Prof. Dr. Begzad Baliu/

Analiza e episodeve në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia duhet të ndërtohet mbi një parim të dyfishtë metodologjik: nga njëra anë, një qasje strukturore që synon identifikimin e njësive narrative të përsëritshme dhe të funksioneve të tyre, dhe nga ana tjetër, një qasje intertekstuale që vendos në raport këtë tekst me matricën historiografike të Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis të Marin Barleti. Në këtë perspektivë, episodi nuk duhet kuptuar thjesht si një segment rrëfimi, por si një funksion narrativ në kuptimin proppian të termit, pra si një njësi që realizon një rol të caktuar në strukturën e përgjithshme të tekstit: funksion formimi, prove, konflikti, legjitimimi apo glorifikimi. Kjo qasje lejon të zbulohet jo vetëm organizimi i brendshëm i rrëfimit, por edhe mënyra se si këto funksione transformohen nga një paradigmë humaniste në një paradigmë iluministe.

Në tipologjinë e episodeve të origjinës dhe të legjitimimit, struktura themelore artikulohet sipas një skeme të qëndrueshme: prejardhja → fisnikëria → destinimi historik. Kjo bëhet e qartë në formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti ishte djali i Gjon Kastriotit dhe i Vojsavës… familje që sundonte prej 710 vjetësh…” , ku ndërtohet një legjitimitet i shumëfishtë: genealogjik, historik dhe simbolik. Ky episod përmban njëkohësisht afirmimin e vazhdimësisë dinastike dhe sublimimin e origjinës në një nivel mitizues. Në krahasim me modelin e Barletit, ku ky funksion mbetet kryesisht kronikal dhe legjitimues, te Zanoviq ai merr një dimension të shtuar retorik dhe simbolik, duke e ngritur origjinën në një element themelor të ndërtimit të identitetit heroik. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tip të qartë të episodit të themelimit identitar, i cili vendos bazat semantike dhe ideologjike të gjithë narrativës.

Në vijim, episodet e formimit të heroit përfaqësojnë një tjetër tipologji themelore, e ndërtuar mbi strukturën iniciatike të shkëputjes, transformimit dhe përvetësimit të fuqisë. Kjo strukturë artikulohet në mënyrë të qartë në formulime si: “Ai u bë synet… u edukua… mësoi gjuhë të shumta… u dallua për guxim…” , ku shfaqen disa funksione të njëpasnjëshme: shkëputja nga origjina, formimi në një mjedis të huaj dhe përvetësimi i dijes dhe i aftësive që do ta bëjnë të mundur kthimin triumfal. Te Barleti, kjo fazë interpretohet shpesh si një paradoks providencial, ku armiku bëhet pa dashje instrument i formimit të heroit; ndërsa te Zanoviq ajo riformulohet si një proces pedagogjik dhe racional, ku heroi ndërton vetveten përmes përvojës dhe dijes. Kjo e vendos këtë tip episodi në kategorinë e episodeve iniciatike, që realizojnë funksionin e formimit të identitetit heroik në një kuptim më të gjerë antropologjik dhe kulturor.

Një tjetër tipologji e rëndësishme përfaqësohet nga episodet e rikthimit dhe të rimarrjes së pushtetit, ku struktura narrative ndërtohet mbi tri faza kryesore: strategjia, rikthimi dhe restaurimi i rendit.

Një shembull domethënës është episodi i marrjes së Krujës: “Ai detyroi kancelarin të shkruante urdhër… marshoi drejt Krujës… mbylli portat…” , ku veprimi i heroit zhvillohet përmes një kombinimi të inteligjencës strategjike dhe vendosmërisë politike. Në këtë episod, mashtrimi strategjik shërben si mjet për rikthimin në atdhe, ndërsa marrja e qytetit përfaqëson një rimarrje simbolike të qendrës së pushtetit dhe të rendit politik. Krahasuar me Barletin, ku ky akt mbetet një moment historik i rëndësishëm i rezistencës, te Zanoviq ai merr një dimension më të theksuar dramatik dhe teatror, duke e shndërruar rikthimin në një akt spektakolar të restaurimit të rendit. Kjo e klasifikon këtë tip si episod i rikthimit dhe i restaurimit, një funksion kyç në ekonominë narrative të veprës.

Në fund, episodet e betejës dhe të provës heroike përbëjnë një tipologji të veçantë, të karakterizuar nga struktura e përballjes, disproporcioni numerik dhe triumfi absolut. Kjo vihet re në formulime të tilla si: “20 000 të vrarë… 26 humbje…” , ku raporti i theksuar midis humbjeve të armikut dhe atyre të heroit krijon një efekt të fortë hiperbolik dhe mitizues. Në këtë rast, episodi nuk funksionon vetëm si përshkrim i një beteje, por si provë e supremacisë heroike, ku figura e Skënderbeut paraqitet si e pakrahasueshme në fushën e luftës. Ndërsa te Barleti kjo hiperbolë mbetet e integruar në një diskurs retorik glorifikues, te Zanoviq ajo shoqërohet me një vetëdije narrative mbi procesin e mitizimit, duke e vendosur këtë tip episodi në një nivel më kompleks refleksiv. Në këtë mënyrë, kemi të bëjmë me një tip të qartë të episodit të provës dhe të supremacisë heroike, i cili përmbyll ciklin e funksioneve narrative duke e ngritur figurën e heroit në një nivel të lartë simbolik dhe estetik.

Në vijim të tipologjisë së episodeve, një vend të veçantë zënë episodet morale dhe alegorike, të cilat përfaqësojnë një shtresë të re diskursive të shtuar nga Stefan Zanoviq mbi modelin e Marin Barleti. Episodi i prologut me Menandrin dhe CLEARC-un – “Ai ofronte vetëm fruta… jetonte sipas ligjeve të natyrës…” – përbën një strukturë të qartë alegorike, të ndërtuar mbi kundërvënien themelore midis pasurisë dhe virtytit. Në këtë episod artikulohet një model etik që afirmon thjeshtësinë, natyrshmërinë dhe vetëpërmbajtjen si vlera universale, duke e vendosur rrëfimin historik brenda një horizonti filozofik të tipit iluminist. Kjo strukturë mungon plotësisht te Barleti dhe përfaqëson një shtesë ideologjike të mirëfilltë, përmes së cilës teksti zhvendoset nga një historiografi humaniste drejt një diskursi moral universal. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tip të mirëpërcaktuar të episodit alegorik moral, i cili funksionon si kornizë interpretative për gjithë figurën e Skënderbeut.

Një tjetër kategori e rëndësishme përfaqësohet nga episodet diplomatike dhe politike, ku struktura narrative ndërtohet mbi një sekuencë funksionale të tipit ofertë → refuzim → afirmim i sovranitetit. Një shembull domethënës është formulimi: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa… shpata e tij nuk ka paguar tjetër…” , i cili artikulon një refuzim kategorik të nënshtrimit dhe një afirmim të autonomisë politike. Në krahasim me Barletin, ku ky motiv lidhet kryesisht me rezistencën fetare dhe mbrojtjen e krishterimit, te Zanoviq ai riformulohet si një parim politik modern, që shpreh konceptin e sovranitetit si vlerë universale. Kjo e vendos këtë tip episodi në kategorinë e episodeve të sovranitetit dhe autonomisë, ku figura e Skënderbeut shndërrohet në model të një pushteti të pavarur dhe të legjitimuar etikisht.

Në fushë të glorifikimit dhe universalizimit, episodet përkatëse ndërtohen mbi struktura që e nxjerrin figurën e heroit përtej kufijve të kontekstit lokal dhe e vendosin në një hapësirë simbolike ndërkombëtare. Formulimi: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë…” përfaqëson një shembull tipik të kësaj strategjie, ku krahasimi me figura universale të historisë botërore shërben për të afirmuar statusin ndërkombëtar të Skënderbeut. Në këtë mënyrë, kemi një proces të tejkalimit të kontekstit etno-historik dhe të integrimit të figurës në një kanon më të gjerë evropian. Ky tip episodi mund të përkufizohet si episod i mitizimit universal, pasi realizon funksionin e ngritjes së heroit në nivelin e një simboli të përgjithshëm kulturor.

Paralelisht me këto zhvillime, episodet e jetës private dhe të estetizimit përbëjnë një tjetër risi të rëndësishme në strukturën narrative të veprës. Përshkrime të tilla si: “Martesa… festa… lojëra, valle…” shënojnë një ndërprerje të narrativës luftarake dhe futjen e elementeve estetike dhe sociale në rrëfim. Këto episode realizojnë një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, humanizojnë figurën e heroit duke e paraqitur atë në dimensionin e jetës së përditshme, dhe nga ana tjetër, kontribuojnë në estetizimin e narrativës përmes përshkrimeve ceremoniale dhe emocionale. Në krahasim me Barletin, ku këto elemente janë minimale ose periferike, te Zanoviq ato marrin një zhvillim të zgjeruar, duke e afruar tekstin me format e romanit historik dhe të letërsisë së ndjeshmërisë së shekullit XVIII. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tip episodi të humanizimit dhe të estetikës narrative.

Nga tërësia e këtyre tipologjive del një strukturë e përgjithshme narrative me karakter ciklik, e organizuar sipas një sekuence funksionale të qëndrueshme: origjina, formimi, rikthimi, prova (lufta), legjitimimi dhe universalizimi. Ky model ekziston në formë embrionale edhe te Barleti, ku shërben si bazë kronikale e rrëfimit historik, por te Zanoviq ai shndërrohet në një strukturë narrative të ndërgjegjshme dhe të estetizuar, e cila organizon në mënyrë sistematike zhvillimin e figurës së heroit. Kjo tregon se kemi të bëjmë me një riorganizim të funksioneve narrative në një sistem më kompleks dhe më të vetëdijshëm estetikisht.

Në përfundim të këtij kapitulli, tipologjia e episodeve dëshmon se Zanoviq ruan funksionet bazë të narrativës barletiane, por i riorganizon ato në një sistem të ri diskursiv, ku historia shndërrohet në narrativë, narrativë në ideologji, dhe ideologjia në model kulturor. Në këtë mënyrë, teksti i tij përfaqëson një fazë të dytë të jetës së mitit të Skënderbeut: struktura mbetet ende e lidhur me modelin barletian, por funksioni i saj është tashmë i transformuar, duke marrë një dimension evropian, iluminist dhe estetik, që e vendos figurën e heroit në një horizont të ri interpretativ.

Dr. Kujtim Kasami/

– Historiani kërçovar me guxim të fortë intelektual

Riza Rrahim Sadiku (1949–2019) lindi në fshatin Tuhin të Kërçovës më 20 gusht 1949 dhe ndërroi jetë më 12 mars 2019.

Shkollën fillore e kreu në vendlindje, Normalen në Shkup, ndërsa Fakultetin Filozofik, në grupin e Historisë, si dhe studimet pasuniversitare i kreu në Prishtinë. Në vitin 1985 mbrojti temën e magjistraturës me titull “Luftërat ballkanike dhe çështja shqiptare në shtypin serb”.

