(Thirrje historike për përgjegjësi kombëtare, bashkim strategjik dhe forcimin e Kosovës, Shqipërisë dhe hapësirës shqiptare në rrugën drejt një të ardhmeje evropiane)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Zëri i historisë dhe amaneti i brezave

Historia e një kombi nuk është vetëm kujtimi i së kaluarës; ajo është një thirrje e gjallë që vjen nga thellësia e shekujve dhe na kujton detyrimet që kemi ndaj vetes, ndaj atyre që na paraprinë dhe ndaj brezave që do të vijnë pas nesh. Ajo është zëri i të parëve tanë që na flet përmes sakrificave, vuajtjeve dhe përpjekjeve të pandërprera për liri, identitet dhe dinjitet.

Kombi shqiptar është një nga popujt më të lashtë të Evropës, një komb që gjatë rrjedhës së historisë ka përballuar stuhi të mëdha, pushtime të gjata, padrejtësi të shumta dhe përpjekje të vazhdueshme për dobësimin e qenies së tij kombëtare. Megjithatë, përballë çdo sfide, shqiptari ka ruajtur atë që është më e shenjta: gjuhën, kulturën, kujtesën historike dhe dashurinë për atdheun.

Në çdo periudhë të vështirë të historisë sonë, ka qenë pikërisht ndërgjegjja kombëtare ajo që e ka mbajtur gjallë shpirtin shqiptar. Në kohët kur mungonin liritë politike, kur padrejtësitë rëndonin mbi popullin tonë dhe kur ekzistenca jonë vihej në pikëpyetje, brezat tanë nuk hoqën dorë nga shpresa. Ata ruajtën besimin se një ditë drejtësia do të triumfonte dhe se populli shqiptar do të kishte vendin e tij të merituar mes kombeve të lira.

Sot, kur shikojmë rrugën e gjatë të kaluar, nuk mund të mos ndiejmë një emocion të thellë dhe një respekt të jashtëzakonshëm për të gjithë ata që sakrifikuan për këtë ditë. Pas çdo arritjeje që kemi sot qëndron një histori dhimbjeje, qëndrese dhe sakrifice. Pas çdo flamuri që valëvitet lirshëm qëndrojnë duart e atyre që e mbrojtën atë në ditët më të vështira.

Pavarësia e Kosovës, shteti shqiptar dhe lidhja e shqiptarëve me botën demokratike janë arritje të mëdha historike. Ato nuk erdhën rastësisht, por janë rezultat i një rrugëtimi të gjatë, ku ndërthuren përpjekjet politike, diplomatike, intelektuale dhe sakrificat e njerëzve të zakonshëm që bartën mbi vete peshën e historisë.

Por çdo arritje historike sjell me vete edhe një përgjegjësi të re. Liria nuk është vetëm një dhuratë që merret; ajo është një përgjegjësi që duhet ruajtur çdo ditë. Shteti nuk është vetëm një simbol; ai është një amanet që kërkon përkushtim, drejtësi dhe mençuri. Pavarësia nuk është vetëm një datë historike; ajo është një detyrë e përhershme për ta forcuar dhe zhvilluar vendin.

Sot, Kosova dhe Shqipëria ndodhen përpara një kapitulli të ri historik. Sfida jonë nuk është më vetëm mbijetesa kombëtare, por ndërtimi i shteteve të fuqishme, demokratike dhe të zhvilluara. Kjo kërkon institucione të qëndrueshme, sundim të ligjit, arsim cilësor, ekonomi të fuqishme, diplomaci profesionale dhe një kulturë politike ku interesi publik vendoset mbi interesat e ngushta.

Në këtë rrugëtim, uniteti kombëtar merr një kuptim të veçantë. Ai nuk është thirrje për të zhdukur dallimet apo mendimet e ndryshme, sepse demokracia ndërtohet mbi pluralizëm dhe debat. Por uniteti është aftësia për t’u bashkuar rreth çështjeve themelore: mbrojtjes së shtetit, zhvillimit të shoqërisë, ruajtjes së identitetit dhe garantimit të një të ardhmeje më të mirë për brezat e rinj.

Historia na ka mësuar se përçarjet e brendshme shpesh kanë qenë dobësi që të tjerët kanë tentuar t’i shfrytëzojnë. Prandaj, përgjegjësia jonë sot është të nxjerrim mësime nga e kaluara dhe të ndërtojmë një frymë të re bashkëpunimi, ku dallimet të shndërrohen në pasuri demokratike dhe jo në pengesa për interesin kombëtar.

Në emër të Zotit, në respekt të kujtimit të të gjithë atyre që sakrifikuan për lirinë tonë dhe me përgjegjësi ndaj brezave që do të vijnë, duhet të pyesim veten:

Çfarë po bëjmë sot që Kosova dhe Shqipëria të jenë më të forta nesër?

Kjo pyetje nuk i drejtohet vetëm institucioneve dhe udhëheqësve politikë. Ajo i drejtohet secilit prej nesh: intelektualëve, profesorëve, studentëve, të rinjve, sipërmarrësve, diplomatëve dhe çdo qytetari që e ndien veten pjesë të këtij rrugëtimi historik.

Sepse një komb nuk ndërtohet vetëm nga ata që shkruajnë historinë, por edhe nga ata që me punën e tyre të përditshme e bëjnë atë histori të vlefshme.

Kosova dhe Shqipëria janë jo vetëm trashëgimi e së kaluarës, por edhe amanet i së ardhmes.

Mësimet e historisë dhe detyrimi për unitet kombëtar

Historia e kombit shqiptar është një libër i madh i shkruar me përpjekje, sakrifica dhe qëndresë. Në çdo faqe të saj gjenden gjurmët e një populli që nuk pranoi të zhdukej përballë stuhive të kohës, që nuk lejoi të humbte gjuhën, kulturën dhe identitetin e tij, edhe atëherë kur rrethanat historike ishin jashtëzakonisht të vështira.

Kjo histori nuk është vetëm një pasuri e së kaluarës, por një përgjegjësi e madhe për të tashmen. Ajo na kujton se liria dhe dinjiteti kombëtar nuk janë dhurata të rastësishme, por vlera të fituara me mund, sakrificë dhe qëndresë.

Nga epoka madhështore e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, i cili u bë simbol i qëndresës shqiptare dhe evropiane ndaj pushtimeve, te Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila shprehu fuqishëm vetëdijen politike dhe kombëtare të shqiptarëve, nga shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 1912 deri te rruga e gjatë e Kosovës drejt lirisë dhe shtetësisë, historia jonë dëshmon një ideal të pandryshueshëm: ruajtjen e qenies kombëtare dhe të drejtës për të jetuar të lirë e me dinjitet.

Por historia nuk është vetëm kujtesë e lavdisë. Ajo është edhe mësim. Ajo na tregon se në periudhat kur shqiptarët kanë qenë të bashkuar rreth qëllimeve madhore, kanë arritur të kapërcejnë sfida që dukeshin të pamundura. Ndërsa në momentet kur kanë mbizotëruar ndasitë, mungesa e koordinimit dhe interesat e ngushta, pozita jonë kombëtare është dobësuar.

Ky mësim historik nuk duhet të na mbushë me pesimizëm, por me urtësi. Një popull i mençur nuk jeton vetëm me kujtimet e plagëve të së kaluarës; ai i shndërron ato në forcë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë.

Sot, shqiptarët kanë përpara një realitet të ri historik. Republika e Kosovës është një shtet i pavarur dhe Republika e Shqipërisë është pjesë e aleancave të rëndësishme ndërkombëtare. Këto janë arritje të mëdha që duhet të ruhen dhe të zhvillohen me përgjegjësi të lartë shtetërore.

Por shteti nuk forcohet vetëm nga shpallja e pavarësisë. Ai forcohet nga cilësia e institucioneve, nga besimi i qytetarëve, nga drejtësia, nga zhvillimi ekonomik dhe nga aftësia për të mbrojtur interesat legjitime në arenën ndërkombëtare.

Prandaj, detyra e brezit tonë është më e madhe se çdo herë më parë. Brezat e kaluar luftuan për të na sjellë lirinë; brezi ynë duhet të punojë që kjo liri të shndërrohet në mirëqenie, zhvillim dhe stabilitet.

Duhet të kuptojmë se uniteti kombëtar në kohën moderne nuk matet vetëm me emocione, por me aftësinë për të bashkëpunuar, për të ndërtuar politika të mençura dhe për të mbrojtur interesat e përbashkëta përmes institucioneve demokratike.

Uniteti nuk do të thotë që të gjithë të mendojnë njësoj. Një komb i lirë ka mendime të ndryshme, debate dhe alternativa. Por mbi çdo dallim duhet të qëndrojnë vlerat themelore që na bashkojnë: identiteti, liria, shteti, gjuha, kultura dhe e ardhmja e brezave tanë.

Në një botë ku sfidat globale po ndryshojnë me shpejtësi, asnjë shoqëri nuk mund të përparojë përmes përçarjes së brendshme. Forca e një kombi buron nga aftësia për të bashkuar dijen me përgjegjësinë, politikën me interesin publik dhe krenarinë kombëtare me standardet demokratike.

Sot kemi nevojë për një vetëdije të re kombëtare: një vetëdije që nuk shikon vetëm atë që kemi humbur, por edhe atë që mund të ndërtojmë; që nuk mbetet vetëm te dhimbja e së kaluarës, por punon për shpresën e së ardhmes.

Sepse historia na ka treguar se liria fitohet me sakrificë, por ruhet me mençuri. Ajo fitohet në momente të jashtëzakonshme, por mbrohet në jetën e përditshme përmes institucioneve të forta, qytetarëve të përgjegjshëm dhe një shoqërie që nuk harron rrënjët e saj.

Në kujtim të të gjithë atyre që dhanë jetën për këtë tokë dhe në respekt të brezave që bartën peshën e historisë, kemi detyrimin të ecim përpara me një qëllim të përbashkët:

Të ndërtojmë shtete të forta, shoqëri të drejta dhe një të ardhme ku sakrifica e së kaluarës të marrë kuptimin e saj të plotë.

Sepse një komb që ruan kujtesën, kultivon dijen dhe ndërton unitetin, nuk ka vetëm histori për të treguar – ka edhe një të ardhme për të fituar.

Përgjegjësia e institucioneve dhe elitës kombëtare në ndërtimin e shtetit

Një komb nuk dëshmohet vetëm në momentet e betejave historike, por edhe në mënyrën se si ndërton paqen, drejtësinë dhe zhvillimin pas arritjes së lirisë. Fitorja më e madhe e një populli nuk është vetëm çlirimi nga padrejtësia, por aftësia për të krijuar një shtet ku qytetari jeton me siguri, shpresë dhe dinjitet.

Shteti është forma më e lartë e organizimit të vullnetit të një populli. Ai nuk përfaqëson vetëm kufijtë, flamurin dhe institucionet formale, por mishëron sakrificat e brezave, ëndrrat e atyre që luftuan për liri dhe përgjegjësinë e atyre që sot kanë në duart e tyre drejtimin e së ardhmes.

Prandaj, ndërtimi i shtetit nuk është vetëm detyrë e një qeverie apo e një institucioni të veçantë. Ai është një mision kombëtar ku duhet të kontribuojnë të gjithë: udhëheqësit politikë, institucionet e drejtësisë, intelektualët, akademikët, mësuesit, sipërmarrësit, diaspora dhe çdo qytetar që e ndien veten pjesë të këtij vendi.

Çdo funksion publik është një amanet i madh. Ai nuk duhet parë si privilegj personal, por si një përgjegjësi ndaj historisë dhe ndaj brezave që do të vijnë. Një ministër, deputet, diplomat, gjyqtar, prokuror, profesor apo drejtues institucional duhet ta kuptojë se pozita që ushtron nuk i përket vetëm atij, por i është besuar nga qytetarët dhe nga vetë shteti.

