Drejtuar Princave arbërorë dhe Rektorëve venedikas/

Përktheu: Luket Hasaj/

Kuvendi i Lezhës u mbajt në Katedralen e Shën Kollit më 2 mars 1444, nën drejtimin e Gjergj Kastriotit, me pjesëmarrjen e fisnikëve: Andrea Topia, Tanush Topia, Gjergj Arianiti, Gjergj Stres Balsha, Gjon Balsha dhe Gojko Balsha, Lekë Dushmani, Lekë Zaharia, Pal Dukagjini dhe Nikollë Dukagjini, Pjetër Spani, Teodor Korona Muzaka, Shtjefen Gjurashi (Stefan Cërnojeviqi), dhe qenë të pranishëm edhe Rektorët venedikas në Arbëri. Po paraqesim të përkthyer fjalimin që Gjergj Kastrioti-Skënderbeu u drejtoi në kuvend Fisnikëve arbërorë dhe Rektorëve venedikas, të gjetur në Arkivin Sekret të Vatikanit në një broshurë anonime:

Fjalimi i Zotit Gjergj Skënderbeu, Princi i Arbërisë,

drejtuar Zotërve arbërorë dhe Rektorëve venedikas,

i mbajtur në Lezhë qytet i Arbërisë që në atë kohë

ishte nën Zotërimin e Venedikut.

“Të përndritur Zotërinj dhe Etër fort të nderuar. Nuk dyshoj që Ju e dini mirë se me sa armiqësi dhe urrejtje turqit e përndjekin Fenë tonë të shenjtë të Krishterë si dhe sa armiqësorë janë kundër çdo virtyti dhe veçanërisht se ata nuk e mbajnë kurrë besën e dhënë dhe po të kishin mundësi do t’i shkonin në teh të shpatës të gjithë Princat e Krishterë, siç ka treguar ndonjëherë përvoja kur Perëndia i ka lejuar për shkak të mëkateve tona. Megjithatë, me hirin e Zotit të vërtetë e të gjithëpushtetshëm i dëbova uzurpuesit e shtetit të tim eti dhe i bëra copë-copë të gjithë turqit që u përpoqën të më kundërshtonin dhe pastaj mora edhe gjithçka që zotëronte Sulltani turk në Arbëri siç e dini të gjithë. Prandaj, Shkëlqesitë Tuaja duhet të keni parasysh se me siguri ai Qen i tërbuar do të përpiqet të përdorë tërë fuqinë e tij kundër meje dhe shpejt do të sulet mbi mua; dhe nëse rastësisht, gjë të cilën mos e dhëntë Zoti, do të më mposhtë, fill pas do të vijë kundër jush.

Për këtë arsye Ju nxis dhe Ju lus që në emër të Zotit dhe të Fesë sonë të shenjtë, si dhe për çdo obligim ndaj dashurisë, të denjoheni t’i bashkoni forcat tuaja me mua, dhe nëse nuk ju duket e drejtë ta bëni këtë për të qenë kështu në paqe me turqit, ju lutem shumë që t’ju pëlqejë të qëndroni mënjanë, duke mos i ndihmuar turqit, dhe as mua të mos më bëheni pengesë, dhe për këtë të denjoheni të më jepni përgjigje pozitive, sepse shpresoj me çdo mënyrë të mbrohem me të djathtën e Madhërisë Hyjnore nga një Tiran kaq i madh.” […]

Çerçiz Topulli lindi më 20 shtator 1880 në Gjirokastër. Ai ishte atdhetar dhe veprimtar i shquar i Rilindjes Kombëtare, udhëheqës i luftës së armatosur të çetave për çlirimin kombëtar të vendit dhe Hero i Popullit.

Rol të rëndësishëm në formimin e tij luajti vëllai i tij më i madh, Bajo Topulli. Në thirrjen “Nga malet e Shqipërisë”, drejtuar bashkatdhetarëve të tij dhe botuar në janar 1907 në gazetën “Shpresa e Shqipërisë”, Çerçiz Topulli kërkonte që Shqipëria të shkëputej nga Perandoria Osmane dhe të bëhej e pavarur.