Kjo temë është shumë domethënëse për profilin e tij shkencor, sepse dëshmon interesimin e hershëm të tij për marrëdhëniet shqiptaro-serbe dhe për mënyrën se si çështja shqiptare paraqitej në burimet dhe shtypin serb.

Në korrik të vitit 2003, Dr. Riza Sadiku doktoroi në Institutin Albanologjik të Prishtinës, me temën “Kontributi i Lidhjes Kosovare në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare 1949–1999”.

Veprimtaria profesionale

Gjatë viteve 1975–1977, Riza Sadiku punoi si profesor i historisë në shkollat e mesme në Prishtinë. Nga viti 1977 deri më 1981 punoi në Muzeun e Kosovës si bashkëpunëtor profesional.

Nga viti 1981 punoi në Muzeun e Revolucionit të Kosovës si bashkëpunëtor i lartë profesional, deri më 7 mars 1995, kur ky institucion u shua nga regjimi serb, me ç’rast mbeti jashtë procesit të punës.

Pas çlirimit të Kosovës, më 6 shtator 1999, u rikthye në vendin e punës në Muzeun e Kosovës.

Si bashkëpunëtor profesional i Muzeut të Kosovës, mori pjesë në organizimin e më shumë se 20 ekspozitave tematike nga fusha e historisë, si pjesë e grupeve të autorëve dhe si autor.

Ndër punimet e tij më të rëndësishme shkencore dhe publicistike veçohen:

– “Gjurmëve të këngës të Selman Litës”, në bashkëpunim me I. Kadriun, Fjala, Prishtinë, 1977;

– “Biografia dhe bibliografia e Dr. Hasan Kaleshit”, Münchener Zeitschrift für Balkankunde, vëll. I, f. 1–15, München, 1978;

– “In memoriam, Dr. Hasan Kaleshi”, JIÇ, nr. 1–2, Beograd, 1979;

– “Kush ishte Emrush Miftari”, Jehona, nr. 22, Prishtinë, 1994;

– “Hasan Kaleshi – jeta dhe vepra”, monografi, Shkup, 1996; ribotuar në Prishtinë po atë vit;

– “Me rastin e 55-vjetorit të Masakrës te Gështenjat e Kërçovës”, fejton, gazeta Dita, prill 2000, Prishtinë; i botuar më pas edhe në gazetën Flaka, maj 2000, Shkup;

– “Qëndrimi i shtypit serb ndaj pavarësisë së Shqipërisë 1912–1913”, fejton, gazeta Dita, maj–qershor 2000, Prishtinë.

Interesimi për mërgatën shqiptare

Dr. Riza Sadiku ishte njohur që herët, qysh në kohën kur ishte student, me veprimtarinë kombëtare të shqiptarëve në diasporë. Më vonë, edhe si profesor i diplomuar, gjatë punës së tij dhe qëndrimeve në vende të ndryshme të Evropës dhe në SHBA, ai pati mundësi të njihej nga afër me jetën dhe veprimtarinë e shumë shqiptarëve të mërgatës.

Ai njohu nga afër jetën dhe veprimtarinë e shumë shqiptarëve, të cilët, përveç punëve të ndryshme për sigurimin e jetesës, u përpoqën të kontribuonin në çështjen e pazgjidhur shqiptare, për sensibilizimin e saj dhe afirmimin e saj ndërkombëtar, shpeshherë duke bërë sakrifica të mëdha.

Kontaktet e tij me disa prej veprimtarëve më të dalluar vazhduan edhe më vonë në vendlindje. Ai u njoh më hollësisht me aktivitetin, sakrificat, vuajtjet dhe kontributin e tyre për afirmimin e çështjes kombëtare në vende të ndryshme të botës.

Ai takoi personalitete të ndryshme, të cilët një pjesë të rëndësishme të jetës së tyre në diasporë ia kushtuan çështjes kombëtare.

Në një rast, ai thekson:

“Për këta veprimtarë të dalluar jo vetëm se nuk është shkruar, por shumica prej nesh, në kohën e monizmit, as që kanë pasur guxim të përshëndeten me ta. Në këtë segment dallohet sidomos komuna e Kërçovës, nga e cila ka shumë atdhetarë të kombit, të cilët kanë zhvilluar aktivitet të dendur në diasporë, sidomos në SHBA, për të cilën arsye kanë qenë të ndjekur nga regjimi i kohës. Për shkaqe të këtilla, shumica prej tyre nuk kanë pasur mundësi të vizitojnë as familjen e ngushtë për 10 deri në 30 vjet.”

Po ashtu, Dr. Riza Sadiku nënvizon:

“Diaspora shqiptare, me veprimtarinë për afirmimin dhe avancimin e çështjes kombëtare, ka luajtur dhe luan edhe sot rol të rëndësishëm në vende të ndryshme të botës, për të cilin aktivitet shumë pak është shkruar dhe shkruhet sot.”

Lufta e Kosovës dhe përvoja personale

Viti 1999 ishte një nga periudhat më të rënda për kombin shqiptar në Kosovë. Eskalimi i dhunës, krimeve dhe politikës së spastrimit etnik të regjimit serb arriti kulmin, duke detyruar faktorin ndërkombëtar, të udhëhequr nga NATO-ja, të ndërhynte më 24 mars 1999.

Pas fillimit të intervenimit të NATO-s në Kosovë, regjimi i Beogradit intensifikoi edhe më tej dhunën, krimet, masakrat, dëbimet dhe deportimet e shqiptarëve.

Valët e kësaj stuhie nuk lanë pothuajse asnjë familje shqiptare pa u prekur në mënyra të ndryshme.

Edhe profesor Riza Sadiku, së bashku me familjen, më 25 mars 1999 u dëbua nga shtëpia e tij në Fushë-Kosovë, ndërsa pas dhjetë ditësh u dëbua edhe nga Prishtina.

Pas përfundimit të luftës, ai u kthye më 20 qershor, por shtëpinë nuk e gjeti. Ajo ishte bërë shkrumb e hi nga kriminelët serbë, ashtu si shumë shtëpi shqiptare anembanë Kosovës.

Ajo që i dhembi më së shumti në shtëpinë e djegur ishte biblioteka e tij. Nga ajo arriti të shpëtonte vetëm një çantë me dokumente, fotografi dhe dorëshkrime të një libri.

Këto ngjarje lanë pasoja të mëdha në gjendjen psikologjike dhe ekonomike të Dr. Riza Sadikut.

Studiues i historisë shqiptare

Dr. Riza Sadiku ishte një ndër studiuesit e shquar të historisë shqiptare, veçanërisht të nacionalizmit shqiptar. Ai nuk u ndal asnjëherë së shkruari dhe së hulumtuari historinë shqiptare.

Zyra ku punonte, ashtu si edhe shtëpia ku banonte, ishte e mbushur me dokumente, libra dhe materiale shkencore.

Riza Sadiku ishte historian që e trajtoi historinë shqiptare pa dallime fetare, krahinore apo rajonale.

Me përkushtim të madh, si studiues i zellshëm dhe atdhetar, punoi vazhdimisht për ndriçimin e historisë shqiptare.

Për rreth pesëmbëdhjetë vjet me radhë, ai botoi më shumë se njëzet punime shkencore në enciklopeditë historike të botuara dhe të publikuara çdo vit nga Shoqata e Intelektualëve Shqiptarë “Trojet e Arbrit”.

Në vitin 2018 mori pjesë në tri sesione shkencore të organizuara nga Shoqata “Trojet e Arbrit”, në Prizren, Lezhë dhe Gjakovë.

Ai ishte studiues që la gjurmë të rëndësishme në fondin e artë të historiografisë kombëtare shqiptare.

Formimi i tij akademik lidhej ngushtë me historinë, ndërsa interesimet e tij shkencore u përqendruan veçanërisht në historinë politike të shqiptarëve, Kosovën, mërgatën shqiptare dhe organizatat politike shqiptare në diasporë.

Veprimtaria në Muzeun e Kosovës

Dr. Riza Sadiku ishte i lidhur ngushtë me Muzeun e Kosovës dhe me projekte të rëndësishme dokumentuese e historike.

Një nga veprat e tij më të rëndësishme është “Lidhja Kosovare 1949–1999”, Prishtinë, 2006, një vepër voluminoze prej rreth 456 faqesh.

Vepra dokumenton historinë e Lidhjes Kosovare dhe veprimtarinë e saj në diasporë.

Një tezë doktorale e University College London e citon veprën si:

Riza Sadiku, Lidhja Kosovare 1949–1999, Prishtinë: Ministria e Kulturës, Rinisë, Sportit dhe Çështjeve Jorezidente/Muzeu i Kosovës, 2006.

Kjo dëshmon rëndësinë e punës së tij në dokumentimin e historisë së Lidhjes Kosovare dhe të veprimtarisë së saj në diasporë.

“Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën”

Një tjetër projekt i rëndësishëm lidhet me katalogun “Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën” (Albanian-American Diaspora for Kosova – Catalogue).

Dr. Riza Sadiku ishte autor i katalogut të kësaj ekspozite të Muzeut Kombëtar të Kosovës. Katalogu dokumenton veprimtarinë e diasporës shqiptaro-amerikane dhe kontributin e saj për Kosovën.

Në të trajtohen, ndër të tjera:

– Federata Panshqiptare “Vatra”;

– Lidhja Kosovare;

– Liga Shqiptaro-Amerikane;

– Këshilli Kombëtar Shqiptaro-Amerikan;

– personalitete shqiptaro-amerikane;

– veprimtaria politike dhe kombëtare e diasporës;

– mbështetja amerikane për çështjen e Kosovës.

Kjo tregon se Sadiku nuk ishte vetëm historian dhe studiues i dokumenteve arkivore, por edhe mbledhës i dëshmive historike, veçanërisht nga diaspora shqiptaro-amerikane.

Gjatë udhëtimeve të tij në SHBA, ai mblodhi materiale historike dhe dokumente të dhuruara nga komuniteti shqiptaro-amerikan, duke kontribuar në pasurimin e fondit dokumentues të institucioneve muzeore.

Veprat kryesore

1. “Hasan Kaleshi – Jeta dhe vepra”

Prishtinë, “Rilindja”/Renesanca, 1996.

Kjo është një nga veprat më të rëndësishme të Riza Sadikut për historinë intelektuale shqiptare dhe për jetën e veprën e Akademik Hasan Kaleshit.

2. “Lidhja Kosovare 1949–1999”

Prishtinë, 2006.

Vepër voluminoze prej rreth 456 faqesh, kushtuar historisë së kësaj organizate dhe veprimtarisë së saj në diasporë.

3. “Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën”

Katalog dokumentues i ekspozitës së Muzeut Kombëtar të Kosovës, me autor Riza Rrahim Sadikun. Botimi është ribotuar edhe në vitin 2018.

