Saimir Kadiu/

Historia shqiptare ka figura që nuk mund të vendosen lehtë në një krah të vetëm të së mirës apo së keqes. Ahmet Zogu është një prej tyre. Ai ishte njëherësh ndërtues i shtetit dhe sundimtar autoritar, modernizues dhe pragmatist, nacionalist dhe një politikan që u mbështet fuqishëm te marrëdhëniet me fuqitë e huaja. Për këtë arsye, Zogu nuk duhet as të adhurohet si mit, as të dënohet si karikaturë.

Ai duhet kuptuar në kohën e vet.

Shqipëria që mori në duar Zogu ishte një shtet shumë i ri, me institucione të dobëta, varfëri të thellë, analfabetizëm të përhapur, ekonomi primitive dhe një shoqëri ende të ndarë nga lidhje krahinore, fisnore e fetare. Shteti shqiptar i pas vitit 1912 nuk kishte trashëguar një administratë moderne, një sistem juridik të konsoliduar apo një ekonomi kombëtare funksionale. Pikërisht mbi këtë terren të brishtë u ngrit karriera e Zogut.

Ai ishte jashtëzakonisht i ri kur hyri në majat e pushtetit. Në dhjetor 1922, në moshën vetëm 27-vjeçare, u bë kryeministri më i ri i historisë së shtetit shqiptar. Më pas do të bëhej president dhe, më 1 shtator 1928, mbret me emrin Zog I, Mbreti i Shqiptarëve.

Por rruga drejt fronit nuk ishte demokratike në kuptimin modern të fjalës.

Pas kthimit në Shqipëri në dhjetor 1924, me mbështetje ushtarake nga Jugosllavia, Zogu vendosi kontrollin mbi shtetin. Republika e vitit 1925 i dha presidentit kompetenca shumë të gjera; opozita u dobësua, liritë politike u kufizuan dhe shtypi iu nënshtrua kontrollit. Më vonë, monarkia e vitit 1928 e konsolidoi edhe më tej pushtetin personal të Zogut.

Kjo është ana e parë që nuk mund të anashkalohet.

Zogu nuk ishte demokrat liberal.

Por historia nuk mbaron këtu.

Sepse brenda këtij regjimi autoritar u krijuan shumë prej themeleve të shtetit modern shqiptar.

U ndërtua një sistem juridik më bashkëkohor, me kode civile, tregtare dhe penale të frymëzuara nga modelet evropiane. U ndërmorën përpjekje për sistemimin e pronës dhe kadastrës, u forcua administrata qendrore dhe u krijuan mekanizma më të qëndrueshëm të shtetit. Një ligj i rëndësishëm për reformën e tokës u miratua në vitin 1930, edhe pse zbatimi i tij mbeti shumë i kufizuar.

Këtu qëndron një nga paradokset më interesante të Zogut:

Ai kërkonte të ndërtonte një shtet modern me mjete politike që shpesh nuk ishin moderne.

Dhe megjithatë, Shqipëria e tij nisi të ndryshonte pamje.

Tirana filloi të merrte trajtat e një kryeqyteti evropian. Rrugët, institucionet, sheshet dhe ndërtesat publike nisën të krijonin atë arkitekturë urbane që edhe sot i jep një pjesë të identitetit qendrës së Tiranës. Modernizimi nuk ishte vetëm ekonomik; ishte edhe urban, administrativ dhe simbolik.

Zogu e kuptoi diçka që Shqipëria e kishte të vështirë ta kuptonte në shekujt e mëparshëm: pa shtet nuk mund të kishte modernizim.

Një nga trashëgimitë më të rëndësishme të periudhës ishte edhe hapja e arsimit shqiptar drejt Evropës. Studentë shqiptarë u dërguan në universitete të huaja dhe një pjesë e elitës që do të shërbente në administratë, arsim, mjekësi, inxhinieri dhe kulturë u formua jashtë vendit.

Në këtë kuptim, Zogu nuk e shihte Evropën vetëm si burim parash. E shihte edhe si shkollë.

Dhe kjo ishte ndoshta një prej zgjedhjeve më të rëndësishme strategjike të periudhës së tij: të krijonte një elitë shqiptare që dinte të lexonte botën përtej kufijve.

Edhe administrata e tij meriton një vështrim më të qetë nga historia.

Emra si Mirash Ivanaj, Mehdi Frashëri, Fuat Asllani, Fejzi Alizoti, Hysen Vrioni, Koço Kota, Hile Mosi, Milto Tutulani, Pandeli Evangjeli, Myfit bej Libohova, Xhafer Vila, Rauf Fico, Rrok Gera, Rexhep Mitrovica dhe shumë të tjerë tregojnë se administrata e lartë shqiptare e periudhës nuk ishte një turmë njerëzish pa formim. Brenda saj kishte personalitete me kulturë, përvojë diplomatike, arsim evropian dhe vizion shtetformues.

Prandaj është e vështirë të gjykohet Zogu vetëm nga karakteri i tij personal.

Eqrem Vlora, i cili nuk ishte admirues i verbër i Zogut dhe i përkiste një bote tjetër politike e shoqërore, ka lënë një vëzhgim shumë domethënës. Ai kundërshton idenë se Zogu mund të reduktohej te mungesa e arsimimit formal, te veset apo te mënyrat e tij politike.

Sipas Vlorës, Zogu kishte një inteligjencë praktike të jashtëzakonshme dhe, përballë njerëzve me kulturë më të madhe akademike, dinte të ruante autoritetin dhe të merrte vendime. Ky është një vlerësim subjektiv i një bashkëkohësi, por është një dëshmi interesante për mënyrën se si perceptohej personaliteti i tij.

Dhe ndoshta këtu duhet kërkuar çelësi i fenomenit Zog.

Ai nuk ishte intelektuali i shtetit. Ishte politikani i shtetit.

Ai nuk shkroi libra për Shqipërinë.

Ai u përpoq të ndërtonte aparatin që do ta qeveriste Shqipërinë.

Por kjo ndërtesë kishte edhe themele të rënda.

Zogu e përqendroi pushtetin në duart e veta. Kundërshtarët politikë u shtypën, liritë politike u kufizuan dhe sistemi parlamentar nuk funksionoi sipas standardeve të demokracive perëndimore. Regjimi i tij mbeti personalist dhe autoritar.

Edhe reforma agrare nuk arriti të ndryshonte në thelb strukturën tradicionale të pronësisë. Pra, modernizimi institucional ishte më i shpejtë se modernizimi social.

Dhe pastaj erdhi Italia.

Kjo është ndoshta dilema më e madhe e mbretërimit të Zogut.

Shqipëria ishte shumë e varfër për të financuar e vetme modernizimin. Zogu iu drejtua Italisë për kredi dhe investime. Marrëdhëniet ekonomike të vitit 1925 dhe marrëveshjet e mëvonshme e rritën në mënyrë dramatike ndikimin italian. Në fund të viteve 1920, Italia kishte një rol shumë të madh në financat, ushtrinë dhe ekonominë shqiptare.

Zogu u përpoq më vonë të kufizonte këtë varësi. Por historia kishte krijuar tashmë një kurth.

Paratë që ndihmojnë ndërtimin e shtetit mund të bëhen edhe instrumenti me të cilin shteti humbet pavarësinë.

Më 7 prill 1939, Italia fashiste pushtoi Shqipërinë.

Zogu u largua nga vendi.

Kjo mbetet pika më e dhimbshme e biografisë së tij politike. Mbreti i Shqipërisë nuk mundi ta mbronte vendin nga pushtimi italian dhe monarkia mori fund. Italia vendosi mbretin Viktor Emanuel III në fronin shqiptar.

Por edhe këtu historia kërkon një nuancë.

Pushtimi italian nuk ishte thjesht rezultati i karakterit apo i një vendimi të vetëm të Zogut. Ishte pjesë e ekspansionizmit të Italisë fashiste në Ballkan. Zogu kishte tentuar në vitet e fundit të mbretërimit të tij të shkëputej nga kontrolli në rritje i Romës, por Shqipëria e varfër dhe ekonomikisht e varur kishte hapësirë shumë të kufizuar manovrimi.

