Histori – Page 4 – Dielli

Shtypi shqiptar në vitet e fundit të sundimit osman

April 13, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Në vitet e fundit të sundimit osman, shtypi shqiptar u bë një instrument kyç për ndërgjegjësimin kombëtar dhe për përhapjen e idesë së bashkimit dhe pavarësisë. Në një periudhë kur Perandoria Osmane ushtronte kontroll të rreptë mbi botimet dhe mendimin publik, shqiptarët përdorën gazetat dhe revistat për të ruajtur dhe afirmuar identitetin e tyre kombëtar. Botimet shqiptare u shfaqën kryesisht jashtë territoreve osmane, në qytete si Bruksel, Romë, Bukuresht, Kajro dhe Boston, duke shpërndarë idetë për autonomi, gjuhë dhe kulturë. Gazetat si Drita, Albania, Sqipetari dhe Zen’i Shqipënisë u bënë organë të lëvizjes kombëtare, duke sfiduar censurën osmane dhe duke rritur vetëdijen mes shqiptarëve. Ato trajtonin çështje sociale, arsimore dhe kulturore, duke edukuar lexuesit mbi historinë dhe gjuhën e tyre. Shumë nga botuesit dhe redaktorët shqiptarë punuan me rrezik personal për të mbajtur gjallë idenë kombëtare. Shtypi shqiptar gjithashtu krijoi një rrjet lidhjesh mes diasporës dhe vendlindjes, duke bashkuar komunitete të shpërndara nëpër Evropë dhe Amerikë.

Përmes artikujve, komentet dhe kronikave, lexuesit shqiptarë informoheshin mbi ngjarjet politike dhe përpjekjet për pavarësi. Edhe pse autoritetet osmane shpesh ndalonin hyrjen e gazetave në territoret e tyre, mesazhi kombëtar vazhdoi të depërtojë dhe të ndikojë ndërgjegjësimin e popullsisë. Kështu, shtypi shqiptar u bë një mjet i pazëvendësueshëm për mobilizimin kulturor dhe politik në prag të Lëvizjes për Pavarësi. Në total, u botuan rreth 30 gazeta dhe periodikë, si dhe një numër i konsiderueshëm librash në gjuhën shqipe. Shumica e këtyre botimeve nuk u realizuan brenda territoreve osmane, për shkak të censurës dhe ndalesave, por u publikuan në vende të ndryshme të Evropës dhe jashtë saj: Bullgari (7), Itali (7), Egjipt (4), Rumani (4), Belgjikë (3), dhe njëri nga një në Austri, Greqi, Amerikë dhe Londër.

Qeveria osmane i konsideronte këto botime si të rrezikshme për unitetin dhe sigurinë e perandorisë. Më 7 korrik 1906, Kryetaria e Shtypit (Başkitabet) urdhëroi konfiskimin e librave dhe broshurave në shqip që konsideroheshin të dëmshme. Ndërkohë, vendimi i 29 janarit 1908 ndaloi absolutisht librat fetarë dhe botimet me alfabet shqiptar, duke ndaluar edhe importin dhe shitjen e tyre. Periodikët shqiptarë u ndeshën me të njëjtat pengesa, dhe hyrja e tyre në territorin osman ishte e lejuar vetëm në rastet e lejeve zyrtare nga Ministria e Arsimit (Maârif Nezareti).

Gazetat atdhetare shqiptare

Gazetat shqiptare në vitet e fundit të sundimit osman luajtën një rol kyç në ndërgjegjësimin kombëtar dhe afirmimin e identitetit shqiptar. Ato u përdorën si mjet për të përhapur idetë nacionaliste, duke edukuar shqiptarët mbi gjuhën, historinë dhe kulturën e tyre. Botimet si Drita, Sqipetari, Albania dhe Zen’i Shqipënisë sfiduan censurën osmane, shpesh duke u botuar jashtë Perandorisë, në qytete si Bruksel, Bukuresht, Romë, Kajro dhe Boston. Edhe pse qeveria osmane ndërmori masa të rrepta për ndalimin e tyre, gazeta vazhduan të shpërndanin mesazhe për autonomi dhe bashkim kombëtar. Ato krijuan një rrjet lidhjesh mes shqiptarëve brenda dhe jashtë perandorisë, duke fuqizuar vetëdijen e komuniteteve shqiptare. Në këtë mënyrë, shtypi shqiptar shërbeu si motor i mobilizimit dhe edukimit kombëtar në prag të Lëvizjes për Pavarësi.

Drita: E botuar nga Shoqëria Arsimore Shqiptare në vitet 1884-1885. Fillimisht gazeta quhej Drita, më pas mori emrin Dituria. Në botimin e saj kontribuan Sami dhe Naim Frashëri. Gazeta nisi me tre numra si Drita (Aydınlık/Işık), ndërsa nga numri i katërt, datë 10 nëntor 1884, nisi të quhej Dituria (Bilgi/Bilim). Publikimi nuk zgjati shumë, duke përfunduar me numrin dymbëdhjetë më 11 korrik 1885, pai u mbyll nga autoritetet osmane.

Sqipetari: Gazeta u botua në Bukuresht nga Shoqëria “Drita”. Nga gushti 1888 deri janari 1890, me mbështetjen financiare të qeverisë rumune, u botuan 28 ose 29 numra.

Albania (1897–1909, Bruksel, Londër, Belgjikë, e botuar nga Faik Konica në shqip dhe frëngjisht. Hyrja e saj në territorin osman u ndal më 8 gusht 1898.

Albanija (1902, Beograd), e botuar nga Jashar Erebara në shqip dhe serbisht, e ndaluar nga autoritetet osmane që nga viti 1905.

Zen’i Shqipënisë (Zëri i Shqipërisë): Gazetë e botuar nga Dervish Hima në Romë, në gjuhët shqipe, turke dhe frënge. Më 31 dhjetor 1899, Ministria e Brendshme osmane dërgoi një urdhër te institucione të ndryshme, përfshirë Telegraf dhe Postën, duke ndaluar hyrjen e saj në Perandori.

Arnavutluk’un İstiklâli (Pavarësia e Shqipërisë): Hyrja e kësaj gazete në vend u ndalua më 25 qershor 1900.

Arnavud/Arnavud Kadını: Botime javore nga Dervish Hima në turqisht dhe shqip, që synonin ndërgjegjësimin e grave dhe shqiptarëve në përgjithësi.

Besa-Besën: Gazeta filloi të botohej më tetor 1900 nga Milo Duçi në Kajro. Pas rreth një viti, emri i saj u ndryshua në Toska.

Bashkimi i Kombit: Manastir, dy gjuhë (turqisht dhe shqip), me redaktor Gjergj Qiriazi; financohej pjesërisht nga autoritetet austriake.

Besa/Dielli: Botime në Boston dhe Kajro; përfaqësonin lëvizjen kombëtare shqiptare jashtë Perandorisë Osmane dhe shpesh ndalesa në territoret osmane u vendosën për përmbajtjen nacionaliste.

Sotiria/Alvania: Nga viti 1901 deri 1902, u botua pesë numra nga Ismail Qemali në greqisht dhe shqip. Përmes këtij periodiku, Ismail Qemali synonte të mbronte çështjen e popullit shqiptar para opinionit europian.

Dielli (Güneş), botohej në Boston, shteti i Massachusetts, në Amerikën e Veriut. U mbështet nga shoqë ria shqiptare “Besa – Besë” më 1909. Gazeta botohej javore, ndërsa drejtues i saj ishte G. Konda. Sloganet e përdorura ishin: “Gazeta e vetme shqiptare në Amerikë” dhe “Organ i shqiptarëve nacionalistë që kërkojnë autonomi për Shqipërinë”. Më 16 janar 1910, me vendim të Meclis-i Vükela, u ndalua futja e saj në tokat osmane për shkak të përmbajtjes “dëmtuese”.

Kalamori-Bayrak, e botuar në Amerikë nga Faik Konica, që për shkak të përmbajtjes së saj “dëmtuese”, u ndalua në territorin osman me vendim të Meclis-i Vükela më 30 prill 1910.

Şimşek, fillimisht u botua si Sâika në Egjipt. Për shkak të përmbajtjes “muzir” (dëmprurëse), u ndalua hyrja e saj në vend. Filloi të dalë përsëri duke nisur nga 25 prill 1911, por hyrja e saj në territoret shqiptare u ndalua sërish.

Kombi (Millet): Gazeta e botuar në Boston, Massachusetts, SHBA, në gjuhën shqipe, botohej një herë në javë. Ishte ndaluar të hynte në territoret osmane me vendim të Qeverisë osmane, datë 19 shkurt 1908

Këto botime shpesh funksiononin në diasporë, si në Itali, Rumani, Egjipt dhe Amerikë, duke shpërndarë idetë kombëtare përmes gazetave dhe revistave, pavarësisht censurës osmane.