4. “Hafëz Jusuf Azemi – Një jetë për kauzën shqiptare në mërgim (1944–2011)”

Prishtinë, Muzeu i Kosovës, 2012.

Kjo është një nga veprat më voluminoze të Riza Sadikut, me 784 faqe. Vepra trajton jetën e Hafëz Jusuf Azemit dhe veprimtarinë shqiptare në mërgim, përfshirë dimensionin politik dhe kombëtar të diasporës.

5. “Ajet Rushiti – aderues i ideve të Ballit Kombëtar dhe i Lidhjes Kosovare”

Botuar në vitin 2000.

Vepra sjell të dhëna për jetën, veprimtarinë atdhetare dhe angazhimin e Ajet Rushitit, personalitetit nga Kërçova, në kuadër të veprimtarive të Ballit Kombëtar dhe Lidhjes Kosovare.

Veprimtaria shkencore

Një aspekt i rëndësishëm i veprimtarisë së Dr. Riza Sadikut është se ai nuk u kufizua vetëm në botimin e monografive.

Ai mori pjesë në konferenca dhe tubime të ndryshme shkencore. Në një konferencë kushtuar Lidhjes Shqiptare të Prizrenit paraqiti kumtesën:

“Shënimi i përvjetorit të Lidhjes së Prizrenit në mërgatën shqiptare në SHBA”.

Kjo dëshmon se një nga drejtimet e veçanta të kërkimeve të tij ishte historia e mërgatës shqiptare dhe lidhja e saj me zhvillimet politike në Kosovë dhe në trojet shqiptare.

Vlerësimi i veprimtarisë së tij

Nga hulumtimet dhe veprat e tij mund të përfundojmë se Dr. Riza Rrahim Sadiku ishte historian, studiues, autor monografish dhe dokumentues i historisë politike e kombëtare shqiptare, me interes të veçantë për Kosovën, mërgatën shqiptare, Lidhjen Kosovare, diasporën shqiptaro-amerikane, organizatat politike shqiptare, personalitetet kombëtare dhe dokumentimin e kujtesës historike.

Një karakteristikë e veçantë e punës së tij ishte mbledhja e dokumenteve, dëshmive dhe materialeve nga diaspora, të cilat më pas i përdori në botimet dhe projektet e tij muzeore.

Një dëshmi e rëndësisë së veprës “Lidhja Kosovare 1949–1999” është edhe fakti se ajo u bë objekt i një recensioni nga historiani britanik James Pettifer, botuar në revistën akademike South Slav Journal, vëll. 28, nr. 3–4, në vitin 2007.

Kjo është një dëshmi domethënëse se puna e Riza Sadikut pati jehonë edhe përtej hapësirës shqiptare dhe se studimet e tij për Kosovën, mërgatën shqiptare dhe çështjen kombëtare shqiptare hynë edhe në vëmendjen e historiografisë akademike ndërkombëtare.

Dr. Riza Rrahim Sadiku mbetet një nga studiuesit kërçovarë që me punën, përkushtimin dhe guximin e tij intelektual kontribuoi në dokumentimin e historisë shqiptare dhe në ruajtjen e kujtesës kombëtare.

Ambasador Flamur Gashi/

Ka burra që kufijtë nuk au ndajnë dot atdheun.

Ago AGAJ (1897–1994) ishte njëri prej tyre.

Lindi në Ramicë të Smokthinës, në Vlorë. U shkollua në Vjenë për agronomi dhe u kthye në atdhe më 1919. Mori pjesë në Kongresin e Lushnjës dhe më 1920, nuk qëndroi spektator por mori armën dhe luftoi në Luftën e Vlorës.

Atdheu i Ago AGAJT nuk mbaronte në Vlorë.

Kur historia e solli në Kosovë, ai shkoi vullnetarisht në Mitrovicë, ku shërbeu si prefekt.

Dhe Ago vlonjati u bë aq i afërt me Kosovën, sa mbeti në kujtesë si:

“KOSOVARI NGA VLORA”.

Në atë periudhë të trazuar të Luftës së Dytë Botërore, përkrah figurave si Xhafer DEVA, ai punoi për organizimin dhe mbrojtjen e shqiptarëve. Në atë histori gjenden edhe emrat e Mehmet GRADICËS, Shaban POLLUZHËS, Pajazit BOLETINIT, Ali DRAGËS dhe shumë të tjerëve.

Si prefekt i Mitrovicës, prefekturë që përfshinte edhe nënprefekturat e Vushtrrisë, Podujevës dhe Pazarit të Ri, Ago AGAJ e shtriu veprimtarinë e tij edhe në trevën e Pazarit të Ri, duke bashkëpunuar, në kuadër të Lidhjes Popullore Shqiptare, me figura të njohura atdhetare si Aqif BLYTA, Ahmet DACI, Bedri GJINAJ e të tjerë, në përpjekjet për organizimin e administratës shqiptare, mbrojtjen e popullsisë dhe veçanërisht në përhapjen e arsimit kombëtar dhe hapjen e shkollave shqipe në Pazar të Ri dhe në trevat përreth.

Në këtë kohë nga Shqipëria erdhën gjithashtu mësues, juristë, mjekë e nëpunës shqiptarë për t’i shërbyer Kosovës.

U hapën shkolla shqipe.

Shqipja hyri në administratë.

28 Nëntori kremtohej si festë kombëtare.

Ago AGAJ mori pjesë edhe në Lidhjen e Dytë të Prizrenit dhe më pas shërbeu si Ministër i Ekonomisë Kombëtare në qeverinë e Rexhep MITROVICËS.

Historia e asaj kohe ishte e rëndë dhe plot kundërthënie, nën pushtime të huaja dhe në vorbullën e Luftës së Dytë Botërore. Ajo duhet gjykuar me dokumente dhe pa fshehur asnjë të vërtetë.

Por një e vërtetë nuk mund të fshihet:

Ago AGAJ e konsideronte çështjen e Kosovës pjesë të pandashme të çështjes kombëtare shqiptare.

Pas ardhjes së komunizmit Ago AGAJ mori rrugën e mërgimit. Jetoi për vite të gjata në Egjipt, pastaj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Shkroi e punoi për historinë dhe çështjen shqiptare. Na la ndër të tjera veprën “Lufta e Vlorës” dhe u mor edhe me historinë e Kosovës.

Por Kosova nuk mbeti për të një kujtim rinie.

E ndoqi deri në pleqëri.

Deri në mërgim.

Deri në ditën e fundit.

Më 24 dhjetor 1994, Ago AGAJ mbylli sytë përgjithmonë në Florida-SHBA, në moshën 97 vjeçare.

Dhe dhimbja e tij e madhe mbeti Kosova:

“Po vdes pa e parë të lirë Kosovën.”

Nuk jetoi edhe katër vjet që të shihte luftën e shqiptarëve për liri.

Nuk jetoi edhe pesë vjet që të shihte Kosovën të çliruar.

Nuk jetoi edhe katërmbëdhjetë vjet që ta shihte Kosovën të shpallte Pavarësinë.

Por iku duke e marrë Kosovën me vete në zemër…

Prandaj Ago AGAJ nuk është vetëm një figurë e Vlorës.

Është një urë mes Vlorës dhe Mitrovicës, mes Labërisë dhe Kosovës, mes Shqipërisë politike dhe Shqipërisë shpirtërore.

Sepse për brezin e tij:

Vlora dhe Mitrovica nuk ishin në dy atdhe.

Drenica dhe Labëria nuk ishin dy histori.

Kosova dhe Shqipëria nuk ishin dy kombe.

Ago Agaj lindi vlonjat.

Në Mitrovicë u bë kosovar.

Dhe vdiq siç kishte jetuar:

SHQIPTAR!

Nderim “Kosovarit nga Vlora” dhe të gjithë atyre burrave që Shqipërinë nuk e matën me kufijtë që na vunë të tjerët, por me kufijtë e gjuhës, kujtesës dhe zemrës shqiptare.

120 vjetori i shtypit të shkruar shqiptar në SHBA 1906-1926./

Hamit Boriçi

Gjovalin Gjeloshi

Jolanda Lila

1. Vendosja dhe zhvillimi i diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Emigrimi shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës filloi në fundin e shekullit XIX dhe mori përmasa më të dukshme në dekadat e para të shekullit XX. Ai u zhvillua në kuadrin e lëvizjeve të mëdha migratore drejt Amerikës, të nxitura nga faktorë ekonomikë, shoqërorë dhe politikë. Shqiptarët, kryesisht nga trevat e Shqipërisë së Jugut, por edhe nga zona të tjera shqiptare, u vendosën fillimisht në qendrat industriale të verilindjes së SHBA-së, ku gjetën mundësi punësimi dhe krijuan bërthamat e para të komuniteteve të organizuara. (Demo, 1960)

Në fillimet e saj, diaspora shqiptare në SHBA ishte kryesisht një diasporë ekonomike, e përbërë nga emigrantë që synonin përmirësimin e kushteve të jetesës dhe mbështetjen e familjeve në atdhe. Megjithatë, shumë shpejt ajo mori edhe një dimension kombëtar. Në kushtet e mungesës së një shteti shqiptar të pavarur, komunitetet shqiptare në Amerikë u kthyen në qendra të rëndësishme të veprimtarisë patriotike, kulturore dhe diplomatike në mbështetje të çështjes shqiptare. (Mehmeti, 2012)

Një moment i rëndësishëm në organizimin e diasporës ishte krijimi i Federatës Panshqiptare “Vatra” në Boston në vitin 1912, e cila bashkoi shoqëri të ndryshme shqiptare dhe u bë një nga institucionet më të rëndësishme të komunitetit shqiptar në Amerikë. Përmes veprimtarisë së saj, ajo luajti një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare dhe në organizimin kulturor të emigrantëve. (Prifti, 1975)

2. Lindja dhe zhvillimi i shtypit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Shtypi shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës lindi në fundin e shekullit XIX-fillim shek. XX, në një periudhë kur komunitetet shqiptare në këtë vend po kalonin nga faza e vendosjes fillestare drejt organizimit shoqëror dhe kombëtar. Ai ishte një produkt i drejtpërdrejtë i nevojës së emigrantëve shqiptarë për të ruajtur lidhjet ndërmjet tyre, për të mbrojtur gjuhën dhe kulturën kombëtare dhe për të shprehur qëndrimet e tyre ndaj zhvillimeve politike në Shqipëri dhe në arenën ndërkombëtare. (Demo, 1960; Prifti, 1975)

Në fillimet e tij, shtypi shqiptar në SHBA kishte më shumë karakter kulturor dhe patriotik sesa thjesht informativ. Gazetat dhe revistat e para synonin të edukonin komunitetin, të përhapnin shkrim-leximin në gjuhën shqipe, të promovonin idenë kombëtare dhe të forconin lidhjet midis emigrantëve shqiptarë. Në kushtet kur Shqipëria ende nuk ishte një shtet i pavarur, shtypi i diasporës amerikane luajti një rol të rëndësishëm në përhapjen e programit kombëtar të Rilindjes Shqiptare. (Skendi, 1967)

Një rol të veçantë në këtë proces pati gazeta “Kombi”, e themeluar në Boston në vitin 1906, e cila konsiderohet ndër botimet e para të rëndësishme të shtypit shqiptar në SHBA. Ajo u shfaq në një periudhë të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare dhe shërbeu si një mjet për përhapjen e ideve të Rilindjes, për mbrojtjen e gjuhës shqipe dhe për sensibilizimin e opinionit shqiptar në diasporë. (Skendi, 1967; Demo, 1960).

