Gjon F. Ivezaj/

Kristo Meksi përfaqëson një ndër figurat më të rëndësishme të mendimit politik dhe diplomatik shqiptar të shekullit XIX, një personalitet që jetoi dhe veproi në një nga periudhat më të vështira të historisë kombëtare, kur shqiptarët ende nuk kishin shtetin e tyre, por po përpiqeshin të ndërtonin vetëdijen kombëtare dhe të organizonin mbrojtjen politike të trojeve shqiptare.

Ai lindi rreth vitit 1820 në Labovë të Madhe, në jug të Shqipërisë, në një familje me tradita të njohura patriotike dhe me ndikim të rëndësishëm në jetën shoqërore të krahinës. Babai i tij, Mihal Meksi, njihej si një burrë me autoritet moral dhe me respekt në komunitet, ndërsa nëna, Katerina Meksi, ndikoi fuqishëm në edukimin shpirtëror dhe kulturor të djalit të saj, duke kultivuar tek ai dashurinë për gjuhën, traditën dhe ndjenjën kombëtare shqiptare.

Fëmijërinë e kaloi në Labovë të Madhe, një trevë me tradita të pasura kulturore dhe patriotike, ku mori edhe arsimin fillor. Më pas vijoi studimet në Janinë, e cila në atë kohë përfaqësonte një nga qendrat më të rëndësishme arsimore dhe intelektuale të Ballkanit. Në këtë ambient ai u dallua për zgjuarsi, kulturë dhe interesim të veçantë për historinë, filozofinë, drejtësinë dhe shkencat politike.

Studimet e larta i përfundoi në Universitetin e Athinës, ku studioi drejtësi dhe shkenca politike. Ky formim akademik i dha atij një horizont të gjerë intelektual dhe një kuptim më të thellë të zhvillimeve politike europiane të kohës, duke e përgatitur për një rol aktiv në çështjen kombëtare shqiptare.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, kur Perandoria Osmane po hynte në një periudhë krize dhe kur kombet e Ballkanit po organizoheshin për të fituar pavarësinë, edhe shqiptarët filluan të ndërtojnë lëvizjen e tyre kombëtare. Në këtë kontekst historik, Kristo Meksi u përfshi aktivisht në përpjekjet për organizimin politik të shqiptarëve dhe për ngritjen e vetëdijes kombëtare.

Burime të ndryshme historike e vendosin Kristo Meksin ndër figurat që kontribuuan në krijimin dhe mbështetjen e komiteteve të hershme patriotike shqiptare gjatë dekadave 1860–1870. Këto organizime politike dhe kulturore kishin për qëllim mbrojtjen e trojeve shqiptare, zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe ndërgjegjësimin kombëtar të popullsisë shqiptare në Ballkan dhe diasporë.

Edhe pse dokumentet e kohës nuk e paraqesin si themelues zyrtar të një organizate të vetme me emër të përcaktuar, shumë studiues të historisë së Rilindjes Kombëtare e konsiderojnë Kristo Meksin pjesë të elitës intelektuale shqiptare që përgatiti terrenin politik dhe kulturor për organizimet e mëdha kombëtare që do të pasonin më vonë.

Ai bashkëpunoi në të njëjtën frymë patriotike me figura të njohura të Rilindjes Kombëtare, si Abdyl Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe personalitete të tjera të kohës, duke ndarë me ta idealin e një Shqipërie të lirë, të bashkuar dhe të vetëdijshme për identitetin e saj historik e kulturor.

Kontributi i Kristo Meksit nuk kufizohej vetëm në aspektin politik. Ai ishte edhe një përfaqësues i mendimit diplomatik shqiptar në një kohë kur shqiptarët nuk kishin institucione shtetërore dhe nuk përfaqësoheshin zyrtarisht në kancelaritë europiane. Përmes kontakteve me qarqe intelektuale dhe politike në Ballkan dhe Europë, ai përpiqej të paraqiste çështjen shqiptare si një çështje të drejtë historike dhe politike.

Në këtë kuptim, Kristo Meksi mund të konsiderohet një nga diplomatët e hershëm shqiptarë, i cili vepronte përmes autoritetit intelektual, argumentit politik dhe ndërgjegjësimit kombëtar. Ai përfaqësonte tipin e intelektualit rilindës që e shihte kombin jo vetëm si një bashkësi territoriale, por si një identitet historik, kulturor dhe shpirtëror që duhej mbrojtur dhe zhvilluar.

Veprimtaria e tij zhvillohej në një periudhë kur trojet shqiptare kërcënoheshin nga pretendimet territoriale të shteteve fqinje dhe nga politika copëtuese e Fuqive të Mëdha. Pikërisht në këtë periudhë, intelektualë si Kristo Meksi luajtën rol të rëndësishëm në mbrojtjen e të drejtave historike të shqiptarëve dhe në përgatitjen e opinionit kombëtar për organizimin politik shqiptar.

Historianët e Rilindjes Kombëtare shqiptare kanë theksuar se figura të tilla, edhe pse jo gjithmonë të njohura gjerësisht në historiografinë zyrtare, kontribuuan ndjeshëm në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në krijimin e elitës politike e kulturore shqiptare të shekullit XIX.

Pas një jete të gjatë në shërbim të çështjes kombëtare, Kristo Meksi ndërroi jetë rreth vitit 1891. Sipas kujtesës historike dhe traditës lokale, ai u varros në vendlindjen e tij, në Labovë të Madhe, aty ku kishte nisur edhe rrugëtimi i tij jetësor dhe atdhetar.

Figura e Kristo Meksit mbetet një dëshmi e rëndësishme e rolit që luajtën intelektualët shqiptarë në periudhën e Rilindjes Kombëtare. Ai ishte pjesë e brezit që përgatiti themelet politike dhe kulturore të ndërgjegjes kombëtare shqiptare dhe kontribuoi në afirmimin e çështjes shqiptare në një periudhë vendimtare të historisë së kombit.

Historia e tij nuk qëndron vetëm në dokumente dhe kronologji, por në ndikimin që la në mendimin politik dhe kombëtar shqiptar. Përmes përkushtimit, kulturës dhe veprimtarisë së tij diplomatike e patriotike, Kristo Meksi mbetet një ndër figurat e hershme të mendimit kombëtar shqiptar dhe një përfaqësues i denjë i elitës intelektuale të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Foto: Marin Meksi (Instagram)

Përtheu dhe divulgoi, Rafael Floqi/

Nga artikulli shkencor bioRxiv PDF – Ancient DNA reveals the origins of the Albanians, 

Një studim i madh shkencor ndërkombëtar me titull “Ancient DNA Reveals the Origins of the Albanians” (“ADN-ja e Lashtë Zbulon Origjinën e Shqiptarëve”), i botuar fillimisht në platformën shkencore bioRxiv dhe më pas i zgjeruar në revistën Nature Human Behaviour, ka rihapur një nga debatet më të mëdha historike të Ballkanit: origjinën dhe vazhdimësinë historike të shqiptarëve.