Gazetat proturke

Përveç botimeve atdhetare, u zhvilluan edhe gazeta proturke, të cilat përforconin politikën dhe ideologjinë osmane ndër shqiptarët. Ato u botuan nga shqiptarë që mbështesnin sundimin osman, duke vepruar si agjitorë të ideve të osmanimzit dhe të tuqizmit. Këto gazeta proturke përfaqësonin një instrument të sofistikuar të politikës osmane, duke përdorur pronarë shqiptarë për të krijuar legjitimitet dhe për të influencuar mendësinë e publikut shqiptar, sidomos në një periudhë kur lëvizja kombëtare shqiptare po fitonte forcë. Ato ishin një kundërpeshë ndaj botimeve atdhetare dhe ilustrojnë tensionin midis forcave nacionaliste shqiptare dhe pushtetit qendror osman.

Doğru Söz, Pronari dhe drejtuesi i përgjithshëm ishte Arif Hikmeti, shqiptar që jetonte në Turqi, ishtë një agjitator i flakët xhonturk, I vënë në shërbim të serbëve dhe turqve gjatë rebelimit të Shqipërisë së mesem në vitin 1914.

Dretiniba, pronari dhe drejtuesi ishte Arif Hikmeti.

Fiyaladreyt, revista e botuar në turqisht dhe shqip me pronar dhe drejtues Arif Hikmetin.

Perparim: Publikoheshin kryesisht në Stamboll dhe Manastir, shpesh në dy gjuhë (turqisht dhe shqip), dhe synonin të ruanin lidhjen me Perandorinë Osmane.

Yürek, Gazeta, nën drejtimin e deputetit të Elbasanit Hacı Ali, filloi botimin më 18 dhjetor 1911 si organ i Ittihad-ı Osmani Arnavud Maârif Mahfili. Gazeta botohej në gjuhën shqipe me alfabetin turk dhe arab.

Şiresa, Gazetë në gjuhën turke dhe shqipe, pronar dhe redaktor Behçet Beu.

Zemer: : Revista publikohej në turqisht dhe shqip, pronar dhe redaktor Ali Beu.

Këto botime shërbenin si një instrument ideologjik për Perandorinë Osmane dhe përpiqeshin të kundërshtonin ndikimin e gazetave atdhetare që nxitnin ndërgjegjësimin kombëtar dhe autonominë shqiptare.

Roli i shtypit shqiptar gjatë kësaj periudhe ishte kritik për formimin e ndërgjegjes kombëtare dhe përgatitjen për Lëvizjen për Pavarësi. Gazetat dhe revistat ishin jo vetëm mjet informimi, por edhe platformë ideologjike dhe arsimore, duke kontribuar në përhapjen e alfabetit shqip, historisë kombëtare dhe vetëdijes për të drejtat dhe aspiratat shqiptare.

Megjithatë, këto botime përballeshin me censurë, ndalesa dhe konfiskime nga autoritetet osmane, të cilat përpiqeshin të frenonin zhvillimin e nacionalizmit shqiptar. Ndërhyrja e diasporës shqiptare, sidomos nga Italia, Bullgaria, Rumani dhe Amerika, ishte thelbësore për mbijetesën dhe përhapjen e ideve kombëtare, duke krijuar një rrjet botimesh që sfidonte kontrollin osman dhe kontribuoi në konsolidimin e identitetit kombëtar para shpalljes së pavarësisë në vitin 1912.

Në këtë kuptim, shtypi shqiptar i periudhës së fundit të sundimit osman u bë instrument kryesor i mobilizimit kulturor dhe politik, duke shërbyer si urë komunikimi midis komuniteteve shqiptare brenda dhe jashtë Perandorisë Osmane.

Foto: wikipedia.org

MASAKRA E TIVARIT MARS-PRILL 1945

April 11, 2026 by s p

Uran Butka/

(kumtesë e majtur në Konferencën ndërballkanike të Tivarit, 31 mars 2026)

Masakra e Tivarit e vitit 1945 është një nga plojat më të mëdha, më të përgjakshme dhe më të pabesa ndaj shqiptarëve. Kjo masakër u projektua dhe u realizua nga shteti komunist jugosllav për motive politike e ushtarake të ripushtimit dhe të spastrimit etnik të shqiptarëve të Kosovës e viseve të tjera shqiptare nën Jugosllavi.

Platforma politike dhe ushtarake e këtij veprimi kriminal antishqiptar dhe antinjerëzor, ishte projekti famëkeq i Çubriloviçit i 7 marsit 1937 dhe i 3 nëntorit 1944: “Dy janë mënyrat për spastrimin etnik të shqiptarëve: t’i zhdukim ose t’i shpërngulim qysh gjatë luftës.

Në fillim të nëntorit 1944, komandave të Ushtrisë NÇ Jugosllave iu dha, nga ana e organeve më të larta partiake dhe ushtarake të Serbisë, direktiva që të “vrisnin së paku 50% të banorëve shqiptarë “ (Arkivi historik i Kosovës, F. OKKM k.10/29, 335 nr1)

Ky genocid do të shpërfaqej hapur përmes mashtrimit, dhunës, vrasjeve masive dhe shpërnguljeve masive të shqiptarëve të Kosovës nga forcat e Ushtrisë NÇ të Jugosllavisë, të OZN-ës dhe nga detashmentet çetniko-drazhiste, duke shkelur të drejtat njerëzore, kombëtare e të konventave ndërkombëtare.

Por, në kushtet e Luftës së Dytë dhe menjëherë pas saj, ripushtimin e nështimin e Kosovës tashmë mund ta arrinin më lehtë e më tinëzisht, me mbështetjen e shtetit komunist vasal të Shqipërisë dhe ndihmesën e forcave të saj ushtarake të Shqipërisë, që ishin thirrur nga ana e Jugosllavisë. T’i nxirrnin gështenjat e nxehta me duart e të tjerëve.

Titoja, në cilësinë e komandantit të përgjithshëm të Ushtrisë NÇJ, i kërkonte E. Hoxhës kalimin e formacioneve të UNÇ të Shqipërisë në Kosovë e Jugosllavi, për të luftuar me gjasë kundër “pushtuesve dhe reaksionit”, por i përdori kryesisht në luftën kundër qëndresës shqiptare. Kjo kërkesë e Komandës së Përgjithshme të Ushtrisë NÇ Jugosllave u formulua në fund të muajit maj, u përsërit në korrik e gusht të vitit 1944. Një kërkesë tjetër u ribë edhe më 26 gusht 1944 nga Shtabi i UNÇJ për Kosovën firmosur nga komandanti i këtij shtabi, Fadil Hoxha dhe komisari Boshko Çakiç.

Po në këtë datë, Miladin Popoviç, i shkruante Liri Gegës, e plotfuqishme e KQ të PKSH për Korpusin I:

“Lajmëro Pavlen ( Pavle Joviçeviç, shën.im UB) se dy brigadat shqiptare së shpejti do të marrin drejtim për Kosovë. Vetëm të mos dekonspirohet!”

Dërgimi i dy brigadave partizane të Shqipërisë në Kosovë, u mbajt në fshehtësi të plotë, edhe për britanikët, ndonëse ata ishin aleatë dhe ndihmonin Luftën Nacionalçlirimtare në Shqipëri dhe Jugosllavi. Enver Hoxha porosiste Dali Ndreun, komandantin e Korparmatës I:

“Të mos i tregohet Inglizëve objektivi i brigadave V dhe III, që do të shkojnë në Kosovë”

E.Hoxha e dinte mirë pse thirreshin brigadat nacionalçlirimtare të Shqipërisë në Kosovë, ndaj si një puthador i bindur i Jugosllavisë, urdhëronte brigadat e Divizionit I: “ Të asgjësohen pa mëshirë nacionalistët dhe reaksionarët shqiptarë brenda dhe jashtë kufijve pa treguar as më të voglën tolerancë.” Kjo ndodhi edhe me boshnakët e malazezët në Malin e Zi, që ishin kundër pushtetit serb.

Në muajin nëntor 1944, u angazhuan në këtë luftë edhe Divizioni V dhe Divizioni VI pasi u kthyen nga Sanxhaku e Bosnja, ku luftuan kundër gjermanëve.

Divizionet V dhe VI të Shqipërisë u vunë nën urdhrat e Armatës V të Ushtrisë NÇ Jugosllave. Në URDHËRVEPRIMIN e Armatës V të Jugosllavisë përfshiheshin edhe divizionet e Shqipërisë. Ja urdhëri:

“Të gjitha forcat reaksionare që do të takoni, të rrethohen dhe të shpartallohen me çdo kusht…Të çarmatosen njerëzit e dyshimtë dhe ata që nuk duan të mobilizohen me dëshirë, të digjen shtëpitë e tradhëtarëve që rezistojnë dhe bëjnë fortesë… Të sekuestroni mallin e kriminelëve të arratisur.T’u theksohet katundeve që përshkoni se ai katund që bëhet strehë i gjaktorëve, do të dënohet..”