Historia e kombeve tregon se shtetet dobësohen jo vetëm nga presionet e jashtme, por edhe nga dobësitë e brendshme. Kur mungon drejtësia, kur cenohen institucionet, kur interesi personal vendoset mbi interesin publik, atëherë dëmtohet besimi i qytetarëve dhe dobësohet themeli i shtetit.

Prandaj, sundimi i ligjit duhet të jetë shtylla kryesore e çdo shoqërie demokratike. Një shtet i fortë është ai ku ligji është i barabartë për të gjithë, ku qytetari ka besim te drejtësia dhe ku korrupsioni, keqpërdorimi i pushtetit dhe padrejtësia nuk gjejnë hapësirë.

Për Kosovën dhe Shqipërinë, forcimi institucional është edhe një përgjegjësi historike. Pas një të kaluare të vështirë, ku shpesh shqiptarët janë përballur me mungesë të drejtash dhe padrejtësi, sot detyra jonë është të ndërtojmë modele shtetërore që respektojnë plotësisht lirinë, demokracinë dhe dinjitetin njerëzor.

Në këtë proces, roli i elitës intelektuale është i pazëvendësueshëm. Një komb nuk mund të ecë përpara pa njerëzit e dijes, pa universitetet, pa shkencën, pa kulturën dhe pa mendimin kritik. Intelektuali nuk duhet të jetë vetëm vëzhgues i kohës së tij, por zë i ndërgjegjes shoqërore dhe udhërrëfyes drejt së ardhmes.

Profesorët, studiuesit, shkrimtarët dhe njerëzit e kulturës kanë një detyrë të veçantë: të ruajnë kujtesën historike, të edukojnë brezat dhe të kontribuojnë në krijimin e një shoqërie ku dija dhe merita vlerësohen mbi interesat e ngushta.

Sepse fuqia e një kombi nuk matet vetëm me numrin e banorëve apo me pasuritë natyrore. Ajo matet me cilësinë e njerëzve të tij, me nivelin e arsimit, me fuqinë e institucioneve dhe me aftësinë për të krijuar një vizion të përbashkët.

Një rëndësi të veçantë ka edhe bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Ky bashkëpunim duhet të jetë një forcë zhvillimi dhe përparimi në fushat e arsimit, kulturës, ekonomisë, shkencës, sigurisë dhe diplomacisë. Ai duhet të ndërtohet mbi respektin reciprok, mbi interesat e qytetarëve dhe mbi parimet e fqinjësisë së mirë dhe së drejtës ndërkombëtare.

Në këtë rrugë, diaspora shqiptare përbën një pasuri të jashtëzakonshme kombëtare. Për dekada ajo ka ruajtur lidhjen me vendlindjen, ka mbështetur familjet, ka kontribuar në çështjet kombëtare dhe ka dëshmuar sukses në shumë fusha të jetës në vendet ku jeton. Sot, potenciali i saj profesional, ekonomik dhe intelektual duhet të lidhet edhe më fuqishëm me zhvillimin e Kosovës dhe Shqipërisë.

Por mbi të gjitha, duhet të ndërtojmë një kulturë të re të përgjegjësisë. Një kulturë ku pyetja kryesore nuk është vetëm “çfarë përfitoj unë?”, por “çfarë mund të bëj unë për vendin tim?”.

Sepse shteti ndërtohet nga mijëra veprime të vogla të përgjegjshme dhe nga miliona vendime të marra me ndërgjegje.

Në emër të atyre që sakrifikuan për lirinë tonë, duhet ta kuptojmë se ndërtimi i shtetit është vazhdimi i luftës së tyre me mjete të reja: me dije, me ligj, me punë dhe me përgjegjësi.

Ata na lanë amanet lirinë. Detyra jonë është t’u lëmë brezave një shtet të fortë.

Roli i rinisë, diasporës dhe vizioni për të ardhmen kombëtare

Çdo komb e ka një pasuri që është më e madhe se çdo burim tjetër: brezat e rinj. Ata janë vazhdimësia e historisë, bartësit e kujtesës kombëtare dhe ndërtuesit e së ardhmes. Një shoqëri që kujdeset për rininë e saj, kujdeset për vetë ekzistencën dhe zhvillimin e saj.

Sot, brezi i ri shqiptar trashëgon një realitet që brezat para tij e kanë ëndërruar me dekada: mundësinë për të jetuar në liri, për të studiuar, për të krijuar dhe për të ndërtuar të ardhmen pa barrën e padrejtësive që rënduan mbi paraardhësit tanë.

Por liria që iu dha brezit të sotëm nuk duhet të shihet si një përfundim i rrugës. Ajo është fillimi i një misioni të ri. Të rinjtë shqiptarë duhet të jenë forca e dijes, e inovacionit, e profesionalizmit dhe e ndryshimit pozitiv. Ata duhet të jenë brezi që e shndërron sakrificën e së kaluarës në zhvillimin e së ardhmes.

Një komb nuk mund të ndërtohet vetëm duke u mbështetur në kujtesën historike; ai duhet të investojë në shkolla, universitete, shkencë, teknologji dhe krijimtari. Sepse betejat e kohës moderne nuk fitohen vetëm me forcën e zemrës, por edhe me forcën e dijes.

Prandaj, detyra jonë si shoqëri është t’u krijojmë të rinjve mundësi reale: arsim cilësor, vende pune, hapësira për zhvillim profesional dhe një mjedis ku talenti dhe puna vlerësohen mbi lidhjet personale dhe privilegjet.

Një i ri shqiptar nuk duhet të ndihet i detyruar ta kërkojë fatin e tij larg vendit të lindjes. Ai duhet të ketë mundësinë të ndërtojë ëndrrën e tij në Kosovë, në Shqipëri dhe kudo ku jetojnë shqiptarët. Kjo është një nga përgjegjësitë më të mëdha të shtetit dhe të shoqërisë.

Diaspora – ura e fuqishme mes atdheut dhe botës

Historia e shqiptarëve jashtë trojeve tona është një histori sakrifice, pune dhe përkushtimi. Diaspora shqiptare për dekada ka qenë një shtyllë e rëndësishme e mbështetjes ekonomike, kulturore dhe kombëtare.

Shqiptarët në mërgim kanë ruajtur gjuhën, traditat dhe lidhjen shpirtërore me vendin e origjinës. Ata kanë ndihmuar familjet e tyre, kanë kontribuar në zhvillimin e komuniteteve shqiptare dhe kanë luajtur rol të rëndësishëm në ndërgjegjësimin ndërkombëtar për çështjet shqiptare.

Por sot, në epokën e dijes dhe të globalizimit, diaspora duhet të shihet jo vetëm si mbështetje financiare, por si një kapital i madh njerëzor, profesional dhe intelektual.

Brenda diasporës shqiptare gjenden mijëra profesionistë, studiues, profesorë, sipërmarrës dhe ekspertë të fushave të ndryshme. Përvoja dhe njohuritë e tyre duhet të lidhen më fuqishëm me zhvillimin e Kosovës dhe Shqipërisë.

Një shtet që di ta bashkojë potencialin e qytetarëve të vet brenda dhe jashtë vendit, ndërton një urë të fuqishme drejt zhvillimit. Diaspora nuk duhet të jetë vetëm kujtim emocional i atdheut, por partner aktiv në ndërtimin e tij.

Një vizion i ri për shekullin e zhvillimit shqiptar

Shekulli i ri kërkon një qasje të re. Koha e sfidave të mëdha historike nuk duhet të na gjejë të ndarë, por të përgatitur. Ne duhet ta ndërtojmë të ardhmen jo vetëm me krenari për atë që kemi qenë, por me përgjegjësi për atë që duam të bëhemi.

Vizioni ynë duhet të jetë një Kosovë dhe një Shqipëri të zhvilluara, demokratike dhe të respektuara ndërkombëtarisht; vende ku qytetari ka besim te shteti, ku ekonomia ecën përpara, ku arsimi është themel i shoqërisë dhe ku të rinjtë shohin shpresë.

Kjo kërkon një ndryshim të madh në mënyrën e të menduarit. Duhet të kalojmë nga kultura e reagimit te kultura e planifikimit; nga ndarja te bashkëpunimi; nga interesat e ngushta te vizioni afatgjatë kombëtar.

Nuk duhet të harrojmë se bota i respekton kombet që respektojnë veten. Një komb fitoi respekt kur ndërton institucione të forta, kur zhvillon ekonominë, kur investon në dije dhe kur vepron me përgjegjësi në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Në këtë rrugë, uniteti kombëtar mbetet një vlerë themelore. Jo një unitet i kohëve të vjetra, por një unitet modern: bashkim rreth dijes, zhvillimit, shtetit të së drejtës dhe interesit të përbashkët.

Sepse e ardhmja nuk u përket atyre që vetëm kujtojnë të kaluarën, por atyre që kanë guximin ta ndërtojnë atë.

Brezi i sotëm shqiptar ka marrë nga historia një amanet të madh. Detyra jonë është që atë amanet ta shndërrojmë në një realitet më të mirë për brezat që do të vijnë.

Uniteti kombëtar, partneritetet ndërkombëtare dhe përgjegjësia për paqen e zhvillimin

Historia e popujve dëshmon se asnjë komb nuk e ndërton të ardhmen vetëm duke u mbështetur në forcën e vet të brendshme. Në një botë të ndërlidhur, ku sfidat politike, ekonomike dhe të sigurisë janë gjithnjë e më komplekse, zhvillimi dhe mbrojtja e interesave kombëtare kërkojnë mençuri, diplomaci të përgjegjshme dhe partneritete të qëndrueshme.

Për shqiptarët, rruga drejt lirisë dhe shtetësisë ka qenë gjithmonë e lidhur edhe me përpjekjen për të fituar mbështetjen e botës demokratike. Në momente të rëndësishme historike, miqësitë dhe aleancat ndërkombëtare kanë luajtur një rol të rëndësishëm në mbështetjen e paqes, sigurisë dhe stabilitetit në hapësirën shqiptare.

Sot, Republika e Kosovës dhe Republika e Shqipërisë kanë përgjegjësinë që këto partneritete t’i kultivojnë me seriozitet, besueshmëri dhe vizion afatgjatë. Marrëdhëniet me aleatët strategjikë duhet të ndërtohen mbi bazën e vlerave të përbashkëta: demokracisë, lirisë, sundimit të ligjit dhe respektimit të të drejtave të njeriut.

Një komb i përgjegjshëm nuk kërkon vetëm mbështetje nga miqtë e tij, por dëshmon se është vetë një partner i besueshëm. Kjo arrihet përmes institucioneve funksionale, diplomacisë profesionale, zhvillimit ekonomik dhe një shoqërie që respekton standardet demokratike.

Prandaj, forcimi i shtetit të Kosovës dhe zhvillimi i mëtejshëm i Shqipërisë nuk janë vetëm çështje të brendshme. Ato janë pjesë e një vizioni më të gjerë për paqen dhe stabilitetin në Evropën Juglindore.

Uniteti si forcë e interesit kombëtar

Në çdo periudhë të historisë, shqiptarët kanë qenë më të fortë kur kanë ditur të bashkohen rreth çështjeve të rëndësishme. Bashkimi nuk ka nënkuptuar gjithmonë të njëjtin mendim, por ka nënkuptuar aftësinë për të vendosur interesin e përgjithshëm mbi ndarjet e përkohshme.

Sot, sfidat tona nuk kërkojnë më vetëm reagime emocionale, por një strategji të qartë kombëtare. Kjo strategji duhet të mbështetet mbi zhvillimin ekonomik, forcimin institucional, ruajtjen e identitetit kulturor, avancimin arsimor dhe një diplomaci aktive.