Prandaj, Zogu duhet parë me dy sy.

Me njërin sy shohim autoritarizmin, korrupsionin politik, përqendrimin e pushtetit, kufizimin e opozitës dhe varësinë e rrezikshme nga Italia.

Me syrin tjetër shohim konsolidimin e shtetit, modernizimin ligjor, administratën, arsimin, urbanizimin, diplomacinë dhe përpjekjen për ta orientuar Shqipërinë drejt Evropës.

Asnjëra anë nuk e anulon tjetrën.

Nëse komunizmi shqiptar e paraqiti për dekada Zogun si një figurë pothuajse tërësisht negative, kjo nuk është arsye për ta kthyer sot në një figurë të pagabueshme. Historia nuk është gjykatë ku personazhet marrin vetëm dënim ose pafajësi.

Historia është më e vështirë.

Dhe më e drejtë.

Ndoshta një nga gjykimet më interesante për Zogun është pikërisht ky: ai trashëgoi një Shqipëri që kishte një shtet në letër, por përpiqej të ndërtonte një shtet në praktikë.

Mund të diskutohet pafund nëse mënyra e tij ishte demokratike. Nuk ishte.

Mund të diskutohet nëse sistemi i tij ishte liberal. Nuk ishte.

Mund të diskutohet nëse politika e tij ndaj Italisë ishte e rrezikshme. Ishte.

Por është po aq e vështirë të mohohet se gjatë periudhës së tij u hodhën disa prej gurëve të parë të një shteti shqiptar më të centralizuar, më të institucionalizuar dhe më të orientuar nga Evropa. Burime historike e përmbledhin këtë trashëgimi si përpjekje për të krijuar bazat e një shteti të centralizuar dhe funksional, pavarësisht autoritarizmit dhe dështimit përfundimtar përballë Italisë.

Dhe këtu qëndron paradoksi i fundit i Zogut.

Mbreti i një vendi të vogël, të varfër, me një popullsi kryesisht myslimane dhe me nivele shumë të ulëta arsimimi, kërkoi ta orientonte Shqipërinë drejt Perëndimit.

Ai nuk arriti ta mbrojë Shqipërinë nga pushtimi.

Por la pas institucione që mbijetuan.

La një elitë që kishte studiuar në Evropë.

La një administratë që kishte filluar të mendonte në gjuhën e shtetit modern.

La një Tiranë që ende mban gjurmë të kohës së tij.

Dhe la, mbi të gjitha, një pyetje që ende nuk është mbyllur:

A mund të ndërtohet një shtet modern nga një pushtet politik që vetë nuk është plotësisht modern?

Për Zogun, përgjigjja e historisë duket se është: po, deri në njëfarë mase — por me një çmim të madh.

Prandaj Ahmet Zogu nuk duhet të jetë as monument, as karikaturë.

Duhet të jetë histori.

Dhe historia shqiptare ka nevojë ta shohë më në fund me të dy sytë…

Virgjil Kule/

Po përshkruaj hap pas hapi rrugën që ndoqën përkrenarja dhe shpatat e Gjergj Kastriotit derisa përfunduan në Vjenë, në Muzeun e Historisë së Artit (Kunsthistorisches Museum).

110 vite pas vdekjes së Heroit tonë Kombëtar, pikërisht në vitin 1578, dokumentohet një letër e Dukës së Urbinos Francesco Maria II della Rovere, i cili shkruan se armët e Skënderbeut ndodhen në gjëndje të mirë dhe ruhen në koleksionin e tij të armëve që ndodhej në pallatin rezidencial të Urbinos dhe më pas në atë të Pesaros. Ai shkruan gjithashtu se këto armë ka vendosur t’i dërgojë në Austri te Arkiduka Ferdinandi II i Tirolit, edhe ky një koleksionist fanatik i armatimeve që kishin përdorur figurat legjendare të fisnikërisë europiane. Në këtë vështrim fakti që ai blen përkrenaren dhe shpatat e Skënderbeut ridëshmon se heroi yne kombetar bënte pjesë në plejadën e prijësave më të shquar të kohës. Historinë e mëpastajme, deri në Muzeun e Vjenës, do ta vazhdojmë më poshtë, por më parë do ndalemi te zanafilla e enigmës.

Si i ranë në dorë të Dukës së Urbinos armët e Skënderbeut? Cfarë ndodhi në harkun kohor të 100 e ca viteve pas vdekjes së heroit? Pikërisht mbi këtë periudhë ka mbretëruar errësirë e plotë te cilen sot, per here te pare, do ta ndricojme perfundimisht.

Kthehemi pas, në ditët kur Andronika Kastrioti dhe i biri Gjoni erdhën në Italinë e Jugut. Krahas pasurisë së tundshme, ata sollën me vete edhe reliket luftarake të Kastriotit. Andronika u vendos në Napoli e më pas në Valencia, kurse Gjoni u emërua Dukë i San Pietro in Galatina dhe Kont i Soletos. Gjoni pati 5 fëmijë ndër të cilët Ferdinand Kastriotin. Ferdinandi, tashmë Duka II i San Pietro in Galatina dhe Konti II i Soletos u martua me Andreana Acquaviva d’Aragona di Nardo me të cilën pati një vajzë që quhej Erina. E njohur si e vetmja fëmijë legjitime nga mbreti Carlo V i Siqelisë dhe Napolit, Erina trashëgoi pjesën më ta madhe të pasurive dhe titujve të të atit, të cilat, kur u martua, ia transferoi si pajë të shoqit, princit të Bisignano-s Pietro Antonio Sanseverino. Sigurisht në pajën e saj të madhe ndodheshin edhe reliket e stërgjyshit të saj të lavdishëm, në saje të të cilit pasardhësit kishin siguruar privilegjet në mbretërinë e Napolit.

Cifti pati një vajzë, princeshën Vittoria Sanseverino dhe një djalë, princin Niccolo Bernardino Sanseverino, i cili trashëgoi titujt dhe pasuritë e të atit, Ferdinandit, stërnipit të Skënderbeut. (Në pikturën bashkëngjitur ku paraqitet Erina Kastrioti dhe Pietro Antonio me djalin e tyre Nicolo, bie në sy emblema e Kastriotëve dhe ajo e Bisignano-s). Jemi diku në fillim të gjysmës së dytë të shekullit të XVI dhe, në linjë brezash, transferta e trashëgimisë materiale të Skënderbeut del se ka përfunduar në gjirin e familjes së famshme Sanseverino dhe më konkretisht te familja e princit të Bisignanos, Niccolo Bernardino Sanseverino, i biri i Erina Kastrioti Skenderbeut.

Tani enigma po zbërthehet përfundimisht. Fijet do na cojnë drejt e në Dukatin e Urbinos.

Niccolo Bernardino Sanseverino u martua në vitin 1565 me Isabella Feltria della Rovere, princeshë e Urbinos, e bija e Guidobaldo II della Rovere dhe motra e Dukës së Urbinos, Francesco Maria II della Rovere, koleksionistit të armëve. Automatikisht ajo u bë edhe princeshë e Bisingnanos. Mbretëria e Bisignanos në këtë kohë kishte hasur në vështirësi të mëdha financiare. Burrë e grua nuk shkonin mirë me njeri tjetrin. Niccolo e kalonte javet në gjuetira e orgjira të ndryshme teksa Isabelles i mungonte luksi dhe atmosfera e rafinuar e Urbinos. Pjesën më të madhe të kohës jetonin larg njeri tjetrit. Isabella filloi udhëtimet jashtë Bisignano-s dhe për një kohë të gjatë jetoi me të motrën, Clelia, në Romë pa të shoqin. Vajti disa herë në Pesaro e Urbino si dhe ndërmori pelegrinazhe në Asisi dhe në Bazilikën Santa Casa…

Është pikërisht në këtë periudhë, vitet 1570, që armët dhe përkrenarja e Skënderbeut të jenë dërguar te familja della Rovere e Urbinos, e cila ishte me nam për koleksionet e pasura të armëve. Dmth, motra e Dukës së Urbinos, Isabella, do t’ja ketë cuar vëllait të saj për ruajtje ose edhe t’ia ketë shitur për të finacuar udhëtimet dhe pelegrinazhet saj e, sidomos, kurat për shërimin e një sëmundjeje të rëndë nga një plagë e infektuar në hundë, e cila, deri në fund të jetës i shkaktonte vazhdimisht spazma me dhimbje të forta.