Për më shumë se një shekull, historianë, gjuhëtarë, arkeologë dhe ideologë politikë kanë debatuar nëse shqiptarët janë pasardhës të ilirëve të lashtë, të dardanëve, të thrakëve apo të një përzierjeje popullsish ballkanike. Në mungesë të provave të drejtpërdrejta të shkruara nga lashtësia, këto debate shpesh janë shndërruar në beteja politike dhe identitare. Tani, për herë të parë, analiza e ADN-së së lashtë sjell të dhëna shkencore që ndriçojnë historinë demografike të Ballkanit Perëndimor gjatë tre mijë viteve të fundit.

Studimi përfaqëson një nga hetimet gjenetike më të mëdha të kryera ndonjëherë në Evropën Juglindore. Duke analizuar mijëra mostra të ADN-së së lashtë dhe duke i krahasuar ato me popullsitë moderne, studiuesit përpiqen të rindërtojnë vazhdimësinë e popullsive, lëvizjet migratore dhe formimin e etnosit shqiptar.

Megjithëse gjenetika nuk mund të zëvendësojë historinë apo gjuhësinë, rezultatet e studimit ofrojnë prova të rëndësishme se shqiptarët modernë janë thellësisht të rrënjosur në Ballkanin Perëndimor dhe ruajnë një shkallë të konsiderueshme vazhdimësie nga popullsitë e lashta ballkanike.

Historia e popullit shqiptar ka qenë prej kohësh objekt debatesh, pasi shqiptarët shfaqen për herë të parë në burimet historike në shekullin XI të erës sonë dhe gjuha e tyre nuk lidhet ngushtë me asnjë degë tjetër të mbijetuar indo-evropiane. Këtu, për të rindërtuar historinë e tyre, ne analizuam mbi 6,000 gjenome të lashta nga Euroazia Perëndimore dhe 74 mostra të reja të sekuencuara nga shqiptarë etnikë të sotëm.

Metodologjia 

Duke përdorur një gamë metodash të gjenetikës së popullatave, përfshirë një protokoll të përmirësuar për të zbuluar segmentet e trashëgimisë së përbashkët gjenetike (identity-by-descent) midis individëve të lashtë dhe atyre modernë, ne zbulojmë një vazhdimësi të prejardhjes së Ballkanit Perëndimor të Epokës së Vonë të Bronzit dhe Epokës së Hekurit në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme, në një shkallë më të madhe sesa në rajonet fqinje të Ballkanit.

Ne konstatojmë se shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga ky grup paleo-ballkanik i mbijetuar, i cili të paktën që në vitet 800–900 të erës sonë shfaqte tashmë një profil gjenetik që sugjeron se ishte paraardhës i shumë shqiptarëve modernë.

Për më tepër, ne vërejmë përzierje gjenetike të strukturuar gjeografikisht me grupe të lidhura me Evropën Lindore mesjetare, që mesatarisht përbën 10–20% te shqiptarët e sotëm.

Gjetjet tona ofrojnë njohuri mbi proceset demografike që formësuan prejardhjen shqiptare dhe ndihmojnë në përcaktimin e zonës së origjinës së gjuhës shqipe.

Një Projekt Shkencor i Paprecedent

Kërkimi u realizua nga një ekip ndërkombëtar gjenetistësh, arkeologësh, antropologësh dhe historianësh nga institucione evropiane dhe amerikane. Shkencëtarët analizuan më shumë se 6,000 mostra të ADN-së së lashtë nga Evropa Juglindore dhe i krahasuan ato me ADN-në e popullsive moderne ballkanike, përfshirë 74 individë shqiptarë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe diaspora.

Studimi Leonidas-Romanos Davranoglou, Alban Lauka, Aris Aristodemou, Zoltán Maróti, Gjergj Bojaxhi, Ardian Muhaj, Ilia Mikerezi, David Wesolowski, Brian D. Joseph & Alexandros Heraclides  Nature Human Behaviour (2026)

Përdorimi i ADN-së së lashtë – i njohur si aDNA – ka revolucionarizuar kërkimet historike gjatë viteve të fundit. Në vend që të mbështeten vetëm te kronikat, objektet arkeologjike apo rindërtimet gjuhësore, shkencëtarët tani mund të analizojnë drejtpërdrejt materialin gjenetik të nxjerrë nga mbetjet njerëzore.

Në këtë rast, studiuesit analizuan skelete që i përkisnin periudhave të ndryshme historike:

• Popullsi të Epokës së Bronzit
• Popullsi të Epokës së Hekurit dhe ilirë të lashtë
• Popullsi të periudhës romake
• Popullsi të Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme
• Komunitete mesjetare të periudhës së migrimeve sllave

Qëllimi nuk ishte thjesht të përcaktohej “kush rrjedh nga kush”, por të ndiqej vazhdimësia afatgjatë e popullsive dhe ndryshimet demografike.

Studimi shmang përfundimet e thjeshta nacionaliste. Përkundrazi, ai thekson se të gjitha popullsitë ballkanike janë produkte si të vazhdimësisë, ashtu edhe të përzierjes. Megjithatë, një nga përfundimet më të forta të tij është se shqiptarët ruajnë një vazhdimësi të jashtëzakonshme me popullsitë e Ballkanit Perëndimor që ekzistonin para migrimeve sllave të shekujve VI dhe VII.

Debati Historik mbi Origjinën e Shqiptarëve

Origjina e shqiptarëve ka qenë prej kohësh një nga temat më të debatueshme të historiografisë ballkanike.

Narrativa tradicionale shqiptare pohon se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve të lashtë, fise indo-evropiane që banonin në pjesën më të madhe të Ballkanit Perëndimor para pushtimit romak. Kjo tezë u mbështet nga shumë studiues shqiptarë gjatë Rilindjes Kombëtare dhe më vonë nga historianë si Eqrem Çabej, Aleks Buda dhe Selami Pulaha.

Kundërshtarët e tezës së vazhdimësisë ilire argumentonin se mungonin provat e drejtpërdrejta që lidhin ilirët e lashtë me shqiptarët mesjetarë. Disa studiues të huaj propozonin teori alternative që lidhnin shqiptarët me popullsi thrake apo dake më në lindje.

Problemi kryesor ka qenë gjithmonë mungesa e dokumenteve të shkruara. Gjuha shqipe shfaqet relativisht vonë në burimet historike. Përmendja e parë e pranuar gjerësisht për shqiptarët daton në shekullin XI, në burimet bizantine që flasin për “Albanoi”.

Ky boshllëk kronologjik krijoi terren për spekulime dhe manipulime politike.