Dashuria për atdheun nuk duhet të mbetet vetëm një ndjenjë e bukur shpirtërore. Ajo duhet të shfaqet përmes punës, përgjegjësisë dhe përkushtimit për të ndërtuar një shoqëri më të mirë.

Një qytetar që respekton ligjin, një mësues që edukon brezat, një studiues që zhvillon dijen, një sipërmarrës që krijon vende pune dhe një zyrtar që shërben me ndershmëri – të gjithë janë pjesë e ndërtimit kombëtar.

Kombet nuk forcohen vetëm në momentet e mëdha historike. Ato forcohen çdo ditë, përmes miliona veprimeve të ndershme të qytetarëve të tyre.

Përgjegjësia ndaj kujtesës dhe së ardhmes

Një nga detyrimet më të mëdha të një kombi është të ruajë kujtesën e tij historike. Popujt që harrojnë sakrificat e tyre humbin një pjesë të identitetit të tyre. Por kujtesa nuk duhet të jetë vetëm kthim te dhimbja; ajo duhet të jetë burim force për ndërtim.

Ne duhet t’i kujtojmë heronjtë, dëshmorët dhe të gjithë ata që sakrifikuan, jo vetëm me fjalë nderimi, por duke ndërtuar një shoqëri sipas idealeve për të cilat ata luftuan.

Ata ëndërruan një popull të lirë.

Ata sakrifikuan për një shtet me dinjitet.

Ata luftuan që brezat e ardhshëm të jetonin më mirë.

Prandaj, përgjegjësia jonë është të mos e humbim këtë mundësi historike.

Sot kemi detyrë të ndërtojmë një të ardhme ku shqiptari të jetë krenar jo vetëm për historinë e tij, por edhe për institucionet, ekonominë, arsimin dhe standardin e jetës që krijon.

Thirrje për një frymë të re kombëtare

Koha kërkon një frymë të re kombëtare: një frymë që bashkon patriotizmin me qytetërimin, krenarinë me përgjegjësinë dhe identitetin me zhvillimin.

Patriotizmi i shekullit XXI nuk matet vetëm me fjalë, por me aftësinë për të ndërtuar. Ai matet me respektin për shtetin, me mbrojtjen e demokracisë, me përkushtimin ndaj arsimit dhe me punën për mirëqenien e qytetarëve.

Kjo është rruga që duhet të ndjekim: një rrugë ku Kosova dhe Shqipëria ecin përpara me besim, duke ruajtur miqësitë ndërkombëtare, duke forcuar institucionet dhe duke investuar te njeriu.

Sepse në fund të fundit, forca më e madhe e një kombi nuk është vetëm ajo që shihet jashtë, por ajo që ndërtohet brenda shpirtit të tij.

Një komb me kujtesë, me dije dhe me unitet nuk ka frikë nga e ardhmja.

Mesazhi përfundimtar për brezat – Kosova dhe Shqipëria, amaneti i së kaluarës dhe shpresa e së ardhmes

Në fund të këtij reflektimi mbi historinë, sakrificën, unitetin dhe përgjegjësinë kombëtare, mbetet një e vërtetë e madhe që duhet ta mbajmë gjithmonë në zemër: asnjë komb nuk e ndërton të ardhmen pa e njohur thellësinë e rrënjëve të veta.

Kombi shqiptar nuk është vetëm një emër në hartën e Evropës. Ai është kujtesë e gjallë e një populli që ka kaluar nëpër shekuj të vështirë, por që ka ruajtur shpirtin, gjuhën, kulturën dhe identitetin e tij. Është historia e brezave që nuk u dorëzuan, e familjeve që ruajtën traditat, e intelektualëve që mbajtën gjallë dijen dhe e luftëtarëve që sakrifikuan jetën për lirinë.

Sot, kur shohim pas rrugëtimin tonë historik, kemi arsye të jemi krenarë. Por krenaria e vërtetë nuk qëndron vetëm në atë që kemi qenë, por në atë që jemi të aftë të bëhemi.

Sepse historia nuk na ka sjellë deri këtu që ne vetëm të kujtojmë sakrificat e së kaluarës. Ajo na ka sjellë deri këtu që ne të ndërtojmë një të ardhme që i jep kuptim atyre sakrificave.

Prandaj, brezi i sotëm shqiptar ka një mision të madh historik: të ruajë lirinë, të forcojë shtetin dhe të ndërtojë një shoqëri ku çdo qytetar të ndihet i barabartë, i respektuar dhe me shpresë për të ardhmen.

Duhet ta kuptojmë se shteti nuk ndërtohet vetëm nga institucionet, por nga ndërgjegjja e njerëzve që e përbëjnë atë. Një shtet është aq i fortë sa janë të forta vlerat e qytetarëve të tij. Drejtësia, ndershmëria, puna, dija dhe përgjegjësia janë themelet mbi të cilat ndërtohet një komb i qëndrueshëm.

Sot kemi nevojë për një brez që nuk e sheh atdheun vetëm si një simbol emocional, por si një përgjegjësi konkrete. Një brez që e kupton se dashuria për vendin shprehet përmes punës, dijes, profesionalizmit dhe kontributit për shoqërinë.

Në këtë rrugëtim, duhet të ruajmë gjithmonë frymën e bashkëpunimit ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë, duke e zhvilluar atë në të gjitha fushat: në arsim, kulturë, ekonomi, shkencë, siguri dhe diplomaci. Forca jonë qëndron në aftësinë për të ndërtuar ura bashkëpunimi dhe për të krijuar mundësi të reja për qytetarët tanë.

Duhet të kujtojmë gjithashtu se diaspora shqiptare është një pjesë e pandarë e këtij rrugëtimi. Ajo është dëshmi e fuqisë së shqiptarëve kudo në botë dhe një pasuri e madhe për zhvillimin tonë kombëtar.

Por mbi të gjitha, duhet të ruajmë besimin te vetja. Një komb që humbet besimin te vetja humbet energjinë për të përparuar. Ndërsa një komb që beson në vlerat e tij, që respekton historinë dhe punon për të ardhmen, mund të përballojë çdo sfidë.

Në emër të Zotit, në nderim të të gjithë atyre që dhanë jetën për lirinë tonë, në respekt të brezave që vuajtën dhe në përgjegjësi ndaj fëmijëve tanë, le të ndërtojmë një të ardhme ku sakrifica e tyre të mos mbetet vetëm kujtim, por të jetë themel i një shoqërie më të drejtë dhe më të zhvilluar.

Le të mos harrojmë:Liria është amanet.�Shteti është përgjegjësi.�Kombi është dashuri dhe detyrë.

Prandaj, detyra jonë është të ecim përpara me urtësi, unitet dhe besim. Të ndërtojmë një Kosovë dhe një Shqipëri ku historia dhe e ardhmja takohen; ku krenaria kombëtare bashkohet me përgjegjësinë qytetare; ku kujtesa e sakrificave shndërrohet në energji për zhvillim.

Sepse vetëm një komb që di të bashkojë kujtesën me vizionin, dijen me përgjegjësinë dhe lirinë me drejtësinë, mund të sigurojë vendin e tij të merituar në familjen e kombeve të lira.

Kosova dhe Shqipëria nuk janë vetëm trashëgimi e së kaluarës. Ato janë amanet i brezave që luftuan, përgjegjësi e brezit tonë dhe shpresë e brezave që do të vijnë.

Le ta mbajmë këtë amanet me nder. Le ta ndërtojmë këtë të ardhme me punë. Le ta ruajmë këtë liri me mençuri.

PËR UNITET, DINJITET DHE SHTETNDËRTIM – PËR NJË TË ARDHME MË TË FORTË TË KOMBIT SHQIPTAR.

Rafael Floqi/

Nga “Načertanije” te “Bota Serbe”

Shkodra nuk ishte thjesht një qytet kufitar. Ajo ishte nyja që lidhte Kosovën, Malin e Zi dhe ultësirën bregdetare shqiptare. Për një strateg ushtarak, ajo ishte pikë kontrolli. Për një ekonomist, ishte korridor tregtar. Për një diplomat, ishte çelësi i ekuilibrit në Adriatik. Ndërsa për nacionalistët serbë, ajo përfaqësonte portën që mund të ndryshonte përgjithmonë pozitën gjeopolitike të Serbisë.

Duhet theksuar se gjatë këtij hulumtimi nuk u gjet asnjë burim primar ku Jovan Cvijiçi të ketë shkruar ose thënë frazën që shpesh i atribuohet atij: „Gde god jedan čovek govori srpski, to je srpska zemlja.“ Kjo fjali qarkullon gjerësisht në publicistikën ballkanike, por nuk rezulton në veprat e botuara të Cvijiçit. Megjithatë, është e kuptueshme pse shumë autorë e lidhin atë me emrin e tij. Filozofia e hartave dhe analizave të tij mbështetej pikërisht në idenë se kufijtë etnikë ishin më të rëndësishëm se kufijtë shtetërorë. Edhe pa e shqiptuar kurrë atë slogan, Cvijiçi krijoi një kornizë teorike që më vonë u përdor për të justifikuar pretendime territoriale.

Ndërkohë që akademikët hartonin teori dhe diplomatët përgatitnin argumente, në terren po afronte momenti kur këto ide do të viheshin në provën më të madhe. Në tetor të vitit 1912 shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike. Për herë të parë, projekti për daljen e Serbisë në Adriatik nuk do të diskutohej më vetëm në libra, memorandume apo konferenca. Ai do të provohej me armë në dorë. Dhe qyteti ku u përqendrua kjo përplasje nuk ishte Beogradi, as Cetina, as Stambolli.

Ishte Shkodra.

Rrethimi i Shkodrës: Beteja që ndryshoi fatin e Ballkanit

Më 8 tetor 1912, Mali i Zi i shpalli luftë Perandorisë Osmane, duke hapur atë që historia e njeh si Lufta e Parë Ballkanike. Brenda pak ditësh, Serbia, Bullgaria dhe Greqia iu bashkuan ofensivës kundër Perandorisë Osmane. Zyrtarisht, objektivi i Aleancës Ballkanike ishte çlirimi i popujve të krishterë nga sundimi osman. Në praktikë, secili shtet kishte hartuar projektet e veta territoriale. Serbia synonte Kosovën, Maqedoninë dhe daljen në Adriatik; Mali i Zi kërkonte Shkodrën; Greqia synonte Epirin dhe ishujt e Egjeut; ndërsa Bullgaria shihte drejt Trakës dhe Maqedonisë. Në këtë garë për territore, shqiptarët rrezikonin të humbnin vendin e tyre përpara se shteti shqiptar të njihej ndërkombëtarisht.

Pikërisht në këtë moment kritik, Shkodra u bë qendra e përplasjes. Qyteti ishte një nga fortesat më të rëndësishme osmane në Ballkan dhe, njëkohësisht, simboli i Shqipërisë së Veriut.

Për mbretin Nikolla të Malit të Zi, pushtimi i Shkodrës do të përmbushte ëndrrën shekullore të shtetit malazez për të zbritur në fushën e Zadrimës dhe për të kontrolluar Bunën. Për Serbinë, edhe pse qyteti nuk do të administrohej drejtpërdrejt prej saj, një Shkodër nën kontrollin e aleatit malazez do të forconte pozicionin sllav në Adriatik dhe do ta afronte Beogradin me objektivin strategjik të daljes në det.

