Kol. Sherman Miles: “Tokat e shqiptarëve t’i jepen Shqipërisë”

Studim nga Rafael Floqi

“Përcaktimi i një kufiri të drejtë kombëtar midis Malit të Zi dhe Shqipërisë, si dhe midis Shqipërisë dhe shteteve të tjera kufitare me të, është një domosdoshmëri parësore për paqen e ardhshme të Ballkanit.” Prill 1919

Kush ishte kol. Sherman Miles (1880–1966) dhe pse po ndalemi tek ai.

Sherman Miles ishte një nga figurat më të rëndësishme amerikane që u përfshi drejtpërdrejt në çështjen shqiptare dhe malazeze pas Luftës së Parë Botërore. Oficer karriere, diplomat dhe ekspert i inteligjencës ushtarake, ai luajti një rol të veçantë në Ballkan gjatë viteve 1919–1920, në një periudhë kur fati i Shqipërisë diskutohej në tryezat ndërkombëtare të paqes.

I lindur më 1882 dhe djali i gjeneralit të famshëm amerikan Nelson A. Miles, Sherman Miles u diplomua në Akademinë Ushtarake të West Point-it dhe ndërtoi një karrierë të rëndësishme në ushtrinë amerikane, duke arritur më vonë gradën e gjeneral majorit. Ai shërbeu si atashe ushtarak, vëzhgues diplomatik dhe më pas si drejtues i inteligjencës ushtarake amerikane në prag të sulmit mbi Attack on Pearl Harbor.

Gjatë Luftës së Parë Botërore dhe periudhës së pasluftës, Miles bashkëpunoi ngushtë me qarqet diplomatike amerikane të lidhura me Presidentin Woodrow Wilson dhe me projektin wilsonian për vetëvendosjen e kombeve në Evropë. Në vitin 1919 ai u dërgua në Ballkan si pjesë e misionit amerikan pranë Konferencës së Paqes në Paris, me detyrën për të hetuar situatën politike dhe etnike në Shqipëri dhe Mal të Zi.

Miles udhëtoi në terren në një kohë trazirash të mëdha, duke vëzhguar nga afër konfliktet, pushtimet dhe tensionet në rajon. Raportet e tij iu dërguan drejtpërdrejt delegacionit amerikan në Paris dhe u bënë pjesë e dokumenteve zyrtare diplomatike amerikane, të njohura si Foreign Relations of the United States (FRUS).

Një nga momentet më domethënëse ndodhi më 24 maj 1919, kur Miles raportoi para Komisionarëve Amerikanë pas kthimit nga Mali i Zi dhe Shqipëria. Në procesverbalet e delegacionit amerikan thuhet:

“Koloneli Sherman Miles hyri në mbledhje për të diskutuar me Komisionarët disa aspekte të situatës malazeze dhe shqiptare.”

Raportimet e tij përshkruanin paqëndrueshmërinë në rajon, praninë ushtarake serbe dhe tensionet që kërcënonin drejtpërdrejt të ardhmen e Shqipërisë. Ai paralajmëroi për ambiciet territoriale në Adriatik dhe shprehu skepticizëm ndaj marrëveshjeve sekrete të kohës së luftës, sidomos ndaj Traktati i Londrës, i cili parashikonte përfitime territoriale për Italinë në dëm të sovranitetit shqiptar.

Në raportet e tij, Miles mbështeti parimin e vetëvendosjes të promovuar nga Wilson dhe u tregua kritik ndaj planeve për copëtimin e Shqipërisë. Për këtë arsye, ai fitoi respekt në qarqet nacionaliste shqiptare, ku shihej si një zë relativisht i favorshëm për ruajtjen e pavarësisë shqiptare.

Ai raportoi gjithashtu mbi dhunën ndaj shqiptarëve në zonat nën kontroll serb dhe mbi lëvizjet ushtarake në kufijtë veriorë të Shqipërisë. Burime të mëvonshme përmendin se Miles kishte mbledhur dëshmi nga refugjatë shqiptarë në Shkodër lidhur me masakrat dhe spastrimet etnike në Mal të Zi dhe Kosovë gjatë viteve 1919–1920.