Studimi i ri gjenetik nuk “provon” teorinë ilire në mënyrë të thjeshtëzuar. Identitetet etnike të lashtësisë nuk përputhen automatikisht me kombet moderne. Por të dhënat mbështesin fuqishëm idenë se shqiptarët u formuan nga popullsi që kanë jetuar vazhdimisht në Ballkanin Perëndimor që nga lashtësia.

Vazhdimësia Gjenetike në Ballkanin Perëndimor

Ndoshta përfundimi më i rëndësishëm i studimit është prova për një vazhdimësi të gjatë gjenetike në Ballkanin Perëndimor.

Studiuesit zbuluan se shqiptarët modernë janë gjenetikisht më afër popullsive të lashta nga rajonet që përkojnë afërsisht me Shqipërinë, Kosovën, Malin e Zi dhe pjesë të Maqedonisë së Veriut.

Kjo vazhdimësi duket veçanërisht e fortë nga periudha romake dhe Antikiteti i Vonë deri në Mesjetë.

Me fjalë të tjera, pavarësisht pushtimeve, luftërave, romanizimit, sundimit bizantin, migrimeve sllave dhe pushtimit osman, një pjesë e konsiderueshme e popullsisë mbeti gjenetikisht e qëndrueshme në rajon.

Studiuesit identifikuan gjithashtu një vazhdimësi të fortë midis popullsive të Epokës së Hekurit në Ballkanin Perëndimor dhe shqiptarëve modernë.

Kjo nuk do të thotë se shqiptarët mbetën “të pastër” apo të izoluar. Ashtu si të gjithë popujt evropianë, shqiptarët kanë përjetuar përzierje dhe ndryshime demografike. Por profili bazë gjenetik ka treguar një qëndrueshmëri të jashtëzakonshme.

Studimi rrëzon kështu teoritë më të vjetra që pretendonin se shqiptarët u zhvendosën në Ballkan gjatë Mesjetës nga rajone të tjera.

Përkundrazi, provat tregojnë për një etnogjenezë lokale ballkanike.

Ndikimi i Migrimeve Sllave

Një nga pyetjet qendrore historike lidhet me ardhjen e popullsive sllave në Ballkan gjatë shekujve VI dhe VII. Këto migrime transformuan pjesën më të madhe të Evropës Juglindore si në aspektin gjuhësor, ashtu edhe demografik. Shumica e popujve modernë ballkanikë kanë shkallë të ndryshme të trashëgimisë gjenetike sllave.

Studimi konfirmon se edhe shqiptarët kanë përthithur elementë sllavë. Megjithatë, kjo përqindje rezulton më e ulët sesa në shumë popullsi fqinje.

Ky përfundim përputhet me provat historike dhe gjuhësore që sugjerojnë se komunitetet shqiptare mbijetuan në zona malore dhe relativisht të izoluara, ku ruajtën gjuhën dhe identitetin e tyre kulturor pavarësisht presioneve të jashtme.

Studiuesit theksojnë se shqiptarët formojnë një grup gjenetik të veçantë që nuk mund të shpjegohet vetëm nga popullsitë sllave mesjetare.

Përkundrazi, shqiptarët duket se rrjedhin kryesisht nga një bazë para-sllave ballkanike, e përzier më vonë me ndikime sllave.

Ky përfundim është i rëndësishëm sepse mbështet idenë se gjuha shqipe ka mbijetuar nga lashtësia dhe nuk është produkt i një migrimi të vonshëm.

Roli i Gjeografisë

Gjeografia ka luajtur një rol të madh në mbijetesën dhe vazhdimësinë shqiptare. Terrenet malore të Shqipërisë veriore, Kosovës dhe Maqedonisë Perëndimore kanë shërbyer shpesh si strehë gjatë periudhave të pushtimeve dhe trazirave.

Gjatë historisë së Ballkanit, shoqëritë malore kanë ruajtur më mirë gjuhët dhe traditat e vjetra sesa popullsitë e qendrave të mëdha perandorake. Rezultatet e studimit përputhen me vëzhgimet antropologjike mbi qëndrueshmërinë e komuniteteve malore.

Kjo ndihmon të shpjegohet edhe pse shqipja ruajti tipare unike indo-evropiane që mungojnë në gjuhët sllave fqinje. Vetë mbijetesa e gjuhës shqipe ka qenë gjithmonë një nga argumentet më të forta për vazhdimësinë historike. Gjenetika tani shton një shtresë të re provash në mbështetje të kësaj vazhdimësie.

Bashkësia Geg–Tosk

Të dy grupet lidhen me një bazë të përbashkët: vazhdimësinë e popullsive paleo-ballkanike të Bronxit të Vonë dhe Epokës së Hekurit në Ballkanin Perëndimor. Pra, sipas këtij fragmenti, shqiptarët e sotëm — përfshirë Gegë dhe Toskë — rrjedhin kryesisht nga një bërthamë e lashtë vendëse ballkanike, e ruajtur më fort në trevat shqiptare sesa në disa rajone fqinje.

Dallimet Geg–Tosk nuk paraqiten në këtë pjesë si ndarje të mëdha gjenetike, por më tepër si dallime të brendshme rajonale brenda së njëjtës popullsi shqiptare. Gegët, në veri, dhe Toskët, në jug, mund të kenë pasur ndikime të ndryshme historike, gjeografike e kulturore, por fragmenti thekson vazhdimësinë e përbashkët më shumë sesa ndarjen.

Ky studim, nga sa tregon fragmenti, mbështet idenë se Gegët dhe Toskët nuk janë dy origjina të ndara, por dy variante historiko-gjeografike të një trungu të përbashkët shqiptar, me rrënjë të forta në Ballkanin Perëndimor të lashtë.

ADN-ja e Lashtë dhe Çështja Ilire

Pyetja që shumë lexues shtrojnë menjëherë është e thjeshtë: A provon studimi se shqiptarët janë ilirë?

Shkencërisht, përgjigjja është më komplekse. Identitetet etnike të lashtësisë nuk mund të barazohen drejtpërdrejt me kombet moderne. Vetë ilirët nuk përbënin një popull të vetëm të unifikuar, por një grup të gjerë fisesh që banonin në Ballkanin Perëndimor.

Ajo që demonstron studimi është se shqiptarët modernë trashëgojnë një pjesë të madhe të ADN-së së tyre nga popullsi të lashta të Ballkanit Perëndimor, në territore që historikisht lidhen me fiset ilire. Kjo përbën mbështetjen më të fortë shkencore deri tani për një formë të vazhdimësisë ilire.

Megjithatë, studiuesit shmangin terminologjinë nacionaliste. Gjenetika mund të identifikojë vazhdimësinë e popullsive, por nuk mund të përcaktojë me siguri absolute gjuhën apo identitetin etnik.

Por kur vazhdimësia gjenetike përputhet me gjeografinë, arkeologjinë dhe gjuhësinë, atëherë pesha e provave bëhet shumë e fortë.