Duka i Urbinos, Francesco Maria II Della Rovere, i ekspozoi reliket e Skënderbeut në arsenalin e tij të pasur.

15 tetor 1578. Lexojmë tani letrën e Dukës së Urbinos në të cilën thuhet se reliket e Gjergj Kastriotit ka ndërmend t’i dërgojë në Austri. Dërgesa do të bëhet dy vite më pas në adresë të Arkidukës Ferdinand II i Tirolit, i cili ia shtoi armët e Skëndërbeut koleksionit të tij madhështor që gjëndej në kështjellën Ambras në Insbruk. Arkiduka i Tirolit ishte vëllai i perandorit Maximilian II Habsburg. Është për t’u shënuar se dukët e Urbinos mbanin lidhje të ngushta me Habsburgët e Austrisë. Ata kanë kontribuar financiarisht dhe me trupa elitare në fushatat anti-ottomane të perandorëve Habsburgë. Gjithashtu mes Dukatit të Urbinos dhe familjes Habsburg ka pasur shkëmbime të ndërsjellta të veprave të artit dhe relikeve luftarake me të cilat pasuronin arsenalet e tyre muzeale.

Kështu reliket e Gjergj Kastriotit nga Italia përfunduan në Austrinë e Habsburgëve, konkretisht në Insbruk të krahinës Tirol. Muzeu i kështjellës Ambras ngritur mbi një kodër në jug të Insbrukut konsiderohet si i pari muze në botë. Pikërisht atje, në më të parin muze në botë, u vendosën me meritë të plotë edhe reliket e Skënderbeut tonë të Madh.

Më tej historia pak a shume njihet. Pas vdekjes së Arkidukës Ferdinand II, koleksioni i armëve i kaloi në pronësi familjes perandorake të Habsburgëve, e cila e vendosi atë fillimisht në kështjellën Belvedere (1806) e më pas në Muzeun e Historisë së Artit në Vjene (1888) ku ndodhet edhe sot.

Projekti i William Willard Howard që iu paraqit Pres. Wilson më 1918

Nga Rafael Floqi

“Të krijohej një qeverie shqiptare, zyrtarët e së cilës, për aq sa ishte e mundur, të zgjidheshin nga shqiptarët që jetonin në Shtetet e Bashkuara.“   _ William Willard Howard

Nga ndihma humanitare te projekti politik

Në vjeshtën e vitit 1918, kur William Willard Howard u ul të shkruante për të ardhmen e Shqipërisë, përpara tij nuk ishte thjesht harta e një vendi të vogël në bregun lindor të Adriatikut. Ishin edhe kujtimet e pesë viteve të shkuara. Shqipërinë ai nuk e kishte njohur nga telegramet diplomatike të Washingtonit apo nga raportet që qarkullonin në kancelaritë evropiane. Kishte shkuar vetë atje. Kishte parë pasojat e Luftërave Ballkanike, refugjatët, varfërinë dhe më pas urinë. Në vitin 1918, kur Evropa e vjetër po shembej dhe Woodrow Wilson po e vendoste parimin e vetëvendosjes në qendër të retorikës amerikane të paqes, për Howard-in Shqipëria nuk ishte më një çështje abstrakte ballkanike. Ishte një vend që ai besonte se e njihte nga afër.¹

Rruga e tij drejt Shqipërisë kishte filluar përpara Luftës së Parë Botërore. Committee for the Relief of the Wounded and Starving in Constantinople and the Balkan States, i krijuar në New York pas shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike, e zgjodhi Howard-in sekretar në shkurt 1913. 

Sipas dokumenteve të ruajtura në Burke Library të Columbia University, ai iu drejtua kishave amerikane për kontribute; rreth 75,000 letra u shpërndanë dhe fushata mblodhi afërsisht 22,000 dollarë të tjerë. Në tetor 1913 Howard udhëtoi vetë në Shqipëri për të parë gjendjen në terren.² 

Kështu nisi një marrëdhënie që do ta çonte disa herë drejt Shqipërisë dhe, pesë vjet më vonë, drejt propozimit të tij për një zgjidhje politike amerikane.

Duhet shënuar se veprimtaria e Howard-it nuk ishte pa polemika. Dokumentet e të njëjtit arkiv tregojnë se më  1913 ai u bë objekt hetimi nga një inspektor postar amerikan lidhur me metodat e mbledhjes së fondeve, ndërsa komiteti kundërshtoi pagesën që ai merrte nga shumat e mbledhura.³ Megjithatë, ai nuk ndryshon faktin e dokumentuar se Howard udhëtoi në Shqipëri dhe se, në vitet që pasuan, emri i tij shfaqet vazhdimisht në fushatat amerikane për ndihmën ndaj shqiptarëve.

Kur u kthye në Amerikë, Howard solli me vete jo vetëm përshtypje, por një argument: katastrofa shqiptare duhej bërë e dukshme për publikun amerikan. Për të, pas kufijve që diskutoheshin në Evropë ndodheshin njerëz që kishin humbur shtëpitë, ushqimin dhe sigurinë. Nëse në fillim ai kishte shkuar për të parë, shumë shpejt nisi të shkruante dhe të organizonte ndihma. Shqipëria po bëhej pjesë e veprimtarisë së tij publike.

Në pranverën e vitit 1915 gjendja ishte bërë edhe më e rëndë. Një lajm amerikan me titullin “An Appeal for Albanians” njoftonte se Albanian Relief Fund dhe The Christian Work and Evangelist kishin nisur një fushatë për popullsinë shqiptare të goditur nga uria. Apeli mbështetej ndër të tjera në raportin e Howard-it, të identifikuar si sekretar i fondit, si dhe në një mesazh të ambasadorit amerikan në Perandorinë Osmane, Henry Morgenthau. Plani i komitetit ishte konkret: një anije ndihmash duhej të nisej drejt porteve shqiptare me miell dhe misër për farë.⁴

Kështu, për Howard-in çështja shqiptare kishte kaluar nga dëshmia te veprimi. Në pasaportën e tij amerikane të vitit 1915 qëllimi i udhëtimit shënohej “Relief Work”, ndërsa rruga e deklaruar ishte përmes Italisë drejt Shqipërisë. Dokumentacioni i udhëtimit dhe raportimet e kohës e lidhin atë me anijen Albania dhe me shpërndarjen e miellit në Durrës për njerëzit në nevojë, pa dallim kombësie ose besimi.⁵ Ishte një ndryshim domethënës: Howard nuk po përpiqej më vetëm të tregonte historinë e shqiptarëve; po përpiqej t’u sillte bukë.