Rëndësia historike e Sherman Miles qëndron pikërisht në faktin se misioni i tij përkoi me një nga momentet më kritike për mbijetesën e shtetit shqiptar. Vëzhgimet dhe raportet e tij ndihmuan në formësimin e qëndrimit amerikan ndaj çështjes shqiptare në Konferencën e Paqes dhe mbeten edhe sot burime me vlerë për studimet shqiptaro-amerikane mbi Ballkanin pas Luftës së Parë Botërore.

Rëndësia e raportimeve të Sherman Miles për Shqipërinë:

 Ai ishte një nga oficerët amerikanë që pa nga afër realitetin ballkanik dhe ndikoi në raportet amerikane.  Raportet e tij forcuan skepticizmin amerikan ndaj pretendimeve serbe dhe italiane në Adriatik. Ai mbështeti parimin wilsonian të vetëvendosjes së popujve. Informacionet e tij ndihmuan delegacionin amerikan të kuptonte rrezikun e zhdukjes së shtetit shqiptar pas luftës.  Në historiografinë shqiptare, Sherman Miles konsiderohet pjesë e rrethit amerikan që kontribuoi indirekt në mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë në Paris, së bashku me figura si Charles Richard Crane dhe ekspertë të “The Inquiry”.

Dokumenti që po ju paraqesim nga Konferenca e Paqes në Paris është jashtëzakonisht i rëndësishëm për të kuptuar mënyrën se si administrata e Pres. Woodrow Wilson dhe delegacioni amerikan e shihnin çështjen shqiptare në maj të vitit 1919. Ai lidhet drejtpërdrejt me debatet mbi të ardhmen e Shqipërisë dhe Malit të Zi gjatë Konferencës së Paqes në Paris.

Sherman Miles dhe Presidenti Woodrow Wilson

Sherman Miles dhe Woodrow Wilson kishin një marrëdhënie të rëndësishme profesionale gjatë periudhës së Konferencës së Paqes në Paris më 1919, sidomos në çështjet e Ballkanit dhe të vetëvendosjes së kombeve.

Sherman Miles ishte një oficer amerikan i ushtrisë dhe pjesë e “American Commission to Negotiate Peace”, delegacioni amerikan i dërguar nga Presidenti Wilson në Paris. Ai shërbeu si hetues dhe vëzhgues në terren në Ballkan dhe Europën Qendrore, duke raportuar drejtpërdrejt mbi realitetin etnik, politik dhe ushtarak në rajon.

Wilson, nga ana tjetër, po përpiqej të zbatonte parimin e vetëvendosjes së popujve, të shpallur në programin e tij të famshëm të “14 Pikave”. Ai kundërshtoi Traktatin sekret të Londrës të vitit 1915, i cili parashikonte copëtimin e Shqipërisë midis Italisë, Greqisë dhe Serbisë/Jugosllavisë.

Në këtë kontekst, raportet e Sherman Miles kishin ndikim praktik mbi vendimmarrjen amerikane. Miles udhëtoi në Mal të Zi, Shqipëri dhe zona të tjera të Ballkanit për të vlerësuar situatën reale politike dhe etnike. Në maj 1919 ai raportoi mbi gjendjen në Mal të Zi dhe ndikimin serb në rajon. Një nga aspektet më të rëndësishme ishte se Miles mbështeti idenë që kufijtë të përcaktoheshin sipas vullnetit të popullsive lokale dhe jo vetëm sipas marrëveshjeve sekrete të Fuqive të Mëdha. Në rastin e Karintisë ai ndikoi që SHBA të mbështeste një plebishit popullor mbi bazën e vetëvendosjes.

Në çështjen shqiptare, edhe pse nuk ishte figura kryesore politike si Charles R. Crane apo vetë Wilson, Sherman Miles ishte pjesë e rrjetit amerikan që mblidhte informacion në terren për të kundërshtuar pretendimet italiane dhe jugosllave ndaj Shqipërisë. Raportet e tilla ndihmuan delegacionin amerikan të kuptonte se Shqipëria kishte një identitet kombëtar dhe nuk duhej ndarë.