Një etapë e re në historinë e këtij shtypi filloi me botimin e gazetës “Dielli”, e cila u themelua në Boston në vitin 1909 dhe u bë një nga gazetat më jetëgjata dhe më me ndikim të komunitetit shqiptar në Amerikë. Për shumë dekada, “Dielli” ishte jo vetëm një organ informimi, por edhe një forum i debatit kombëtar, kulturor dhe politik të shqiptarëve në SHBA. Ajo u lidh ngushtë me veprimtarinë e “Vatrës” dhe me figurat kryesore të diasporës shqiptare, si Fan Noli dhe Faik Konica. (Prifti, 1975; Demo, 1960).

Vitet e Luftës së Parë Botërore, 1914-1918, patën një vërshim të tërë gazetash jetëshkurtëra shqiptare, sa që duket sikur puna e parë e emigrantëve shqiptarë sapo vinin këmbën në Amerikë ishte të nxirrnin një gazetë. (Elsie, 1997).

Gjatë dekadës së dytë të shekullit XX në Amerikë u shtuan shumë gazetat dhe revistat në gjuhën shqipe. Por kurrë më vonë nuk e arritën atë vrull. Ndoshta ai zhvillim i hovshëm i shtypit të shqiptarëve të Amerikës ishte kompensim i asaj që u kishte munguar shekuj me radhë. Por kjo është mbase pasojë e gjendjes politike jashtëzakonisht  të vështirë të Shqipërisë gjatë asaj dekade. Kështu, vetëm midis viteve 1906 dhe 1918 u botuan nja 14 gazeta dhe revista të ndryshme, herë për një periudhë më të gjatë e herë më të shkurtër. Kjo periudhë sigurisht ishte ajo më dinamikja nga të gjitha të tjerat të shqiptarëve të Amerikës.  (Nuhiu, 2013)

Gjatë periudhës së Pavarësisë së Shqipërisë dhe viteve ndërmjet dy luftërave botërore, shtypi shqiptar në SHBA mori një rol të rëndësishëm në mbështetjen e shtetit shqiptar, në trajtimin e çështjeve të kufijve, në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në informimin e emigrantëve për zhvillimet në atdhe. Në këtë periudhë, gazetat shqiptare në Amerikë u kthyen në një faktor të rëndësishëm të diplomacisë publike shqiptare, veçanërisht në marrëdhëniet me opinionin amerikan. (Prifti, 1975; Puto, 2010)

Pas Luftës së Dytë Botërore, shtypi shqiptar në SHBA hyri në një fazë të re, e ndikuar nga ndryshimet politike në Shqipëri dhe nga ardhja e emigrantëve të rinj politikë. Tematika e botimeve u zgjerua duke përfshirë qëndrimet ndaj regjimit komunist në Shqipëri, çështjet e të drejtave kombëtare, jetën e komunitetit dhe ruajtjen e identitetit shqiptar në brezat e rinj. (Prifti, 1975)

Pas vitit 1990, me ndryshimet politike në Shqipëri dhe Kosovë dhe me valët e reja të emigrimit, shtypi shqiptar në SHBA pësoi transformime të rëndësishme. Krahas gazetave tradicionale u shfaqën revista, botime komunitare dhe më vonë mediat online, të cilat trajtuan jo vetëm çështjet kombëtare, por edhe problemet e integrimit, identitetit kulturor dhe marrëdhënieve të diasporës me vendet e origjinës.

Në tërësi, shtypi shqiptar në SHBA përfaqëson një nga traditat më të pasura të shtypit shqiptar në diasporë. Si një mjet informimi, ai ishte edhe një institucion kulturor dhe kombëtar që kontribuoi në ruajtjen e gjuhës shqipe, në organizimin e komunitetit dhe në përfaqësimin e çështjes shqiptare në Shtetet e Bashkuara.

3. Shtypi shqiptar në diasporën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, në 120 vjet jetë

Periodizimi i shtypit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk mund të mbështetet vetëm në kufij kronologjikë ose në ngjarje politike të historisë së Shqipërisë. Zhvillimi i shtypit të diasporës ka ndjekur ritmin e vet, të lidhur ngushtë me evolucionin e komunitetit shqiptaro-amerikan, me ndryshimet në misionin e organizatave kombëtare, me valët e emigracionit dhe me raportet që diaspora ka krijuar me atdheun.

Në literaturën ekzistuese hasen periodizime të ndryshme, të cilat zakonisht ndalen në vitet 1912, 1944, 1990 ose ndjekin etapat e historisë politike të Shqipërisë. Megjithëse këto ndarje kanë vlerën e tyre, ato nuk pasqyrojnë gjithmonë transformimet që ka përjetuar vetë shtypi shqiptar në SHBA, i cili shpesh ka ndjekur një dinamikë të ndryshme nga zhvillimet politike në vendlindje.

Për këtë arsye, kemi përzgjedur një periodizim i mbështetur mbi ndryshimet funksionale dhe tematike të shtypit shqiptar në SHBA. Kriteret kryesore të kësaj ndarjeje janë: misioni që ka përmbushur shtypi në secilën periudhë historike; karakteri i përmbajtjes publicistike; ndryshimet në strukturën dhe organizimin e komunitetit shqiptaro-amerikan; ndikimi i zhvillimeve politike në Shqipëri, në Ballkan dhe në Shtetet e Bashkuara; si dhe valët e ndryshme të emigracionit shqiptar.

Mbi këtë bazë, zhvillimi i shtypit shqiptar në SHBA është ndarë në pesë periudha: periudha e Rilindjes Kombëtare, Pavarësisë dhe konsolidimit të identitetit kombëtar (1906–1918); periudha e organizimit të komunitetit shqiptar dhe debatit politik brenda diasporës (1919–1939); periudha e Luftës së Dytë Botërore dhe emigracionit politik shqiptar (1940–1965); periudha e Luftës së Ftohtë dhe ruajtjes së identitetit kombëtar në emigracion (1966–1990); dhe periudha e diasporës së re dhe transformimit të shtypit shqiptar në SHBA (1991–2026). Kjo ndarje synon të evidentojë jo vetëm vazhdimësinë e botimeve, por edhe ndryshimet në funksionin, rolin dhe orientimin e tyre përgjatë më shumë se një shekulli të historisë së diasporës shqiptare në Amerikë.

3/1 Periudha e Rilindjes Kombëtare, Pavarësisë dhe konsolidimit të identitetit kombëtar (1906–1918)

Fillon me botimin e “Kombi”, periodikut të parë të rëndësishëm shqiptar në SHBA, dhe mbyllet me përfundimin e Luftës së Parë Botërore, kur përfundon faza e mbrojtjes së pavarësisë dhe e konsolidimit ndërkombëtar të shtetit shqiptar.

Kjo është faza e parë dhe më e rëndësishme e shtypit shqiptar në SHBA. Ajo lidhet drejtpërdrejt me përpjekjet e emigrantëve shqiptarë për organizimin kombëtar, mbrojtjen e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare, përhapjen e gjuhës shqipe dhe përgatitjen e opinionit publik për Pavarësinë e Shqipërisë. Shtypi i kësaj periudhe kishte kryesisht karakter politik, patriotik, arsimor dhe kulturor.

Periodikët e kësaj periudhe qenë:  “Kombi” (1906–1909), “Dielli” (1909–), “Trumbeta e Krujës” (1911), “Koha” (1915-1920, edicioni në SHBA), “Zëri i Popullit” (1912), “The Albanian Era” (1914), “Illyria” (1916), “Përparimi” (1916–1920), “Mprojtja Shqiptare” (1916), “Viosa” (1916), “Vullnetari” (1916–1917), “Perlindja” (1917), “Luftëtari i Drejtësisë” (1917), “Yll’ i Mëngjesit” (1917–1920), “Sazani” (1917–1918), “Shqipëria” (1918), “The Adriatic Revieë” (1918), “Indipendenca Shqiptare” (1918). Kësaj periudhe i përkasin plot 26 periodikë.

Sipas tematikës që trajtuan, mund t’i karakterizojmë: 

“Kombi” (1906–1909), periodik me karakter politik dhe kombëtar, i përqendruar në çështjen shqiptare dhe në kërkesën për përparimin e Shqipërisë.

“Dielli” (1909–), organ politik, kombëtar dhe shoqëror i komunitetit shqiptar në SHBA, që u bë një nga zërat kryesorë të diasporës shqiptare.

“Trumbeta e Krujës” (1911), periodik me karakter politik dhe kombëtar, i lidhur me çështjen e lëvizjes kombëtare shqiptare.

“Koha” (1915–1920, edicioni në SHBA), periodik me karakter politik, kombëtar dhe informativ, që trajtonte zhvillimet shqiptare dhe çështjen kombëtare.

“Zëri i Popullit” (1912-1913), periodik me karakter politik dhe kombëtar, që pasqyronte zhvillimet e kohës dhe aspiratat shqiptare.

“The Albanian Era” (1914), periodik informativ dhe kombëtar, që synonte të përcillte çështjet shqiptare edhe në mjedisin amerikan.

“Illyria” (1916), periodik me karakter kulturor, politik dhe kombëtar.

“Përparimi” (1916–1920), periodik me karakter kulturor, arsimor dhe kombëtar, me fokus në përparimin e shoqërisë shqiptare.

“Mprojtja Shqiptare” (1916), periodik me karakter politik dhe mbrojtës të interesave kombëtare shqiptare.

“Viosa” (1916), periodik me karakter kulturor dhe kombëtar.

“Vullnetari” (1916–1917), periodik me karakter patriotik dhe politik, i lidhur me çështjen kombëtare dhe mobilizimin e shqiptarëve.

“Perlindja” (1917), periodik me karakter politik, kombëtar dhe kulturor.

“Luftëtari i Drejtësisë” (1917), periodik me karakter patriotik dhe politik, i orientuar nga mbrojtja e të drejtave dhe interesave shqiptare.

“Yll’ i Mëngjesit” (1917–1920), periodik me karakter kulturor, arsimor, letrar dhe kombëtar, me përmbajtje të larmishme.

