin në kundërshtim me interesat e Qeverisë së turqve të rinj. Klasa e re politike xhonturke do të ndeshte, që në hapat e pare, në sfida të rënda. Turqit e Rinj e kishin prioritet rimëkëmbjen e Perandorisë Osmane; ata dëshironin eliminimin e çështjes shqiptare, qoftë dhe me përdorimin e dhunës. Forca ushtarake kishte marrë rolin primar në disiplinimin e shqiptarëve, të cilët tani kishin fituar një epitet të ri nga pushteti xhonturk, duke u quajtur kundërrevolucionarë, njerëz të lidhur me Sulltanin, dhe si popull, i cili po i kundërshtonte reformat e Qeverisë së re.

Lëvizjet kombëtare të popujve të krishterë për shtet kombëtar dhe përkrahja që ata kishin nga jashtë ndikuan edhe te popujt myslimanë. Ishin shqiptarët, në mesin e popujve myslimanë, ata të që filluan të parët të zgjoheshin kombëtarisht(Berkes, 1985: 151). Shqiptarët pretendonin se, duke ruajtur Perandorinë Osmane, do të arrinin të ruanin nga copëtimi tokat e tyre. Ata e dinin se në sulmin e parë nga jashtë objekt ishin tokat e Perandorisë Osmane në Evropë, që i takonte të ishin tokat e tyre. Prandaj, shqiptarët ishin të përqëndruar kryesisht te autonomia(Rahimi,1978: 142; Licursi, 2011: 108-109; Pezo, 2016: 61). Me objektivin e afërt për të siguruar autonominë u zhvilluan kryengritjet shqiptare të viteve 1909-1912, të cilat e afirmuan çështjen shqiptare.

Por situata ndërkombëtare evoloi në mënyrën më të padëshiruar të mundshme, me humbjen e plotë të Perandorisë Osmane, që e detyroi të largohet nga shumica e territoreve ballkanike. Nuk u realizua objektivi osman që, përmes lëshimeve ndaj shteteve satelite të Fuqive të Mëdha: Serbisë, Bullgarisë, Greqisë dhe Malit të Zi, të siguronte disa territore osmane që do ta lidhnin Egjeun me Adriatikun, duke siguruar praninë turke në Europë. Ky vizion nuk i merrte fare parasysh interesat shqiptare. Shqiptarët, edhe në variantin osman, do të copëtoheshin, për më tepër, dhe do të asimiloheshin plotësisht. Prandaj, varianti osman i zgjidhjes së çështjes ballkanike është më antishqiptar se ai që u zbatua në praktikë dhe prodhoi ato pasoja që dihen.

Besnik Fishta/

Filatelia e një vendi nuk është vetëm pasqyrë e historisë së tij postare. Pulla postare është një dokument i vogël shtetëror, një dëshmi e kohës dhe, në shumë raste, një mënyrë përmes së cilës një shtet zgjedh të paraqesë historinë, kulturën, personalitetet dhe komunitetet që jetojnë brenda tij. Për këtë arsye, studimi i mënyrës se si Shqipëria dhe shqiptarët janë trajtuar në filatelinë e Maqedonisë së Veriut përbën një temë me interes të veçantë për historinë postare, por edhe për historinë kulturore e shoqërore të këtij vendi.

Territori i sotëm i Maqedonisë së Veriut ka kaluar nëpër administrime dhe struktura të ndryshme shtetërore përpara krijimit të shtetit modern maqedonas. Për këtë arsye, në periudhat para Luftës së Dytë Botërore nuk mund të flitet për emetime postare të një shteti maqedonas të pavarur, në kuptimin që e kemi sot. Administratat osmane, serbe, bullgare dhe struktura të tjera shtetërore kanë lënë gjurmët e tyre në historinë postare të këtij territori. Një dëshmi interesante gjatë periudhës së vitit 1944 lidhet edhe me përdorimin e pullave bullgare gjate pushtimit gjerman, të mbishtypura me mbishkrimin “Македония – 8. IX. 1944”, një episod ky me interes të veçantë për koleksionistët dhe studiuesit e historisë postare të këtij territori.