Për rekrutimin e shqiptarëve, por edhe për dorëzimin e qindra dezertorëve, që iknin nga ushtria jugosllave dhe dorëzoheshin në mirëbesim si shpëtimtarë tek brigadat e batalionet e Divizioneve V dhe VI të Ushtrisë NÇ të Shqipërisë, ndihmesën e dhanë komandat e këtyre divizioneve të ushtrisë shqiptare. Siç është zbuluar tanimë nga dokumentet arkivorë, Divizionet V dhe VI të Shqipërisë ndodheshin në Kosovë përgjatë muajve mars dhe prill të vitit 1945, kur u bë mobilizimi i dhunshëm i popullsisë shqiptare në Kosovë e trevat e tjera shqiptare dhe kur u nisën tri kolonat ( eshalonet) me rekrutët shqiptarë për në Tivar më 24-27 mars 1945 dhe tri kolonat e tjera më 19-24 prill 1945.

Kemi në dorë radiogramet e shtabit të Divizionit V të si edhe listat emërore të të aratisurve dhe vullnetarëve shqiptarë të Kosovës, që dorëzoheshin te ushtria jugosllave.

Ja edhe përgjigjja e Enver Hoxhës:

“T’arratisurit e dorëzuar në Divizionin tuaj, dërgojani Divizionit 52 të Serbisë”.

Për shoqërimin e tyre ishin caktuar disa batalione të Divizionit të 46-të dhe një batalion i Brigadës 27-të të Serbisë, si edhe një grup prej 50 ushtarakësh nga Armata IV.

Të dhënat burimore ushtarake jugosllave, tregojnë se u mobilizuan rreth 18.000 rekrutë shqiptarë në Prizren dhe u dërguan për në Tivar 13.323. Qeveria shqiptare e E.Hoxhes, lejoi që kolonat e ushtrisë jugosllave të hynin e të kalonin nëpër teritorin e Shqipërisë, jashtë çdo kontrolli dhe të vepronin si t’ua donte interesi.

Në një dokument të Ministrisë së Jashtme të Shqipërisë, në vitin 1949, pas prishjes me Jugosllavinë, lexojmë:

“Me mijëra kosovarë të pafajshëm janë pushkatuar në masë, ilegalisht dhe pa gjyq, nga organet e UDB-ë . Në këto masakra të pashëmbullta ndaj popullsisë së Kosovës, ka marrë pjesë Koci Xoxe, në fillim të vitit 1945, kur në cilësinë si ministër i Brendshëm i Shqipërisë, ai autorizoi oficerët e UDB-së që të pushkatonin ilegalisht dhe pa gjyq , në tokën shqiptare, më tepër se 1000 kosovarë të pafajshëm”

Natyrisht, ky është akti më antikombëtar dhe më i turpshëm i qeverisë komuniste shqiptare Këtë na e dëshmon edhe deklarata e Zoi Themelit, shef i Mbrojtjes së Popullit të krahinës III (Shkodër), i cili pranon se rekrutët e mobilizuar kosovarë , jugosllavët “i vrisnin në masë rrugës, në Shqipëri, pa pasur faj”, se rekrutët shqiptarë që iknin nga kolonat për të shpëtuar kokën dhe u dorëzoheshin organeve të shtetit shqiptar, u ktheheshin, nga organet shtetit shqiptar, komandove jugosllave, prej të cilëve ata gjenin vdekjen.

Kolona e parë u nis nga Prizreni më 24 mars 1945 me 2.600 shqiptarë të mobilizuar, shoqëruar nga 300 udhëheqës të brigadave dalmatine dhe një batalion i brigades 27 të Serbisë.

Nga raporti i shtabit të Kolonës IV të Armatës së Jugosllavisë, datë 8 prill 1945`:

“Eshaloni shkoi mirë deri në Kukës. Në afërsi të Kukësit ndodhi një incident, kur njëri nga grupi i kolonës gjuajti një bombë mbi rojën tonë. Me ç’rast u shkaktua rrëmujë dhe, në këtë rëmujë, arriti të arratisej një grup prej 10 vetësh. Kështu, duke ikur, hasi në patrullën e ushtrisë shqiptare, e cila i ndaloi dhe iu bëri thirrje që të dorëzohen. Ndaj kësaj thirrjeje, ata nuk u përgjigjën, por vazhduan të iknin. Ushtarët shqiptarë hapën zjarr mbi ta dhe vranë në vend dy persona, dy të tjerë i plagosën, të cilët më vonë edhe ata vdiqën.

Siç shihet qartësisht nga ky dokument, asgjësimi i rekrutëve shqiptarë të Kosovës, u krye në bashkëveprim të forcave ushtarake të Jugoslavisë dhe të Shqipërisë, në këtë rast brenda territorit të Republikës së Shqipërisë. Në Shkodër eshaloni iu dorëzua Brigadës X malazeze me komandant Gosha Markoviç.

Në Tivar, 200-300 m. nga ndërtesa e Monopolit të Duhanit, ku u hodhën bomba dhe u mitroluan nga brigada malazeze dhe gjetën vdekjen 420 rekrutë shqiptare të eshalonit të parë. Pjesa tjetër e eshalonit u nis me anije për në Trogil. Atje nisi inbarkimi në kanalin e Çiovës, por trageti ku kishin hipur 150-200 shqiptare, u ça më dysh dhe u mbush kanali me plisa të bardhë mbi ujë. Plisat e bardhë mbi ujë një metafore e vdekjes dhe mbijetesës së shqiptarëve. U identifikuan 29 veta, që u varrosën në Trogil, ku gjendet edhe një pllakë perkujtimore me emrat e tyre.

Po tragjedia më e madhe ndodhi me kolonën e dytë me 2400 shqiptarë, që u nis nga Prizreni më 26 mars 1945. Pjesë e këasj kolone ishte edhe rekruti Azem Hajdini – Xani, i cili përjetoi tmerret e Masakrës së Tivarit, por rastësisht shpëtoi nga vdekja dhe dëshmoi, madje edhe protestoi pranë autoriteteve në Beograd për këtë tragjedi kombëtare, më pas edhe me Letrën e Hapur drejtuar qeverisë së Kosovës së pavarur, 2009.

“Kur hymë në territorin e Shqipërisë, u gëzuam pa masë, – parashtron Azem Hajdini – duke menduar se tash e tutje do të jemi nën përcjelljen e ushtarëve të shtetit tonë, Shqipërisë dhe se nuk do të përjetonim mizoritë, siç i kishim përjetuar vazhdimisht në Kosovë nga shovinistët serbë, malazezë dhe maqedonas. Shumë shpejt, pra, u bindëm se as këtu nuk kishte vend për gëzim, sepse skenari i parapërgatitur vazhdonte të realizohej me përpikmëri dhe ngase gjatë rrugës nëpër territorin e Shqipërisë, përcjellësit i shtonin torturat e vrasjet ndaj nesh. Ata nuk na konsideronin më si bashkëluftëtarë të tyre, madje as si robër të luftës… Neve nuk na konsideronin as si kope bagëtish.”

Sipas të dhënave të arkivave jugosllave , në Kukës, Fushë Arrëz, në Pukë, Gomsiqe,Vaun e Dejës, në lumin Drin dhe në lumin Buna dhe në Shkodër, gjetën vdekjen 1315 rekrutë shqiptarë dhe u lënduan një numër i madh të plagosurish.

Më 30 mars kolona arriti në Shkodër. At Zef Pllumi, që ndodhej atëkohë në Shkodër, e pershkruan kalimin e kolonës me rekrutë shqiptarë “me zigoma të theksueme mbi faqe, të lodhun e të raskapitun, me uniformat zhele e të shkopsituna, pa armë e që mezi i lëviznin kambët… Mbetëm shtang. Largas, anash reshtit, kishin roje të armatosuna jugosllave, që bërtisnin me kërcënim: “Lëviz, luaj kambët!” Ndërkaq njeni prej tyne pat guxim, para vdekjes, dhe na foli: “Për iza të Zotit, a keni nji copë bukë?”…

Kolona u nis nga Shkodra u nis për në Tivar në të gëdhirë të dates 31 mars `1945 nën shoqërimin e Brigadës X malazeze.

Masakrën ishte ngarkuar ta kryente Brigada X malazeze, e komanduar nga Gosha Markoviç pikërisht në Tivar, qytet i rrethuar nga deti dhe malet përballë, si një grackë natyrore e mbyllur mirë dhe larg vëzhgimit të ndërkombëtarëve. Krimineli Gosha Markoviç i merrte urdhrat nga Beogradi, për të vrarë shqiptarët.