Një moment interesant dokumentohet në FRUS (Foreign Relations of the United States), ku më 24 maj 1919 Col. Sherman Miles u thirr në mbledhjen e komisionerëve amerikanë për të diskutuar “certain phases of the Montenegrin and Albanian situation”. Kjo tregon se Wilson dhe delegacioni amerikan i konsideronin raportet e tij të rëndësishme për politikën amerikane në Ballkan.

Më vonë në karrierën e tij, Sherman Miles vazhdoi të shërbente në inteligjencën ushtarake dhe në detyra diplomatike. Gjatë Lufta e Dytë Botërore, ai u bë një figurë e rëndësishme në inteligjencën e Ushtrisë Amerikane dhe përfundimisht mbajti postin e Ndihmës Shefit të Shtabit për Inteligjencën (G-2) në Departamentin e Luftës. Ai doli në pension me gradën Gjeneral Major.

Në  thelb: Wilson formuloi vizionin politik dhe moral të vetëvendosjes, Sherman Miles siguroi informacionin praktik nga terreni, raportet e Miles ndihmuan SHBA-në të formonte një qëndrim më realist ndaj Ballkanit dhe Shqipërisë në Paris.

Për Shqipërinë, kjo marrëdhënie indirekte Wilson–Miles ishte pjesë e mekanizmit që ndihmoi në mbrojtjen e integritetit territorial shqiptar në Konferencën e Paqes

“Dokumente që lidhen me Marrëdhëniet e Jashtme të Shteteve të Bashkuara, Konferenca e Paqes në Paris, 1919, Vëllimi XII”

“Konferenca e Paqes në Paris 184.01802/14”

“Nënkoloneli Sherman Miles drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të Komisionit për Negocimin e Paqes (Grew)”

“Raporti Nr. 23”

“Paris, 19 maj 1919.”