Gjuha dhe Identiteti

Një nga implikimet më të rëndësishme të studimit lidhet me gjuhën shqipe. Shqipja është një degë më vete e familjes indo-evropiane. Ajo nuk i përket degëve sllave, greke apo romane.

Gjuhëtarët kanë argumentuar prej kohësh se shqipja u zhvillua brenda Ballkanit dhe ruan shtresa të huazimeve latine që datojnë që nga periudha romake. Kjo sugjeron se komunitetet shqipfolëse kanë qenë të pranishme në Ballkan që gjatë Perandorisë Romake.

Tani, provat gjenetike e përforcojnë këtë interpretim. 

Studiuesit argumentojnë se paraardhësit e shqiptarëve formuan një popullsi të dallueshme në Ballkanin Perëndimor përpara se shqiptarët të përmendeshin në burimet bizantine të Mesjetës.

Kjo mbështet idenë se identiteti shqiptar u zhvillua gradualisht nga popullsi lokale ballkanike dhe jo nga një migrim i papritur.

Një Sfidë për Mitet Politike

Ballkani ka vuajtur shpesh nga historia e politizuar. Narrativat konkurruese kombëtare janë përpjekur të monopolizojnë lashtësinë për të justifikuar pretendime moderne territoriale dhe politike. Studimi i ri sfidon mitet e thjeshta nacionaliste nga të gjitha anët.

Së pari, ai tregon se popullsitë ballkanike janë thellësisht të ndërlidhura gjenetikisht. Asnjë komb modern ballkanik nuk është “i pastër” apo i izoluar nga fqinjët. Së dyti, ai demonstron se vazhdimësia dhe përzierja ekzistojnë njëkohësisht.

Së treti, ai konfirmon se shqiptarët kanë rrënjë të thella në Ballkanin Perëndimor, që paraprijnë migrimet sllave.

Për historiografinë shqiptare, studimi përfaqëson një përforcim të rëndësishëm shkencor të tezave tradicionale të vazhdimësisë. Për studimet ballkanike në përgjithësi, ai nxit një largim nga narrativat politike drejt një historie të bazuar mbi prova.

Kufizimet e Studimeve Gjenetike

Megjithëse shumë i rëndësishëm, studimi ka edhe kufizimet e veta. Gjenetika nuk mund të përcaktojë e vetme etninë, gjuhën apo kulturën. Identiteti njerëzor formohet nga shumë faktorë përtej ADN-së.

Popullsitë e lashta kanë qenë vetë të ndryshueshme dhe të përziera. Kulturat arkeologjike nuk përputhen gjithmonë me grupet etnike. Për më tepër, Ballkani ka përjetuar migrime, luftëra dhe lëvizje popullsish për mijëra vjet.

Vetë autorët e studimit bëjnë thirrje për kujdes në interpretimet politike të rezultateve.

Megjithatë, ADN-ja e lashtë është bërë një nga mjetet më të fuqishme për rindërtimin e historisë njerëzore. Kur kombinohet me gjuhësinë, arkeologjinë dhe burimet historike, ajo mund të ndriçojë procese historike që më parë mbeteshin të fshehura.

Pse Ka Rëndësi Ky Studim

Rëndësia e këtij kërkimi shkon përtej Shqipërisë.

Ballkani mbetet një nga rajonet më të debatueshme historikisht në Evropë. Çështjet e identitetit, vazhdimësisë dhe migrimeve vazhdojnë të ndikojnë diskursin politik edhe sot. Studime shkencore si ky ndihmojnë në zëvendësimin e miteve me prova.

Për shqiptarët, rezultatet ofrojnë mbështetje të fortë për thellësinë historike të pranisë së tyre në Ballkanin Perëndimor.

Për historianët, studimi demonstron se bashkëpunimi ndërdisiplinor mund të transformojë kuptimin tonë për botën e lashtë.

Dhe për publikun e gjerë, ai kujton se identiteti është njëkohësisht i lashtë dhe në zhvillim.

Historia e shqiptarëve nuk është histori izolimi, por mbijetese: mbijetesa e një populli ballkanik përmes pushtimit romak, invazioneve barbare, sundimit bizantin, migrimeve sllave, pushtimit osman dhe nacionalizmave moderne. Provat e reja gjenetike nuk i japin fund debatit historik. Por ato e ndryshojnë atë në mënyrë thelbësore.

Për herë të parë, çështja e origjinës së shqiptarëve nuk mbështetet vetëm te legjendat, kronikat apo interpretimet politike. Ajo mbështetet edhe në vetë gjurmën biologjike të popullsisë. Dhe kjo gjurmë tregon qartë drejt rrënjëve të thella dhe të qëndrueshme të shqiptarëve në Ballkanin Perëndimor që nga lashtësia.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Maj 2026

“Il Popolo Romano” ka botuar, të dielën e 28 qershorit 1903, në faqen n°3, një shkrim asokohe rreth dëbimit të publicistit të njohur shqiptar Dervish Hima nga Roma, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Dëbimi i një gazetari të huaj.

Dervish Hima, 35 vjeç, shtetas shqiptar, publicist, pasi mori pjesë në Kongresin e mbajtur nga bashkatdhetarët e tij në Napoli, erdhi në Romë, ku mbërriti me datë 14 të këtij muaji dhe mori dhomën nr. 19 në Hotelin “Genève” në rrugën “Via della Vite 29”.

Ai kalonte shumë orë të ditës në kafenenë “Aragno”.

Mbrëmjen e kaluar, pasi ministri i Brendshëm kishte urdhëruar dëbimin e tij, një delegat i Kuesturës Qendrore dhe dy agjentë të Sigurimit të Shtetit u paraqitën në Hotel “Genève” dhe, ndërsa Dervishi po kthehej në hotel, e ftuan të paraqitej në Kuesturë, ku iu komunikua dekreti i dëbimit.

Valixhet që Dervishi kishte në hotel u morën nga agjentët e Sigurimit të Shtetit.

Në orën 21:15, Dervishi u nis nga Roma ; delegati i Sigurimit të Shtetit Marroni dhe dy agjentë e shoqëruan deri në Modanë.

Studim nga Rafael Floqi

“Përcaktimi i një kufiri të drejtë kombëtar midis Malit të Zi dhe Shqipërisë, si dhe midis Shqipërisë dhe shteteve të tjera kufitare me të, është një domosdoshmëri parësore për paqen e ardhshme të Ballkanit.” Prill 1919

Kush ishte kol. Sherman Miles (1880–1966) dhe pse po ndalemi tek ai.

Sherman Miles ishte një nga figurat më të rëndësishme amerikane që u përfshi drejtpërdrejt në çështjen shqiptare dhe malazeze pas Luftës së Parë Botërore. Oficer karriere, diplomat dhe ekspert i inteligjencës ushtarake, ai luajti një rol të veçantë në Ballkan gjatë viteve 1919–1920, në një periudhë kur fati i Shqipërisë diskutohej në tryezat ndërkombëtare të paqes.