Por dokumenti që na lejon të hyjmë më afër në mendimin e tij është letra e 14 tetorit 1916. Pas udhëtimit të tretë në atë që shtypi e quante “zona e urisë” e Evropës, Howard iu drejtua redaktorit të Commercial & Financial Chronicle të New Yorkut. Letra ishte e shkurtër, por dramatike: Shqipëria, shkruante ai, po vdiste nga uria dhe nuk kishte madje as një gazetë të vetën për t’ia bërë të njohura botës nevojat e saj. Tragjedia e saj po kalonte pa u vënë re. Howard i kërkonte gazetës të hapte një derë përmes së cilës apeli i Shqipërisë të mund të arrinte te populli amerikan.⁶

Letra shoqërohej nga një qarkore me titullin domethënës “American Fair Play” – “Drejtësia amerikane”. Howard e ndërtonte argumentin mbi një kontrast të fortë moral: Amerika kishte dërguar dhjetëra milionë dollarë ndihma në Belgjikë, Poloni, Armeni, Siri dhe vende të tjera të goditura nga lufta, ndërsa Shqipëria, sipas tij, po lihej të vdiste në heshtje. Qarkorja e identifikonte Howard-in si të sapokthyer nga udhëtimi i tij i tretë në zonën shqiptare të urisë dhe përcillte paralajmërimin e tij se, pa ndihmë, uria dhe epidemitë mund të shkatërronin popullsinë.⁷

Në qendër të apelit qëndronte një fjali që përmbledhte mënyrën se si Howard e shihte dramën shqiptare: “Tragjedia e Shqipërisë është se një komb po vdes nga uria, ndërsa populli i Shteteve të Bashkuara, i ngarkuar me dhurata për pjesën tjetër të Evropës dhe për Turqinë, kalon në anën tjetër.”⁸ 

Ai thoshte se kishte kërkuar ndihmë “në vende të larta”, se kishte kërkuar një kore buke prej atyre që kishin dhënë miliona për popuj të tjerë dhe se kishte kërkuar më kot. Atëherë vendosi t’i drejtohej drejtpërdrejt “plain people”, njerëzve të zakonshëm të Amerikës. Synimi i tij ishte i prekshëm: “Dua të kthehem në Shqipëri me një anije të ngarkuar me ushqime.”⁹

Anija, pohonte ai, ishte gati. Në New York një grup klerikësh dhe redaktorësh do të ndihmonin në mbledhjen e një ngarkese humanitare. Kontributet administroheshin nga Rev. Frederick Lynch, redaktor i The Christian Work dhe sekretar i Carnegie Church Peace Union, ndërsa adresa e fondit ishte Balkan Relief Fund, 70 Fifth Avenue, New York City. Howard kërkonte kontribute në çdo shumë, “nga çmimi i një buke e lart”.¹⁰ Kjo adresë dhe ky emër – Frederick Lynch – do të shfaqeshin përsëri dy vjet më vonë, këtë herë jo në një apel për ushqime, por në një dokument që do të arrinte deri në Shtëpinë e Bardhë.

Në vjeshtën e vitit 1918, Howard mund t’i ketë sjellë ndër mend të gjitha këto ndërsa përgatitej të shkruante për të ardhmen politike të Shqipërisë: udhëtimin e parë të vitit 1913, fshatrat dhe refugjatët, fushatën për miell e misër të vitit 1915, udhëtimet e përsëritura dhe apelin e dëshpëruar të vitit 1916. Në fillim pyetja ishte: Si mund t’i shpëtojmë shqiptarët nga uria? 

Në vitin 1918 ajo po shndërrohej në një pyetje politike: Si mund të ndërtohet një Shqipëri që të mos ketë nevojë të shpëtohet përsëri?

Bota ndërkohë kishte ndryshuar. Lufta po përfundonte, Austro-Hungaria po shpërbëhej dhe Wilson e kishte futur parimin e vetëvendosjes në gjuhën e rendit të ri ndërkombëtar. Howard e pa momentin si një mundësi. Në artikullin që titulloi “An American Republic in Europe”, ai e fillonte pikërisht me Wilsonin: tani që forcat austro-hungareze ishin tërhequr nga Shqipëria, shkruante ai, ishte bërë e mundur që “ungjilli” wilsonian i vetëvendosjes së kombeve të vogla të zbatohej menjëherë. Shqipëria, sipas tij, ishte gati për vetëqeverisje.¹¹

Howard nuk e paraqiste veten si një teoricien që po zgjidhte një problem mbi hartë. Ai e mbështeste autoritetin e propozimit te përvoja personale, duke deklaruar se njohja e Shqipërisë dhe kontakti i tij me shqiptarë të të gjitha shtresave – “nga pashallarët deri te drejtuesit e gomarëve” – e shtynin të paraqiste një program konkret. Propozimi i parë ishte i jashtëzakonshëm për qartësinë e tij: PresidentiWilson, në bashkëpunim me aleatët e Shteteve të Bashkuara, të shpallte Republikën e Shqipërisë.¹²

Këtu përfundonte transformimi i Howard-it nga humanitari te avokati i një zgjidhjeje politike. Në vitin 1915 ai kishte kërkuar një anije me miell. Në vitin 1916 kishte kërkuar “American Fair Play” për fëmijët e uritur të Shqipërisë. Tani kërkonte që fuqia morale dhe politike e Amerikës të përdorej për të siguruar vetë ekzistencën e shtetit shqiptar. Buka mund ta shpëtonte njeriun për një dimër; një shtet i mbrojtur, në logjikën e tij, mund ta shpëtonte kombin.

Dhe shkrimi nuk mbeti thjesht në faqet e The Christian Work. Më 20 nëntor 1918, Frederick Lynch, kryeredaktori i revistës dhe i njëjti njeri që kishte administruar kontributet e fushatës së vitit 1916, ia dërgoi artikullin Presidentit Woodrow Wilson. Në letrën shoqëruese Lynch e paraqiste Howard-in si një njeri që ndoshta dinte më shumë për situatën shqiptare se kushdo tjetër në Amerikë, sepse kishte qenë disa herë në Shqipëri, përfshirë gjatë luftës, dhe kishte shërbyer prej vitesh në organizatat e ndihmës shqiptare. Lynch shtonte se shumë nga ata që e njihnin çështjen mendonin se Howard kishte gjetur zgjidhjen e duhur. Dokumenti mban edhe vulën e Division of Near Eastern Affairs, 27 nëntor 1918, çka tregon hyrjen e tij në aparatin e Departamentit të Shtetit.¹³

Shtatë pikat e projektit amerikan

1. Shpallja e Republikës së Shqipërisë

Howard propozonte që Presidenti Wilson, në bashkëpunim me aleatët e Shteteve të Bashkuara, të mbështeste shpalljen e Shqipërisë si republikë. Në këtë mënyrë ai largohej nga modeli i vitit 1914, kur Fuqitë e Mëdha kishin vendosur në krye të Shqipërisë Princ Wilhelm Wied-in. Për Howard-in, koha e monarkive kishte përfunduar. Shqipëria e pasluftës duhej të ndërtohej sipas modelit republikan.¹⁴

2. Amerika të merrte Shqipërinë nën mbrojtje

Pika e dytë ishte edhe më radikale. Shtetet e Bashkuara duhej t’i jepnin Shqipërisë të njëjtin lloj: udhëzimi, ndihme dhe mbrojtjeje që Amerika kishte ushtruar në Kubë dhe në Filipine. Howard, pra, nuk propozonte aneksimin e Shqipërisë. Ai mendonte për një shtet shqiptar të veçantë, por të mbështetur dhe të mbikëqyrur nga SHBA gjatë periudhës së ndërtimit të institucioneve.¹⁵

3. Shqiptarët e Amerikës të ndërtonin shtetin

Një nga pjesët më interesante të projektit lidhej me diasporën. Howard propozonte krijimin e një qeverie shqiptare, zyrtarët e së cilës, për aq sa ishte e mundur, të zgjidheshin nga shqiptarët që jetonin në Shtetet e Bashkuara. Ai kishte një vlerësim jashtëzakonisht të lartë për emigrantët shqiptarë të Amerikës. Sipas Howard-it, ata kishin përvetësuar frymën e qytetërimit amerikan, kishin mësuar anglishten, kishin ndjekur shkollat amerikane dhe kishin fituar zakone pune, kursimi dhe organizimi industrial. Pikërisht këta njerëz, mendonte ai, mund të ktheheshin në Shqipëri dhe të formonin bërthamën administrative dhe ekonomike të shtetit të ri. Howard llogariste rreth 60,000 shqiptarë në Shtetet e Bashkuara. Diaspora, në vizionin e tij, nuk ishte thjesht burim parash apo propagande kombëtare. Ajo duhej të bëhej një nga instrumentet e modernizimit të Shqipërisë.¹⁶