“Sazani” (1917–1918), periodik me karakter politik dhe kombëtar, veçanërisht i lidhur me çështjet e Shqipërisë dhe mbrojtjen e interesave të saj.

“Shqipëria” (1918), periodik me karakter politik, kombëtar dhe informativ.

“The Adriatic Revieë” (1918), periodik me karakter politik dhe informativ, me fokus në çështjet shqiptare dhe zhvillimet në hapësirën adriatike.

“Indipendenca Shqiptare” (1918), periodik me karakter politik dhe kombëtar, i përqendruar në pavarësinë dhe mbrojtjen e interesave të Shqipërisë.

Në tërësi, periudha 1906-1918 përfaqëson fazën e lindjes dhe konsolidimit të shtypit shqiptar në SHBA. Me “Kombin” (1906) dhe më pas “Diellin” (1909), publicistika shqiptare në Amerikë krijoi dy nga pikat e saj më të rëndësishme të referimit. Në vijim, veçanërisht gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore dhe në prag të krijimit të shtetit shqiptar, u shfaqën edhe një sërë periodikësh të tjerë, duke e çuar numrin e botimeve të evidentuara për këtë periudhë në 18 periodikë. Pjesa më e madhe e tyre kishte karakter politik, patriotik dhe kombëtar, duke reflektuar nevojën e komunitetit shqiptar për informim, organizim dhe mbështetje të çështjes kombëtare.

Megjithatë, kjo fazë nuk kufizohet vetëm te publicistika politike. Pranë saj shfaqen edhe interesat kulturore, letrare, arsimore dhe shoqërore, të përfaqësuara nga periodikë si “Përparimi”, “Yll’ i Mëngjesit”, “Illyria” dhe “Viosa”. Prania e titujve në gjuhën angleze, si “The Albanian Era” dhe “The Adriatic Revieë”, dëshmon gjithashtu për përpjekjen e publicistikës shqiptare për ta përcjellë çështjen kombëtare përtej rrethit të drejtpërdrejtë të emigrantëve shqiptarë. Në këtë kuptim, 18 periodikët e viteve 1906–1918 shënojnë bazën mbi të cilën do të ndërtohej zhvillimi shumë më i gjerë dhe më i larmishëm i shtypit shqiptar në SHBA në periudhat pasuese.

3/2 Periudha e organizimit të komunitetit shqiptar dhe debatit politik brenda diasporës (1919–1939)

Hapet me rindërtimin politik pas luftës dhe mbyllet me pushtimin italian të Shqipërisë në vitin 1939, ngjarje që ndryshon rrënjësisht diskursin e shtypit të diasporës. Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë dhe krijimit të shtetit shqiptar, shtypi i diasporës amerikane kalon nga faza e propagandimit të çështjes kombëtare në një fazë më të gjerë: diskutime mbi organizimin politik, zhvillimin shoqëror, arsimin, marrëdhëniet me Shqipërinë dhe rolin e emigrantëve në jetën kombëtare. Në këtë periudhë “Vatra” mbetet qendra kryesore e veprimtarisë publicistike.

Periodikët kryesorë qenë: “Indipendenca” (1920), “Studenti” (1920), “Studenti” (1921), “The Albanian Journal” (1921–1923), “Shkëndia” (1921–1923), “Tregtia Shqiptare” (1921), “Kombi në Rrezik” (1923), “Purteka” (1923), “Kandil’ i Kuq” (1924), “Republika Shqiptare” (1926), “Revista Letrare” (1927), “Lajmet Shoqërore të Shqiptarëve në Amerikë” (1929), “Melesini” (1930), “Republika” (1930–1933), “Lajmëtari Shqiptar” (1934), “Liberatori” (1934), “Vatra Sportive” (1934), “Kalendari i Botës i Vitit” (1939), etj. ndërkohë që vijonte të botohej Dielli. Përveç Diellit, në këtë periudhë numërohen 36 periodikë.

Sipas tematikës,  mund t’i karakterizojmë: 

“Indipendenca” (1920), periodik me karakter politik dhe kombëtar, i lidhur me çështjet e pavarësisë dhe interesave kombëtare shqiptare. 

“Studenti” (1920), periodik me karakter rinor dhe arsimor, që lidhej me jetën dhe problematikat e studentëve shqiptarë. 

“Studenti” (1921), botim me karakter rinor, arsimor dhe kulturor. 

“The Albanian Journal” (1921–1923), periodik me karakter të përgjithshëm, politik, shoqëror dhe kombëtar, i drejtuar edhe për publikun anglishtfolës. 

“Shkëndia” (1921–1923), periodik me karakter kulturor, letrar dhe kombëtar. 

“Tregtia Shqiptare” (1921), periodik i orientuar drejt tregtisë, ekonomisë dhe veprimtarisë së biznesit shqiptar. 

“Afërimi” (1922–1925), gazetë me karakter kombëtar, kulturor dhe shoqëror, që synonte afrimin dhe bashkimin e arbëreshëve të Italisë me emigracionin shqiptar në SHBA. Ajo i kushtoi vëmendje të veçantë historisë, letërsisë, kulturës arbëreshe, zhvillimeve në Shqipëri dhe jetës së komuniteteve shqiptare në diasporë.

“Kombi në Rrezik” (1923), periodik me karakter politik dhe kombëtar, i përqendruar në mbrojtjen e interesave të Shqipërisë. (Njëri prej emrave të Diellit)

“Purteka” (1923), një nga emërtimet me të cilat u botua “Dielli” gjatë kësaj periudhe, në rrethana të veçanta politike.

“Kandil’ i Kuq” (1924), periodik me karakter politik dhe ideologjik. 

“Republika Shqiptare” (1926), periodik me karakter politik, që trajtonte çështje të jetës politike shqiptare dhe të shtetit shqiptar. 

“Revista Letrare” (1927), botim me karakter kryesisht letrar dhe kulturor. 

“Lajmet Shoqërore të Shqiptarëve në Amerikë” (1929), periodik informativ dhe shoqëror, i përqendruar në jetën e komunitetit shqiptar në SHBA. 

Albania, 1929-1940, 1943-1944, ishte një gazetë italo-shqiptare me karakter politik, shoqëror, kulturor, letrar, historik dhe ekonomik, e botuar në New York.

“Melesini” (1930), periodik me karakter kulturor, shoqëror dhe kombëtar. 

“Republika” (1930–1933), periodik me karakter politik, që pasqyronte zhvillimet politike dhe çështjet kombëtare. 

“Lajmëtari Shqiptar” (1934), periodik informativ dhe kombëtar, me fokus në lajmet dhe jetën e shqiptarëve. 

“Liberatori” (1934), periodik me karakter politik dhe kombëtar, i lidhur me idetë dhe çështjet e çlirimit kombëtar. 

“Vatra Sportive” (1934), periodik i specializuar në sport dhe veprimtaritë sportive të shqiptarëve. 

“Kalendari i Botës i Vitit” (1939), botim periodik i karakterit kalendarik, informativ dhe kulturor.

Në tërësi, 35 periodikët e kësaj periudhe pasqyrojnë një komunitet shqiptar gjithnjë e më të organizuar dhe një jetë publike më të larmishme në SHBA. Shtypi nuk u kufizua më vetëm në trajtimin e çështjes kombëtare dhe politike, por përfshiu gjithnjë e më shumë probleme të arsimit, kulturës, letërsisë, jetës shoqërore, ekonomisë, rinisë dhe sportit. Edhe jetëgjatësia e këtyre botimeve ishte e ndryshme: disa u botuan vetëm për një periudhë të shkurtër, ndërsa të tjera vijuan për disa vite. Kjo larmi, së bashku me vazhdimësinë e “Diellit” dhe rolin organizues të “Vatrës”, e bën periudhën 1919–1939 një nga fazat më të rëndësishme të konsolidimit dhe diversifikimit të shtypit shqiptar në SHBA.

3/3 Periudha e Luftës së Dytë Botërore dhe emigracionit politik shqiptar (1940–1965)

Kjo periudhë nuk fillon në vitin 1945, si në shumë periodizime të tjera, sepse shtypi shqiptar në SHBA filloi të reflektonte zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore që në vitin 1940. Kufiri i sipërm, 1965, shënon përfundimin e fazës së parë të emigracionit politik antikomunist dhe paraprin lindjen e një brezi të ri botimesh me profil më të gjerë kulturor e identitar.

Kjo periudhë karakterizohet nga ndryshimet e mëdha politike në Shqipëri dhe në botë. Shtypi shqiptar në SHBA merr një funksion të ri: pasqyrimin e zhvillimeve politike në atdhe, qëndrimet ndaj regjimit komunist dhe organizimin e emigracionit politik shqiptar.

Periodikët kryesorë: përveç Diellit, botohen “Liria Shqiptare” (1940), “Liria” (1941), „Shigjeta”, 1947, “Jeta Myslimane Shqiptare” (1950), “Atdheu”, 1951, “Atdheu i Vogel”, 1964, “Lidhje e Prizrenit”, 1964, “Shërbestari” (1950), “Shqiptari i Lirë” (1957), “Shqipëria e Lirë” (1956), “Zani i Bektashizmës” (1954), “Heroizma Shqiptare”, 1957. Në këtë periudhë janë të regjistruar 15 periodikë.

Sipas tematikave, periodikët e kësaj periudhe mund të klasifikohen: 

“Liria Shqiptare” (1940), si pararendëse e “Lirisë”, që lidhet me organizimin politik të emigracionit shqiptar në prag të Luftës së Dytë Botërore. 

“Liria” (1941), organ i “Shqipërisë së Lirë”, i lidhur me veprimtarinë e Kosta Çekrezit dhe debatet politike të emigracionit. 

“Drita” (1940), revistë politike, shoqërore, kulturore e letrare në Ëorcester. 

“Jeta Myslimane Shqiptare” (1950) – një nga botimet e rëndësishme të komunitetit mysliman shqiptar në SHBA. 

“Thirrja Islame”, vazhdimësi e veprimtarisë botuese fetare të Imam Vehbi Ismailit. 

“Atdheu” (1951), organ i Lëvizjes së Legalitetit në mërgim.

 “Zëri i Bektashizmës” (1954), dëshmi e organizimit institucional të komunitetit bektashian shqiptar në SHBA. 

“Shqiptari i Lirë” / “Shqipëria e Lirë” (1956/1957), një nga periodikët më jetëgjatë të emigracionit politik shqiptar. 

“Heroizma Shqiptare” (1957), organ i një organizimi politik shqiptar në mërgim. 

“Drita e Vërtetë” (1958), botim i komunitetit ortodoks shqiptar. 

“Lidhja e Prizrenit” (1964), revistë e organizatës me të njëjtin emër, me fokus të veçantë çështjen e Kosovës. 

“Atdheu i Vogël” (1964), botim special i degës së Lëvizjes së Legalitetit në Boston. “Shërbestari” (1950–1961), organ i Rinisë Demokratike Agrare.