Pas vitit 1945, me krijimin e Republikës Socialiste të Maqedonisë brenda Federatës Jugosllave, shërbimi postar u përfshi në sistemin federal jugosllav. Për këtë arsye, për një periudhë të gjatë nuk kemi një filateli shtetërore të pavarur maqedonase. Pulla dhe shërbimi postar funksiononin brenda kuadrit të sistemit postar jugosllav.

Një kthesë e rëndësishme erdhi pas shpërbërjes së Jugosllavisë. Pas shpalljes së pavarësisë së Republikës së Maqedonisë në vitin 1991, filloi edhe një kapitull i ri i historisë së saj filatelike. Emisionet e para të viteve të pavarësisë shënojnë fillimin e një identiteti të veçantë postar, i cili më pas do të pasqyrohej edhe në mënyrën e emërtimit të vendit në pulla dhe dokumente postare. Pas Marrëveshjes së Prespës dhe ndryshimit kushtetues të emrit të shtetit në vitin 2019, emërtimi “Republika e Maqedonisë së Veriut” u bë pjesë e identitetit të ri shtetëror dhe postar.

Por për interesat tona kombëtare ekziston një pyetje edhe më e rëndësishme: si është paraqitur hapesira shqiptare në këtë filateli?

Përgjigjja nuk mund të jetë as mohuese, as absolutisht lavdëruese. Një shqyrtim i emisioneve tregon se Posta e Maqedonisë së Veriut ka pasqyruar një numër të konsiderueshëm personalitetesh shqiptare, si dhe vlera të ndryshme që lidhen me praninë, historinë dhe kulturën shqiptare në këtë hapësirë. Në këtë kuadër gjejmë figura të shquara si Gjergj Kastrioti – Skënderbeu dhe Nënë Tereza, por edhe personalitete të tjera që lidhen me letërsinë, artin, kulturën, arsimin dhe jetën shoqërore.

Tematika shqiptare në filatelinë e Maqedonisë së Veriut nuk kufizohet vetëm te portretet e personaliteteve. Ajo shtrihet edhe në fusha të tjera me rëndësi: arkitekturën dhe pamjet urbane të qyteteve me trashëgimi shqiptare; bukuritë e natyrës në trevat shqiptare; monumentet dhe trashëgiminë kulturore; si dhe elemente të tjera që lidhen me historinë dhe identitetin e kësaj hapësire. Kjo e bën praninë shqiptare në filateli më të gjerë sesa një listë portretesh dhe tregon se kultura shqiptare mund të trajtohet nëpërmjet shumë dimensioneve të saj.

Kjo është një meritë që duhet njohur. Pulla postare, kur vendos portretin e një shqiptari apo paraqet një monument, një vepër kulturore, një qytet ose një peizazh të lidhur me shqiptarët, nuk e paraqet atë thjesht si një element grafik. Ajo e vendos këtë figurë ose vlerë në hapësirën publike të kujtesës së një shteti. Në këtë kuptim, çdo emision i tillë është një dëshmi se historia dhe kultura shqiptare janë pjesë e pandashme e historisë së përgjithshme të këtij territori.

Megjithatë, një vështrim më i plotë tregon se kjo pasqyrë ende mund të pasurohet. Vihet re veçanërisht mungesa e disa figurave patriotike shqiptare, sidomos personaliteteve të rëndësishme të historisë së Kosovës. Emra si Isa Boletini dhe Hasan Prishtina, si dhe figura të tjera që kanë luajtur rol të rëndësishëm në historinë kombëtare shqiptare, do të përbënin tema me vlerë të veçantë për filatelinë. Po kështu, në një këndvështrim më bashkëkohor, do të ishte me interes edhe përfshirja e personaliteteve të periudhave më të vona, ndër të cilët mund të përmendet Ibrahim Rugova, figurë e rëndësishme e historisë politike dhe kulturore të Kosovës.

Përmendja e këtyre mungesave nuk duhet kuptuar si kërkesë që filatelia të kthehet në një mjet të propagandës kombëtare. Përkundrazi, bëhet fjalë për një parim të thjeshtë të dokumentimit historik: një shtet shumëetnik duhet të pasqyrojë, në mënyrë sa më të gjerë dhe të ekuilibruar, larminë e historive, kulturave dhe personaliteteve që kanë kontribuar në jetën e tij dhe në hapësirën historike ku ai është formuar.