Rrethimi i Shkodrës zgjati pothuajse gjashtë muaj dhe ishte një nga betejat më të gjata e më të përgjakshme të Luftës së Parë Ballkanike. Qyteti mbrohej nga garnizoni osman nën komandën e Hasan Riza Pashës, një oficer me reputacion të lartë ushtarak, i cili gëzonte respekt edhe nga popullsia shqiptare. Ai e kuptonte se rënia e Shkodrës nuk do të ishte vetëm humbja e një fortese osmane, por edhe goditja më e rëndë për perspektivën e shtetit shqiptar që sapo kishte shpallur pavarësinë në Vlorë. Për këtë arsye, Hasan Riza Pasha organizoi një mbrojtje të vendosur dhe refuzoi çdo ide dorëzimi, pavarësisht mungesës së furnizimeve dhe epërsisë numerike të forcave rrethuese.

Më 30 janar 1913, Hasan Riza Pasha u vra në rrethana që mbeten të debatueshme edhe sot. Pas vrasjes së tij, komandën e mbrojtjes e mori Esad Pashë Toptani. Ndryshe nga paraardhësi, Esadi u përball jo vetëm me presionin ushtarak, por edhe me një krizë të rëndë humanitare. Brenda qytetit mungonin ushqimet, municionet dhe ilaçet. Popullsia civile po vuante urinë, ndërsa bombardimet e vazhdueshme po shkaktonin humbje të mëdha.

Në këtë fazë, Serbia rriti ndjeshëm mbështetjen për Malin e Zi. Ajo dërgoi artileri të rëndë, municione, inxhinierë ushtarakë dhe njësi të specializuara për të ndihmuar në thyerjen e mbrojtjes së qytetit. Ky bashkëpunim tregon se Shkodra nuk ishte vetëm një objektiv malazez. Ajo kishte një rëndësi të veçantë edhe për strategjinë serbe në Adriatik. Historianët janë të një mendimi se pa ndihmën ushtarake serbe, Mali i Zi do ta kishte pasur shumë më të vështirë ta mbante rrethimin për kaq gjatë.

Ndërkohë, jashtë Ballkanit po zhvillohej një betejë tjetër, po aq e rëndësishme sa ajo në fushën e luftës: beteja diplomatike. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin me forcë çdo mundësi që Serbia ose Mali i Zi të fitonin një dalje të përhershme në Adriatik. Për Vjenën, kjo do të ndryshonte ekuilibrin strategjik në rajon dhe do të forconte ndikimin rus përmes aleatit të saj serb. Për Romën, një port sllav përballë brigjeve italiane shihej si kërcënim për interesat italiane në Adriatik. Kështu, ndërsa topat vazhdonin të godisnin muret e Shkodrës, diplomatët evropianë po përpiqeshin të vizatonin kufijtë e rinj të Ballkanit.

Pas muajsh rezistence, më 23 prill 1913, Esad Pashë Toptani vendosi ta dorëzonte qytetin. Vendimi i tij mbetet një nga episodet më të debatueshme të historiografisë shqiptare. Disa autorë e shohin si akt të detyruar nga uria dhe mungesa e çdo shprese për ndihmë, ndërsa të tjerë kanë ngritur dyshime për marrëveshje politike me mbretin Nikolla. Çfarëdo të ketë qenë e vërteta, hyrja e trupave malazeze në Shkodër nuk zgjati shumë.

Vetëm pak javë më vonë, presioni i Austro-Hungarisë dhe Italisë arriti kulmin. Fuqitë e Mëdha e bënë të qartë se Shkodra duhej t’i mbetej shtetit shqiptar të sapokrijuar. Përballë kërcënimit të një konflikti të drejtpërdrejtë me Austro-Hungarinë, Mali i Zi u detyrua të tërhiqte trupat nga qyteti. Në maj 1913, Shkodra kaloi nën administrimin e një force ndërkombëtare, duke u bërë pjesë e Shqipërisë së njohur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër.

Vendimi për Shkodrën pati pasoja që shkonin shumë përtej kufijve të Shqipërisë. Serbia humbi përfundimisht mundësinë për të siguruar një dalje të drejtpërdrejtë në Adriatik përmes Shqipërisë Veriore. Kjo humbje u konsiderua nga shumë politikanë dhe strategë serbë si një nga dështimet më të mëdha të politikës së jashtme serbe në fillim të shekullit XX. Në të njëjtën kohë, për shqiptarët, mbajtja e Shkodrës brenda kufijve të shtetit të ri u kthye në simbolin më të rëndësishëm të mbijetesës kombëtare.

Prandaj, kur sot shtrohet pyetja “Pse Shkodra?”, përgjigjja nuk gjendet vetëm në hartën e Shqipërisë.

Ajo gjendet në këtë histori të gjatë, ku një qytet u bë njëherazi objektiv ushtarak, simbol kombëtar dhe çelësi i ekuilibrit strategjik në Adriatik. Pikërisht kjo e bën Shkodrën një qytet që vazhdon të ketë një peshë të jashtëzakonshme në kujtesën historike të shqiptarëve, por edhe në analizat e historianëve që studiojnë zhvillimin e politikës serbe në Ballkan.

Konferenca e Londrës: Shkodra shpëtohet, Kosova humbet

Në fund të Luftës së Parë Ballkanike, fati i Shqipërisë nuk vendosej më në fushën e betejës, por në tryezat diplomatike të Evropës. Në Londër, ambasadorët e gjashtë Fuqive të Mëdha – Britanisë së Madhe, Francës, Rusisë, Gjermanisë, Austro-Hungarisë dhe Italisë – u mblodhën për të vizatuar hartën e re të Ballkanit. Çështja shqiptare ishte ndër më të ndërlikuarat. Shqipëria kishte shpallur pavarësinë më 28 nëntor 1912, por pothuajse të gjithë fqinjët e saj kishin hyrë me ushtri në territoret shqiptare dhe kërkonin t’i mbanin ato si plaçkë lufte.

Në këtë konferencë, Shkodra u bë një nga çështjet më të debatueshme. Rusia mbështeste pretendimet e aleatëve të saj, Serbisë dhe Malit të Zi, ndërsa Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin me vendosmëri çdo zgjerim sllav në bregdetin e Adriatikut. Për Vjenën, një dalje serbe në det do të prishte ekuilibrin strategjik të rajonit dhe do të rriste ndikimin rus në Mesdhe. Për Italinë, prania e një shteti të fuqizuar sllav përballë brigjeve të saj ishte po aq e papranueshme. Kështu, paradoksalisht, interesat gjeopolitike të dy fuqive u bënë garancia kryesore për mbijetesën e Shkodrës brenda kufijve të Shqipërisë.

Vendimi përfundimtar ishte një kompromis i hidhur. Shqipëria do të njihej si shtet i pavarur dhe Shkodra do t’i mbetej shtetit shqiptar, por në të njëjtën kohë Kosova, pjesa më e madhe e viseve shqiptare në Maqedoni dhe territore të tjera me shumicë shqiptare do t’i jepeshin Serbisë dhe Malit të Zi. Për shqiptarët, ky ishte një sukses dhe një tragjedi njëherazi. U ruajt qyteti më i rëndësishëm i veriut, por u humbën territore shumë më të gjera dhe qindra mijëra shqiptarë mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Për Serbinë, vendimi ishte po aq kontradiktor. Ajo kishte arritur një zgjerim territorial të jashtëzakonshëm drejt jugut dhe kishte fituar Kosovën, por kishte humbur objektivin strategjik që e kishte ndjekur për dekada: daljen në Adriatik. Pikërisht për këtë arsye, në kujtesën politike serbe, Konferenca e Londrës u pa nga shumë qarqe si një fitore e paplotë. Historianët serbë kanë shkruar shpesh se Serbia u pengua nga diplomacia evropiane të realizonte atë që ushtria kishte fituar në terren. Nga këndvështrimi shqiptar, përkundrazi, vendimi për Shkodrën konsiderohet si një nga momentet vendimtare që bëri të mundur mbijetesën e shtetit shqiptar.

Nga humbja e Adriatikut te “Serbia Homogjene”

Pas vitit 1913, politika serbe u përball me një realitet të ri. Dalja në Adriatik përmes Shqipërisë ishte bllokuar. Kjo nuk do të thoshte se debati strategjik kishte përfunduar. Përkundrazi, ai mori forma të reja. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ideologu çetnik Stevan Moljeviç botoi memorandumin “Homogena Srbija” (“Serbia Homogjene”), ku kërkonte krijimin e një shteti serb që të përfshinte të gjitha territoret me popullsi serbe. Në dokument ai shkruante:

„Osnovna dužnost je stvoriti i organizovati homogenu Srbiju koja ima obuhvatiti celo etničko područje na kome Srbi žive.“

(“Detyra themelore është të krijohet dhe organizohet një Serbi homogjene që do të përfshijë të gjithë hapësirën etnike ku jetojnë serbët.”)

Edhe pse Shqipëria nuk ishte objekti kryesor i këtij dokumenti, logjika e tij ishte vazhdim i një ideje që kishte lindur me “Načertanije”: shteti serb nuk duhej të kufizohej vetëm nga kufijtë ekzistues, por duhej të shtrihej mbi atë që konsiderohej hapësira kombëtare serbe. Kjo ishte një qasje krejtësisht e ndryshme nga parimi i shtetit qytetar modern dhe do të ushqente debatet politike të dekadave që pasuan.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia socialiste e Josip Broz Titos u përpoq ta zëvendësonte nacionalizmin me parimin e “Bratstvo i jedinstvo” (“Vëllazërim dhe Bashkim”). Për disa dekada, çështjet kombëtare u mbajtën nën kontroll nga sistemi federal jugosllav. Megjithatë, pas vdekjes së Titos më 1980, debatet mbi pozitën e Serbisë dhe të serbëve në federatë u rikthyen me forcë.

Kulmi i këtij procesi ishte Memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) i vitit 1986. Dokumenti argumentonte se serbët ishin kombi më i dëmtuar në Jugosllavi dhe se shteti duhej të merrte masa për mbrojtjen e tyre. Edhe pse Memorandumi nuk përmendte Shkodrën apo Shqipërinë Veriore, ai rikthente në qendër të debatit idenë se kombi serb shtrihej përtej kufijve administrativë të republikës së Serbisë. Shumë studiues e konsiderojnë këtë dokument si një nga bazat ideologjike që parapriu politikat e viteve ’90.

“Bota Serbe”: një emër i ri për një debat të vjetër

Në dekadën e fundit është shfaqur një term i ri në diskursin politik serb: “Srpski svet” (“Bota Serbe”). Koncepti u promovua veçanërisht nga ish-ministri serb Aleksandar Vulin, i cili deklaroi:

„Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje srpskog sveta.“

(“Detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i Botës Serbe.”)

Për mbështetësit e tij, “Bota Serbe” nënkupton një hapësirë të përbashkët kulturore, arsimore dhe ekonomike për serbët, pavarësisht se në cilin shtet jetojnë. Ata argumentojnë se bëhet fjalë për një model të ngjashëm me Frankofoninë apo Commonwealth-in. Kritika, nga ana tjetër, e sheh këtë koncept si vazhdimësi të ideve të mëhershme të bashkimit kombëtar serb dhe si një formulim modern të një debati që ka nisur me “Načertanije”. Pikërisht kjo e bën termin kaq të debatueshëm në Ballkan.

A është “Bota Serbe” vazhdim i drejtpërdrejtë i projektit të Garashaninit? Historianët nuk japin një përgjigje unike. Por është e pamundur të mos vërehet se në të gjitha këto dokumente – nga “Načertanije”, te “Srbi svi i svuda”, studimet e Cvijiçit, “Homogena Srbija” dhe Memorandumi i SANU-së – rikthehet vazhdimisht e njëjta ide: kombi serb shihet si një bashkësi që nuk kufizohet vetëm nga kufijtë shtetërorë. Pikërisht ky është filli historik që lidh dokumente të shkruara në periudha të ndryshme dhe në rrethana krejt të ndryshme politike.