4. Amerika të garantonte rindërtimin financiar

Howard propozonte që rindërtimi i Shqipërisë të financohej nëpërmjet bonove të qeverisë shqiptare, të garantuara nga Shtetet e Bashkuara. Ai llogariste se mund të duheshin rreth 20 milionë dollarë, ose aq sa të kërkonte rindërtimi. Por këto para nuk do të ishin dhuratë. Shqipëria, sipas projektit, do t’i shlyente ato gradualisht. Kështu projekti kombinonte mbrojtjen politike amerikane me një program financiar të rindërtimit të shtetit.¹⁷

5. Njëzet e pesë vjet nën drejtimin amerikan

Kjo ishte pika më e guximshme e projektit. Howard propozonte që kontrolli dhe drejtimi amerikan mbi qeverinë shqiptare të vazhdonin: për një periudhë prej 25 vjetësh, ose derisa Presidenti i Shteteve të Bashkuara të gjykonte se shqiptarët ishin të përgatitur për t’i administruar vetë punët e tyre. Modeli që kishte në mendje ishte përsëri përvoja amerikane në Filipine. Gjatë kësaj periudhe duhej të përgatitej një brez i ri administratorësh shqiptarë. Në këtë kuptim, projekti i Howard-it i afrohej asaj që vetëm pak muaj më vonë, në Konferencën e Paqes, do të quhej mandat amerikan mbi Shqipërinë.¹⁸

6. Kufijtë sipas parimit etnik

Howard prekte edhe çështjen më të rrezikshme të Shqipërisë: kufijtë. Ai kërkonte që kufijtë e shtetit të përcaktoheshin sipas vijave etnike dhe jo sipas kufijve që ai i konsideronte arbitrarë të vendosur përpara luftës. Në këtë koncept ai përmendte posaçërisht: Strugën, Dibrën dhe Gjakovën, si edhe zonën e Liqenit të Ohrit. Këto territore, shkruante Howard, kishin mbetur jashtë Shqipërisë pas vendimeve të vitit 1913. Kjo pikë është veçanërisht e rëndësishme sepse e lidh projektin e tij drejtpërdrejt me parimin wilsonian të vetëvendosjes.¹⁹

7. Marrëveshjet sekrete të shpalleshin të pavlefshme

Pika e shtatë prekte drejtpërdrejt diplomacinë sekrete të Luftës së Parë Botërore. Howard kërkonte që marrëveshjet e bëra nga Fuqitë Qendrore ose nga fuqitë e Antantës për të ardhmen e Shqipërisë, kufijtë dhe kontrollin e saj, të konsideroheshin të pavlefshme. Në praktikë, argumenti godiste logjikën e Traktatit të fshehtë të Londrës të vitit 1915, i cili kishte parashikuar një copëtim të mëtejshëm të Shqipërisë. Shqipëria, argumentonte Howard, duhej të trajtohej mbi bazën e parimeve që Presidenti Wilson kishte shpallur kur Amerika hyri në luftë.²⁰

Një program për rindërtimin

Howard nuk ndalej te diplomacia. Programi i tij përmbante tetë prioritete: ushqimin e popullsisë së uritur; punësimin e burrave të aftë për punë; ndërtimin e rrugëve; sigurimin e qeve, mjeteve bujqësore dhe farërave; futjen e metodave moderne të bujqësisë; ngritjen e industrisë së lëkurës, këpucëve, dorezave dhe tekstileve të leshit; shfrytëzimin e burimeve minerare; dhe ngritjen e shkollave fillore.²¹

Howard kishte udhëtuar, sipas dëshmisë së tij, rreth 450 milje në brendësi të Shqipërisë. Ai përshkruante mungesën dramatike të rrugëve dhe argumentonte se ndërtimi i tyre duhej të ishte një nga projektet e para të administratës së re. Ai shihte gjithashtu një potencial të madh hidroenergjetik. Lumenjtë shqiptarë, sipas tij, mund të furnizonin industrinë e ardhshme, ndriçimin dhe madje hekurudhat elektrike. Në Shqipëri ai kishte parë qymyr, ndërsa në Vlorë kishte parë asfalt të grumbulluar për eksport. Shqiptarë të ndryshëm i kishin folur edhe për burime nafte. Por Howard insistonte se pasuritë natyrore nuk duhej të shndërroheshin në pasuri private të pak individëve. Ato duhej të shfrytëzoheshin nga shteti për të mirën publike.²²

Në dhjetor 1915, Howard ndodhej në Durrës me anijen humanitare Albania, ndërsa ushtria serbe, e tërhequr përmes maleve shqiptare, po arrinte në Adriatik. Pas kësaj erdhi pushtimi austro-hungarez. Në mbarim të luftës ai përshkruante një vend të shkatërruar ekonomikisht dhe demografikisht, por ku patriotizmi dhe dëshira për një shtet të sigurt kishin mbijetuar.²³

Nga projekti i Howard-it te debati mbi mandatin

Në fund të vitit 1918, para Konferencës së Paqes në Paris, Howard kishte paraqitur një formulë konkrete: një republikë shqiptare me garanci amerikane, rindërtim financiar, administrim tranzitor dhe kufij të përcaktuar sipas parimit etnik. Projekti i tij mund të lexohet si pararendës i debatit për një mandat amerikan, por nuk duhet barazuar automatikisht me një mandat të miratuar. Përcjellja e artikullit në administratën amerikane dëshmon qarkullimin e propozimit, jo pranimin e tij si politikë zyrtare.²⁴

Për qarqet shqiptaro-amerikane që kërkonin mbrojtje për shtetin shqiptar, largësia e Shteteve të Bashkuara nga Ballkani e bënte alternativën amerikane tërheqëse. Italia, ndërkaq, ishte një nga nënshkrueset e Traktatit të fshehtë të Londrës. Në këtë kontekst, mbështetja amerikane shihej si një mundësi për të ruajtur ekzistencën e Shqipërisë dhe për të ndërtuar institucionet e saj.

Titulli “An American Republic in Europe” përmblidhte vizionin e Howard-it: një republikë shqiptare që gjatë tranzicionit do të përfitonte nga institucionet, kapitali dhe ekspertiza amerikane. Diaspora do të shërbente si ura njerëzore midis dy vendeve. Megjithatë, periudha njëzetepesëvjeçare e kontrollit të propozuar e bënte këtë një projekt mbikëqyrjeje të gjerë, krahas premtimit për vetëqeverisjen e ardhshme.

Howard kërkonte që mbështetësit amerikanë të Shqipërisë të mblidheshin, ta sillnin gjendjen e vendit në vëmendjen e Presidentit Wilson dhe, me miratimin e tij, të konsultoheshin me përfaqësuesit e shqiptarëve të Amerikës. Shqipërisë duhej t’i jepej një mundësi reale për “jetë, liri dhe kërkimin e lumturisë”.²⁵

Kështu mbyllej rrethi që kishte filluar më 1913 në Shqipërinë e rrënuar nga Luftërat Ballkanike. Howard kishte shkuar për të parë, kishte organizuar ndihma dhe kishte kërkuar të zgjonte ndërgjegjen amerikane. Më 1918 ai përpiqej t’i jepte një përfundim politik asaj përvoje: dikur kishte kërkuar një anije me bukë; tani kërkonte një garanci për Shqipërinë.

Shënime dhe burime

1. William Willard Howard, “An American Republic in Europe,” The Christian Work, 1918, 518–520. Artikulli iu përcoll Presidentit Woodrow Wilson nga Frederick Lynch, 20 nëntor 1918; dokumenti i Departamentit të Shtetit mban vulën e Division of Near Eastern Affairs, 27 nëntor 1918.

2. Committee for the Relief of the Wounded and Starving in Constantinople and the Balkan States Records, 1912–1914, Missionary Research Library Archives, Burke Library at Union Theological Seminary, Columbia University. Përmbledhja historike e koleksionit shënon zgjedhjen e William Willard Howard si sekretar në shkurt 1913, shpërndarjen e rreth 75,000 letrave, mbledhjen e afërsisht $22,000 dhe udhëtimin e Howard-it në Shqipëri në tetor 1913.

3. Committee for the Relief of the Wounded and Starving in Constantinople and the Balkan States Records, 1912–1914, përshkrimi historik i koleksionit, Missionary Research Library Archives, Burke Library, Columbia University.