Në këtë pikë merr rëndësi të veçantë Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e nënshkruar më 13 gusht 2001. Ajo erdhi pas konfliktit të vitit 2001 dhe synoi të krijonte bazat për një shtet më gjithëpërfshirës dhe për një bashkëjetesë më të qëndrueshme ndërmjet komuniteteve. Marrëveshja lidhej, ndër të tjera, me mosdiskriminimin, përfaqësimin e drejtë të komuniteteve në institucionet publike, përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe në administratë dhe jetën publike, decentralizimin, si dhe zhvillimin e arsimit dhe kulturës së komuniteteve.

Nga këndvështrimi filatelik, këto zhvillime kanë rëndësi të veçantë. Nëse Marrëveshja e Ohrit synonte ndërtimin e një shoqërie më të barabartë dhe njohjen e karakterit shumëetnik të shtetit, edhe filatelia mund të shihet si një nga hapësirat simbolike ku kjo bashkëjetesë shprehet dhe dokumentohet.

Këtu nuk bëhet fjalë vetëm për gjuhën e pullës. Prania e shqipes në pullen e postes prej vitit 2019, është e rëndësishme, por po aq e rëndësishme është edhe ajo që një pullë zgjedh të tregojë. Një seri kushtuar shkrimtarëve, artistëve, mësuesve, studiuesve, sportistëve, personaliteteve fetare, figurave historike e patriotike, monumenteve, arkitekturës, natyrës dhe trashëgimisë shqiptare do të ishte një mënyrë për të pasqyruar më plotësisht karakterin shumëkulturor të vendit.

Në këtë kuadër, meriton të vlerësohet edhe puna e Postës së Maqedonisë së Veriut dhe e punonjësve të saj, përfshirë natyrisht edhe shqiptarët që punojnë në strukturat e saj. Pas çdo emisioni postar, çdo shërbimi dhe çdo dokumenti filatelik qëndron puna konkrete e njerëzve që e bëjnë të mundur këtë veprimtari. Kontributi i tyre në ruajtjen, zhvillimin dhe promovimin e filatelisë meriton respekt dhe falënderim. Në vend të një vështrimi vetëm kritik, është më e dobishme që ky kontribut të shoqërohet me sugjerime dhe bashkëpunim për pasurimin e mëtejshëm të tematikave.

Studiuesit dhe filatelistët shqiptarë nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut,si dhe nga diaspora, së bashku me institucionet postare e kulturore, mund të ndërmarrin studime dhe propozime të përbashkëta për këtë trashëgimi. Nuk do të ishte thjesht një kërkesë për “më shumë pulla shqiptare”, por një përpjekje për të dokumentuar më plotësisht historinë e përbashkët dhe për të evidentuar figura, ngjarje, monumente dhe vlera që ende mungojnë. Filatelia ka këtë veçori të rrallë: ajo mund të bashkojë atë që historia politike shpesh e ka ndarë. Një pullë është e vogël në përmasa, por e madhe në simbolikë. Ajo mund të tregojë një personalitet, një monument, një qytet, një kulturë, një gjuhë dhe, mbi të gjitha, një prani njerëzore.

Prandaj, trajtimi i shqiptarëve në filatelinë e Maqedonisë së Veriut duhet parë me vlerësim, por edhe me sy kritik dhe konstruktiv.

Merita e Postës për pasqyrimin e shumë figurave dhe vlerave shqiptare nuk duhet mohuar; përkundrazi, ajo duhet vlerësuar dhe falënderuar. Por njëkohësisht duhet pranuar se historia dhe kultura shqiptare në këtë hapësirë janë shumë më të pasura dhe se ende ka personalitete të rëndësishme patriotike, veçanërisht nga Kosova, figura të kulturës e arsimit, monumente, aspekte të arkitekturës, natyrës dhe trashëgimisë që presin të dokumentohen në filateli.Pasqyra e një shteti shumëetnik nuk matet vetëm me numrin e emrave që paraqiten në pulla, por edhe me hapësirën që u jepet historive dhe kulturave të ndryshme brenda kujtesës së tij publike. Në këtë drejtim, filatelia e Maqedonisë së Veriut ka bërë hapa të rëndësishëm, por ka ende mundësi të mëdha për ta pasuruar këtë pasqyrë dhe për ta shndërruar pullën postare në një dëshmi edhe më të plotë të bashkëjetesës shumëetnike.