Aleksandar Vulinit, i cili është një nga ideologët më të zëshëm të konceptit të “Botës Serbe” (Srpski svet) deklaron. “Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje ‘srpskog sveta’, odnosno da objedini Srbe gde god oni budu živeli.” (“Detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i ‘Botës Serbe’, pra bashkimi i serbëve kudo që ata jetojnë.”) (Ministry of Defense of Serbia). Ose edhe citimi tjetër, që lidhet drejtpërdrejt me idenë se Beogradi pretendon të jetë qendra politike e të gjithë serbëve:

“Predsednik Srbije jeste, mora i treba da bude predsednik svih Srba.”

(“Presidenti i Serbisë është, duhet dhe duhet të jetë presidenti i të gjithë serbëve.”) (Ministry of Defense of Serbia)

Ja përse Shkodra është problem

Ja pse kërkesa për një konsullatë serbe në Shkodër nuk mund të shihet thjesht si një çështje rutinë diplomatike. Kur në Bashkinë e Shkodrës regjistrohen vetëm rreth 55 banorë me përkatësi etnike serbe, lind natyrshëm pyetja: pse pikërisht Shkodra?

Përgjigjja nuk gjendet te statistikat demografike, por te doktrina politike e “Botës Serbe”, e artikuluar publikisht nga Aleksandar Vulin dhe drejtues të tjerë në Beograd. Kur Vulin deklaron se “detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i Botës Serbe, që të bashkojë serbët kudo që jetojnë”, ai nuk flet për një projekt kulturor, por për një koncept politik me ambicie rajonale. (Ministry of Defense of Serbia). Shkodra nuk është zgjedhur sepse ka një komunitet të madh serb. Përkundrazi, pikërisht mungesa e një baze demografike e bën pyetjen edhe më të rëndësishme. Historia e Ballkanit ka treguar se ndikimi politik shpesh ka paraprirë argumentet demografike, jo e kundërta.

Prandaj, pyetja mbetet ende pa një përgjigje bindëse: Pse Shkodra?

Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të qartë dhe të argumentuar nga institucionet shqiptare, dyshimet do të mbeten. Dhe nëse vetë ideologët e “Botës Serbe” flasin hapur për bashkimin politik të serbëve “kudo që jetojnë”, atëherë është detyrë e shtetit shqiptar të shpjegojë pse një konsullatë serbe konsiderohet e domosdoshme pikërisht në qytetin simbol të veriut shqiptar, ku sipas të dhënave zyrtare jetojnë vetëm disa dhjetëra qytetarë me përkatësi etnike serbe.

Por ku hyn Shkodra në këtë histori? Pikërisht këtu kthehemi te pyetja me të cilën nisi ky shkrim. Nga pikëpamja juridike, hapja e një konsullate nuk ka lidhje me pretendimet territoriale. Nga pikëpamja historike, megjithatë, zgjedhja e Shkodrës nuk mund të shihet si një qytet pa ngarkesë simbolike. Për afro dy shekuj, Shkodra ka qenë porta drejt Adriatikut, nyja strategjike e Shqipërisë Veriore dhe pika ku janë përplasur projektet kombëtare të shqiptarëve, serbëve dhe malazezëve. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me të zgjon reagime shumë më të forta se sa do të zgjonte në një qytet tjetër shqiptar.

Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të qartë dhe të argumentuar nga institucionet shqiptare, dyshimet do të mbeten.

Dhe nëse vetë ideologët e “Botës Serbe” flasin hapur për bashkimin politik të serbëve “kudo që jetojnë”, atëherë është detyrë e shtetit shqiptar të shpjegojë pse një konsullatë serbe konsiderohet e domosdoshme pikërisht në qytetin simbol të veriut shqiptar, ku sipas të dhënave zyrtare jetojnë vetëm disa dhjetëra qytetarë me përkatësi etnike serbe.

Shkodra nuk është një zgjedhje e zakonshme. Ajo është një qytet me një peshë të jashtëzakonshme historike, strategjike dhe simbolike në marrëdhëniet shqiptaro-serbe. Pikërisht për këtë arsye çdo zhvillim që lidhet me të vazhdon të ngjallë debat. Jo sepse historia përsëritet domosdoshmërisht, por sepse historia nuk harrohet.

Frank Shkreli/

Hapja e një konsullate serbe në kryeqendrën historike të Veriut nuk është vetëm një çështje protokolli diplomatik. Ajo prek kujtesën historike, simbolikën kombëtare dhe të drejtën e qytetarëve për të kërkuar transparencë. Ditët e fundit, Ministria e Jashtme e Republikës së Shqipërisë ka reaguar –Ministria per Evropën dhe Punët e Jashtme –në lidhje me lajmet se Serbia ka kërkuar të hapë një konsullatë në Shkodër, duke shtuar se nga ana e saj, Shqipëria ka kërkuar hapjen e një konsullate të përgjithshme të Republikës së Shqipërisë në Bujanoc. Në një deklaratë të Ministrisë së Jashtme të Shqipërisë, në lidhje me njoftimin e Ministrit të Jashtëm të Serbisë për mundësinë e hapjes së një konsullate në Shqipëri thuhet: “Shqipëria ka kërkuar hapjen e një Konsullate të Përgjithshme të Republikës së Shqipërisë në Luginën e Preshevës. Serbia, nga ana e saj, ka kërkuar hapjen e një Konsullate të Përgjithshme në Shkodër. Nëse dhe kur palët të bien dakord për çdo aspekt dhe detaj të këtij procesi, në momentin e duhur do të ndërmerren veprimet përkatëse”, me justifikimin se, “Në praktikën e konsoliduar diplomatike, reciprociteti është një parim themelor i marrëdhënieve ndërmjet shteteve dhe një instrument i politikës së jashtme për të avancuar interesat kombëtare”.

Në marrëdhëniet e Shqipërisë dhe të shqiptarëve me Serbinë, historikisht, e sidomos në rrethanat e sotëme, nuk është e pamundur të flitet për “praktikë të konsoliduar diplomatike” dhe për “reciprocitet”. Një vendim i tillë nuk mund të vlerësohet e të justifikohet vetëm përmes procedurave administrative ose gjuhës së ftohtë diplomatike. Sepse ka raste kur historia, kujtesa dhe simbolika e një vendi janë po aq të rëndësishme sa vetë akti zyrtar. Mundësia e hapjes së një konsullate serbe në Shkodër është një prej këtyre rasteve. Askush nuk e vë në diskutim të drejtën e shteteve sovrane për të vendosur marrëdhënie diplomatike dhe konsullore, të “konsoliduara dhe reciproke” siç i cilëson Ministria e Jashtme e Shqipërisë, qoftë edhe me një shtet si Serbia. Shqipëria dhe Serbia kanë detyrimin të zhvillojnë marrëdhënie normale fqinjësore dhe të kontribojnë për paqën e stabilitetin në Ballkan. Kjo është në interes të të dy vendeve dhe të gjithë rajonit.

Prandaj, diplomacia, qoftë ajo e konsoliduar ose reciproke, nuk do duhej të zhvillohet në një hapësirë pa histori e pa kujtesë. Por të zhvillohet mbi kujtesën e popujve, mbi përvojat që kanë lënë gjurmë dhe plagë, por edhe mbi simbolet që formësojnë identitetin kombëtar të qyteti ose një kombi. Shqipëria do duhej të kishte hapur konsullaten e saj me kohë në Luginën e Preshevës, ku jetojnë rreth 60.000 shqiptarë.

Mund të jetë e çuditshme dhe e vështirë për tu kutpuar për Ministrinë e Jashtme të Shqipërisë se pse Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm për një konsullatë serbe. Shkodra është një nga shtyllat mbi të cilat është ngritur vetëdija kombëtare shqiptare. Është qyteti i Rilindjes Kombëtare, i kulturës, i arsimit, i publicistikës dhe i shumë figurave që i dhanë Shqipërisë zë e dinjitet në momentet më të vështira të historisë së saj. Pikërisht për këtë arsye kjo çeshstje ka ngjallur debat dhe lind një pyetje e natyrshme, pse pikërisht Shkodra për një adresë diplomatike serbe? Nga këndvështrimi praktik, nuk duket të ketë arsye të dukshme që e bëjnë këtë qytet një domosdoshmëri konsullore serbe. Dihet se atje nuk ka një komunitet të konsiderueshëm serb, as një prani ekonomike apo tregtare që ta shpjegojë vetvetiu këtë zgjedhje. Kur mungojnë arsyet e qarta praktike, është e natyrshme që qytetarët t’i kushtojnë vëmendje simbolikës së këtij vendimi dhe të pyesin gjithnjë, pse pikërisht, Shkodra?

Njerzit pyesin sepse mbi të gjitha, Shkodra është, historikisht, simbol i qëndresës shqiptare ndër shekuj. Rrethimi i saj në vitet 1912–1913 nuk ishte thjesht një betejë për një qytet por ishte një betejë për vet mbijetesën e Kombit dhe shtetit shqiptar. Sakrificat e mbrojtësve të saj dhe vendimet e mëvonshme të Fuqive të Mëdha bënë që Shkodra të mbetej pjesë e Shqipërisë. Kjo histori nuk është vetëm pjesë e së kaluarës, ajo është pjesë e kujtesës sonë historike kombëtare, që nuk duhet harruar aq lehtë, sidomos në marrëdhëniet me Serbinë. Kjo nuk do të thotë se historia duhet të shërbejë si pengesë për marrëdhënie të mira me fqinjët. Përkundrazi. Shqipëria ka interes jetik për paqe, bashkëpunim dhe fqinjësi të mirë me të gjithë, përfshir Serbinë. Por pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën. Ai ndërtohet mbi njohjen e së vërtetës, mbi respektin reciprok dhe mbi ndjeshmërinë ndaj kujtesës historike të secilit popull.

Është domethënës fakti se rezervat ndaj kësaj nisme diplomatike nuk janë shprehur vetëm nga një krah politik në Shqipëri. Edhe figura të njohura të së majtës shqiptare socialiste në pushtet, si Pandeli Majko dhe Ditmir Bushati, kanë ngritur, publikisht, pikëpyetje dhe kanë kërkuar kujdes në trajtimin e çështjeve që lidhen me Serbinë dhe me interesin kombëtar shqiptar. Kjo tregon se kemi të bëjmë me një debat që, me të drejtë, duhej të tejkalonte ndarjet partiake dhe të prek një dimension më të gjerë të vetëdijes kombëtare shqiptare. Shkodra e përjetoi, drejtpërdrejt, këtë politikë. Rrethimi i saj në vitet 1912–1913, bombardimet, përpjekjet për pushtim dhe presioni ndërkombëtar për ta shkëputur nga trungu shqiptar mbeten plagë të pashlyera në kujtesën historike të Shkodrës dhe të kombit shqiptar. Mijëra shqiptarë dhanë jetën që flamuri shqiptar të valëvitej mbi kalanë e Rozafës dhe jo flamuri i ushtrisë pushtuese. At Gjergj Fishta e ka denoncuar, vazhdimisht, politikën ekspansioniste serbe dhe ka paralajmëruar se Shqipëria nuk duhej të humbiste vigjilencën përballë pretendimeve të fqinjëve.

Për Fishtën, mbrojtja e identitetit kombëtar nuk ishte një çështje urrejtjeje ndaj popujve të tjerë, por një detyrim moral ndaj historisë dhe brezave që kishin sakrifikuar për lirinë. Ky mesazh i Fishtës mbetet po aq aktual edhe sot. Prandaj, pyetjet që shtrohen për këtë çështje nuk burojnë nga refuzimi i diplomacisë dhe as nga armiqësia ndaj një populli tjetër, por ato duhet të burojnë nga përgjegjësia ndaj historisë dhe nga e drejta e qytetarëve të Shkodrës dhe gjithë Shqipërisë, për të kërkuar, që vendime të tilla me aq ngarkesë të madhe simbolike – siç është hapja e një konsullate serbe në Shkodër — të shoqërohen me transparencë dhe me një shpjegim të plotë nga institucionet e qeverisë dhe të shtetit shqiptar dhe jo të reagohet pas një deklarate të Beogradit zyrtar.