I lindur më 1882 dhe djali i gjeneralit të famshëm amerikan Nelson A. Miles, Sherman Miles u diplomua në Akademinë Ushtarake të West Point-it dhe ndërtoi një karrierë të rëndësishme në ushtrinë amerikane, duke arritur më vonë gradën e gjeneral majorit. Ai shërbeu si atashe ushtarak, vëzhgues diplomatik dhe më pas si drejtues i inteligjencës ushtarake amerikane në prag të sulmit mbi Attack on Pearl Harbor.

Gjatë Luftës së Parë Botërore dhe periudhës së pasluftës, Miles bashkëpunoi ngushtë me qarqet diplomatike amerikane të lidhura me Presidentin Woodrow Wilson dhe me projektin wilsonian për vetëvendosjen e kombeve në Evropë. Në vitin 1919 ai u dërgua në Ballkan si pjesë e misionit amerikan pranë Konferencës së Paqes në Paris, me detyrën për të hetuar situatën politike dhe etnike në Shqipëri dhe Mal të Zi.

Miles udhëtoi në terren në një kohë trazirash të mëdha, duke vëzhguar nga afër konfliktet, pushtimet dhe tensionet në rajon. Raportet e tij iu dërguan drejtpërdrejt delegacionit amerikan në Paris dhe u bënë pjesë e dokumenteve zyrtare diplomatike amerikane, të njohura si Foreign Relations of the United States (FRUS).

Një nga momentet më domethënëse ndodhi më 24 maj 1919, kur Miles raportoi para Komisionarëve Amerikanë pas kthimit nga Mali i Zi dhe Shqipëria. Në procesverbalet e delegacionit amerikan thuhet:

“Koloneli Sherman Miles hyri në mbledhje për të diskutuar me Komisionarët disa aspekte të situatës malazeze dhe shqiptare.”

Raportimet e tij përshkruanin paqëndrueshmërinë në rajon, praninë ushtarake serbe dhe tensionet që kërcënonin drejtpërdrejt të ardhmen e Shqipërisë. Ai paralajmëroi për ambiciet territoriale në Adriatik dhe shprehu skepticizëm ndaj marrëveshjeve sekrete të kohës së luftës, sidomos ndaj Traktati i Londrës, i cili parashikonte përfitime territoriale për Italinë në dëm të sovranitetit shqiptar.

Në raportet e tij, Miles mbështeti parimin e vetëvendosjes të promovuar nga Wilson dhe u tregua kritik ndaj planeve për copëtimin e Shqipërisë. Për këtë arsye, ai fitoi respekt në qarqet nacionaliste shqiptare, ku shihej si një zë relativisht i favorshëm për ruajtjen e pavarësisë shqiptare.

Ai raportoi gjithashtu mbi dhunën ndaj shqiptarëve në zonat nën kontroll serb dhe mbi lëvizjet ushtarake në kufijtë veriorë të Shqipërisë. Burime të mëvonshme përmendin se Miles kishte mbledhur dëshmi nga refugjatë shqiptarë në Shkodër lidhur me masakrat dhe spastrimet etnike në Mal të Zi dhe Kosovë gjatë viteve 1919–1920.

Rëndësia historike e Sherman Miles qëndron pikërisht në faktin se misioni i tij përkoi me një nga momentet më kritike për mbijetesën e shtetit shqiptar. Vëzhgimet dhe raportet e tij ndihmuan në formësimin e qëndrimit amerikan ndaj çështjes shqiptare në Konferencën e Paqes dhe mbeten edhe sot burime me vlerë për studimet shqiptaro-amerikane mbi Ballkanin pas Luftës së Parë Botërore.

Rëndësia e raportimeve të Sherman Miles për Shqipërinë:

 Ai ishte një nga oficerët amerikanë që pa nga afër realitetin ballkanik dhe ndikoi në raportet amerikane.  Raportet e tij forcuan skepticizmin amerikan ndaj pretendimeve serbe dhe italiane në Adriatik. Ai mbështeti parimin wilsonian të vetëvendosjes së popujve. Informacionet e tij ndihmuan delegacionin amerikan të kuptonte rrezikun e zhdukjes së shtetit shqiptar pas luftës.  Në historiografinë shqiptare, Sherman Miles konsiderohet pjesë e rrethit amerikan që kontribuoi indirekt në mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë në Paris, së bashku me figura si Charles Richard Crane dhe ekspertë të “The Inquiry”.

Dokumenti që po ju paraqesim nga Konferenca e Paqes në Paris është jashtëzakonisht i rëndësishëm për të kuptuar mënyrën se si administrata e Pres. Woodrow Wilson dhe delegacioni amerikan e shihnin çështjen shqiptare në maj të vitit 1919. Ai lidhet drejtpërdrejt me debatet mbi të ardhmen e Shqipërisë dhe Malit të Zi gjatë Konferencës së Paqes në Paris.

Sherman Miles dhe Presidenti Woodrow Wilson

Sherman Miles dhe Woodrow Wilson kishin një marrëdhënie të rëndësishme profesionale gjatë periudhës së Konferencës së Paqes në Paris më 1919, sidomos në çështjet e Ballkanit dhe të vetëvendosjes së kombeve.

Sherman Miles ishte një oficer amerikan i ushtrisë dhe pjesë e “American Commission to Negotiate Peace”, delegacioni amerikan i dërguar nga Presidenti Wilson në Paris. Ai shërbeu si hetues dhe vëzhgues në terren në Ballkan dhe Europën Qendrore, duke raportuar drejtpërdrejt mbi realitetin etnik, politik dhe ushtarak në rajon.

Wilson, nga ana tjetër, po përpiqej të zbatonte parimin e vetëvendosjes së popujve, të shpallur në programin e tij të famshëm të “14 Pikave”. Ai kundërshtoi Traktatin sekret të Londrës të vitit 1915, i cili parashikonte copëtimin e Shqipërisë midis Italisë, Greqisë dhe Serbisë/Jugosllavisë.

Në këtë kontekst, raportet e Sherman Miles kishin ndikim praktik mbi vendimmarrjen amerikane. Miles udhëtoi në Mal të Zi, Shqipëri dhe zona të tjera të Ballkanit për të vlerësuar situatën reale politike dhe etnike. Në maj 1919 ai raportoi mbi gjendjen në Mal të Zi dhe ndikimin serb në rajon. Një nga aspektet më të rëndësishme ishte se Miles mbështeti idenë që kufijtë të përcaktoheshin sipas vullnetit të popullsive lokale dhe jo vetëm sipas marrëveshjeve sekrete të Fuqive të Mëdha. Në rastin e Karintisë ai ndikoi që SHBA të mbështeste një plebishit popullor mbi bazën e vetëvendosjes.