1. “Në përputhje me udhëzimet tuaja telegrafike të 22 prillit, unë shkova në Mal të Zi dhe bashkëpunova në hetimin e gjendjes atje me Kontin de Salis, Ministrin Britanik pranë Vatikanit.
2. Në nëntor 1917 u mbajtën të ashtuquajturat zgjedhje të Podgoricës. Ka shumë të ngjarë që rezultati i këtyre zgjedhjeve të jetë ndikuar, siç ka ndodhur gjithmonë në Mal të Zi, nga fuqia ushtarake që qëndronte pas partisë fituese. Në çdo rast, partia pro-serbe fitoi zgjedhjet, formoi qeverinë dhe burgosi udhëheqësit e partive kundërshtare. Edhe kjo, me sa duket, nuk e kënaqi qeverinë në Beograd dhe rreth datës 20 prill 1918 serbët kryen një grusht shteti të heshtur dhe larguan të gjithë zyrtarët malazezë. Vendi tani nominalisht është nën një ‘Ministër-Delegat’ civil nga Beogradi, i cili rastësisht kishte lindur malazez, por ishte arsimuar dhe kishte jetuar gjithë jetën e tij në Serbi. Nën të janë pesë prefektë në pesë distriktet e vendit — të gjithë serbë. Në Cetinë ndodhet gjithashtu një Gjeneral Major serb, i cili më la të kuptoja se ishte nën Guvernatorin e vërtetë të Malit të Zi. Vendi është padyshim nën kontrollin ushtarak serb dhe unë dyshoj se Gjenerali ushtron pushtetin e vërtetë.
3. Në afërsi të Tivarit ka grupe të vogla ruajalistësh malazezë, të ndihmuar nga shqiptarët vendas, të cilët po kundërshtojnë në mënyrë të dobët si qeverinë serbe ashtu edhe trupat aleate në bregdet. Përveç kësaj, vendi është i qetë. Civilët malazezë, të cilët tradicionalisht kanë mbajtur armë, po çarmatosen nga serbët. Ka disa qindra të rinj malazezë nën stërvitje ushtarake serbe.
4. Do të ishte absolutisht e pamundur të përcaktoheshin dëshirat reale politike të malazezëve, përveçse nën një pushtim britanik ose amerikan të vendit. Edhe atëherë, një plebishit do të duhej të zhvillohej në kushte që do t’u lejonin njerëzve të kuptonin shumë qartë saktësisht se çfarë mund të prisnin nga bashkimi me Serbinë, bashkimi me Jugosllavinë ose nga pavarësia, dhe nën çfarë garancish. Duke qenë se kjo duket praktikisht e papranueshme, unë konsideroj se zgjidhja më e mirë e çështjes malazeze është njohja nga Fuqitë e Mëdha e përfshirjes së Malit të Zi në shtetin jugosllav, nën garanci nga Jugosllavia se autonomia lokale do të jepet dhe ruhet në Mal të Zi. Është pothuajse e sigurt se edhe në këto kushte serbët do të përdorin mjete represioni për kontroll politik në Mal të Zi; por nga ana tjetër, masa të ashpra represive nuk do t’u shpërblehen kurrë serbëve, sepse ata kanë të bëjnë me një popull luftarak dhe malor. Besoj se brenda një kohe relativisht të shkurtër malazezët do të arrijnë nivelin e tyre natyror politik dhe se vendi në tërësi do të përfitojë nga mbrojtja e fituar përmes përfshirjes në Jugosllavi dhe nga kontakti i drejtpërdrejtë me qytetërimin më të zhvilluar të shteteve të tjera jugosllave.
5. Ka edhe dy zgjidhje të tjera. Njëra është të braktiset Mali i Zi tërësisht nën kontrollin serb, gjë që do të ishte një krim politik. Tjetra është rikrijimi i Malit të Zi si shtet i pavarur. Mendoj se kjo zgjidhje e fundit do të ishte pothuajse po aq gabim sa e para, si për faktin se distrikti i varfër malor i quajtur Mali i Zi është gjeografikisht i papërshtatshëm për pavarësi të vetë qëndrueshme, ashtu edhe sepse nuk ekziston asnjë qeveri e mundshme për një Mal të Zi të pavarur përveç dinastisë së Mbretit Nikolla. Natyrisht është e pamundur, pa një plebishit, të dihet se çfarë mendojnë vërtet malazezët për Mbretin Nikolla, por të gjitha treguesit duket se tregojnë se ai është diskredituar dhe përçmuar nga shumica e popullit të tij. Në rastin më të mirë, dinastia e tij është mbështetur besnikërisht vetëm nga ‘Pesë Fiset’ rreth Njegoshit dhe Cetinës. Ai vetë ka qenë një intrigant famëkeq gjatë gjithë karrierës së tij dhe malazezët nuk do ta falin kurrë për humbjen e Lovçenit dhe pushtimin e mëvonshëm austriak të Malit të Zi. Më e keqja nga të gjitha, ai është një njeri i moshuar dhe djemtë e tij janë të degjeneruar, krejtësisht të papërshtatshëm për të sunduar.
6. Përfshirja në Mal të Zi e territorit shqiptar të Pejës me Traktatin e Bukureshtit të vitit 1913 ka çuar në masakra dhe deportime të shqiptarëve dhe, nëse nuk korrigjohet, do të jetë një burim i vazhdueshëm trazirash në të ardhmen. Shqiptari dhe sllavi i jugut janë kaq të ndryshëm në të gjitha karakteristikat racore dhe armiqësia e tyre racore është kaq e vjetër, saqë është e pamundur që ata të jetojnë së bashku në mënyrë paqësore brenda të njëjtëve kufij politikë. Përcaktimi i një kufiri të drejtë kombëtar midis Malit të Zi dhe Shqipërisë, si dhe midis Shqipërisë dhe shteteve të tjera kufitare me të, është një domosdoshmëri parësore për paqen e ardhshme të Ballkanit.
7. Prandaj, unë do të sugjeroja që zgjidhja e çështjes malazeze të jetë përfshirja e Malit të Zi në Jugosllavi, nën garancitë jugosllave të autonomisë dhe të drejtave politike, të cilat duhet të jenë, në përpjesëtim me popullsinë malazeze, të barabarta me ato të serbëve, kroatëve dhe sllovenëve. Unë gjithashtu do të rekomandoja fuqimisht që kufiri politik midis Malit të Zi dhe Shqipërisë të përcaktohet me kujdes sipas vijave të kombësive historike, të modifikuara kur është e nevojshme nga konsideratat gjeografike, por kurrë duke favorizuar njërin popull ose tjetrin për rolin që mund të kenë luajtur ose jo gjatë luftës.”
8. Signed July 28 (August 10), 1913, British and Foreign State Papers, vol. cvii, p. 658.↩