3/4 Periudha e Luftës së Ftohtë dhe ruajtjes së identitetit kombëtar në emigracion (1966–1990)

Përfaqëson fazën e konsolidimit të shtypit të Luftës së Ftohtë, kur temat e identitetit kombëtar, të drejtave të shqiptarëve në Kosovë dhe kundërshtimit të regjimit komunist bëhen boshti kryesor i publicistikës. Në kushtet e izolimit të Shqipërisë komuniste dhe shtypjes së shqiptarëve në Kosovë, shtypi i diasporës amerikane bëhet një instrument i rëndësishëm informimi, kujtese historike dhe mbrojtjeje të çështjes kombëtare. Në këtë fazë rritet veçanërisht roli i botimeve fetare, kulturore dhe politike.

Periodikët kryesorë: “Jeta Katolike Shqiptare” (1966–); “Përpjekja e Jonë” (1971–1989); “Rinia Shqiptare në Mërgim” (1972–1974); “Rreze Shelbuese” (1972); “Krahu i Shqiponjës” (1974–1983), “Ora” (1983–1990), “Liria” (1987),   vijon “Lidhja e Prizrenit” (1964–1990), “Buletini Kalotik Shqiptar”, 1980; “Dielli i Shqipërisë Ethnike”, 1979; “Kolonia Shqiptare”, 1980; “Lajmëtari i të Merguemit”, 1970. Gjithësejt janë 16 periodikë që botohen.

Klasifikimi tematik i periodikëve kryesorë të kësaj periudhe:

Periodikët e mëposhtëm mund të karakterizohen sipas tematikës që trajtonin kryesisht. Në disa raste tematika politike, kombëtare, fetare dhe kulturore ndërthuren, ndaj klasifikimi i mëposhtëm përcakton prirjen mbizotëruese dhe jo një ndarje absolutisht të mbyllur.

“Jeta Katolike Shqiptare” (1966–) Kryesisht fetar dhe kulturor. Ishte i përqendruar në jetën e komunitetit katolik shqiptar, në çështjet fetare, ruajtjen e traditës dhe të identitetit shqiptar, si dhe në veprimtarinë kulturore të komunitetit.

“Përpjekja e Jonë” (1971–1989). Kryesisht politik dhe kombëtar. Në qendër të saj qëndronin çështja shqiptare, Kosova dhe trojet shqiptare, si dhe problematika politike e kombëtare e shqiptarëve në mërgim.

“Rinia Shqiptare në Mërgim” (1972–1974). Kryesisht rinor, kulturor dhe kombëtar. U kushtohej veçanërisht brezit të ri shqiptar në diasporë, ruajtjes së gjuhës, kulturës, identitetit dhe ndërgjegjes kombëtare.

“Rreze Shelbuese” (1972). Kryesisht fetar dhe kulturor. Përmbajtja lidhej me jetën fetare katolike, edukimin shpirtëror dhe ruajtjen e traditës e të kulturës shqiptare.

“Krahu i Shqiponjës” (1974–1983). Kryesisht politik dhe kombëtar. Trajtonte çështjen kombëtare shqiptare, me vëmendje të veçantë ndaj Kosovës dhe aspiratave kombëtare të shqiptarëve.

“Ora” (1983–1990). Kryesisht politik dhe kombëtar. Vijonte trajtimin e çështjeve të Kosovës, trojeve shqiptare dhe zhvillimeve politike që lidhen me çështjen kombëtare.

“Liria” (1987). Kryesisht politik dhe kombëtar. Përqendrohej në problematikën kombëtare shqiptare dhe në çështjet politike që lidhen me Kosovën dhe trojet shqiptare.

“Lidhja e Prizrenit” (1964–1990). Kryesisht politik dhe kombëtar. Në qendër të saj ishte çështja shqiptare, Kosova, mbrojtja e të drejtave kombëtare dhe aspiratat për bashkimin e trojeve shqiptare.

“Buletini Katolik Shqiptar” (1980). Kryesisht fetar dhe informues. Pasqyronte jetën e komunitetit katolik shqiptar, veprimtarinë fetare dhe çështje të karakterit komunitar e kulturor.

“Dielli i Shqipërisë Etnike” (1979). Kryesisht politik dhe kombëtar. Theksi vendosej mbi Shqipërinë etnike, Kosovën dhe çështjen kombëtare, duke i dhënë periodikut një karakter të theksuar politik dhe nacional.

Në tërësi, këta periodikë dëshmojnë tri prirje kryesore të shtypit shqiptar në diasporë: shtypin politik dhe kombëtar; shtypin fetar dhe kulturor; si dhe shtypin rinor e kulturor. Në funksionin e tyre të përgjithshëm, ata shërbyen jo vetëm si mjete informimi, por edhe si hapësira për ruajtjen e gjuhës, kulturës, besimit, kujtesës historike dhe identitetit kombëtar shqiptar. Sipas një burimi, tirazhi i gazetave shqiptaro-amerikane, që botoheshin në vitin 1986 arrinte në 10.000 kopje. (Ndoja, 2014).

Shtypi shqiptar i kësaj periudhe nuk përbënte një dukuri të njëtrajtshme. Ai u zhvillua në disa drejtime, të përcaktuara nga nevojat e komunitetit shqiptar në emigracion, nga rrethanat politike ndërkombëtare të Luftës së Ftohtë dhe nga detyra e ruajtjes së identitetit kombëtar. Në këtë kuadër, periodikët mund të grupohen sipas tematikave kryesore që trajtuan, duke evidentuar rolin e tyre fetar, kulturor, politik dhe shoqëror.

3/5 Periudha e diasporës së re dhe transformimit të shtypit shqiptar në SHBA (1991–2026)

Nis me rënien e regjimit komunist dhe emigracionin e ri shqiptar, që ndryshon strukturën e komunitetit dhe sjell një profil krejt tjetër të shtypit, të orientuar edhe drejt integrimit, jetës komunitare dhe komunikimit modern. Rënia e komunizmit dhe valët e reja të emigracionit shqiptar ndryshojnë edhe karakterin e shtypit në SHBA. Krahas temave kombëtare, botimet fokusohen gjithnjë e më shumë në jetën e komunitetit, integrimin, kulturën, ekonominë dhe lidhjet me vendlindjen. Kjo është periudha e kalimit nga shtypi tradicional i diasporës drejt formave më moderne të komunikimit.

Periodikët kryesorë: “Illyria” (1991–), “Arbëri”, 1991, “Lajmëtari i Bostonit” (1996), “Albanian Gazette”, 1997; “Trojet tona” (1995), “Kuvendi” (2001), “Shpresa” (1999), “Iliria”, 2007; “Malësia” (2015), “Votra” (2016), “The Truth” (2013), “Zëri i Çamërisë” (2014), ”Shqipja”, 2003, Buletini „Shqiptari”, 2002. Gjatë të gjithë këtyre periudhave, ”Dielli” i Vatrës, nuk ndalon së botuari. Përveç Diellit, botohen 14 periodikë.

Klasifikimi tematik i periodikëve shqiptarë në diasporë, periudha pas vitit 1990.

Në periudhën pas vitit 1990, shtypi shqiptar në SHBA dhe në diasporë zgjerohet si në numër, ashtu edhe në larminë tematike. Krahas vazhdimësisë së shtypit politik e kombëtar, shfaqen më dukshëm temat kulturore, shoqërore, komunitare dhe të jetës së emigrantëve.

“Illyria” (1991–), kryesisht informues, kulturor dhe komunitar, me përmbajtje të gjerë politike, shoqërore dhe kombëtare. U bë një nga organet kryesore të shtypit shqiptaro-amerikan, duke pasqyruar jetën e komunitetit shqiptar në SHBA, zhvillimet në Shqipëri e Kosovë, si dhe kulturën dhe letërsinë shqiptare.

“Arbëri” (1991), kryesisht kulturor dhe kombëtar. Theksi vendoset mbi identitetin shqiptar, kulturën, historinë dhe ruajtjen e lidhjeve me Shqipërinë e trojet shqiptare.

“Lajmëtari i Bostonit” (1996), kryesisht informues dhe komunitar. Pasqyron jetën e shqiptarëve në zonën e Bostonit, veprimtarinë e komunitetit dhe zhvillimet me interes për emigrantët shqiptarë.

“Albanian Gazette” (1997), kryesisht informues, shoqëror dhe komunitar. Përfshin aktualitetin shqiptar, jetën e diasporës, çështje shoqërore dhe kulturore, duke shërbyer si mjet komunikimi për komunitetin shqiptar.

“Trojet tona”, revistë (1995), kryesisht politik dhe kombëtar, me përmbajtje shoqërore e kulturore. Në qendër qëndrojnë çështja kombëtare, Kosova, trojet shqiptare dhe synimet politike të lëvizjes kombëtare.

“Shpresa”, revistë (1999), kryesisht informues, shoqëror dhe komunitar. I kushtohet jetës së shqiptarëve në mërgim, problemeve të emigracionit, veprimtarisë së komunitetit dhe ruajtjes së lidhjeve kulturore.

“Kuvendi”, revistë (2001), kryesisht politik, kombëtar dhe kulturor. Trajton çështje të aktualitetit shqiptar, zhvillimet politike në Shqipëri e Kosovë, si dhe tema të historisë, kulturës dhe identitetit kombëtar.

“Iliria” (2007), kryesisht kulturor dhe kombëtar, me karakter informues e shoqëror. Vëmendja përqendrohet te kultura, historia dhe identiteti shqiptar, si dhe te lidhjet e komunitetit me hapësirën shqiptare.

“Malësia” (2015), kryesisht kulturor, historik dhe komunitar, me theks te Malësia e Madhe dhe ruajtja e identitetit, traditave, kujtesës historike dhe trashëgimisë së shqiptarëve të kësaj treve.

“Votra”, revistë (2016), Kryesisht komunitar, kulturor dhe kombëtar. Pasqyron veprimtarinë e komunitetit shqiptar, organizimet e tij dhe përpjekjet për ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar.

“The Truth” (2013), kryesisht informues dhe politik, me trajtim të çështjeve të aktualitetit shqiptar dhe të diasporës. Ka karakter të orientuar drejt informimit dhe paraqitjes së zhvillimeve politike e shoqërore.

“Zëri i Çamërisë” (2014), kryesisht politik dhe kombëtar. Në qendër vendos çështjen çame, historinë dhe të drejtat e shqiptarëve të Çamërisë, duke e lidhur atë me problematikën më të gjerë kombëtare.

“Dielli” i Vatrës vazhdon botimin gjatë gjithë kësaj periudhe dhe ruan karakterin e tij të shumëfishtë: informues, politik, kombëtar, kulturor dhe komunitar. Përveç aktualitetit shqiptar dhe çështjeve kombëtare, pasqyron jetën e komunitetit shqiptaro-amerikan dhe veprimtarinë e Federatës Vatra.