Në këtë kuadër, institucionet shqiptare kanë detyrimin t’i bëjnë publike arsyet që kanë çuar në këtë vendim, kriteret mbi të cilat është përzgjedhur Shkodra dhe interesat konkrete shtetërore që synohen të përmbushen. Po aq e rëndësishme është që kjo çështje të diskutohet hapur në opinionin publik, me pjesëmarrjen e historianëve, diplomatëve, studiuesve dhe qytetarëve. Një debat i tillë nuk dobëson shtetin. Përkundrazi, e forcon atë. Një demokraci e vërtetë nuk ka frikë nga pyetjet, ajo forcohet prej tyre. Ndërkohë që, historia nuk është një barrë që duhet hedhur pas shpine. Ajo është një mësuese që ndihmon të mos përsëriten më gabimet e së kaluarës dhe të ndërtohen marrëdhënie më të drejta e më të qëndrueshme, vërtetë të konsoliduara dhe reciproke, sipas të drejtës ndërkombëtare. Shkodra nuk ka nevojë për amnezi historike. Shkodra nuk ka nevojë për një konsullatë serbe. Ajo ka nevojë për respekt. Respekt për historinë. Respekt për kujtesën. Respekt për sakrificat e atyre që e bënë këtë qytet një nga simbolet më të mëdha të identitetit kombëtar shqiptar.

Shkodra nuk është thjesht një pikë në hartë. Ajo është një simbol i ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Çdo vendim që prek këtë simbol duhet të peshohet jo vetëm me arsyet diplomatike të ditës, por edhe me përgjegjësinë ndaj historisë së Kombit.

Nga Frank Shkreli/

Ka personalitete në historinë shqiptare, veprimtaria e të cilëve nuk mund të matet vetëm me postet që mbajtën apo me librat që kanë shkruar. Jeta e tyre ishte një mision. I tillë ishte Dr. Rexhep Krasniqi – historian, pedagog, publicist, burrë shteti dhe një nga udhëheqësit më të shquar të mërgatës politike antikomuniste shqiptare në Perëndim gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Është vështirë të shkruhet historia e mërgatës politike shqiptare të pas Luftës së Dytë Botërore pa ndalur te figura e Dr. Rexhep Krasniqit. Për më shumë se katër dekada ai ishte ndër zërat më të njohur të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe më gjërë, duke u bërë kështu një simbol i qëndresës politike, i kulturës qytetare dhe i besimit se Shqipëria do të çlirohej një ditë nga diktatura komuniste.

Në përvjetorin e lindjes, kujtimi i Dr. Rexhep Krasniqit nuk është vetëm një detyrim moral ndaj një patrioti të madh, por edhe një rast për të rivlerësuar kontributin e një brezi intelektualësh shqiptarë që, megjithëse u detyruan të jetonin larg atdheut, nuk reshtën së punuari për çështjen kombëtare dhe për lirinë e Shqipërisë dhe të shqiptarëve. I lindur në Gjakovë më 24 prill 1906, Prof. Dr. Rexhep Krasniqi mbeti jetim që në fëmijëri. Fati e lidhi me një nga figurat më të ndritura të lëvizjes kombëtare shqiptare, Bajram Currin, nën kujdesin e të cilit u formuan karakteri dhe idealet e tij patriotike. Frank Shkreli/ Prof. Dr. Rexhep Krasniqi: Bir shpirti i Bajram Currit | Gazeta Telegraf. Që në rininë e hershme ai e kuptoi se arma më e fuqishme e një kombi nuk ishte vetëm pushka, por edhe dija. Studimet universitare në Austri dhe doktoratura në histori në Universitetin e Vjenës, i dhanë atij një përgatitje të rrallë akademike për kohën. Dr. Rexhep Krasniqi i përkiste atij brezi të intelektualëve shqiptarë që kishin marrë formim në universitetet më të mira evropiane dhe që e shihnin arsimin si themelin e ndërtimit të shtetit modern shqiptar. Kontributi i tij në arsimin kombëtar, sidomos në Kosovë, mori përmasa të veçanta gjatë viteve 1941–1944, kur u angazhua në organizimin e shkollave shqipe në Dardani dhe më gjërë në trojet shqiptare. Nën drejtimin e Ernest Koliqit, në atë kohë Ministëe i Arsimit, hapja e dhjetëra shkollave disa thonë deri në 200 shkolla në gjuhën shqipe dhe përgatitja e mësuesve shqiptarë, përbënin një ngjarje historike për shqiptarët e Kosovës, të cilëve për dekada u ishte mohuar e drejta për arsim në gjuhën amtare. Frank Shkreli: Shqip do flitet, shqip do shkruhet edhe në Sanxhak! | Gazeta Telegraf Për Dr. Krasniqin, arsimi nuk ishte thjesht transmetim njohurish. Për të dhe për brezin e patriotëve bashpuntorë të tij në atë kohë, shkollimi konsiderohej si instrumenti kryesor për ruajtjen e identitetit kombëtar. Pikërisht për këtë arsye emri i tij mbetet i lidhur ngushtë me historinë e shkollës shqipe në Kosovë, por jo vetëm.

Pas Luftës së Dytë Botërore, me vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri, si shumë intelektualë të tjerë, ai mori rrugën e mërgimit. Ishte një mërgim i detyruar, por jo një tërheqje nga jeta publike. Përkundrazi, ai u bë një nga zërat më të fuqishëm të Shqipërisë së lirë në botën perëndimore. Frank Shkreli: At Shtjefën Gjeçovi dhe Dr. Rexhep Krasniqi – Apostuj të idesë për Bashkim Kombëtar | Gazeta Telegraf . Në Shtetet e Bashkuara, ku u vendos përfundimisht, Dr. Rexhep Krasniqi drejtoi për shumë vite Komitetin Kombëtar “Shqipëria e Lirë”, në Nju Jork — organizatën më të rëndësishme politike të mërgatës antikomuniste shqiptare, gjatë luftës së ftohët. Nën drejtimin e tij, kjo organizatë u shndërrua në një qendër të rëndësishme të veprimtarisë politike, diplomatike dhe publicistike, në mbrojtje të çështjes shqiptare dhe të drejtave të shqiptarëve. Konsiderohej, nga komuniteti shqiptaro-amerikan, si “përfaqësi diplomatike” dhe si “qëndër shërbimesh shoqërore”, për shqiptarët e Amerikës.

Dr Krasniqi besonte se liria e Shqipërisë nuk ishte vetëm një aspiratë politike, por një domosdoshmëri historike. Në artikujt, fjalimet dhe shkrimet e tij, ai mbrojti me vendosmëri të drejtën e shqiptarëve për të jetuar të lirë, duke denoncuar vazhdimisht represionin komunist dhe shkeljen e të drejtave themelore të njeriut nga regjimi komunist në Shqipëri. Veprimtaria e tij nuk kufizohej vetëm te Shqipëria. Ai ngriti vazhdimisht zërin edhe për të drejtat e shqiptarëve në Kosovë, në trojet e tjera etnike dhe në diasporë, duke e konsideruar çështjen shqiptare si një tërësi të pandashme. Në këtë rrugëtim ai bashkëpunoi me shumë prej personaliteteve më të njohura të mërgatës shqiptare të asaj kohe, ndër ta Ernest Koliqin, Hasan Dostin, Martin Camajn, Arshi Pipën me Federatën Pan-shqiptare Vatra dhe shumë të tjerë. Edhe pse secili kishte profilin dhe mënyrën e vet të veprimit, të gjithë i bashkonte një ideal i përbashkët: Shqipëria e lirë, demokratike e lidhur me botën perëndimore. Për fat të keq të tyre dhe etë Atdheut, historia e pasluftës nuk ka qenë aspak e drejtë me këtë brez intelektualësh të Kombit, si prof Dr Rexhep Krasniqi. Për dekada, propaganda komuniste i kishte shpallur “armiq të popullit”, duke u përpjekur të fshinte çdo gjurmë të kontributit të tyre. Vetëm pas rënies së komunizmit u bë e mundur një rivlerësim pak më objektiv i jetës dhe veprës së tyre, megjithse gjithnjë mungon një rivlersim i plotë i kontributit të tyre.

Sot, figura e Dr. Rexhep Krasniqit meriton studime më të thelluara. Ai nuk ishte vetëm një kundërshtar politik i komunizmit, siç ishin shumica e intelektualëve shqiptarë anti-komunistë. Ai ishte një intelektual me kulturë të gjerë evropiane, një historian serioz, një pedagog i përkushtuar dhe një patriot që nuk e ndau kurrë fatin e vet nga fati i kombit shqiptar. 120-vjet nga lindja, kujtimi i Dr. Rexhep Krasniqit mbetet i gjallë jo vetëm në historinë e mërgatës shqiptare në Amerikë, por edhe në ndërgjegjen e atyre që besojnë se arsimi, kultura dhe liria janë shtyllat mbi të cilat ndërtohet një komb përparimtar e pro-perendimor. Brezi i tij nuk pati fatin të kthehej në një Shqipëri të lirë ashtu siç e kishte ëndërruar. Por ai la pas një trashëgimi morale e intelektuale që vazhdon të frymëzojë edhe sot. Kjo është arsyeja pse përkujtimi i Dr. Rexhep Krasniqit nuk është thjesht një akt nderimi për të kaluarën, por është një thirrje për të mos harruar ata që, në kohët më të vështira, mbajtën gjallë idealin e lirisë dhe demokracisë së vërtetë shqiptare.

Prof. Dr Rexhep Krasniqi, ashtu si shumë patriotë anti-komunistë të brezit të tij të pas Luftës së II Botërore, mbante të hapura dritaret e Shqipërisë drejt Perëndimit. Si kryetar i Komitetit “Shqipëria e Lirë”, Dr. Krasniqi mbajti lidhje të vazhdueshme me institucionet zyrtare amerikane dhe me organizatat ndërkombëtare, sidomos në Shtetet e bashkuara të Amerikës, që merreshin me çështjet e vendeve të robëruara nga komunizmi në Evropën lindore e qëndrore. Ai e kuptonte se beteja për Shqipërinë dhe për shqiptarët nuk fitohej vetëm me retorikë, por edhe me argumente, me diplomaci dhe me një prani të vazhdueshme në opinionin public të perëndimit demokratik.

Sot, kur Shqipëria dhe Kosova jetojnë në liri, është e drejtë të kujtohen ata burra që nuk e humbën kurrë shpresën as në vitet më të errëta të diktaturës komuniste. Dr. Rexhep Krasniqi ishte njëri prej tyre. Ndonëse ai nuk e pa të realizuar, plotësisht, ëndrrën për të cilën punoi gjithë jetën e vet, ai i përket atij brezi patriotësh antikomunistë shqiptarë, që e mbajti gjallë idealin e lirisë dhe të demokracisë shqiptare edhe kur dukej se gjithçka kishte humbur. Në këtë 120-vjetor të lindjes, figura e Dr. Rexhep Krasniqit vazhdon të na kujtojë se historia nuk ndërtohet vetëm nga ata që ushtrojnë pushtetin, por edhe nga ata që, me dije, karakter dhe sakrificë, mbrojnë të vërtetën dhe dinjitetin e kombit.