4. “An Appeal for Albanians,” The Cranford Citizen, 1 prill 1915. Artikulli identifikon Howard-in si sekretar të Albanian Relief Fund, përmend raportin e tij mbi zonën e urisë dhe planin për dërgimin e Christian Work Relief Ship me miell dhe misër për farë drejt porteve shqiptare.

5. William H. Waggoner, “Dedicated Relief Worker or Con Man?,” studim mbi pasaportën dhe udhëtimet e William Willard Howard, që riprodhon pasaportën amerikane të vitit 1915 dhe dokumenton itinerarin evropian dhe veprimtarinë e tij të ndihmës. Artikulli citon gjithashtu raportimin se Howard shpërndau miell në Durrës “to all needy people, irrespective of nationality or creed.”

6. William Willard Howard, letër drejtuar redaktorit të Commercial & Financial Chronicle, 14 tetor 1916, botuar nën titullin “Albania’s Dire Distress—Help Needed,” Commercial & Financial Chronicle 103, no. 2678 (21 tetor 1916): 1467.

7. William Willard Howard, “American Fair Play,” në Commercial & Financial Chronicle 103, no. 2678 (21 tetor 1916): 1467. Teksti u ribotua edhe në gazeta të tjera amerikane, përfshirë The Manning Times, 25 tetor 1916.

8. Howard, “American Fair Play,” 1467. Përkthimi në tekst është i autorit.

9. Howard, “American Fair Play,” 1467. Howard shkruante se, pasi kishte kërkuar ndihmë “in high places”, tani i drejtohej “the plain people” dhe deklaronte: “I want to go back to Albania with a shipload of food.”

10. Howard, “American Fair Play,” 1467. Qarkorja identifikon Rev. Frederick Lynch, D.D., redaktor i The Christian Work dhe sekretar i Carnegie Church Peace Union, si arkëtar të fushatës; kontributet drejtoheshin te Balkan Relief Fund, 70 Fifth Avenue, New York City.

11. Howard, idem

12. Howard, Idem

13. Frederick Lynch, letër Woodrow Wilsonit, 20 nëntor 1918, RG 59, Political Affairs: Albania, 1910–1939, M1211, roll 1, National Archives and Records Administration, College Park, Maryland. Dokumenti mban vulën e Division of Near Eastern Affairs, 27 nëntor 1918.

14. deri 23, Howard, Idem.

24. Howard, “An American Republic in Europe,” 518–520; Lynch, letër Woodrow Wilsonit, 20 nëntor 1918.

25. Howard, idem Përkthimi në tekst është i autorit.

Burime plotësuese

Daily News (St. John’s, Newfoundland), 18 korrik 1921. Material për veprimtarinë humanitare të Howard-it në Armeni, Persi, Shqipëri dhe Kubë; Memorial University of Newfoundland, Digital Archives Initiative.

William Willard Howard, Horrors of Armenia: The Story of an Eye-Witness (New York: Armenian Relief Association, 1896

Dr. Ervin Kujtila/

Fortifikimi i Orenjës, mbi Orenjë Katund në zonën e Librazhdit, ndodhet në një kreshtë dominuese, rreth 1 km larg aksit kryesor rrugor. Pozicioni i tij ofronte avantazhe të rëndësishme strategjike: në lindje terreni zbret në tarraca natyrore dhe lidhet me kodrat përreth përmes një qafe të lartë, ndërsa në jug e perëndim terreni i thepisur dhe shkëmbor krijonte një mbrojtje të fuqishme natyrore.

Të dhënat arkeologjike dëshmojnë për dy faza kryesore të organizimit fortifikues. E para lidhet me fortifikimin prehistorik, i cili rrethonte një sipërfaqe më të gjerë, ndërsa brenda tij u ndërtua më vonë një linjë tjetër muri gjatë Antikitetit të Vonë. Kjo dëshmon për ripërdorimin dhe riorganizimin e hapësirës së fortifikuar në periudha të ndryshme. Brenda murit të Antikitetit të Vonë janë evidentuar edhe gjurmë të shumta strukturash banimi, duke treguar përdorim intensiv të sitit.

Fushata e gërmimeve të vitit 2025, e mbështetur në rezultatet e kërkimeve të mëparshme, kishte si objektiv kryesor sqarimin e fazave të zhvillimit të fortifikimit, përcaktimin e karakterit dhe funksionit të tij, si dhe vendosjen e një marrëdhënieje më të qartë kronologjike ndërmjet depozitimeve kulturore dhe strukturave fortifikuese.

Veçanërisht domethënëse është prania e gjurmëve të strukturave të banimit dhe e një grope shtylle të lidhur me një konstruksion të hershëm, të cilat japin informacion të ri mbi mënyrën e organizimit të hapësirës së banimit. Materiali arkeologjik dhe marrëdhëniet stratigrafike tregojnë për një histori përdorimi që shtrihet në periudhën prehistorike dhe vijon me ripërdorimin e sitit në Antikitetin e Vonë.

Rezultatet e Orenjës kontribuojnë në një kuptim më të plotë të fortifikimeve prehistorike në luginën e Shkumbinit, duke dëshmuar se këto qendra nuk duhet të shihen vetëm si struktura mbrojtëse, por edhe si hapësira të organizuara banimi dhe aktiviteti komunitar. Të dhënat e reja stratigrafike krijojnë gjithashtu një bazë të rëndësishme për përcaktimin më të saktë të kronologjisë dhe të rolit të Orenjës në zhvillimin e vendbanimeve të fortifikuara të Shqipërisë prehistorike.

Prof. Lush Culaj/

Traktati për minoritete, i nënshkruar pas Luftës së Parë Botërore pothuajse nga të gjitha shtetet e Evropës, ua njihte minoriteteve të gjitha të drejtat. Edhe Shqipëria, duke qenë ndër ato shtete që e nënshkruan këtë traktat, ia njohu minoritetit grek në Shqipëri të drejtat për të pasur shkolla në gjuhën amtare, ua garantoi jetën e pasurinë dhe ua njohu të drejtën që t’i kishin përfaqësuesit e vet në Parlament. Qeveria shqiptare shpresonte se edhe Qeveria greke, në të njëjtën mënyrë, do t’ua njihte po ato të drejta shqiptarëve që jetonin në Greqi. Realisht kjo qeveri i njihte çamët si minoritet shqiptar, por duke u mbështetur në religjionin e tyre, ajo përpiqej që t’i identifikonte ata me turqit, gjë që do t’i shërbente asaj për shkëmbimin eventual të popullsive greke dhe turke.

Përpjekjet parlamentare dhe qeveritare shqiptare ishin të vazhdueshme në favor të mbrojtjes të çamëve. Një aktivitet të veçantë në këtë drejtim e ka bërë edhe Mithat Frashëri. Ai si përfaqësues i Shqipërisë në Athinë, i drejtohej ministrit të Punëve të Jashtme në Tiranë më 21 janar 1925 dhe e informonte se delegati shqiptar në Gjenevë kishte kërkuar që për çamët të merrej për bazë gjuha si kriter i origjinës. Në vazhdën e përpjekjeve shtetërore më 18 gusht 1925 Mithat Frashëri nga Athina i drejtohej Erik Kolbanit, drejtor i Seksionit të Pakicave në Lidhjen e Kombeve, me ç’ rast, ndër të tjera, theksonte: “Pasi ka mundësi që Sekretari i Lidhjes së Kombeve të merret me çështjen e shqiptarëve myslimanë në Greqi, më lejoni t’u përcjell kopjen e letrës sime të datës 12 gusht që sapo ia kam nisur Kryetarit të Përfaqësuesve të Lidhjes së Kombeve për mbrojtjen e pakicave shqiptare në Greqi.