Në çështjen shqiptare, edhe pse nuk ishte figura kryesore politike si Charles R. Crane apo vetë Wilson, Sherman Miles ishte pjesë e rrjetit amerikan që mblidhte informacion në terren për të kundërshtuar pretendimet italiane dhe jugosllave ndaj Shqipërisë. Raportet e tilla ndihmuan delegacionin amerikan të kuptonte se Shqipëria kishte një identitet kombëtar dhe nuk duhej ndarë.

Një moment interesant dokumentohet në FRUS (Foreign Relations of the United States), ku më 24 maj 1919 Col. Sherman Miles u thirr në mbledhjen e komisionerëve amerikanë për të diskutuar “certain phases of the Montenegrin and Albanian situation”. Kjo tregon se Wilson dhe delegacioni amerikan i konsideronin raportet e tij të rëndësishme për politikën amerikane në Ballkan.

Më vonë në karrierën e tij, Sherman Miles vazhdoi të shërbente në inteligjencën ushtarake dhe në detyra diplomatike. Gjatë Lufta e Dytë Botërore, ai u bë një figurë e rëndësishme në inteligjencën e Ushtrisë Amerikane dhe përfundimisht mbajti postin e Ndihmës Shefit të Shtabit për Inteligjencën (G-2) në Departamentin e Luftës. Ai doli në pension me gradën Gjeneral Major.

Në  thelb: Wilson formuloi vizionin politik dhe moral të vetëvendosjes, Sherman Miles siguroi informacionin praktik nga terreni, raportet e Miles ndihmuan SHBA-në të formonte një qëndrim më realist ndaj Ballkanit dhe Shqipërisë në Paris.

Për Shqipërinë, kjo marrëdhënie indirekte Wilson–Miles ishte pjesë e mekanizmit që ndihmoi në mbrojtjen e integritetit territorial shqiptar në Konferencën e Paqes

“Dokumente që lidhen me Marrëdhëniet e Jashtme të Shteteve të Bashkuara, Konferenca e Paqes në Paris, 1919, Vëllimi XII”

“Konferenca e Paqes në Paris 184.01802/14”

“Nënkoloneli Sherman Miles drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të Komisionit për Negocimin e Paqes (Grew)”

“Raporti Nr. 23”

“Paris, 19 maj 1919.”

1. “Në përputhje me udhëzimet tuaja telegrafike të 22 prillit, unë shkova në Mal të Zi dhe bashkëpunova në hetimin e gjendjes atje me Kontin de Salis, Ministrin Britanik pranë Vatikanit.
2. Në nëntor 1917 u mbajtën të ashtuquajturat zgjedhje të Podgoricës. Ka shumë të ngjarë që rezultati i këtyre zgjedhjeve të jetë ndikuar, siç ka ndodhur gjithmonë në Mal të Zi, nga fuqia ushtarake që qëndronte pas partisë fituese. Në çdo rast, partia pro-serbe fitoi zgjedhjet, formoi qeverinë dhe burgosi udhëheqësit e partive kundërshtare. Edhe kjo, me sa duket, nuk e kënaqi qeverinë në Beograd dhe rreth datës 20 prill 1918 serbët kryen një grusht shteti të heshtur dhe larguan të gjithë zyrtarët malazezë. Vendi tani nominalisht është nën një ‘Ministër-Delegat’ civil nga Beogradi, i cili rastësisht kishte lindur malazez, por ishte arsimuar dhe kishte jetuar gjithë jetën e tij në Serbi. Nën të janë pesë prefektë në pesë distriktet e vendit — të gjithë serbë. Në Cetinë ndodhet gjithashtu një Gjeneral Major serb, i cili më la të kuptoja se ishte nën Guvernatorin e vërtetë të Malit të Zi. Vendi është padyshim nën kontrollin ushtarak serb dhe unë dyshoj se Gjenerali ushtron pushtetin e vërtetë.
3. Në afërsi të Tivarit ka grupe të vogla ruajalistësh malazezë, të ndihmuar nga shqiptarët vendas, të cilët po kundërshtojnë në mënyrë të dobët si qeverinë serbe ashtu edhe trupat aleate në bregdet. Përveç kësaj, vendi është i qetë. Civilët malazezë, të cilët tradicionalisht kanë mbajtur armë, po çarmatosen nga serbët. Ka disa qindra të rinj malazezë nën stërvitje ushtarake serbe.
4. Do të ishte absolutisht e pamundur të përcaktoheshin dëshirat reale politike të malazezëve, përveçse nën një pushtim britanik ose amerikan të vendit. Edhe atëherë, një plebishit do të duhej të zhvillohej në kushte që do t’u lejonin njerëzve të kuptonin shumë qartë saktësisht se çfarë mund të prisnin nga bashkimi me Serbinë, bashkimi me Jugosllavinë ose nga pavarësia, dhe nën çfarë garancish. Duke qenë se kjo duket praktikisht e papranueshme, unë konsideroj se zgjidhja më e mirë e çështjes malazeze është njohja nga Fuqitë e Mëdha e përfshirjes së Malit të Zi në shtetin jugosllav, nën garanci nga Jugosllavia se autonomia lokale do të jepet dhe ruhet në Mal të Zi. Është pothuajse e sigurt se edhe në këto kushte serbët do të përdorin mjete represioni për kontroll politik në Mal të Zi; por nga ana tjetër, masa të ashpra represive nuk do t’u shpërblehen kurrë serbëve, sepse ata kanë të bëjnë me një popull luftarak dhe malor. Besoj se brenda një kohe relativisht të shkurtër malazezët do të arrijnë nivelin e tyre natyror politik dhe se vendi në tërësi do të përfitojë nga mbrojtja e fituar përmes përfshirjes në Jugosllavi dhe nga kontakti i drejtpërdrejtë me qytetërimin më të zhvilluar të shteteve të tjera jugosllave.
5. Ka edhe dy zgjidhje të tjera. Njëra është të braktiset Mali i Zi tërësisht nën kontrollin serb, gjë që do të ishte një krim politik. Tjetra është rikrijimi i Malit të Zi si shtet i pavarur. Mendoj se kjo zgjidhje e fundit do të ishte pothuajse po aq gabim sa e para, si për faktin se distrikti i varfër malor i quajtur Mali i Zi është gjeografikisht i papërshtatshëm për pavarësi të vetë qëndrueshme, ashtu edhe sepse nuk ekziston asnjë qeveri e mundshme për një Mal të Zi të pavarur përveç dinastisë së Mbretit Nikolla. Natyrisht është e pamundur, pa një plebishit, të dihet se çfarë mendojnë vërtet malazezët për Mbretin Nikolla, por të gjitha treguesit duket se tregojnë se ai është diskredituar dhe përçmuar nga shumica e popullit të tij. Në rastin më të mirë, dinastia e tij është mbështetur besnikërisht vetëm nga ‘Pesë Fiset’ rreth Njegoshit dhe Cetinës. Ai vetë ka qenë një intrigant famëkeq gjatë gjithë karrierës së tij dhe malazezët nuk do ta falin kurrë për humbjen e Lovçenit dhe pushtimin e mëvonshëm austriak të Malit të Zi. Më e keqja nga të gjitha, ai është një njeri i moshuar dhe djemtë e tij janë të degjeneruar, krejtësisht të papërshtatshëm për të sunduar.
6. Përfshirja në Mal të Zi e territorit shqiptar të Pejës me Traktatin e Bukureshtit të vitit 1913 ka çuar në masakra dhe deportime të shqiptarëve dhe, nëse nuk korrigjohet, do të jetë një burim i vazhdueshëm trazirash në të ardhmen. Shqiptari dhe sllavi i jugut janë kaq të ndryshëm në të gjitha karakteristikat racore dhe armiqësia e tyre racore është kaq e vjetër, saqë është e pamundur që ata të jetojnë së bashku në mënyrë paqësore brenda të njëjtëve kufij politikë. Përcaktimi i një kufiri të drejtë kombëtar midis Malit të Zi dhe Shqipërisë, si dhe midis Shqipërisë dhe shteteve të tjera kufitare me të, është një domosdoshmëri parësore për paqen e ardhshme të Ballkanit.
7. Prandaj, unë do të sugjeroja që zgjidhja e çështjes malazeze të jetë përfshirja e Malit të Zi në Jugosllavi, nën garancitë jugosllave të autonomisë dhe të drejtave politike, të cilat duhet të jenë, në përpjesëtim me popullsinë malazeze, të barabarta me ato të serbëve, kroatëve dhe sllovenëve. Unë gjithashtu do të rekomandoja fuqimisht që kufiri politik midis Malit të Zi dhe Shqipërisë të përcaktohet me kujdes sipas vijave të kombësive historike, të modifikuara kur është e nevojshme nga konsideratat gjeografike, por kurrë duke favorizuar njërin popull ose tjetrin për rolin që mund të kenë luajtur ose jo gjatë luftës.”
8. Signed July 28 (August 10), 1913, British and Foreign State Papers, vol. cvii, p. 658.↩