Ndërsa në komunitetin shqiptaro-amerikan Dr. Rexhep Krasniqi ku ai gëzonte respekt të veçantë, shumë emigrantë të brezit të pasluftës e kujtojnë gjithnjë si njeriun që dinte të dëgjonte, të këshillonte dhe të bashkonte. Autoriteti i tij nuk buronte nga posti, por nga karakteri, kultura dhe integriteti. Nëse më lejohet, në këtë rast, një element shumë i veçantë, një kujtim personal. Unë e kisha takuar disa herë Rexhep Krasniqin në fillim të 1970-ave e më vonë, dhe me çdo rast, gjithmonë më jepte zemër e kurajë që të vazhdoja të isha i angazhuar në komunitet, që të vazhdoja studimet dhe që të mos harroja gjuhë e kulturë dhe të humbisja identitetin. Në vitin 1972 kisha filluar një broshurë tepër modeste për të rinjtë, “Rinia Shqiptare në Mërgim”, e cila i kishte rënë në dorë Doktorit të nderuar dhe në karakteristikën e tij që e dallonte — për një nismë megjithëse tepër modeste — Prof Krasniqi kishte gjetur kohë të më shkruante një letër duke më dhënë kurajë për të vazhduar, përball sfidave të një nisme të tillë, ndërsa me porosiste: “I kam lexue rishtas edhe të dy numrat e së përkohshmes “Rinia Shqiptare në Mërgim”. Secili fillim ashtë i vështirë, por nga përmbajtja e artikujve që keni botue deri tashti më duket se jeni në rrugë të mbarë e që përputhet me moton e juej, “Lux et Veritas” (Drita dhe e Vërteta). Të shpresojmë se me kohë, broshura juej ka me u ba një përmbledhje e fuqive të reja të kulturës dhe virtyteve të Kombësisë Shqiptare në këtë vend të lirisë dhe të përparimit.” Në të njëjtën letër, Doktor Krasniqi më jepte kurajë gjithashtu për vazhdimin e studimeve dhe të mësoja anglishten, ashtu që, sipas tij të, hyja “në radhën e shqiptarëve të paktë të kësaj kategorie, në këtë vend”, shkruante ai. Letra e Dr Krasniqit, ishte në përputhje me disa porosi edhe të Ernest Koliqit. Ato porosi të tyre, që atëherë e deri më sot, gjithnjë më tingëllojnë në veshët e mi sikur kishin dashur të më thonin: Mos u mbyll vetëm në hallet tua. Afrohu me bashkatdhetarët, “burri i mirë me shokë shumë”, mbështet organizatat shqiptare dhe puno që zëri i Shqipërisë të dëgjohet me dinjitet në këtë vend. Ashtuqë, një ditë kur historia të kërkojë dëshminë e brezit tend të mund të thoni se keni kryer detyrën ndaj familjes, ndaj Amerikës dhe ndaj Kombit shqiptar.

Fjalët dashamirëse, porositë, këshillat, guximi, por edhe ndihmat që nuk i kursente, jo vetëm për mua, por për të gjithë, e dallonin atë nga shumë udhëheqës të tjerë të komunitetit shqiptaro-amerikan, me ndonjë përjashtim aty këtu. Kjo është arsyeja që në këtë 120-vjetor të lindjes kujtoj me respekt dhe me mirënjohje të thellë për jetën, veprën dhe shëmbullin e Prof. Dr Rexhep Krasniqit. Një shqiptaro-amerikan i shekullit të kaluar, i cili me kontributin e tij mbetet, jo vetëm, pjesë e çmuar e historisë kombëtare por edhe frymëzim për brezat e ardhëshëm.

Analizë historike nga Rafael Floqi/

Në Ballkan, diplomacia rrallëherë është vetëm diplomaci. Vendndodhja e një ambasade apo konsullate, koha e hapjes dhe simbolika që ajo mbart shpesh interpretohen përtej funksionit administrativ. Për këtë arsye, njoftimi për mundësinë e hapjes së një Konsullate të Republikës së Serbisë në Shkodër nuk u pa si një procedurë rutinë, por si një zhvillim që preku kujtesën historike dhe identitetin kombëtar shqiptar.

Ish-ministri i Jashtëm Ditmir Bushati ngriti pyetjen thelbësore: Pse pikërisht Shkodra? 

Ai nuk kundërshtoi marrëdhëniet diplomatike me Serbinë, por argumentoi se zgjedhja e këtij qyteti nuk mund të ndahej nga pesha e tij historike. Edhe Pandeli Majko theksoi se pajtimi në Ballkan nuk mund të ndërtohet duke relativizuar krimet e së kaluarës. Këto reagime dëshmojnë se në Ballkan historia vazhdon të ndikojë politikën e jashtme dhe perceptimin publik.

Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm. Ajo përballoi rrethimin heroik të viteve 1912–1913, u bë objekt debatesh në Konferencën e Ambasadorëve në Londër dhe më pas në Konferencën e Paqes në Paris. Pikërisht aty u vendos përfundimisht që qyteti të mbetej pjesë e shtetit shqiptar, pavarësisht pretendimeve të Malit të Zi. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me Shkodrën zgjon ende reagime të forta.

Rrethimi i Shkodrës dhe beteja diplomatike

Kur shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike në vitin 1912, Mali i Zi e kishte shpallur Shkodrën objektivin e tij kryesor. Për Cetinën, pushtimi i qytetit nuk ishte vetëm fitore ushtarake, por realizim i një projekti strategjik për dalje më të gjerë në Adriatik. Ushtria malazeze, e mbështetur më vonë edhe nga forca serbe, vendosi qytetin nën rrethim.

Brenda qytetit ndodhej garnizoni osman i komanduar nga Hasan Riza Pasha. Ai e kuptonte se mbrojtja e Shkodrës nuk ishte më vetëm çështje e Perandorisë Osmane, por lidhej drejtpërdrejt me fatin e shtetit shqiptar të saposhpallur. Për muaj të tërë qyteti rezistoi nën bombardime, uri dhe mungesë furnizimesh. Pas vrasjes së Hasan Riza Pashës, komandën e mori Esat Pashë Toptani, i cili, përballë gjendjes katastrofike humanitare, pranoi dorëzimin e qytetit më 23 prill 1913. Ushtarakisht Mali i Zi fitoi betejën, por jo luftën diplomatike.

Në Londër, Fuqitë e Mëdha po diskutonin kufijtë e rinj të Ballkanit. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtuan aneksimin e Shkodrës nga Mali i Zi, jo vetëm për arsye filoshqiptare, por sepse nuk dëshironin forcimin e ndikimit sllav dhe rus në Adriatik. Britania e Madhe, nën drejtimin e Sir Edward Grey, ndërmjetësoi negociatat. Përfundimi ishte se stabiliteti rajonal kërkonte që Shkodra të mbetej pjesë e Shqipërisë.

Kur mbreti Nikolla refuzoi të tërhiqej, Fuqitë e Mëdha ndërmorën një hap të pazakontë: vendosën bllokadë detare ndaj Malit të Zi dhe kërcënuan me ndërhyrje ushtarake. Përballë këtij presioni, Mali i Zi u tërhoq më 14 maj 1913 dhe Shkodra kaloi përkohësisht nën administrim ndërkombëtar. Ky mbetet një nga rastet më domethënëse kur diplomacia ndryshoi rezultatin e një fitoreje ushtarake.

“The Question of Scutari”: historia si armë diplomatike

Megjithëse vendimi i Londrës dukej përfundimtar, çështja e Shkodrës u rikthye në Konferencën e Paqes në Paris më 1919. Delegacioni malazez paraqiti memorandumin “The Question of Scutari”, hartuar nga ish-kryeministri Andrija Radoviç. Dokumenti nuk ishte studim akademik, por një instrument diplomatik për të bindur Fuqitë e Mëdha se vendimi i vitit 1913 duhej rishikuar.  

Shkrimi fillon që në fjalinë e parë me një pasaktësi historike. Shkodra nuk mund të trajtohet sikur historia e saj të nisë vetëm me ardhjen e sllavëve në shekullin VII. Sipas traditës historike dhe burimeve të shumta antike, themelimi i qytetit lidhet me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë, ndërsa zhvillimi i tij si qendër e rëndësishme politike dhe ushtarake është vepër e shtetit ilir.

Është e pakuptueshme që nuk thuhet asnjë fjalë për historinë shumë shekullore ilire të Shkodrës. Nuk përmenden dinastitë ilire që e bënë atë kryeqendër të mbretërisë së tyre. Nuk përmenden mbretërit Platori, Agroni, Teuta dhe Genti, emra që zënë vend të rëndësishëm në historinë e Ballkanit dhe të Mesdheut. Pikërisht fuqia e Mbretërisë Ilire bëri që Republika Romake të zhvillonte tri Luftërat Ilire (229–168 p.e.s.), një seri konfliktesh që dëshmojnë se Iliria nuk ishte një territor periferik, por një fuqi ushtarake dhe detare që sfidonte vetë Romën.

Mbreti Agron krijoi një nga shtetet më të fuqishme ilire të kohës. Mbretëresha Teuta u përball me Romën në mbrojtje të sovranitetit të saj, ndërsa Mbreti Genti mbeti sundimtari i fundit i pavarur i Mbretërisë Ilire, deri në pushtimin romak në vitin 168 p.e.s. Këta nuk janë personazhe dytësorë të historisë; ata janë figura themelore të identitetit historik të Shkodrës dhe të gjithë trevës ilire.

Pas pushtimit romak, Shkodra vazhdoi të ishte një qytet me rëndësi administrative dhe strategjike për shekuj me radhë, më pas nën Perandorinë Bizantine. Vetëm shumë më vonë, në shekujt VI–VII, ndodhën dyndjet sllave në Ballkan. Kjo është një fazë e historisë së qytetit, por jo fillimi i saj. Të anashkalosh më shumë se një mijë vjet histori ilire, romake dhe bizantine dhe të kalosh menjëherë te ardhja e sllavëve përbën një shtrembërim të rëndë të kronologjisë historike.

Një trajtim serioz i historisë së Shkodrës duhet të respektojë vazhdimësinë historike të qytetit. Historia nuk fillon aty ku i leverdis autorit. Shkodra është një nga qytetet më të lashta të Ballkanit, me rrënjë ilire të dokumentuara dhe me një rol vendimtar në historinë politike, ushtarake dhe kulturore të rajonit. Çdo përpjekje për të minimizuar ose për të fshirë këtë trashëgimi nuk i shërben së vërtetës historike, por krijon një narrativë të cunguar dhe të njëanshme.

Radoviç ndërtoi argumentimin mbi tre shtylla.

Së pari, ai pretendonte se Mali i Zi kishte të drejtë historike mbi Shkodrën, duke iu referuar Zetës mesjetare dhe dinastive sllave. Ky ishte një interpretim tipik i nacionalizmave të fillimit të shekullit XX, kur e kaluara përdorej për të legjitimuar kufijtë modernë. Historiografia bashkëkohore, megjithatë, thekson se pushtimet apo administrimet e përkohshme nuk krijojnë automatikisht të drejtë të përhershme sovraniteti.

Së dyti, memorandumi mbështetej në argumentin gjeografik. Radoviç e paraqiste Shkodrën si daljen natyrore të Malit të Zi në Adriatik përmes Liqenit të Shkodrës dhe lumit Buna. Por Konferenca e Ambasadorëve kishte arritur tashmë në përfundimin se interesat strategjike nuk mund të mbizotëronin mbi krijimin e një shteti shqiptar funksional.