Në vazhdim e sipër të kërkesave për mbrojtjen e të drejtave të çamëve, varësisht nga qeveritë që ndërroheshin në Tiranë, Hysen Vrioni, ministër i Punëve të Jashtme, i drejtohej Erik Drummondit, sekretar i përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve në Gjenevë më 16 nëntor 1925, duke i shkruar se Qeveria shqiptare ka prova konkrete se autoritetet greke të Çamërisë bëjnë ç’është e mundur për ta detyruar elementin shqiptar të mërgojë në Turqi dhe për arritjen e këtij qëllimi nuk zgjidhen fare mjetet. Ndërsa, nga përgjigjja e Drummondit drejtuar z. Vrioni mësojmë se Lidhja e Kombeve kishte kërkuar raport nga Greqia për këto çështje.

Në bashkëpunim të ndërsjellë me Qeverinë, në mbledhjen e 2 dhjetorit 1925, kryetari i parlamentit e paraqet si pikë të rendit të ditës edhe bisedimin për krijimin e një komisioni për vendosjen e emigrantëve ku lexohet raporti i komisionit. U vendos që komisioni të emërtohej si Drejtori e Emigrantëve, ndërsa personeli i komisionit do të përbëhej prej një drejtori, dy këshill­tarëve, një sekretari dhe një shërbëtori. Deputeti Rusi shprehu mendimin se, meqë ky komision ka rëndësi të veçantë, drejtori duhet të jetë person i zoti dhe të emër­tohet si drejtor i përgjithshëm.

Po në këtë mbledhje u diskutua për ndryshimin e ligjit mbi ndarjen e tokave të shtetit për emigrantët bujq ku edhe lexohet raporti i komisionit. Komisioni, në krye me deputetin Erebara, mori vendim që nëpërmjet dhomës të deputetëve t’i rekomandohet Qeverisë që ligji në fjalë të vihet në zbatim.

Lexohet art. Nr.1 si vijon: Të gjithë shqiptarët nga viset e mbetura jashtë kufirit të Shqipërisë që janë detyruar t’i lënë viset e tyre që nga data e botimit të këti ligji kanë të drejtë të vendosen brenda kufijve të Republikës shqiptare ku njëherësh fitojnë nënshtetësinë dhe u zgjidhet një banim definitiv. Deputeti Rauf Fico ka vërejtje në formulim, sepse thuhet që nga data e botimit të këti ligji dhe parashtron pyetjen se ata që kanë ardhë më përpara a t’i debojmë? Ai kërkoi që formulimi të jetë më i saktë që të mbetet rruga e hapur ligjore për të gjithë emigrantët. Deputeti Kolë Mjeda shprehu mendimin se deputetet nuk janë marrë me detaje duke e konsideruar të mjaftueshme t’i rekomandohet Qeverisë ta zbatoj këtë ligj.

Në parlament bisedohet për dërgimin e një komisioni parlamentar në Greqi

Në mbledhjen e 6 marsit 1926 bisedohet për dër-gimin e një komisioni parlamentar në Greqi. Deputeti S. Blloshmi në hapje të kësaj çështjeje thekson se ndonëse ishte caktuar një komision i mëhershëm për të shkuar në Greqi dhe për t’iu drejtuar Parlamentit të Greqisë që të intervenonte te Qeveria greke për sigurimin e të drejtave të shqiptarëve që jetonin në Greqi, ai komision nuk shkoi. Deputeti Blloshmi e konsideroi momentin e volitshëm të shkohej në Greqi për ngritjen e kësaj çështjeje me arsyeti­min se Qeverinë greke e udhëheq gjeneral Pangallosi duke e konsideruar si njeri me ndjenja miqësore për Shqipërinë. Përfundimisht ky deputet shprehu mendimin se, në rrethanat e reja të krijuara delegacioni i mëparshëm të shkonte tash në Greqi për mbrojtjen e çështjes së shqiptarëve në Greqi.

Deputeti Mihajl Kaso tha se propozimi i deputetit Blloshmi të vihet në rendin e ditës, sepse pa u vënë në rendin e ditës nuk mund të merret ndonjë vendim.

Për deputetin Bahri Begolli propozimi i deputetit Blloshmi ishte vënë në rendin e ditës dhe ishte pranuar në momentin kur ishte vendosur të dërgohej delegacioni për në Greqi. Ai mendon që nuk është e nevoj­shme të rivihet në rendin e ditës por vetëm të pranohet. Deputeti M. Tutulani theksoi se është e vërtetë se Dhoma e Deputetëve në sesionin e parë na kishte ngarkuar për të shkuar në Greqi në një mision gjysmëzyrtar për të kërkuar nga Parlamenti grek që të ndërmjetësonte te Qeveria e saj për t’i siguruar interesat e shqiptarëve që ndodheshin në Greqi, por ngjarjet dhe kryengritjet që ndodhën në Greqi na ndaluan që të shkojmë. Sa më përket mua Qeveria ma ka ngarkuar një mision për të shkuar në Beograd, kështu që unë nuk mund të shkoj në Greqi, prandaj paraqes dorëheqjen nga misioni i parë.

Deputeti Blloshmi, duke mos u pajtuar me deputetin dhe juristin Mihajl Kaso që çështja të vihet në rend të ditës tha se deputeti Tutulani vetë ofroi dorëheqje, por pavarësisht nga kjo ka lutje që të mos ndalohet komisioni për Greqi, por të dërgohet sa më parë që të jetë e mundur. Deputeti Kaso, duke e mbrojtur qëndrimin e vet se kjo çështje duhet prapë të vihet në rendin e ditës theksoi “Unë edhe mund të pranoj, por nga 57 deputetë sa janë mund të ketë në mesin e tyre të cilët e konsiderojnë të paarsyeshme dërgimin e këti komisioni. Kjo është arsyeja që po insistoj të vihet në rendin e ditës dhe atë ditë të bisedohet në Parlament.”

Ministri i Punëve të Jashtme, Hysen Vrioni, në emër të Qeverisë, kërkoi nga deputetët Pojani dhe Tutulani që sa më parë, së bashku më shokët, të niseshin në misionin që u është caktuar dhe i cili është me nguti. Për deputetin Blloshmi është e padrejtë përzierja në punët e Qeverisë, por konsideron se komisioni duheët të shkojë sa më parë, sepse shqiptarët që ndodhen atje po vuajnë. Ai i sugjeroi kryetarit të Parlamentit që fillimisht të votohet komisioni që duhet të shkojë në Greqi e pastaj të zgjidhen personat.

Deputeti Kolë Mjeda: Qëllimi është mbrojtja e vëllezërve në Greqi dhe nuk është e rëndësishme a dërgohet komisioni nga parlamenti apo nga qeveria

Duke e konsideruar situatën të favorshme deputeti Fiqeri Rusi rikujtoi se atëherë planifikohej të dërgohej një komision parlamentar në një strukturë tjetër udhëheqëse, kurse sot po dërgohet te gjenerali Pangallos. Për ministrin e Jashtëm Vrioni kjo çështje nuk është kompetencë e qeverisë, por e Parlamentit, prandaj ai du­het të vendosë. Edhe deputeti Bahri Begolli u pajtua me mendimin e ministrit të Jashtëm se parlamenti duhet të vendosë.

Në vazhdën e këtyre diskutimeve deputeti Kolë Mje­da mendoi që qëllimi parësor është mbrojtja e vëllezërve tanë në Greqi, duke theksuar se nuk është e rëndësishme a dërgohet komisioni nga parlamenti, apo nga qeveria. Ata të mjerët vuajnë, kurse ne po tallemi. Në fund fjalën e mori deputeti Fiqri Rusi, i cili thek-soi se nuk kundërshton askush shkuarjen e një komi-sioni për të mbrojtur të drejtat e shqiptarëve që ndodhen në Greqi, por është traditë që një parlament dërgon një komision te parlamenti tjetër e jo në qeveri. Atëherë kur u mor vendimi komisioni që do të dërgohej do të shkonte në parlamentin e Greqisë e ai të ndërmjetësonte në Qeverinë e tij, por tani po duam të dërgojmë një komision në një qeveri. Duke u arsyetuar me mungesën e sqarimeve të duhura, ky deputet propozoi që të nxitoheshin dhe kërkoi që një vendim i duhur të merret në të ardhmen pasi të mendohet mirë. Propozimi i deputetit Rusi u pranua nga Parlamenti.