Burimi origjinal ndodhet në serinë zyrtare të Departamentit Amerikan të Shtetit:
Foreign Relations of the United States (FRUS), Paris Peace Conference, 1919, Volume XI

Foto :Masakra ndaj shqiptarëve në Plavë Guci

Fundi i idesë së pavarësisë të Malit të Zi

Mali i Zi ishte i vetmi shtet fitimtar i Luftës së Parë Botërore që humbi pavarësinë pas vitit 1918, kur u pushtua nga ushtria serbe dhe u përfshi në projektin e Serbisë së Madhe. Fuqitë Aleate, veçanërisht Franca dhe Shtetet e Bashkuara, besonin se shumica e malazezëve mbështesnin bashkimin me Jugosllavinë, megjithëse kishin shumë pak njohuri reale për gjendjen politike dhe opinionin e popullsisë në terren. Për Aleatët, bashkimi shihej si një zgjidhje strategjike për stabilitetin e Ballkanit dhe për frenimin e ndikimit italian në rajon.

Në mars 1919, pas raportimeve për shtypje dhe konflikte në Mal të Zi, u dërgua një komision hetimor anglo-amerikan me kolonelin amerikan Sherman Miles dhe diplomatin britanik kont de Salis. Miles, i cili po hetonte edhe mizoritë ndaj shqiptarëve në Guci, arriti në përfundimin se popullsia nuk mund të shprehte lirshëm dëshirën e saj nën kontrollin serb. Megjithatë, pavarësisht dyshimeve mbi vullnetin real të malazezëve, Aleatët vazhduan të mbështesnin bashkimin e Malit të Zi me Jugosllavinë, duke lënë në hije çështjen e pavarësisë së tij.

Por pavarësisht grindjeve mes “shkjesh” shqiptarët ishin viktima të veprimit armiqësor të dy palëve.

Masakrat serbo malazeze mbi shqiptarët

Përndjekja e shqiptarëve në Mbretërinë Jugosllave përfshinte vrasje masive, ekzekutime, djegie fshatrash, plaçkitje, përdhunime, tortura, burgosje, deportime dhe dëbime të detyruara të shqiptarëve, të kryera nga forcat ushtarake dhe paraushtarake gjatë gjithë periudhës së sundimit të Mbretërisë së Jugosllavisë.

Foto :Dy malësorë nga Plava njeri i konvertuar në malazez

Këto mizori pasuan masakrat e mëparshme ndaj shqiptarëve gjatë Luftës së Parë Botërore dhe masakrat kundër shqiptarëve gjatë Luftërave Ballkanike , të kryera nga forcat serbe, malazeze dhe jugosllave. Sipas historianes Miranda Vickers, midis 200,000 dhe 300,000 shqiptarë u dëbuan nga Jugosllavia gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, ndërsa Noel Malcolm vlerëson se numri ishte midis 90,000 dhe 150,000.

Hoti

Më 25 dhjetor 1919, komandanti malazez Savo Pjetri mbërriti në Hot, në krahinën e Kushës në Gjytetëz, së bashku me ushtrinë e tij. U arrestuan 72 shqiptarë, të cilët u dërguan në Prekaliaj, ku u mbajtën gjatë gjithë natës dhe më pas u ekzekutuan mëngjesin tjetër. Trupat e tyre u hodhën në një varr masiv, me shpresën për të fshehur krimin. Më 7 dhjetor 2019, të afërmit e familjes Hoti në SHBA organizuan një përkujtimore për viktimat.

Plava dhe Gucia

Më 25 mars 1919, Komiteti i Kosovës i dërgoi një raport në gjuhën frënge Foreign Office-it britanik, ku raportonte se ndërmjet 17–23 shkurtit 1919, trupat serbo-malazeze masakruan popullsinë e Plavës dhe Gucisë. Sipas raportit, deri në mars të vitit 1919, autoritetet jugosllave kishin masakruar 333 gra, fëmijë dhe pleq shqiptarë.

Rozhaja

Gjatë muajit shkurt 1917, trupat serbo-malazeze masakruan 700 shqiptarë në Rozhajë dhe 800 të tjerë në rajonin e Gjakovës, ndërsa përdorën artileri për të shkatërruar 15 fshatra në Rugovë.

Sipas gazetës shqiptare Dajti të datës 7 nëntor 1924 dhe të dhënave të nxjerra nga Arkivi i Komitetit për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës, ndërmjet viteve 1918–1921 kanë ndodhur disa masakra kundër popullsisë shqiptare.

Departamenti Amerikan i Shtetit raportoi për masakra të përhapura në Mal të Zi në maj të vitit 1919. Informacioni ishte siguruar nga refugjatë shqiptarë në Shkodër dhe ishte mbledhur nga nënkoloneli Sherman Miles.