Burimi origjinal ndodhet në serinë zyrtare të Departamentit Amerikan të Shtetit:
Foreign Relations of the United States (FRUS), Paris Peace Conference, 1919, Volume XI

Foto :Masakra ndaj shqiptarëve në Plavë Guci

Fundi i idesë së pavarësisë të Malit të Zi

Mali i Zi ishte i vetmi shtet fitimtar i Luftës së Parë Botërore që humbi pavarësinë pas vitit 1918, kur u pushtua nga ushtria serbe dhe u përfshi në projektin e Serbisë së Madhe. Fuqitë Aleate, veçanërisht Franca dhe Shtetet e Bashkuara, besonin se shumica e malazezëve mbështesnin bashkimin me Jugosllavinë, megjithëse kishin shumë pak njohuri reale për gjendjen politike dhe opinionin e popullsisë në terren. Për Aleatët, bashkimi shihej si një zgjidhje strategjike për stabilitetin e Ballkanit dhe për frenimin e ndikimit italian në rajon.

Në mars 1919, pas raportimeve për shtypje dhe konflikte në Mal të Zi, u dërgua një komision hetimor anglo-amerikan me kolonelin amerikan Sherman Miles dhe diplomatin britanik kont de Salis. Miles, i cili po hetonte edhe mizoritë ndaj shqiptarëve në Guci, arriti në përfundimin se popullsia nuk mund të shprehte lirshëm dëshirën e saj nën kontrollin serb. Megjithatë, pavarësisht dyshimeve mbi vullnetin real të malazezëve, Aleatët vazhduan të mbështesnin bashkimin e Malit të Zi me Jugosllavinë, duke lënë në hije çështjen e pavarësisë së tij.

Por pavarësisht grindjeve mes “shkjesh” shqiptarët ishin viktima të veprimit armiqësor të dy palëve.

Masakrat serbo malazeze mbi shqiptarët

Përndjekja e shqiptarëve në Mbretërinë Jugosllave përfshinte vrasje masive, ekzekutime, djegie fshatrash, plaçkitje, përdhunime, tortura, burgosje, deportime dhe dëbime të detyruara të shqiptarëve, të kryera nga forcat ushtarake dhe paraushtarake gjatë gjithë periudhës së sundimit të Mbretërisë së Jugosllavisë.

Foto :Dy malësorë nga Plava njeri i konvertuar në malazez

Këto mizori pasuan masakrat e mëparshme ndaj shqiptarëve gjatë Luftës së Parë Botërore dhe masakrat kundër shqiptarëve gjatë Luftërave Ballkanike , të kryera nga forcat serbe, malazeze dhe jugosllave. Sipas historianes Miranda Vickers, midis 200,000 dhe 300,000 shqiptarë u dëbuan nga Jugosllavia gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, ndërsa Noel Malcolm vlerëson se numri ishte midis 90,000 dhe 150,000.

Hoti

Më 25 dhjetor 1919, komandanti malazez Savo Pjetri mbërriti në Hot, në krahinën e Kushës në Gjytetëz, së bashku me ushtrinë e tij. U arrestuan 72 shqiptarë, të cilët u dërguan në Prekaliaj, ku u mbajtën gjatë gjithë natës dhe më pas u ekzekutuan mëngjesin tjetër. Trupat e tyre u hodhën në një varr masiv, me shpresën për të fshehur krimin. Më 7 dhjetor 2019, të afërmit e familjes Hoti në SHBA organizuan një përkujtimore për viktimat.