I mbijetuari Azem Hajdini rrëfen: “Me të arritur në Tivar, diku mes orës 12-13.00 në çdo skutë të qytetit diktohej një mobilizim i madh i ushtrisë që me armë në duar ishin drejtuar nga ne. Diktuam qartë komplotin dhe grackën që na kishin përgatitur. Shpirtrat tanë të virgjër u gjetën në shënjestër të pushkeve dhe mitralozave, q ëishin vendosur në çdo qoshe të rrugëve, nëpër dritrare dhe në taracat e shtëpive, nëpër shkëmbinjtë dhe kodrat për rreth…”

Kasaphana nisi në hyrje të Tivarit të Ri, në rrugën që të çonte te oborri i ndërtesës së Monopolit të duhanit,.”Këtu llogariten 430 të vdekur”-raportonte shtabi i Kolonës IV të Armatës Jugosllave.

Ploja arriti pikun e saj në oborrin dhe në mjediset e ndërtesës së Monopolit të Duhanit. Oborri dhe tre katet e ndërtesës u mbushën me kufoma të rënë mbi njëri-tjetrin, klitma dhe lumë gjaku….

“Në sulmin e parë rrebeshi i amëve të zjarrit më plandosi për tokë. Mbi trupin tim ranë shumë trupa të vdekur e të plagosur. Derisa qëndroja nën kufoma, vëreja sesi usharakët malazes hetonin të plagosurit dhe sapo i zbulonin, aty pë aty i pushkatonin ose i therrnin me bajoneta e mjete të tjera. Shumë të pagosur, që s’u kishte dale ende shpirti, klithnin, rrënkonin, kërkonin ndihmë: “Ndihmomë vëlla, mos shkel mbi varrën time!…Vëlla, më jep nji pike ujë. Më hiq sopatën, thikën e sfurkun nga shpina.. M’i afro zorrët që më shkojnë zhagas. Më nxirr prej kufomave… Vëllezër, Mos na lini në duar të xhelatëve!” (Azem Hajdini, letër e hapur)

Sipas dokumentave, rezulton se vetëm në Tivar u vranë e u therrën më 31 mars 1945 1560 shqiptarë të Kosovës nga kolona e dytë. Rretih 430 kufoma u varrosën nga shqiptarët e Tivarrit në varrezat myslimane te qytetit. Një pjesë tjetër u hodh në dy shpella të thella në afërsi të fshatit Tugjemil, të tjerët mbetën në mangalle, hendeqe, pyje dhe kodrat, si ushqim i ujqëve apo shpendëve.

Kolona e tretë e marsit 1945 me 2.680 shqiptarë të rekrutuar nga Shkupi, Tetova, Gostivari, Kumanova, Kërçova etj u nis më datën 27 mars 1945 e percjellë ushtarakisht nga një batalion I Brigadës 27 të Jugosllavisë.Sipas raportit të shtabi te Divizionit 46, gjatë rruges se kalvarit nga Prizreni ku ishin grumbulluar e deri në Shkodër nga Kolona e tretë humbën nga sëmundjet, urija dhe torturat 170 rekrutë shqiptarë. Në kalimin me trap të lumit Buna u vranë nga rojet serbe dhe u mbytën 230 shqiptarë pjesa tjeter u masakrua në Shodër 20 viktima dhe në Tivar e më tej në udhëtimin e mëtejshëm. Në Dubrovnik I mbyllën 800 rekrute shqiptare në një ish-magazine baruti, ku u helmuan dhe gjeten vdekjen 250-300 veta (Rankoviçi raporton për 130 veta)

Luftëtari i Brigades IV, mandej ushtarak i lartë i ushtrisë Jugosllave në Shkup, Bajram Gola, i cili u mor me kurajo me studimin dhe denoncimin e masakres së Tivarit, sjell fakte dhe dëshmi nga kjo plojë e përgjakshme: “Përgjatë rrugës Prizren, Kukës,Shkodër, Ulqin Tivar do të mbesin gjurmët e përgjakshme të gjakut. Të lodhur e të raskapitur nga udha e gjatë, të urritur, të djegur e të përvëluar nga etja, për shkak se nuk ilinin as të pinin ujë as t’i kryenin nevojat fiziologjike. Pasi arritën në Tivar i vendosën në mes të detit dhe mitrolozave të Brigadës X malazeze rekrutët shqiptarë, që i kishin përcjellë nënat shqiptare të luftonin për çlirimin e Jugosllavisë”

Nëse përpiqemi të konkludojmë për numrin e saktë të të vrarëve në këtë tragjedi të përmasave ballkanike, sipas studimeve më të fundit,numrit prej 2933 vetësh të masakruar në Tivar, Trogir, Dubrovnik etj, po t’i shtosh shifrën prej 1315 shqiptarësh të vrarë e të zhdukur në Shqipëri nga të tri eshalonët e marsit 1945, si edhe 211 shqiptarësh nga tri eshalonët e prillit 1945, sipas dokumenteve të Arkivit tw Luftws NÇ të Jugoskkavisë, arkivave të Shqipërisë, të Kosovës e tjera, rezulton shuma prej 4459 shqiptarësh të vrarë, të mbytur, të helmuar e të zhdukur në tragjedinë e quajtur të Tivarit.

Shqipëria në politikën ballkanike të Austro-Hungarisë

April 11, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Gjithsesi edhe pse interesi diplomatik i Perandorisë daton që herët në Luftërat Austro-Otomane të shekullit të XVI-XVII, vetëm në prag të depërtimit të nacionalizmit në Ballkan, në shekullin e XIX, diplomacia vjeneze fillon dhe formon një opinion të saj rreth territoreve dhe popullsive shqiptare në rajon. Që nga shekulli XVII, Habsburgët forcuan ndikimin e tyre përmes rolit si mbrojtës të katolikëve në Perandorinë Osmane, duke e zgjeruar këtë rol me marrëveshje të ndryshme ndërkombëtare. Ky ndikim u shpreh përmes një rrjeti të gjerë institucionesh fetare, arsimore dhe humanitare në trojet shqiptare, pa pasur fillimisht karakter politik. Megjithatë, në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, Austro-Hungaria e rriti angazhimin politik në rajon, si pasojë e dobësimit të pozitës së saj në Evropë dhe forcimit të ndikimit rus.

Monarkia që në vitin 1832 kishte hapur një konsullatë të saj në Shkodër, e cila u bë në një qendër e rritjes dhe përhapjes së ndikimit austriak në rajon. Pas humbjeve me Konfederatën Gjermanike të udhëhequr nga Prusia më 1866 dhe me Italinë në vitin 1859, Perandoria Austro-Hungareze e shihte Ballkanin si territorin e natyrshëm ku ajo mund të ushtronte ndikimin e saj. Nisur nga ky rivalitet me Rusinë dhe Italinë, Vjena e përkrahu zhvillimin arsimor dhe kulturor të popullit shqiptar me qëllim që ta tërhiqte në anën e saj. Popujt e tjerë të Ballkanit ishin përgjithësisht aleatë të Rusisë.

Çështja shqiptare mori rëndësi ndërkombëtare pas Krizës Lindore (1875–1878), kur dobësimi i Perandorisë Osmane nxiti Fuqitë e Mëdha të garonin për ndikim në rajon. Edhe në fillim të shekullit XX, Austro-Hungaria, Italia dhe Rusia ishin aktorët kryesorë të interesuar për fatin e Shqipërisë.

Kryengritjet në Hercegovinë dhe Bullgari çuan në luftën serbo-malazeze kundër osmanëve në vitin 1876. Austro-Hungaria u shqetësua nga mundësia e rritjes së ndikimit rus dhe daljes së Serbisë në Adriatik. Rusia, për të mos humbur prestigjin, u detyrua të ndërhynte në konflikt dhe për të shmangur përplasjen, Rusia dhe Austro-Hungaria arritën marrëveshje në Reichstadt dhe Budapest (1876–1877). Sipas marrëveshjes së Budapestit, Vjena do të qëndronte neutral dhe në shkëmbim do të fitonte Bosnjë-Hercegovinën, në rast rënies së Perandorisë Osmane. Gjithashtu, u vendos ndarja e Ballkanit në zona ndikimi lindor dhe perëndimor. Trojet shqiptare ranë në zonën e ndikimit austro-hungarez.

Fillimisht, politika ballkanike e Austro-Hungarisë pati sukses, por me kalimin e kohës ajo humbi ndikimin në rajon. Kjo ndodhi sepse Fuqitë e Mëdha të viteve 1880 vendosën kufizime për të mbrojtur interesat e tyre. Dështimi i marrëveshjes mesdhetare të vitit 1887 e dobësoi më tej pozitën e saj. Për të ruajtur ekuilibrin, Monarkia u detyrua të bashkëpunonte me Rusinë dhe Italinë. Ndërkohë, shtetet e vogla ballkanike, që sapo kishin fituar pavarësinë, shfrytëzuan rivalitetet mes Fuqive të Mëdha për interesat e tyre. Kjo e kufizoi edhe më shumë hapësirën e veprimit të Austro-Hungarisë.