Sipas raportit, masakrat kishin përfunduar dhe Mali i Zi ishte “pastruar tërësisht” nga shqiptarët dy muaj përpara vizitës së tij në provincë. Sipas refugjatëve shqiptarë, rreth 30,000 shqiptarë ishin vrarë në Mal të Zi deri në maj 1919. Ndërkohë, Misioni Britanik në Shkodër e vlerësonte këtë shifër midis 18,000 dhe 25,000 viktimave.

Ja dhe njё dokumenti tjetër specifik:
Minutes of the Daily Meetings of the Commissioners Plenipotentiary, May 24, 1919

Procesverbalet e Mbledhjeve të Përditshme të Komisionerëve Fuqiplotë,

24 maj 1919

• Të pranishëm:
o Z. Lansing
o Z. White
o Gjeneral Bliss
o Z. Herter

Me kërkesë të Komisionerëve, Koloneli Sherman Miles hyri në mbledhje për të diskutuar me Komisionerët disa aspekte të situatës malazeze dhe shqiptare. Koloneli Miles, i cili sapo ishte kthyer nga Mali i Zi, paraqiti një përmbledhje të shkurtër mbi kushtet aktuale në Mal të Zi, ashtu siç i kishte vëzhguar vetë, së bashku me një përshkrim të shkurtër të ngjarjeve që kishin çuar në gjendjen e tanishme.

Kur u pyet se çfarë zgjidhjeje propozonte për situatën malazeze, Koloneli Miles deklaroi se mendonte që zgjidhja e vetme e mundshme ishte bashkimi i Malit të Zi me Jugosllavinë, me kusht që t’i garantohej një shkallë autonomie në raport me popullsinë e tij, e ngjashme me atë që u ishte dhënë kroatëve dhe sllovenëve.

Koloneli Miles gjithashtu mendonte se kufijtë midis Shqipërisë dhe Malit të Zi duhej të rishikoheshin sipas vijave të qarta kombëtare, pa marrë parasysh interesat e veçanta të ndonjë influence të jashtme dhe pa marrë parasysh veprimet e fundit të serbëve, të cilat kishin shkaktuar largimin e shqiptarëve nga disa distrikte jugore të Malit të Zi.

Raportet e Kolonelit Miles mbi Malin e Zi dhe Shqipërinë

Lidhur me Shqipërinë, Koloneli Miles përshkroi shkurtimisht formën e saj fisnore të qeverisjes dhe vështirësitë e mëdha që ajo kishte për të ruajtur rendin brenda kufijve të saj pa mbrojtjen ose ndihmën e ndonjë fuqie të madhe të jashtme.

Ai mendonte se Shqipëria duhej të ishte një shtet i pavarur, por se duhej të ishte nën mandatin ose të Anglisë ose të Shteteve të Bashkuara.

Sipas pikave kryesore historike të dokumenti:

• Koloneli Sherman Miles, sapo i kthyer nga Mali i Zi, raportoi para komisionerëve amerikanë mbi gjendjen në Mal të Zi dhe Shqipëri.
• Ai kërkoi që kufijtë mes Shqipërisë dhe Malit të Zi të rishikoheshin mbi baza etnike (“along clearly defined nationalistic lines”), pa u ndikuar nga interesat e fuqive të jashtme.
• Miles kritikoi veprimet serbe në jug të Malit të Zi që kishin sjellë largimin e shqiptarëve nga disa zona.
• Për Shqipërinë, ai argumentoi se duhej të mbetej shtet i pavarur, por për shkak të strukturës fisnore dhe dobësisë administrative, sipas tij, kishte nevojë për mbrojtjen e një fuqie të madhe.
• Ai propozoi që Shqipëria të vendosej nën mandat britanik ose amerikan.

Ky është një nga dokumentet ku shfaqet qartë ideja e një mandati amerikan mbi Shqipërinë — koncept që lidhej me frymën wilsoniane të “vetëvendosjes”, por edhe me skepticizmin amerikan mbi aftësinë e shtetit shqiptar për të mbijetuar vetëm pas Luftës së Parë Botërore.

Ky formulim tregon:

1. Njohjen e parimit të pavarësisë shqiptare nga delegacioni amerikan;
2. Frikën nga copëtimi i Shqipërisë nga Italia, Serbia dhe Greqia;
3. Besimin se vetëm një fuqi “neutrale” si SHBA ose Britania mund ta mbronte Shqipërinë.

Charles Richard Crane ndihmoi në formësimin politik të vizionit wilsonian, ndërsa Nënkoloneli Sherman Miles siguroi vëzhgimet nga terreni që forcuan skepticizmin amerikan ndaj ambicieve territoriale serbe dhe italiane në Shqipëri.”

Dokumenti gjithashtu lidhet edhe me ndikimin e Charles Richard Crane në qarqet wilsoniane. Crane dhe rrjeti i tij në Paris kishin shtyrë vazhdimisht idenë që Shqipëria të mos binte nën kontrollin italian. Pikëpamjet e Miles përputhen me frymën anti-imperialiste që Crane promovonte pranë Wilsonit.

Biblografia

Foreign Relations of the United States (FRUS), Paris Peace Conference, 1919, Volume XI

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv11

Minutes of the Daily Meetings of the Commissioners Plenipotentiary, May 24, 1919https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv11/d184?

Po aty  162, note by Nicolson, 5 March 1919; FO 608/47, 167, note by Nicolson, 15 January 1919.

FO 371/3565, 328, Derby to Balfour, 5 January 1919.  Derby was translating Pichon’s words.  Ibid., 330, Pichon to Derby, 4 January 1919.

The Papers of Woodrow Wilson, Volume 58, 267-68, Lansing to Wilson, 30 April 1919; ibid., Volume 59, 178n2, Day to Lansing, 6 May 1919.

FO 608/45, 398, Curzon to Balfour, 20 April 1919, with the terms of reference. 

Nicolson, Peacemaking 1919, 313, Diary, 15 April 1919.  Balfour subscribed to the prevailing view that “the majority of the Montenegrin people really desire to enter the Jugo-Slav State” but went on to admit “that we do not actually know the real wishes of the Montenegrin people.”  Link, The Papers of Woodrow Wilson, Volume 56, 394-95, Balfour to House, 28 March 1919.

FO 608/45, 424, 426, de Salis to Balfour, 7, 8 May 1919.  Nicolson: “Most unsatisfactory.  I fear our joint “mission of enquiry” has proved a fiasco.”  Ibid., 430, note by Nicolson, 14 May 1919. 

In a brief report, Miles restated his view that gauging opinion would be “absolutely impossible” during Serbian occupation but recommended recognition of Montenegro’s inclusion in Yugoslavia.  Ibid., 438, Political conditions in Montenegro, 19 May 1919.

“The end of Montenegro”, https://www.historyhamper.com/montenegro/?

Branko Horvat: The Kosovo Question, “Globus” Zagreb, 1988