Plava dhe Gucia

Më 25 mars 1919, Komiteti i Kosovës i dërgoi një raport në gjuhën frënge Foreign Office-it britanik, ku raportonte se ndërmjet 17–23 shkurtit 1919, trupat serbo-malazeze masakruan popullsinë e Plavës dhe Gucisë. Sipas raportit, deri në mars të vitit 1919, autoritetet jugosllave kishin masakruar 333 gra, fëmijë dhe pleq shqiptarë.

Rozhaja

Gjatë muajit shkurt 1917, trupat serbo-malazeze masakruan 700 shqiptarë në Rozhajë dhe 800 të tjerë në rajonin e Gjakovës, ndërsa përdorën artileri për të shkatërruar 15 fshatra në Rugovë.

Sipas gazetës shqiptare Dajti të datës 7 nëntor 1924 dhe të dhënave të nxjerra nga Arkivi i Komitetit për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës, ndërmjet viteve 1918–1921 kanë ndodhur disa masakra kundër popullsisë shqiptare.

Departamenti Amerikan i Shtetit raportoi për masakra të përhapura në Mal të Zi në maj të vitit 1919. Informacioni ishte siguruar nga refugjatë shqiptarë në Shkodër dhe ishte mbledhur nga nënkoloneli Sherman Miles.

Sipas raportit, masakrat kishin përfunduar dhe Mali i Zi ishte “pastruar tërësisht” nga shqiptarët dy muaj përpara vizitës së tij në provincë. Sipas refugjatëve shqiptarë, rreth 30,000 shqiptarë ishin vrarë në Mal të Zi deri në maj 1919. Ndërkohë, Misioni Britanik në Shkodër e vlerësonte këtë shifër midis 18,000 dhe 25,000 viktimave.

Ja dhe njё dokumenti tjetër specifik:
Minutes of the Daily Meetings of the Commissioners Plenipotentiary, May 24, 1919

Procesverbalet e Mbledhjeve të Përditshme të Komisionerëve Fuqiplotë,

24 maj 1919

• Të pranishëm:
o Z. Lansing
o Z. White
o Gjeneral Bliss
o Z. Herter

Me kërkesë të Komisionerëve, Koloneli Sherman Miles hyri në mbledhje për të diskutuar me Komisionerët disa aspekte të situatës malazeze dhe shqiptare. Koloneli Miles, i cili sapo ishte kthyer nga Mali i Zi, paraqiti një përmbledhje të shkurtër mbi kushtet aktuale në Mal të Zi, ashtu siç i kishte vëzhguar vetë, së bashku me një përshkrim të shkurtër të ngjarjeve që kishin çuar në gjendjen e tanishme.

Kur u pyet se çfarë zgjidhjeje propozonte për situatën malazeze, Koloneli Miles deklaroi se mendonte që zgjidhja e vetme e mundshme ishte bashkimi i Malit të Zi me Jugosllavinë, me kusht që t’i garantohej një shkallë autonomie në raport me popullsinë e tij, e ngjashme me atë që u ishte dhënë kroatëve dhe sllovenëve.

Koloneli Miles gjithashtu mendonte se kufijtë midis Shqipërisë dhe Malit të Zi duhej të rishikoheshin sipas vijave të qarta kombëtare, pa marrë parasysh interesat e veçanta të ndonjë influence të jashtme dhe pa marrë parasysh veprimet e fundit të serbëve, të cilat kishin shkaktuar largimin e shqiptarëve nga disa distrikte jugore të Malit të Zi.

Raportet e Kolonelit Miles mbi Malin e Zi dhe Shqipërinë

Lidhur me Shqipërinë, Koloneli Miles përshkroi shkurtimisht formën e saj fisnore të qeverisjes dhe vështirësitë e mëdha që ajo kishte për të ruajtur rendin brenda kufijve të saj pa mbrojtjen ose ndihmën e ndonjë fuqie të madhe të jashtme.

Ai mendonte se Shqipëria duhej të ishte një shtet i pavarur, por se duhej të ishte nën mandatin ose të Anglisë ose të Shteteve të Bashkuara.