Në vitet 1890, Shqipëria fitoi rëndësi të veçantë për politikën e saj austro-hungareze. Vjena e kuptoi se shpërbërja e Perandorisë Osmane ishte e pashmangshme, prandaj kërkoi të siguronte ndikimin e saj në bregdetin lindor të Adriatikut. Në vitin 1896 u organizua një konferencë për hartimin e një politike të re shqiptare. Në këtë takim u vendos që ndikimi të forcohej përmes mbrojtjes fetare ndaj katolikëve. Megjithatë, kleri në Shqipërinë e Veriut shpesh simpatizonte Italinë. Edhe përpjekjet përmes urdhrave fetarë nuk dhanë rezultatet e pritura. Si pasojë, politika e deriatëhershme nuk arriti të krijonte një kishë plotësisht besnike ndaj Vjenës, prandaj u hartua një strategji e re që synonte shkollimin e klerit katolik në Austri. Gjithashtu, u kërkua mbështetja e Vatikanit për çështjet kishtare shqiptare. Subvencionet për kishën dhe elitat lokale u rritën ndjeshëm. Në fushën e arsimit, u vendos përdorimi i gjuhës shqipe në shkolla. Kjo ndikoi drejtpërdrejt në forcimin e ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Në të njëjtën kohë, u hapën konsullata të reja në territoret shqiptare dhe u reformua përgatitja e diplomatëve. Ata u udhëzuan të fitonin besimin e elitave vendase, përfshirë edhe ato myslimane. Ndihmat financiare u zgjeruan për të përfshirë në to edhe bejlerët e familjet e mëdha. Këto masa forcuan ndikimin politik dhe kulturor të Monarkisë në Shqipëri. Në vitet 1896-1906 u hartuan shumë raporte dhe memorandume për gjendjen në trojet shqiptare. Këto dokumente përmbanin analiza dhe plane konkrete veprimi. Qëllimi ishte nxitja e ndjenjës kombëtare shqiptare dhe rritja e pranisë austro-hungareze në shërbim të interesave të saj.

Suksesi i politikave austro-hungareze në Shqipëri pas vitit 1896 varej jo vetëm nga strategjitë e Vjenës, por edhe nga vizioni politik i vetë shqiptarëve. Kriza Lindore ndikoi thellë në ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve, duke rritur frikën për copëtimin e trojeve të tyre nga fqinjët. Në këtë situate, Lidhja e Prizrenit e vitit 1878 shënoi një moment kyç në organizimin kombëtar, përtej ndarjeve fetare. Edhe pse nuk arriti objektivat e saj, ajo hodhi themelet e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Elitat shqiptare fillimisht synuan reformimin e Perandorisë Osmane, por më pas kërkuan alternativa të reja politike. Në vitet 1890 u përhap bindja se shpërbërja e Perandorisë Osmane ishte e pashmangshme. Kjo situatë nxiti organizimin e grupeve kombëtare dhe rritjen e rolit të gjuhës shqipe në ndërgjegjësimin politik. Një pjesë e elitave arriti në përfundimin se mbështetja nga një fuqi e madhe ishte e domosdoshme për mbijetesën kombëtare dhe si aleate u përcaktua Austro-Hungaria. Ky bashkëpunim midis elitave shqiptare dhe Austro-Hungarisë ndikoi ndjeshëm në formimin e shtetit modern shqiptar.

Në fund të shekullit të 19-të, përforcimi i ndikimit të perandorive tregoi rëndësinë e politikës së jashtme në formimin e identitetit shqiptar. Projekti imperial i Austro-Hungarisë u shfaq si përpjekje e qëllimshme për të mbështetur idenë e një kombi shqiptar të unifikuar. Austro-Hungaria investoi fonde dhe përpjekje politike për të krijuar kushtet për një Shqipëri autonome ose të pavarur. Kjo veprimtari shërbeu gjithashtu për të ruajtur dominimin balkanik dhe adriatik të Monarkisë së Dyfishtë. Midis viteve 1896 dhe 1912, Austro-Hungaria ruajti kontakte të gjëra me Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, duke përgatitur prijësit dhe intelektualët shqiptarë për detyrat e një shteti të pavarur. Hasan Prishtina u takua me konsullin austro-hungarez në Selanik më 5 janar 1912 dhe diskutoi për një kryengritje shqiptare kundër qeverisë së xhonturve, duke kërkuar ndihmë. Mbështetja diplomatike e marrë nga Austro-Hungaria e inkurajoi atë të mbajë fjalimin e famshëm në parlamentin osman më 11 janar 1912, duke shpallur fillimin e kryengritjes anti-osmane dhe kërkesën për drejtat autonome.

Formimi i shtetit shqiptar mund të shihet si rezultat i angazhimeve të Austro-Hungarisë, e cila, në fund të tetorit 1912, ndërhyri energjikisht për të mbrojtur interesat e saj, pasi Perandoria Osmane po humbiste luftën dhe trupat serbe, malazeze dhe greke po avanconin brenda territoreve shqiptare. Duke parë përparimin e ushtrive sllave dhe greke, si dhe shkatërrimin e ushtrisë osmane, Ismail Qemali vendosi që zgjidhja e drejtë për Shqipërinë ishte shpallja e Pavarësisë. Në mes të luftës dhe zhvillimeve dramatike për fatin e shqipatrëve si komb, ai dhe patriotë të tjerë shqiptarë organizuan mbledhje në Bukuresht dhe më vonë në Vjenë për të bashkërenduar veprimet politike dhe për të mbrojtur të drejtat kombëtare të shqiptarëve.

Vjena luftoi kundër copëtimit të territoreve shqiptare dhe për njohjen e pavarësisë së Shqipërisë, duke siguruar që shteti shqiptar të lindte si një rezultat i ripërcaktimit të Ballkanit pas Luftës së Parë Ballkanike.

Zyrtarët dhe albanologët austro-hungarezë e përdorën afërsinë personale me shqiptarët për të financuar rezistencën e tyre ndaj sundimit osman, grek dhe sllav. Marrëdhënia ishte reciproke: edhe pse Monarkia ofronte mbështetje financiare, ekspertizë organizative dhe udhëheqje diplomatike, udhëheqësit shqiptarë ruanin autonominë në vendimmarrje dhe trajtoheshin si partnerë të barabartë. Shqiptarët e pranuan këtë mbështetje, sepse Monarkia nuk i shtypte subjektet e saj myslimane dhe nuk ndiqte politika agresive imperialiste si Italia apo Rusia. Interesat strategjike të saj përputheshin me ato të aristokracisë shqiptare eurofile. Vjena promovoi aktivisht një alfabet të ri shqiptar, mbështeti literaturën kombëtare në qytete të ndryshme europiane dhe rriti numrin e shkollave me qëllim të nxitjes së unitetit midis gegëve, toskëve, myslimanëve dhe të krishterëve.

Albanologë të njohur si Theodor Ippen, Norbert Jokl dhe Franz Nopcsa kontribuan me hulumtime mbi gjuhën, historinë dhe gjeografinë shqiptare. Autoritetet austro-hungareze investuan në mbështetje të shqiptarëve, në një kohë kur etniciteti dhe feja shërbenin për të rivizuar kufijtë e Ballkanit. Studimet e tyre ndihmuan në formësimin e politikave ndaj territoreve osmane.

Edhe pse vendimet e Konferencës ndanë trojet shqiptare, ato mundësuan krijimin e shtetit shqiptar në Evropën Juglindore. Ndërtimi i shtetit midis viteve 1912 dhe 1914 dështoi për shkak të destabilizimit nga fqinjët dhe konflikteve ndërmjet fuqive të mëdha, por zonat e pushtimit austro-hungarez, italian dhe francez gjatë Luftës së Parë Botërore ofruan përvojë praktike për aristokratët shqiptarë. Emrat e Gjergj Pekmezit, Dervish Himës, Hilë Mosit, Kristo A. Dakos, Aleks Budës, Eqerem Çabejt, Kolë Kodhelit, Jani Bashos, Xhevat Korçës, Ndue Palucës, Nush Bushatit, Kolë Mirëditës, Safet Butkës, Fuad Asllanit, Lasgush Poradecit, Krist Malokit, Skënder Luarasit, Sokrat Dodbibës, Kolë Rrotës, Simon Kadares, Gaspër Beltojës, Gaspër Mikelit, Kolë Margjinit, Lec Çurçisë etj. hynë në ajkën e elitës intelektuale shqiptare.