Në tërësi, shtypi shqiptar i kësaj periudhe paraqet një zgjerim të dukshëm të funksioneve të shtypit të diasporës. Krahas periodikëve me orientim politik dhe kombëtar, shtohen organet me karakter informues, kulturor, shoqëror dhe komunitar. Kjo pasqyron ndryshimin e vetë diasporës pas vitit 1990, e cila tashmë lidhet më drejtpërdrejt me zhvillimet në Shqipëri, Kosovë dhe trojet shqiptare, por njëkohësisht përballet me çështje të reja të integrimit, organizimit dhe ruajtjes së identitetit në vendet e emigrimit.

4. Roli i grave në shtypin e shkruar të diasporës në SHBA

Në 120 vite shtyp i  shkruar, prania e grave në shtypin shqiptar në SHBA përbën një aspekt të rëndësishëm për të kuptuar shkallën e përfshirjes së tyre në jetën publike, kulturore dhe intelektuale të diasporës. Nga analiza e korpusit të periodikëve shqiptarë të botuar në SHBA rezulton se janë evidentuar 107 gazeta e revista (Gjeloshi, 2024), por vetëm 3 prej tyre janë themeluar ose drejtuar nga gra, që përbëjnë rreth 3% të totalit. Kjo shifër dëshmon se, megjithëse gratë kanë qenë të pranishme në jetën shoqërore dhe kulturore të komunitetit shqiptar, përfshirja e tyre në drejtimin e shtypit ka mbetur shumë e kufizuar.

Në këtë kuptim, shtypi shqiptar në SHBA paraqet një pabarazi të dukshme gjinore në nivelin e drejtimit dhe të kontrollit editorial. Pesha e madhe që shtypi kishte në artikulimin e çështjes kombëtare, në organizimin e komunitetit dhe në formësimin e jetës kulturore bëri që pozicionet drejtuese të mbeteshin kryesisht në duart e burrave. Për krahasim, në të gjithë diasporën shqiptare janë evidentuar rreth 405 periodikë, nga të cilët vetëm 9 janë themeluar ose drejtuar nga gra, ose 2.2%. Të dhënat për SHBA-në, me rreth 3%, paraqesin një nivel pak më të lartë se mesatarja e diasporës, por nuk ndryshojnë thelbin e përfundimit: gratë kanë qenë dukshëm të nënpërfaqësuara në pozicionet drejtuese të shtypit shqiptar në diasporë.

Këto të dhëna nuk nënkuptojnë mungesën e grave në jetën publicistike shqiptare. Përkundrazi, ato kërkojnë një hulumtim më të thelluar të kontributit të grave si autore, bashkëpunëtore, redaktore, poete, publiciste dhe organizatore të jetës shoqërore e kulturore të komunitetit shqiptar në SHBA. Prandaj, shifra prej 3% duhet parë jo vetëm si një tregues statistikor, por si një pikënisje për të evidentuar gratë që, pavarësisht kufizimeve të kohës, morën pjesë në ndërtimin e shtypit dhe të kulturës shqiptare në Amerikë.(Gjeloshi, Harizaj, 2026)

Në këtë përvjetor, është me vend të zgjerohemi tek këta tre periodikë (revista) që drejtuan apo themeluan gratë në SHBA.

“YLL^‘ I MËNGJESIT”, 1917: /The Morning Star/ Revista “Yll^‘ i mëngjesit” u botua për herë të parë në vitin 1917  në Boston të SHBA dhe dilte fillimisht dy herë në muaj. Numri i parë doli më 15 janar. Drejtore e botimit Parashqevi Qiriazi. U botua në gjuhën shqipe dhe pjesërisht në anglisht e frëngjisht. Vijoi 36 numra me disa ndërprerje. Revista kishte tematikë të ndryshme: kryesisht arsimore, por edhe politike, shkencore e historike. Botonte letërsi dhe aktualitet. Bashkëpunoi me këtë revistë edhe Sevasti Qiriazi (Dako) dhe Kristo Dako. Numri i fundit doli në shtator të vitit 1920.(Koleksioni i revistës-familja Qiriazi-Dako)

“SHPRESA”, 1999: Revistë (botuesit e quajtën fillimisht “Buletin”) periodike informative-kulturore që e boton organizata e grave shqiptaro-amerikane “Motrat Qiriazi” (AAËO-MQ), me seli në Nju Jork, SHBA. Kryeredaktore Lumnie Boriçi.

Revista është kontribut tërësisht vullnetar i anëtarëve të redaksisë. “Shpresa” u drejtohet në radhë të parë anëtareve të kësaj organizate, por të gjitha femrave, në përpjekje për t’u shndërruar në një foltore të fjalës së lirë për të gjitha shqiptaret kudo që ndodhen. Revista  informon e shtjellon edhe çështje me interes të përgjithshëm. Shumica e kopjeve të botuara shpërndahen falas. Periodiciteti i revistës nuk është i përcaktuar.(Gjeloshi, 2024)

“VOTRA“, 2016: Në krye të 100 viteve nga Yll’i Mengjesit, botohet në Nju Jork revista shqiptare “Votra“. Drejtore e revistës Aferdita Delaj. Revista është tremujore dhe numri i parë doli në muajin gusht 2016. Në editorialin e parë të revistës, botuesja duke i uruar lexuesit mirëseardhjen në “Voter“ shprehet: “Një voter shqiptare ku ngrohtësia është pasioni dhe përkushtimi i një skuadre të tërë, misioni i së cilës është përcjellja e vlerave tona kombëtare, duke e gërshetuar me më të mirën e vendeve ku jetojmë, punojmë dhe rrisim familjet tona.

Revista ka korespondentët e saj në të gjitha trojet shqiptare: Shqipëri, Maqedoni, Kosovë e Mali i Zi. Në faqet e revistës së ilustruar, lexuesi do të gjejë një informacion të zgjeruar kulturor, etnografik, gjeografik e historik, gjithkund ku shtrihen trojet shqiptare. Në anën tjetër revista është multiinformative: shëndetësi, art, probleme sociale, familja, fëmijët në veçanti, sport, modë, guzhinë etj. Revista botohet kryesisht në gjuhën shqipe me një përmbledhje në gjuhën angleze.(Gjeloshi, 2024)

5. Si përfundim: Në 120 vite të historisë së tij, shtypi shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ka qenë një pasqyrë e ndryshimeve që ka përjetuar diaspora shqiptare, por edhe një faktor aktiv në formësimin e jetës së saj kombëtare, kulturore dhe shoqërore. Nga “Kombi” i vitit 1906, tek “Dielli” dhe dhjetëra periodikë të tjerë që u shfaqën në periudha të ndryshme, ky shtyp ka përcjellë shqetësimet, idealet dhe aspiratat e shqiptarëve në Amerikë, duke ruajtur lidhjen me gjuhën, kulturën dhe atdheun. Ai ka ndryshuar bashkë me diasporën: nga një shtyp i përqendruar tek çështja kombëtare dhe mbrojtja e interesave të Shqipërisë, në një shtyp gjithnjë e më të larmishëm, që pasqyron jetën komunitare, kulturën, identitetin dhe realitetet e emigrimit bashkëkohor. Pikërisht kjo vazhdimësi, e shoqëruar me ndryshimin e formave, tematikave dhe funksioneve, e bën historinë e shtypit shqiptar në SHBA një pjesë të rëndësishme të historisë së diasporës shqiptare dhe të vetë historisë së shtypit shqiptar. Pas 120 vitesh, nga faqet e para të “Kombit” deri te format e reja të komunikimit, mbetet e pandryshuar nevoja për të ruajtur kujtesën, gjuhën, kulturën dhe identitetin shqiptar në tokën amerikane.

Burime e Referenca:

1.Demo, Constantine A. (1960). The Albanians in America: The First Arrivals. Boston: Society “Fatbardhësia” of Katundi. An edition of The Albanians in America: the first arrivals (1960). 

2.Armend Mehmeti The migration of albanians to the United States of America – challenges and achievements during the first two decades of the tëentieth century. Research Associate. Department of Contemporary History. The Institute of History “Ali Hadri” – Prishtina. Republic of Kosova. Anglisticum. V. 1, N. 2, 2012

3. Nuhiu, Vesel: Ndikimi i anglishtes në gjuhën shqipe. Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës. 2013.

4. Skendi, Stavro (1967). The Albanian National Awakening: 1878–1912. Princeton: Princeton University Press.

5.Daka, Palok: Bibliografi retrospektive e shtypit periodik shqiptar e mbi Shqipërinë, 1848-1944. Studime historike, 1971-1974.

6. Prifti, Peter R. (1975). Albanian-American Community. Cambridge, Massachusetts.

7. Puto, Arben (2010). Historia diplomatike e çështjes shqiptare. Tiranë.

8. Elsie, Robert. Histori e letërsisë shqiptare. 1997

9. Gjeloshi, Gjovalin, Harizaj, Luana: Roli i grave në themelimin dhe drejtimin e shtypit të shkruar shqiptar, në trojet shqiptare dhe në diasporë. 1848-2024. Gjakovë, 2026

10. Gjeloshi, Gjovalin: Skedari i Shtypit Shqiptar, 2024

11. Ndoja, Leka. 2014. Letërsia shqipe e emigracionit në vitet 1944–1990. Punim për mbrojtjen e gradës “Doktor i shkencave”. Tiranë. 

12. Boriçi, Hamit: Një shekull e gjysmë publicistikë shqiptare. Tiranë, 1997.

Albert Z. ZHOLI/

28 gusht 1944-2026

Lufta 55-ditore e Konispolit. Epopeja heroike për çlirimin e krahinës

Konispoli është zemra e Çamërisë martire. Një qytet unik në skajin më jugor të Shqipërisë, me shtëpitë e tij karakteristike, kullat, relievin e veçantë dhe mbi të gjitha me njerëz që ndër breza kanë dëshmuar dashurinë për atdheun dhe vendosmërinë për ta mbrojtur atë. Në këtë trevë, historia e Luftës Nacionalçlirimtare ka një faqe të veçantë. Kjo është Lufta e Konispolit, lufta 55-ditore e vitit 1943, një nga përballjet më të gjata dhe më të ashpra të rezistencës antifashiste shqiptare. Ajo nisi më 5 gusht 1943 dhe vazhdoi deri më 28 shtator 1943, duke përfshirë jo vetëm qytetin, por një hapësirë të gjerë të krahinës së Konispolit. Ishte një luftë që u zhvillua në kufirin shtetëror me Greqinë dhe që kishte një rëndësi të madhe strategjike për pushtuesit gjermanë. Synimi i tyre ishte të siguronin kontrollin mbi brezin jonian dhe rrugët që lidhnin Shqipërinë e Jugut me territorin grek. Përballë tyre u ngritën partizanët e Batalionit “Çamëria”, të mbështetur nga forcat territoriale dhe vullnetare të krahinës.