Sipas pikave kryesore historike të dokumenti:

• Koloneli Sherman Miles, sapo i kthyer nga Mali i Zi, raportoi para komisionerëve amerikanë mbi gjendjen në Mal të Zi dhe Shqipëri.
• Ai kërkoi që kufijtë mes Shqipërisë dhe Malit të Zi të rishikoheshin mbi baza etnike (“along clearly defined nationalistic lines”), pa u ndikuar nga interesat e fuqive të jashtme.
• Miles kritikoi veprimet serbe në jug të Malit të Zi që kishin sjellë largimin e shqiptarëve nga disa zona.
• Për Shqipërinë, ai argumentoi se duhej të mbetej shtet i pavarur, por për shkak të strukturës fisnore dhe dobësisë administrative, sipas tij, kishte nevojë për mbrojtjen e një fuqie të madhe.
• Ai propozoi që Shqipëria të vendosej nën mandat britanik ose amerikan.

Ky është një nga dokumentet ku shfaqet qartë ideja e një mandati amerikan mbi Shqipërinë — koncept që lidhej me frymën wilsoniane të “vetëvendosjes”, por edhe me skepticizmin amerikan mbi aftësinë e shtetit shqiptar për të mbijetuar vetëm pas Luftës së Parë Botërore.

Ky formulim tregon:

1. Njohjen e parimit të pavarësisë shqiptare nga delegacioni amerikan;
2. Frikën nga copëtimi i Shqipërisë nga Italia, Serbia dhe Greqia;
3. Besimin se vetëm një fuqi “neutrale” si SHBA ose Britania mund ta mbronte Shqipërinë.

Charles Richard Crane ndihmoi në formësimin politik të vizionit wilsonian, ndërsa Nënkoloneli Sherman Miles siguroi vëzhgimet nga terreni që forcuan skepticizmin amerikan ndaj ambicieve territoriale serbe dhe italiane në Shqipëri.”

Dokumenti gjithashtu lidhet edhe me ndikimin e Charles Richard Crane në qarqet wilsoniane. Crane dhe rrjeti i tij në Paris kishin shtyrë vazhdimisht idenë që Shqipëria të mos binte nën kontrollin italian. Pikëpamjet e Miles përputhen me frymën anti-imperialiste që Crane promovonte pranë Wilsonit.

Biblografia

Foreign Relations of the United States (FRUS), Paris Peace Conference, 1919, Volume XI

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv11

Minutes of the Daily Meetings of the Commissioners Plenipotentiary, May 24, 1919https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv11/d184?

Po aty  162, note by Nicolson, 5 March 1919; FO 608/47, 167, note by Nicolson, 15 January 1919.

FO 371/3565, 328, Derby to Balfour, 5 January 1919.  Derby was translating Pichon’s words.  Ibid., 330, Pichon to Derby, 4 January 1919.

The Papers of Woodrow Wilson, Volume 58, 267-68, Lansing to Wilson, 30 April 1919; ibid., Volume 59, 178n2, Day to Lansing, 6 May 1919.

FO 608/45, 398, Curzon to Balfour, 20 April 1919, with the terms of reference. 

Nicolson, Peacemaking 1919, 313, Diary, 15 April 1919.  Balfour subscribed to the prevailing view that “the majority of the Montenegrin people really desire to enter the Jugo-Slav State” but went on to admit “that we do not actually know the real wishes of the Montenegrin people.”  Link, The Papers of Woodrow Wilson, Volume 56, 394-95, Balfour to House, 28 March 1919.

FO 608/45, 424, 426, de Salis to Balfour, 7, 8 May 1919.  Nicolson: “Most unsatisfactory.  I fear our joint “mission of enquiry” has proved a fiasco.”  Ibid., 430, note by Nicolson, 14 May 1919. 

In a brief report, Miles restated his view that gauging opinion would be “absolutely impossible” during Serbian occupation but recommended recognition of Montenegro’s inclusion in Yugoslavia.  Ibid., 438, Political conditions in Montenegro, 19 May 1919.

“The end of Montenegro”, https://www.historyhamper.com/montenegro/?

Branko Horvat: The Kosovo Question, “Globus” Zagreb, 1988