Si rezultat i bashkëpunimit të suksesshëm midis Monarkisë Austro-Hungareze dhe shqiptarëve, baza teorike e ndërtimit të kombit shqiptar u vendos para Luftës së Parë Botërore, megjithëse zgjerimi i vetëdijes kombëtare dhe pavarësia e vendit mbetën synim i një grushti atdhetarësh shqiptarë. Kur Luftërat Ballkanike (1912-1913) shkaktuan rënien e Perandorisë Osmane, shumica e shqiptarëve nuk ishin të përgatitur për lindjen e një Shqipërie të pavarur. Ata u habitën nga humbja e shpejtë e ushtrisë osmane dhe ndarja nga Perandoria, pas 500 vjet sundimi. Historia nuk u dha kohë shqiptarëve për t’u mësuar me idenë e pavarësisë. Megjithatë, pavarësia u shpall më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali, i cili kishte prestigj kombëtar dhe ishte anëtar i familjes së njohur Vlora. Ambasadorët në Konferencën e Londrës e njohën shtetin e ri, sovran dhe neutral, më 29 korrik 1913 dhe vendosën mbrojtjen e tij nga Fuqitë e Mëdha.

Edhe pse vendimet e Konferencës i ndanë trojet shqiptare, ato mundësuan krijimin e shtetit shqiptar. Ndërtimi i këtij shtett midis viteve 1912 – 1914 dështoi, për shkak të destabilizimit nga fqinjët dhe konfliktet ndërmjet Fuqive të Mëdha, por zonat e pushtimit austro-hungarez, italian dhe francez gjatë Luftës së Parë Botërore ofruan përvojë praktike për aristokratët shqiptarë.

Pas nënshkrimit të traktateve të paqes, pas vitit 1918, elita shqiptare kishte mbledhur tetë vite përvojë shtetërore për jetë të pavarur.

Pas vendimit të Konferencës së Ambasadorëve për Shqipërinë me 9 nëntor 1921, dhe në përgjigje të kërkesës së qeverisë shqiptare për njohje, qeveria federale e Republikës së Austrisë, më 18 shkurt 1922, njoftoi zyrtarisht qeverinë shqiptare se e njihte Shqipërinë si shtet sovran e të pavarur dhe shprehte dëshirën për zhvillimin dhe konsolidimin e marrëdhënieve miqësore midis të dy vendeve.

Rënia e Monarkisë nuk e dëmtoi angazhimin e ekspertëve shqiptarë të formuar në Austri dhe Hungari, të cilët punuan deri në vitet tridhjetë. Gjatë këtyre dekadave, një brez i dytë i albanologëve austro-hungarezë, si Norbert Jokl, ndihmoi studentët shqiptarë. Për më tepër, studentët u njohën me albanologjinë moderne dhe literaturën historike, duke forcuar identitetin kombëtar dhe njohuritë për historinë e Shqipërisë. Kështu, ndërthurja e përvojës austro-hungareze dhe iniciativave vendase vendosi themelet e shtetit dhe kombit shqiptar modern.

Prania kulturore e Austro-Hungarisë në Shqipëri, përveç disa teprimeve gjatë pushtimit ushtarak (1916-1918), mbeti si kujtes positive, për shkak të ndikimit të saj kulturor dhe politik, përmes Kulturprotektoratit, politikës shkollore dhe përfshirjes në procesin e ndërtimit të kombit e të shtetit shqiptar. Trajnimi i studentëve shqiptarë në Vienë, Graz dhe qytete të tjera austro-hungareze filloi para Luftës së Parë Botërore dhe u intensifikua në mes të dy luftërave si nga Austria dhe nga Hungaria, duke nxitur krijimin e shoqatave, klubeve dhe botimin e revistave e të librave. Shumë nga këta studentë u kthyen në Shqipëri dhe kontribuan në konsolidimin e shtetit në fusha të ndryshme profesionale. Anëtarë të asaj që quhej “kolonia austriake” jetuan dhe punuan në Shqipëri, duke u lidhur shpesh me mbretin Zog dhe administratën e tij. Persona si konsulli nderit Zef Curani, botuesi Leo Freundlich dhe oficerët Leon Ghilardi dhe Gustav von Myrdacz luajtën role kyçe në ushtrinë dhe politikën shqiptare; Freundlich ishte mik i ngushtë i mbretit Zog; Ghilard ishte gjeneral dhe këshilltar i tij, ndërsa Myrdacz kreu detyrën e shefit të Shtabit të Ushtrisë Shqiptare; Hermann Kirchner, ish-oficer i pensionuar, u bë shef i Departamentit të Personelit në ushtrinë shqiptare më 1931. Për të nxitur marrëdhëniet ekonomike dhe kulturore midis dy vendeve, u krijua Shoqëria Austro-Shqiptare, e themeluar në Vjenë më 1929. Pra ndikimi i Austrisë në politikën e brendshme dhe të jashtme të Shqipërisë vazhdoi përmes arsimit, ekspertizës dhe kërkimeve shkencore.

Përvoja e pushtimit austro-hungarez gjatë Luftës së Parë Botërore nuk ishte negative për Shqipërinë dhe ndihmoi në formimin e elitës politike. Në mes të dy luftërave botërore, elita shqiptare e kuptoi rëndësinë e kontributit të Monarkisë në ndërtimin e kombit dhe të shtetit. Zogu vazhdoi të dërgonte ministra dhe të afërm në Vjenë dhe Budapest për ndihmë, duke përfituar nga këshilltarët ushtarakë, ekspertët bujqësorë dhe mjekësorë austriakë që punonin në Shqipëri.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, qeveria e re komuniste filloi përpjekjet për njohjen e saj ndërkombëtare. Sa më shumë thelloheshin zhvillimet e Luftës së Ftohtë dhe grupimi i shteteve në blloqet politiko-ushtarake të kësaj lufte, aq më tepër kufizohej harta gjeografike e njohjeve të qeverisë komuniste. Për shkak të pozicionit të saj neutral, në zbatim të pikave të Traktatit të Paqes me Austrinë, kjo e fundit ishte një ndër vendet e pakta perëndimore që Tirana zyrtare në rrugë diplomatike, jo publike, bëri përpjekje të ngjallte interesin e qeverisë austriake për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike. Më 7 shkurt 1956, në selinë e Legatës shqiptare në Beograd, midis të dërguarit të Jashtëzakonshëm dhe ministër Fuqiplotë i Republikës Popullore të Shqipërisë dhe ambasadorit të Jashtëzakonshëm dhe Fuqiplotë të Republikës Austriake në Beograd, me autorizim të qeverive respektive, u këmbyen nota diplomatike, në bazë të të cilave midis dy vendeve u vendosën marrëdhënie normale diplomatike dhe konsullore.

Pas vitit 1945, intelektualët që kishin studiuar në Vjenë i integruan njohuritë e fituara në ideologjinë e Shqipërisë komuniste. Ata ishin ndër të paktët të arsimuar jashtë vendit që nuk u persekutuan menjëherë nga regjimi i Enver Hoxhës. Disa prej tyre u përshtatën me sistemin e ri, ndërsa shkrimtarët dhe poetët u kufizuan kryesisht në përkthimin e veprave klasike.
Pavarësisht distancës ideologjike zyrtare, ekzistonin lidhje historike, përfshirë rolin e mëhershëm të Austrisë në pavarësinë e Shqipërisë (para vitit 1945), por dyshimi i regjimit komunist ndaj ndikimit perëndimor pengoi zhvillimin e shkëmbimeve aktive kulturore. Përmirësimi i ndjeshëm i marrëdhënieve dypalëshe filloi vetëm pas rënies së regjimit komunist, kur Austria u bë një partner kyç, duke i dhënë Shqipërisë statusin e “Kombit më të Favorizuar” në janar të vitit 1992.

“Fortifikimi ilir i Komlikut në Fregen dhe Ungrej të Lezhës (Mirdita Etnografike)”

April 10, 2026 by s p

Paulin Zefi/

Duke u mbështetur kryesisht në analizën etimologjike të toponimit “Fregna” dhe ngjashmërinë me emrin e qytezës antike “Fégenæ (sot Maccarese)” afër qytetit të Romës, por edhe afërsisë me “Kastrën e Vigut (Vicus)”, Dom Gaspër Gurakuqi e identifikon fshatin Fregen ose Fregna si koloni romake (1). Megjithatë, në kuadrin e studimeve mbi Perandorinë Romake, një përfundim i tillë nuk mund të konsiderohet i qëndrueshëm vetëm mbi bazë gjuhësore. Përcaktimi i një vendbanimi si koloni romake kërkon evidencë të plotë arkeologjike dhe burimore. Në mungesë të këtyre të dhënave, ky interpretim duhet trajtuar si hipotezë dhe jo si fakt i mirëfilltë historik. Vetë ekzistenca e Kështjellës së Komlikut, e vendosur në jug të Fregnës dhe në kufi me territorin që ndan me fshatin Ungrej, e rrëzon një supozim të tillë. Ndërsa, fshati Ungrej përfaqëson një ndër vendbanimet më të lashta në vendin tonë, çka dëshmohet nga prania e madhe e tumave ilire në pjesë të ndryshme të vendbanimit, gjetjet arkeologjike për të cilat ka dëshmuar albanologu hungarez, Franz Baron Nopcsa von Felső-Szilvás (2) dhe ekzistenca e gjurmëve të dy fortifikimeve, të njohura nga banorët vendas si “Kalaja e Komlikthit ose Komlikut”, e cila është objekt i këtij studimi, si edhe “Kalaja e Gjokës (3).