Pesë gushti, fillimi i betejës

Më 5 gusht 1943 filluan luftimet që do të shndërroheshin në një epope 55-ditore. Forcat gjermane, të ardhura edhe nga drejtimi i Filatit, synonin të depërtonin drejt Konispolit dhe të merrnin nën kontroll këtë pikë strategjike. Përballë tyre u vendosën forcat partizane dhe vullnetarët e krahinës. Rezistenca nuk ishte një përplasje e vetme. Ajo u shtri në disa drejtime dhe në një hapësirë të gjerë, duke përfshirë Qafën e Botës, Qafën e Likojanit, rrugën Skalomë–Konispol, Lopësin dhe pozicione të tjera strategjike. Mbrojtja u organizua me pozicione të fortifikuara, sulme dhe kundërsulme. Terreni i thyer i krahinës u shfrytëzua me mjeshtëri nga luftëtarët vendas, të cilët njihnin çdo qafë, shteg, përrua dhe lartësi.

Konispoli nën zjarr

Në ditët e para të gushtit, luftimet u ashpërsuan. Më 5, 6 dhe në vijim të muajit, përleshjet u zhvilluan në Qafën e Botës, Qafën e Likojanit dhe drejt Konispolit. Por epërsia e forcave gjermane në armatim dhe mjete luftarake ishte e madhe. Më 23 gusht 1943, gjermanët arritën të pushtonin Konispolin. Qyteti u plaçkit dhe mbi 40 shtëpi u dogjën. Por pushtimi i qytetit nuk nënkuptonte përfundimin e rezistencës. Përkundrazi, lufta vazhdoi. 55 ditë që nuk e thyen rezistencën. Kjo është pikërisht ajo që e bën Luftën e Konispolit të veçantë. Edhe pasi armiku hyri në qytet, forcat partizane dhe vullnetarët e krahinës vazhduan luftimet. Përballja u shtri në një hapësirë gjithnjë e më të madhe. Më 1 shtator pati luftime në Sajadhë, në urën e Koskës dhe në Smartë. Nga 13 deri më 16 shtator u zhvilluan luftime në Qafën e Madhe dhe në hapësirën nga Qafa e Botës deri në Vërvë. Kështu, beteja nuk ishte më vetëm një luftë për një qytet. Ajo u shndërrua në luftë për gjithë krahinën e Konispolit dhe për mbajtjen e ndezur të rezistencës në këtë pjesë të kufirit shqiptar. Batalioni “Çamëria” në ballë të luftës. Në qendër të kësaj rezistence qëndroi Batalioni “Çamëria”. Ishte një formacion që përfaqësonte në mënyrë të drejtpërdrejtë angazhimin antifashist të popullsisë çame. Ai u mbështet edhe nga forcat vullnetare të zonës së Konispolit dhe të fshatrave përreth, ndër të cilët përmenden Sopiku, Pandelejmoni, Vagalati, Xarra dhe Mursia. Këta luftëtarë nuk mbronin vetëm një pozicion ushtarak. Ata mbronin vendin ku kishin lindur, familjet e tyre dhe tokën e tyre. Në këtë përballje morën pjesë shqiptarë nga të dyja anët e kufirit politik, një dëshmi e lidhjeve të forta njerëzore dhe kombëtare që ekzistonin në atë hapësirë. . Një betejë e gjatë dhe e përgjakshme. 55 ditë luftimesh lanë pas viktima dhe dëme të mëdha. Sipas burimeve që dokumentojnë këtë betejë, në luftime ranë rreth 30 partizanë shqiptarë dhe katër antifashistë italianë të inkuadruar në Batalionin “Çamëria”. Çdo emër i rënë në këto luftime është një pjesë e historisë së Konispolit. Çdo shtëpi e djegur është një dëshmi e dhimbjes së popullsisë. Çdo ditë rezistence është dëshmi e vendosmërisë së atyre njerëzve që nuk pranuan ta shohin vendin e tyre të nënshtruar pa luftë.

28 shtatori 1943 – fundi i betejës 55-ditore

Më 28 shtator 1943 përfundoi kjo përballje e gjatë. Konispoli mbeti në duart e forcave gjermane, por pushtuesi nuk arriti ta shuante rezistencën dhe ta kthente krahinën në një hapësirë të sigurt për veprimet e tij. Prandaj rëndësia e Luftës së Konispolit nuk matet vetëm me rezultatin e drejtpërdrejtë territorial të betejës. Ajo matet me 55 ditë rezistencë, me pengimin e planeve të pushtuesit, me sakrificat e partizanëve dhe popullsisë dhe me faktin se një forcë shumë më e armatosur u përball për javë të tëra me një rezistencë të vendosur.

Nga beteja 55-ditore te çlirimi përfundimtar.

Lufta e vitit 1943 ishte një kapitull i rëndësishëm, por jo fundi i përpjekjeve për çlirimin e Konispolit. Në vitin 1944, ndërsa Ushtria Nacionalçlirimtare kalonte në fazën e operacioneve të mëdha për çlirimin e vendit, edhe zona e Konispolit u bë përsëri një hapësirë e rëndësishme luftarake. Në fund të gushtit 1944, Brigada VIII Sulmuese dhe forca të tjera të Ushtrisë Nacionalçlirimtare morën detyrën për të goditur pozicionet armike në Konispol. Brigada marshoi nga zona e Lunxhërisë në drejtim të Libohovës, Dropullit, Leshnicës dhe Theollogos, ndërsa efektivat u shpërndanë më pas në Markat, Ninat, Dishat e Vërvë në pritje të detyrës luftarake. Në ditët 25–27 gusht 1944, pjesa më e madhe e krahinës së Konispolit ishte zonë e çliruar. Përjashtim bënte qyteti, ku forcat pushtuese kishin ruajtur një bazë të rëndësishme ushtarake. Pozicionet gjermane në Konispol ishin goditur vazhdimisht nga njësitë e vogla partizane. Garnizoni gjerman përbëhej nga një kompani e Repartit Bregdetar 999 të Korpusit XXII, ndërsa në qytet dhe rreth tij kishin gjetur strehë edhe forca balliste. Pikërisht për këtë arsye, çlirimi i Konispolit kërkonte një goditje të organizuar dhe të fuqishme. Më 27 gusht 1944 u dha detyra për goditjen e garnizonit armik në Konispol. Në operacion u angazhuan Brigada VIII Sulmuese dhe Grupi IV i Zonës I Operative, me pesë batalione dhe rreth 1400 luftëtarë, sipas materialeve historike të përdorura për këtë ngjarje. Ishte një nga ato beteja ku vendosmëria, njohja e terrenit dhe mbështetja e popullsisë kishin po aq rëndësi sa numri i armëve. Qendrat më të afërta, ku armiku kishte garnizone ushtarake, ishin Saranda, Delvina, Filati dhe Korfuzi. Për të ardhur në ndihmë do të duhej 5-8 orë. Ndihma më e afërt e mundshme mund të dërgohej nga Filati, të tjerat ndodheshin më larg… urat e Bistricës ishin hedhur në erë dhe komunikacioni me Sarandën e Delvinën ishte ndërprerë. Komanda gjermane e Korpusit XXII vazhdonte ta mbante Konispolin, sepse i shërbente si garnizon i ndërmjetme për lëvizjen e trupave në rrugën automobilistike Sarandë-Delvinë-Gjirokastër-Janinë dhe prej Korfuzit. Pas luftimesh të ashpra Konispoli martir u çlirua. Fitore historike. Mbetën të vrarë 10 partizanë, të plagosur më shumë se kaq; ndërsa armiku la në fushëbetejë, 26 të vrarë, 40 të plagosur, 39 robër, dhe materiale të shumta ushtarake. Pra, 55-ditëshi i vitit 1943 dhe luftimet e vitit 1944, duhen parë si dy etapa të rëndësishme të një historie më të gjerë të rezistencës dhe çlirimit të krahinës së Konispolit.

 Për çlirimin e Konispolit ranë dëshmorë: Razo Zenel Birçe (Bolena); Sinan Lame Lizaj (Nivicë); Zaim Selim Ballaxhia (Zhapokikë); Hasan Latif Durka (Shalës T); Jani Vasil Leka (Goranxi); Kosta Tasi Çavo (Vurg); Mustafa Fejzo (Kuç – Çamëri); Nazif Asllan Dedaj (Beçisht T); Nail Fylfos Tona (Çamëri) dhe Enver Safet Llapi (Erind) si dhe u plagosën më shumë se kaq. 

Konispoli nuk është vetëm një datë në histori

Sot, kur kujtojmë luftën për çlirimin e Konispolit, nuk duhet të shohim vetëm datën 27 gusht 1944. Pas saj qëndrojnë ditë e net të tëra luftimesh, sakrifica, të plagosur, dëshmorë, familje që ndihmuan luftëtarët dhe një popullsi që e përjetoi drejtpërdrejt dramën e luftës. Konispoli është një qytet që mbart shumë histori. Është qytet i kullave dhe shtëpive karakteristike, i një relievi të jashtëzakonshëm, i njerëzve që kanë ruajtur ndër breza ndjenjën e fortë të atdhedashurisë. Është një nga ato vende ku historia shqiptare nuk lexohet vetëm në libra, por edhe në kujtesën e familjeve, në rrëfimet e brezave dhe në gjurmët që kanë lënë ngjarjet e mëdha. Prandaj, Lufta e Konispolit është pjesë e pandashme e historisë së Çamërisë dhe e Luftës Nacionalçlirimtare shqiptare. Ajo dëshmon se çlirimi i një qyteti nuk është vetëm një moment ushtarak. Është një proces sakrifice, që kërkon bashkimin e luftëtarëve, të popullsisë dhe të forcave që synojnë të njëjtin qëllim. Sot, më shumë se tetë dekada më vonë, detyra jonë është ta ruajmë këtë histori me përgjegjësi. Historia nuk duhet as të zbukurohet artificialisht, as të harrohet. Ajo duhet studiuar, dokumentuar dhe përcjellë te brezat e rinj me emrat, datat, vendet dhe sakrificat e njerëzve që e bënë atë. Në këtë kuptim, Konispoli meriton një vend të veçantë në kujtesën kombëtare. Sepse ai është Konispoli i Çamërisë martire. Është qyteti që përjetoi luftën në pragun e shtëpive të veta. Është qyteti që u bë arenë e një prej përballjeve të forta të fundit të pushtimit gjerman në Jug. Dhe është qyteti që, në gushtin dhe shtatorin e vitit 1943, dëshmoi edhe një herë se liria nuk erdhi pa sakrifica. Ndërsa 27 gushti 1944 mbetet kështu një datë për t’u kujtuar: dita kur Konispoli u çlirua dhe kur luftëtarët e tij, së bashku me forcat e ardhura nga trevat e tjera të Jugut, i dhanë një goditje të rëndësishme forcave pushtuese. Kjo është historia që duhet ruajtur. Historia e një qyteti. Historia e një treve. Historia e zemrës së Çamërisë martire.