Nga presioni ndërkombëtar si dhe parlamentar e qeveritar i Tiranës zyrtare, më 16 mars 1926, presidenti i Këshillit të Lidhjes së Kombeve, Kukujiro Ishii (japonez), deklaroi se Ministria e Jashtme greke pranonte se shkëmbimi i popullsive në Epir kishte përfunduar dhe se asnjë mysliman tjetër i Epirit nuk do të shpërngulej për në Turqi. Ndërkohë, ministri i Jashtëm grek, J. Kanakaris, e informoi të ngarkuarin e Shqipërisë me punë në Athinë se Qeveria greke çamët myslimanë të Greqisë do t’i konsideronte si shqiptarë.

Në mbledhjen e 25. 5. 1927 deputeti Maliq Bushati i drejtohej kryetarit të Parlamentit me pyetjen “pse Qeveria nuk ka ardhur në Parlament për të dhënë shpjegime mbi gjendjen e Çamërisë, sepse atje po bëhen shpërdorime me pasuritë e tyre.” Për këtë çështje dhe në mbrojtje të të drejtave të vëllezërve të tyre çamë dolën disa deputetë. Në fund fjalën e mori deputeti Begolli, i cili tha se, meqenëse u pranua që t’i rekomandohet Qeverisë për pasuritë e nënshtetasve shqiptarë që gjenden në Greqi, lut që kjo praktikë të merret parasysh edhe për shqiptarët që pasurinë e tyre e kanë në Jugosllavi.

Në kuadër të përpjekjeve për mbrojtjen e çamëve nga njëra anë dhe ruajtjen e raporteve të mira fqinjësore me Greqinë, më 24 janar 1928, Ministria shqiptare e Pu-nëve të Jashtme e paraqiti raportin mbi marrëdhëniet shqi-ptaro-greke, në të cilin, pos tjerash, theksohej: “Një ndër bazat kryesore të politikës së jashtme të Shqipërisë ka qenë vendosja e një miqësie të ngushtë me Greqinë. Kjo nuk nënkuptonte që të hiqej dorë nga mbrojtja e të drejtave të çamëve. Me vendimin e Këshillit të Ministrave në Tiranë, të datës 3 janar 1928, në shkurt të vitit 1928, Milto Tutolani, në cilësinë e deputetit, dhe Xhafer Villa, si sekretar i përgjithshëm i Ministrisë së Jashtme shqiptare, u dërguan në Athinë t’i sugjeronin Qeverisë greke që t’i plotësonte obligimet e marra nga traktatet e nënshkruara me Shqipërinë dhe të verifikonin në vend se si po zba­toheshin të drejtat e popullsisë çame. Me atë rast u kons­tatua se Qeveria e Athinës nuk i zbatonte fare angazhimet e marra dhe pretendonte shkombëtarizimin e plotë të asaj popullate.

Në këto rrethana të pafavorshme për çamët, Qeveria shqiptare iu drejtua me një letër ministrit të Jashtëm grek, Mihallopollus, duke u ankuar lidhur për shpronësimin pa asnjë dëmshpërblim të çamëve dhe shka­tërrimin e plotë ekonomik të tyre. Kërkesat e Qeverisë Shqiptare ishin në pajtim me marrëveshjen që Qeveria greke kishte marrë angazhime në Konventën konsullore ndërmjet këtyre dy vendeve më 13 dhjetor 1926, që. në rast rekuizimesh dhe shpronësimesh, të dëmshpërble­he-shin në mënyrë lineare banorët shqiptarë të Greqisë.

Qeveria iu drejtua me një letër ministrit të Jashtëm grek Mihallopullus

Parlamenti dhe Qeveria në luftë për mbrojtjen e bashkëkombësve angazhoheshin njësoj si për shqiptarët e Kosovës ashtu edhe për shqiptarët e Çamërisë. Përfaqësuesit e Qeverisë duke dalë në mbrojtje të popullit çam, të cilit po i kanosej rreziku i shpërnguljes në Turqi (shkë­mbim me grekët e Turqisë), iu drejtua disa herë Lidhjes së Kombeve. Krahas përpjekjeve diploma­tike, Qeveria punoi në mënyrë intensive që emigrantëve çamë, të përndjekur nga dhuna greke dhe të vendosur në Shqipëri, t’u krijoheshin kushtet e mundshme jetësore.

Duke dalë në mbrojtje të çamëve në Parla­ment pati pikëpamje që një trajtim i tillë të zbatohej edhe ndaj minoritetit grek në Shqipëri (pra të zbatohej reciprociteti). Çështja e vendosjes së emigrantëve shqiptarë në shtetin amë ishte rregulluar me vendimin e Ministrisë së Drej-tësisë, nr. 1257/ IV, të datës 23.10.1923. Në nenin V të këtij vendimi theksohet se familjeve të emigrantëve, për-veç gjysmë hektari që u falej, u jepeshin për punë edhe dy hektarë tokë.

Këtu duket qartazi se të gjithë emigrantët që dë­shironin të vendoseshin në toka të shtetit do të merreshin gjithsesi me bujqësi. Kjo bindje forcohet edhe nga neni IV, në të cilin thuhet se emigrantët kanë të drejtë, përveç dy hektarëve të përmendur në nenin V, të punojnë në pasurinë e shtetit edhe toka të tjera bujqësore.

Neni X përcakton qartë se vendosja e emigrantëve bëhej nëpërmjet nëpunësit të bujqësisë, kurse truallin ose tokën e caktonte komisioni. Ligji mbi vendosjen e emigrantëve, pas diskutimeve, ishte votuar në Parlament në mbledhjen e tij të pestë, më 31.5.1923, me ç’rast qartazi dilnin në pah përpjekjet e Qeverisë së Zogut dhe të parlamentit për t’i ndihmuar dhe për t’u krijuar kushte, në suaza të mundësive, vëllezërve të tyre emi­grantë. Parlamenti dhe qeveria, në suaza të mundësive, e përkrahën këtë pjesë fatkeqe të popullsisë, e cila, në një farë mënyre, mburojë të vetme e kishte Shqipërinë. Njëri ndër prioritetet parlamentare dhe qeveritare në raport me emigrantët, përveç sigurimit të ushqimit dhe strehimit, ishte edhe përkujdesja për veshmbathje. Në mbledhjen e 78, të mbajtur më 10 dhjetor, ishte aprovuar projektligji për një kredi prej 200.000 mijë frangash ari për t’i përballuar shpenzimet e emigrantëve.

Edhe në mbledhjen e datës 23.V.1928 Kryesia e Këshillit të Ministrave e diskutoi modifikimin e Ligjit të emigracionit, ndonëse ishte i pranuar nga Këshilli i Ministrave dhe Kryesia e Dhomës së Deputetëve. Pika krye­sore që u pa si e domosdoshme për rishqyrtimin e këtij projekti kishte të bënte me faktin se në kohën kur ishte paraqitur ky projekt nuk ishte marrë mendimi i Ministrisë së Financave dhe as i Ministrisë së Drejtësisë. Prandaj, qeveria, për ta rregulluar në mënyrë sa më të kënaqshme gjendjen e emigrantëve, kërkonte që ta formonte një komision me përfaqësim të Ministrisë së Financave dhe të asaj të Bujqësisë, të cilat kishin dijeni të plotë për pasuritë e shtetit dhe që do të ndihmonin në sistematizimin e vendosjen e emigrantëve. Megjithatë, shtypja dhe represioni mbi shqiptarët në Greqi nuk kishin të ndalur. Nga ana tjetër edhe përpjekjet parlamentare për mbrojtjen e çamëve si minoritete kombëtare ishin të vazhdueshme. Kështu, Dhoma e Deputetëve, në mbledhjen e 18.5.1927, vendosi që më 23.5.1927 ta thërriste Qeverinë shqiptare për ta njoftuar lidhur me padrejtësitë që Qeveria greke po ua bënte çamëve…PJESA 1.