“Fortifikimi ose Kështjella e Komlikut ndodhet në majën me të njëjtin emër, me lartësi 658 m mbi nivelin e detit, në jug të fshatit Fregen, në krahun e djathtë të rrjedhës së përroit të Ungrejit, në të majtë të përroit të Melsës dhe pranë rrugës së hershme: Lezhë-Kallmet-Kreshtë-Ungrej-Fusha e Papërdhokut (Kalor) – Qafë Vorrez – Qafë e Valmorit – Shpal – Orosh – Lugina e Fanit të Vogël – Kukës – Prizren. Vendi ku është ndërtuar i jep fortifikimit një mbrojtje natyrore të sigurtë, çka e bën të pamundur pushtimin e tij nga forcat armike (4). Të dhënat e para për këtë fortifikim i kemi nga studiuesi, etnologu dhe folkloristi, Dom Prend Suli, në studimin e tij me titull, “Toponomastika e katundit Ungrej”, të botuar në Revistën “Leka”, në Shkodër, në vitin 1932 (5). Dom Prend Suli, i cili e ka vizituar këtë sit arkeologjik, i shoqëruar nga banorët vendas, shkruan: “Thonë se kjo Maje ishte kênë kalá dhe e difton me të vërtetë se ká kênë, vetë unë e kam pá: e para punë, kjo maje ndollet e nêltë, e dyta, rreth e më rreth âsht e rrethueme me mure të vjetra; donë me thânë se kjo kalá ká pasë bâ luftë me kalá Gjytetin (Kastri, n’at anë Domet – Sherqel, e bashkohet me Giadrin), qi gjindet ndërmjet Vigut e Kullagjive (Kashnjet); … (6).

” Me pak fjalë, kjo do të thotë se trupat ilire (piruste) të garnizonit të Komlikut kanë luftuar kundër forcave pushtuese romake të inkuadruara për mbrojtjen e kështjellës fushore të Vigut, e cila kontrollonte rrugën antike “Via Lissus-Naissus”! Me qëllim për të saktësuar më tej të dhënat e Dom Prend Sulit mbi gjendjen fizike të strukturave murale që i kanë mbijetuar kohës, në vitet 1988-1990, Muzeu Historik i Lezhës organizoi në Majën e Komlikut dy ekspedita arkeologjike, që u zhvilluan nën drejtimin e arkeologut të Muzeut, Z.Ndue Përleka. Gjatë gërmimeve u përcaktuan konturet e plota të mureve rrethuese, të ndërtuara me gurë të lidhur me llaç, me një teknikë ndërtimi mjaft solide dhe përgjatë tyre u zbuluan dy porta të përforcuara me kulla mbrojtëse (7).

Për ndërtimin e mureve është shfrytëzuar me mjeshtëri terreni, pasi maja e Komlikut ka me shumicë gurë, blloqe dhe në jug një kreshtë shkëmbore masive (. Muret përputhen plotësisht me vijën e izoipseve, duke e rrethuar majën e Komlikut në pika të ndryshme sipas izoipsit (9). Ato janë bërë me themele në pjesët ku mungonte bazamenti solid dhe në veçanti përgjatë anës lindore. Kështjella e Komlikut është e përafërt me madhësinë e asaj të Kastrit në Vig (10) dhe ka një planimetri në formë katërkëndëshi të çrregullt (11). Në krahasim me fortifikimet prehistorike të Gajtanit dhe Zejmenit, Komliku dallon për përdorimin e relievit natyror dhe për planimetrinë e tij të veçantë.

Nga shënimet e historianit Loro Gjeçi, të cilat mbështeten mbi raportin e gërmimeve që janë zhvilluar në këtë kështjellë në vitet 1988-1990, ku paraqet një përmbledhje shumë sintetike, mësojmë se: “Objektet arkeologjike që u zbuluen mbrenda dhe jashtë mureve rrethuese të kësaj kalaje i përkasin periudhës iliro-arbnore që fillon nga epokat e bronxit dhe të hekurit dhe vazhdon në antikitetin e vonë dhe mesjetën e hershme. Materiali arkeologjik i përftuem âsht i paster pa ndikime helene, romake apo bizantine. Objektet e zbulueme janë deshmi e zhvillimit të pandërpremë të jetës dhe banimit në këto troje të hershme (12).” Sipas planit të rilevimit që ka bërë studiuesi vendas dhe ushtaraku i lartë, Jak Nikolli (Lala), në vitin 2013, Fortifikimi i Komlikut paraqitet me një planimetri në formë katërkëndëshi të çrregullt, me përmasa rreth 60 m gjatësi x 50 m gjerësi, me orientim veri-jug (13). Sipas tij, ka qenë i përforcuar me 10 kulla mbrojtëse: 2 që mbronin portën lindore dhe 2 në atë perëndimore, 4 kulla në formë vezake të vendosura nëpër kënde dhe nga 1 kullë midis këndeve, të vendosura njëra në murin verior e tjetra në atë jugor (14).

Po ashtu, në anën lindore, në një distancë që varion midis 15 – 20 m larg mureve të kështjellës, ky autor ka identifikuar edhe gjurmët e një muri të jashtëm mbrojtës, të ndërtuar me gurë të madhësive të ndryshme me lidhje horizontale e vertikale, 1 – 1.5 m lartësi dhe 60 – 80 cm gjerësi (15). Muri në fjalë, sipas J.Nikollit, mendohet se ka shërbyer si mbrojtje e afërt e kështjellës, aty ku përplasej vala e parë e agresorëve (16). Ndërsa nga rilevimi i arkeologut, Saimir Shpuza, pas një vëzhgimi të imtësishëm dhe matjeve të kryera në këtë sit arkeologjik më 21 mars 2022, rezulton se: Fortifikimi i Komlikut ka formë drejtkëndëshe të parregullt, me përmasa 53 × 40 m brenda mureve, duke mbuluar një sipërfaqe prej 0.2 ha në majë të kodrës (17).

Muri perëndimor është i ruajtur mirë dhe përfshin një portë të thjeshtë, 1.80 m e gjerë, ku muret përreth janë ndërtuar me gurë pak më të mëdhenj se pjesa tjetër e strukturës (18). Trashësia e murit pranë portës perëndimore është 1.40 m. Po ashtu, në segmentin jugor të murit perëndimor është identifikuar një kullë gjysmërrethore, me përmasa maksimale 3.80 × 2.70 m, pjesë integrale e strukturës mbrojtëse origjinale (19). Pjesa veriore e mureve mbrojtës shtrihet me një rresht gurësh dhe është integruar pjesërisht me shkëmbin natyror. Muri jugor ruan një lartësi maksimale 0.70 m dhe është ndërtuar me gurë më të vegjël. Prania e llaçit të vërejtur në një pjesë të vogël të këtij muri sugjeron përdorim sporadik të vendit në periudha të mëvonshme, gjatë Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës (20).

Pjesa tjetër e mureve mbrojtës është e ruajtur dobët dhe vetëm një segment i murit verior ka mbijetuar deri në ditët e sotme, ndërsa linja e murit lindor mbetet hipotetike. Duke u mbështetur mbi strukturat murale që kanë ardhur deri në ditët e sotme, supozohet se në anën e brendshme muret kanë patur një lartësi 1.5 – 2 m dhe në anën e jashtme lartësia rritej e shkonte 3.5 – 4 m (21). Brenda hapësirës shkëmbore të fortifikimit janë identifikuar gjurmë shfrytëzimi të gurëve, që dëshmojnë nxjerrjen in situ të materialit ndërtimor (22). Disa fragmente muresh gjurmohen në sipërfaqe në pjesën jugore të zonës së rrethuar, mbi një tarracë më të ulët pranë mureve mbrojtës, e cila përbën të vetmen pjesë të sitit ku janë ruajtur shtresa depozitimi. Në afërsi të kështjellës së Komlikut është edhe nekropoli i vendbanimit, i cili, me materialim e tij arkeologjik mund të na ofrojë informacion të mjaftueshëm mbi Antikitetin dhe Mesjetën e Hershme të Komlikut dhe zonës përreth tij.