Argumenti më polemik ishte ai etnografik. Memorandumi pretendonte se fiset shqiptare të Malësisë së Madhe – Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati dhe Shala – ishin në origjinë popullsi sllave të shqiptarizuara gjatë periudhës osmane. Kjo tezë synonte të krijonte bazën historike për pretendimet mbi Shkodrën. Megjithatë, shumica e historianëve modernë, përfshirë Edith Durham, Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt, nuk e pranojnë këtë interpretim. Ata argumentojnë se identiteti shqiptar i Malësisë ishte konsoliduar përmes gjuhës, kulturës, organizimit shoqëror dhe vetëdijes politike shumë kohë përpara Konferencës së Paqes.

Rëndësia e memorandumit nuk qëndron në saktësinë e tezave të tij, por në faktin se tregon se si historia, etnografia dhe gjeografia përdoreshin si instrumente të diplomacisë në fillim të shekullit XX. Ai mbetet një burim i rëndësishëm për të kuptuar logjikën politike të pretendimeve territoriale të kohës.

Woodrow Wilson, Vatra dhe beteja diplomatike për Shkodrën

Nëse rrethimi i Shkodrës u zhvillua në fushën e betejës, fati përfundimtar i qytetit u vendos në Konferencën e Paqes në Paris (1919–1920). Atje nuk diskutohej vetëm kufiri i një qyteti, por vetë mbijetesa e Shqipërisë si shtet. Në këtë kuadër, Shkodra u bë simbol i parimit të vetëvendosjes së popujve që Presidenti amerikan Woodrow Wilson kishte shpallur në Katërmbëdhjetë Pikat e tij.

Në Paris u përplasën dy koncepte të ndryshme të rendit ndërkombëtar. Fuqitë evropiane, në shumë raste, mbështeteshin ende te marrëveshjet sekrete të Luftës së Parë Botërore, sidomos Pakti i Londrës i vitit 1915, i cili parashikonte ndarjen e territoreve shqiptare ndërmjet Italisë dhe fqinjëve ballkanikë. Përballë tyre qëndronte Presidenti Wilson, i cili argumentonte se paqja nuk mund të ndërtohej mbi pazare territoriale, por mbi vullnetin e popujve dhe respektimin e sovranitetit të kombeve të vogla.

Për shqiptarët, rreziku nuk kufizohej vetëm te pretendimet malazeze mbi Shkodrën. Zbatimi i Paktit të Londrës do të nënkuptonte humbjen e Vlorës, pjesëve të Jugut dhe territoreve të tjera, duke e bërë Shqipërinë një shtet të paqëndrueshëm. Prandaj, Konferenca e Paqes u shndërrua në betejën vendimtare për mbijetesën e shtetit shqiptar.

Vatra dhe diplomacia e diasporës

Një rol vendimtar në këtë përpjekje luajti Federata Pan-Shqiptare “Vatra” në Shtetet e Bashkuara. Përmes memorandumeve, peticioneve, kontakteve me senatorë, kongresmenë, gazetarë dhe intelektualë amerikanë, Vatra arriti ta kthente çështjen shqiptare në pjesë të debatit politik në Uashington. Ajo nuk ishte thjesht një organizatë emigrantësh, por një institucion diplomatik jozyrtar që përfaqësonte interesat kombëtare shqiptare në Perëndim.

Një dokument kyç ishte Rezoluta e 4 janarit 1919, ku kërkohej njohja e plotë e pavarësisë së Shqipërisë, kundërshtimi i çdo copëtimi territorial dhe, nëse ishte e nevojshme, vendosja e një administrimi të përkohshëm ndërkombëtar nën garancinë e Shteteve të Bashkuara. Kjo dëshmon se diaspora shqiptare kishte kuptuar se beteja vendimtare nuk zhvillohej më në fushëbetejë, por në diplomaci.

Figura më e spikatur e kësaj diplomacie ishte Fan S. Noli. Ai komunikonte drejtpërdrejt me personalitete amerikane, përgatiste memorandume dhe argumentonte se Shqipëria ishte një komb me identitet historik, kulturor dhe gjuhësor të konsoliduar. Strategjia e tij nuk mbështetej në retorikë patriotike, por në dokumente, statistika, argumente juridike dhe burime historike, duke iu përshtatur mënyrës së të menduarit të diplomacisë amerikane.

Roli vendimtar i Presidentit Wilson

Ndërhyrja e Presidentit Woodrow Wilson rezultoi vendimtare. Edhe pse Shtetet e Bashkuara nuk kishin interesa territoriale në Ballkan, Wilson kundërshtoi zbatimin automatik të marrëveshjeve sekrete dhe mbrojti parimin e vetëvendosjes. Kjo qasje dobësoi ndjeshëm projektet për ndarjen e Shqipërisë dhe krijoi kushtet që shteti shqiptar të mbetej subjekt i së drejtës ndërkombëtare.

Procesverbalet e Konferencës tregojnë se delegacioni amerikan nuk u mbështet vetëm te presionet politike. Ai kërkoi analiza mbi përbërjen etnike të rajoneve shqiptare, kufijtë e vitit 1913 dhe pasojat e çdo ndryshimi territorial. Kjo metodë e dallonte diplomacinë amerikane nga qasja tradicionale evropiane, e cila shpesh mbështetej në marrëveshje të fshehta dhe interesa strategjike.

Në këtë kontekst u shqyrtua edhe memorandumi “The Question of Scutari”. Megjithëse ai ishte hartuar me kujdes dhe mbështetej në argumente historike e etnografike, administrata Wilson nuk ishte e gatshme të pranonte pretendime të bazuara vetëm në interpretime të së kaluarës. Ky ndryshim metodologjik shpjegon pse përpjekja për të rihapur çështjen e Shkodrës dështoi.

Në fund, Shqipëria nuk arriti të rikuperonte të gjitha territoret shqiptare, por fitoi betejën më të rëndësishme: mbijetesën si shtet. Në këtë sukses u ndërthurën veprimtaria e Presidentit Wilson, diplomacia e Vatrës, puna e Fan Nolit dhe angazhimi i diasporës shqiptare në Amerikë.

Debati shkencor mbi identitetin e Malësisë

Një pjesë e rëndësishme e debatit lidhej me përdorimin e historisë dhe etnografisë për të legjitimuar pretendimet territoriale. Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, studiues si Jovan Cvijiç dhe Jovan Erdeljanoviç zhvilluan teori sipas të cilave një pjesë e popullsisë shqiptare të veriut kishte origjinë sllave dhe ishte shqiptarizuar gjatë periudhës osmane. Këto ide u përdorën më pas nga diplomacia serbe dhe malazeze për të mbështetur pretendimet mbi Malësinë dhe Shkodrën.

Megjithatë, historiografia moderne i trajton këto teori me kujdes kritik. Studiuesit pranojnë kontributin e Cvijiç-it në gjeografinë fizike, por theksojnë se interpretimet e tij etnografike u ndikuan nga klima politike e kohës. Edhe metodologjia e Erdeljanoviç-it është kritikuar, sepse identiteti kombëtar nuk mund të përcaktohet vetëm nga prejardhja biologjike, patronimet apo traditat gojore.

Autori paraqet historinë e Shkodrës duke filluar nga themelimi i saj, ardhja e serbëve në Ballkan, Dioklea, sundimtarët Voislavljević, Bodinin, Radosllavin, Arqipeshkvinë e Tivarit, dëshmitë mesjetare, dinastinë Nemanjić, Balshajt, sundimin venedikas dhe osman. Më tej ai paraqet pretendimin se shumë fise të Shqipërisë së Veriut janë shqiptarizuar me kalimin e kohës dhe përdor zakone, këngë e toponime si argumente.

Në anën tjetër qëndronte Edith Durham, e cila, pas udhëtimeve të shumta në trevat shqiptare, përshkroi Hotin, Grudën, Kelmendin dhe fiset e tjera si bashkësi shqiptare me vetëdije të qartë kombëtare, të organizuara sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit dhe të lidhura ngushtë me pjesën tjetër të Shqipërisë. Për Durham-in, përpjekjet për t’i paraqitur këto fise si “serbë të shqiptarizuar” nuk përputheshin me realitetin që ajo kishte vëzhguar në terren.

Edhe studiues bashkëkohorë si Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt arrijnë në përfundimin se identitetet kombëtare në Ballkan janë rezultat i proceseve historike komplekse dhe nuk mund të reduktohen në interpretime të thjeshta etnike apo biologjike.

Përfundime

Historia e Shkodrës tregon se diplomacia dhe historia kanë qenë gjithmonë të ndërthurura. Dokumentet e fillimit të shekullit XX dëshmojnë se historia, gjeografia dhe etnografia u përdorën jo vetëm për të shpjeguar të kaluarën, por edhe për të justifikuar pretendime territoriale. Memorandumi “The Question of Scutari” nuk duhet parë si histori objektive, por si një instrument diplomatik i ndërtuar për të ndikuar vendimmarrjen ndërkombëtare.

Studimi nxjerr në pah edhe dallimin mes historianit dhe diplomatit. Historiani analizon burimet në mënyrë kritike dhe pranon kompleksitetin e së kaluarës, ndërsa diplomati zgjedh ato elemente që mbështesin interesat e shtetit që përfaqëson. Kur këto role ngatërrohen, historia rrezikon të shndërrohet në propagandë.

Po aq i rëndësishëm është roli i diplomacisë amerikane. Ndërhyrja e Presidentit Wilson dhe veprimtaria e Vatrës e Fan Nolit dëshmuan se argumenti juridik, dokumenti dhe diplomacia qytetare mund të ndikojnë në vendime me rëndësi historike. Mbijetesa e Shqipërisë si shtet nuk ishte rezultat vetëm i zhvillimeve ushtarake, por edhe i një beteje të fituar në tryezat e diplomacisë.

Historia nuk mbaron me dokumentin e fundit

Kur përfundon leximi i memorandumit “The Question of Scutari”, lexuesi mund të krijojë përshtypjen se po mbyll një dosje të arkivave diplomatike të vitit 1919. Në të vërtetë, ndodh e kundërta. Pikërisht aty fillon jeta e dytë e dokumentit: mënyra se si ai lexohet, interpretohet dhe përdoret nga brezat që vijnë më pas.

Çdo brez i rikthehet historisë me pyetjet e veta. Historiani nuk mund të ndryshojë dokumentet, por ai mund të ndryshojë mënyrën se si ato kuptohen. Kjo është arsyeja pse dokumentet arkivore nuk janë monumente të ngrira. Ato janë dëshmi që fitojnë kuptim të ri sa herë që rilexohen në dritën e burimeve të tjera, të metodologjive të reja dhe të përvojës historike që pason.

Historia e Shkodrës është një nga shembujt më domethënës të këtij procesi. Në vitin 1913 qyteti u mbrojt me armë. Në vitin 1919 u mbrojt me memorandume, harta dhe argumente diplomatike. Sot ai mbrohet përmes kujtesës historike, kërkimit shkencor dhe respektit për faktet. Mjetet kanë ndryshuar, por përgjegjësia mbetet e njëjtë: të mos lejohet që historia të zëvendësohet nga miti ose propaganda.

Debati i sotëm mbi hapjen e një Konsullate të Serbisë në Shkodër tregon se kujtesa historike vazhdon të ndikojë perceptimin e marrëdhënieve ndërmjet shteteve në Ballkan. 

Historia nuk duhet të përdoret për të ushqyer konflikte të reja, por as të harrohet. Ajo duhet të shërbejë si një mjet për të kuptuar të kaluarën, për të ndërtuar dialog dhe për të dalluar faktin historik nga përdorimi politik i tij. Pikërisht kjo është edhe arsyeja pse Shkodra mbetet jo vetëm një simbol i rezistencës shqiptare, por edhe një dëshmi se fati i kombeve përcaktohet po aq në tavolinat e diplomacisë sa edhe në fushat e betejës.

Dhe pyetja: Pse Shkodra? Mbetet pa përgjigje.