Duke u mbështetur në pozicionin dominues mbi të cilin është ndërtuar mund të thuhet se Fortifikimi ilir i Komlikut ka pasur një rol të rëndësishëm strategjik dhe mbrojtës gjatë historisë, veçanërisht në periudhën e Antikitetit. Krahas funksionit primar si një pikë strategjike mbrojtjeje, pirustët duhet ta kenë përdorur atë edhe si pikë vëzhgimi dhe sinjalizimi, bazë ushtarake për forcat e armatosura ilire, vendstrehim për banorët e zonës në rast lufte, por edhe si qendër administrative lokake, ku merreshin vendimet dhe mbikëqyrej aktiviteti ekonomik dhe shoqëror i të gjithë zonës përreth Komlikut. Fortifikimi i Komlikut në Ungrej përfaqëson një shembull të spikatur të arkitekturës ushtarake ilire, i cili ka ruajtur karakteristikat e tij të veçanta deri në ditët e sotme. Mendohet se ky fortifikim, i cili është ndërtuar sipër trojeve të vjetra të fshatit Ungrej, “Kodrës së Katundit (23)”, është i njëkohshëm me atë të Kastrit në fshatin e Vigut, ndoshta edhe më i hershëm (24).

Mirëpo, Kështjella e Kastrit është ndërtuar në vitet 312-320 (25). Kurse, disa prej objekteve arkeologjike të zbuluara brenda dhe jashtë Fortifikimit së Komlikut, të cilët i përkasin Epokës së Bronzit (26), dëshmojnë se kjo qytezë e fortifikuar ka një vertikale shumë më të thellë historike. Nga disa studiues mosha e kësaj kështjelle të hershme iliro-arbërore vlerësohet 3.000-3.500 vjeçare, çka e bën atë rreth 500-1.000 vite më të vjetër se Këshjella Lissitan (Lezha e sotme) dhe 1.300-1.800 vjet më të vjetër se ajo e Kastrit, në Vig (27). Mirëpo, tipologjia ndërtimore e segmentit të mureve që gjenden përreth portës në anën perëndimore, sugjeron një datim në shek. V p.k. Ndërsa, arkeologu S.Shpuza, duke u mbështetur në tërësinë e të dhënave të evidentuara in situ është i mendimit se Fortifikimi i Komlikut mund të datohet, ndoshta, në shek. IV p.k. (28).

Për rrjedhojë, mënyra e vetme për të arritur në një definicion përfundimtar me karakter shkencor mbetet ndërmarrja e gërmimeve arkeologjike sistematike, rezultatet e të cilave do të mundësonin përcaktimin e saktë të moshës dhe kronologjisë së këtij fortifikimi. Pozicioni strategjik, teknikat e ndërtimit dhe funksionet e shumta të Fortifikimit të Komlikut e bëjnë atë një objekt studimi të rëndësishëm për historinë e mbrojtjes dhe organizimit social në rajonin e Veriut të Shqipërisë. Kërkohet intensifikim i kërkimeve arkeologjike dhe konservimi i strukturave ekzistuese për të thelluar njohuritë mbi këtë sit dhe shpallja e tij Monument Kulture me qëllim për ta integruar atë në rrjetin e Trashëgimisë Kulturore Kombëtare.

BIBLIOGRAFIA:

1) G.Gurakuqi, Fiset e Veriut dhe dioqezat, f. 184.

2) F.B.Nopcsa, Archäologisches ans Nordalbanien, në: Wissenschäftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Hercegovina, XI, Bosnisch-Herzegowinisches Landesmuseum in Sarajevo, Wien: Adolf Holzhausen, 1909, f. 83-84.

3) P.Suli, Toponomastika e katundit Ungrej, në: Revista “Leka”, Vjeti IV, Nr. 12, Shkodër: 1932, f. 386-388.

4) L.Gjeçi, Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak (shënime historike), f. 74-75; M.Uci, Lezha: tempulli i historisë kombëtare, f. 51.

5) P.Suli, Toponomastika e katundit Ungrej, në: Revista “Leka”, Vjeti IV, Nr. 12, Shkodër: 1932, f. 386-388.

6) Ibidem, f. 388, Shënimi Nr. 1.

7) L.Gjeçi, Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak (shënime historike), f. 74.

8)J.Nikolli (Lala), Ungrej: Vështrim historiko-gjeografik, f. 32.

9) M.N.Kola, Për vendlindjen time – Ungrej, f. 37.

10) L.Gjeçi, Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak (shënime historike), f. 74.

11) J.Nikolli (Lala), Ungrej: Vështrim historiko-gjeografik, f. 33.

12) L.Gjeçi, Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak (shënime historike), f. 75.

13) J.Nikolli (Lala), Ungrej: Vështrim historiko-gjeografik, f. 33.

14) Ibidem, f. 33-34.

15) Ibidem, f. 34.

16) Ibidem, f. 34.

17) S.Shpuza, Pre Roman Settlements and Communities in the Hinterland of Lissos, në: Novensia 34, January 2024, f. 40.

18) Ibidem, f. 40.

19) Ibidem, f. 40.

20) Ibidem, f. 40-46.

21) J.Nikolli (Lala), Ungrej: Vështrim historiko-gjeografik, f. 33.

22) S.Shpuza, Pre Roman Settlements and Communities in the Hinterland of Lissos, në: Novensia 34, January 2024, f. 40.

23) J.Nikolli (Lala), Ungrej: Vështrim historiko-gjeografik, f. 26.

24) L.Gjeçi, Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak (shënime historike), f. 74.

25) A.Baçe, Kështjella e Vigut, arkitektura, rikonstruksioni dhe restaurimi i saj, në: Monumentet, 14, Tiranë: 1977, f. 75-95; Shih edhe H.Sokoli, Gjurmime arkeologjike në rajonin e Shkodrës, në: Gegnia, Nr. 4, Vjeti II i botimit, Shkodër: 2017, f. 56.

26) L.Gjeçi, Shtatë brez, nji flamur, nji bajrak (shënime historike), f. 75.

27) J.Nikolli (Lala), Ungrej: Vështrim historiko-gjeografik, f. 26.

28) S.Shpuza, Pre Roman Settlements and Communities in the Hinterland of Lissos, në: Novensia 34, January 2024, f. 45.

KRYENGRITJA E MALËSISË SË MADHE E VITIT 1911 DHE RËNDËSIA E SAJ HISTORIKE

April 9, 2026 by s p

Nga Hysen S. Dizdari/

Kryengritja e Malësisë së Madhe e vitit 1911 ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme kombëtare, e cila i parapriu Shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912. Pas Revolucionit xhonturk të vitit 1908, qeveria e re osmane nisi një politikë të ashpër centralizuese. Ajo kërkoi çarmatimin e popullsisë, mbledhjen e taksave dhe rekrutimin e detyruar ushtarak në zona që historikisht kishin gëzuar autonomi dhe privilegje siç ishte Malësia e Madhe.

Kryengritja nisi më 24 mars 1911 në Malësi të Madhe, e udhëhequr nga krerët e shquar si Ded Gjo Luli, Çun Mula, Marash Uci, Nik Gjloshi Luli e të tjerë.

Një nga betejat më të rëndësishme ishte Beteja e Deçiqit dhe momenti më i rëndësishëm ishte ngritja e Flamurit kombëtarë shqiptarë në majën e Malit Deçiq, më 6 prill 1911, ku për herë të parë që nga 28 nëntori i vitit 1443, kur Skënderbeu ngriti Flamurin kombëtarë në Kalanë e Krujës. Pra, pas 468 viteve të sundimit osman, u ngrit në majën e Deçiqit Flamuri kombëtar shqiptar. Më 23 qershor 1911 në Greçë të Selcit, krerët e kryengritjes hartuan një dokument historik të njohur si “Memorandumi i Greçës”, ku kërkohej:

-Njohjen e kombit shqiptar dhe të autonomisë së Shqipërisë.

-Përdorimin e gjuhës shqipe në shkolla dhe në administratë.

-Planifikimi i një buxhetin lokal për zhvillimin e vendit.

Forcat e kryengritësit u ndihmuan moralisht dhe materialisht nga emigracioni shqiptar dhe nga krerët kombëtarë si Isa Boletini, Mehmet Shpendi, Luigj Gurakuqi, Bajram Curri e të tjerë. Nën presionin e kryengritjes dhe të situatës ndërkombëtare, Porta e Lartë u detyrua të nënshkruante një marrëveshje në gushtin e vitit 1911, duke pranuar disa nga kërkesat e malësorëve.

Edhe pse Kryengritja e Malësisë nuk arriti menjëherë autonominë e plotë të shtetit, vërtetoi se çështja shqiptare nuk ishte më thjesht një revoltë lokale për taksa, por një lëvizje politike për pavarësi. Si e tillë ajo shërbeu si shkëndija kryesore për Kryengritjen e Përgjithshme të vitit 1912, e cila çoi në Shpalljen e pavarësisë kombëtare të Shqipërisë në Vlorë, më 28 nëntor 1912. Kjo kryengritje mbetet një simbol i qëndresës heroike të Malësisë Madhe, ku u shqua guximi i malësorëve dhe vizioni i intelektualëve shqiptarë për një shtet të lirë e demokratik.