Në 1907, ai komandoi çetën e armatosur që vepronte në Shqipërinë e Jugut, veçanërisht në krahinat e Gjirokastrës dhe Korçës.

Me vendim të Komitetit të Gjirokastrës, anëtarë të çetës së tij vranë, në fillim të marsit 1908, në Gjirokastër, komandantin turk të xhandarmërisë.

Çerçiz Topulli drejtoi Luftën e Mashkullorës në 1908, si dhe punoi për formimin e klubeve shqiptare dhe për hapjen e shkollave shqipe në vise të ndryshme të vendit.

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 nëntor 1912, ai u vu në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit dhe luftoi për mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut, për sprapsjen e forcave greke nga tokat e pushtuara në Jug pas Konferencës së Londrës, si dhe kundër rebelimit të Haxhi Qamilit në Shqipërinë e Mesme.

Në shtator të vitit 1914, Çerçiz Topulli, së bashku me Muço Qullin, ndodhej në Shkodër, ku mendohet se kishte shkuar për t’iu bashkuar mbrojtësve të trojeve shqiptare nga pushtimi serbo-malazez.

U vra më 15 korrik 1915 në Fushën e Shtoit, në Shkodër, nga forcat pushtuese malazeze.

Në vitin 1937, eshtrat e Çerçiz Topullit u sollën në Gjirokastër.

www.akad.gov.al

Paulin Zefi/

Statuja monumentale e Mbretëreshës Teuta ndërthur figurën mbretërore me simbolikën ilire dhe elemente të frymëzuara nga trashëgimia arkeologjike e trevave ku ajo ka patur bërthamën e shtetit të saj. Prosopografia e Mbretëreshës, veçanërisht portreti i fytyrës, paraqet një grua të re, me tipare harmonike dhe bukuri të theksuar. Fytyra është trajtuar me linja të buta e të ekuilibruara, duke ndërthurur delikatesën femërore me një shprehje të qetë, të sigurt, dinjitoze dhe shumë autoritare. Kurora mbi kokë përforcon statusin e saj mbretëror dhe identitetin e figurës si sunduese, duke e vendosur portretin e Teutës në qendër të kompozimit monumental. Ajo nuk shërben vetëm si shenjë e pushtetit, por edhe si element vizual që e dallon figurën e mbretëreshës dhe i jep asaj një prani solemne e autoritare.

Parzmorja bashkon funksionin luftarak me atë ceremonial, duke shprehur fuqinë ushtarake dhe autoritetin mbretëror. Ndërsa brezi i gjerë dekorativ, së bashku me motivet rrethore, rozetat, relievet dhe format gjeometrike, është frymëzuar nga repertori ornamental i objekteve metalike prej bronzi dhe argjendi, të zbuluara në Tumat ilire të Shqipërisë Veriperëndimore dhe në pjesën shqiptare të Malit të Zi. Pelerina e gjatë dhe e valëzuar, që zbret në mënyrë të lirshme përgjatë trupit, krijon një kontrast të fuqishëm me karakterin e fortë të armaturës. Lëvizja e saj e trajtuar në mënyrë dinamike i jep statujës ndjesinë e një figure në ecje dhe e lidh siluetën mbretërore me hapësirën përreth.

Në të njëjtën kohë, pelerina e zgjeron vizualisht figurën dhe i jep monumentit një karakter solemn, monumental dhe ceremonial. Në dorën e majtë, mburoja ilire simbolizon mbrojtjen dhe fuqinë e Mbretërisë Ilire të Ardianëve, e cila në vitin 230 p.K., nën Teutën, kur arriti kulmin e fuqisë, shtrihej nga lumi Neretva në Veri dhe deri në Gjirin e Korintit në Jug. Dekori i mburojës me rrathë koncentrikë e radialë krijon një kompozim që evokon perëndinë kryesore ilire, diellin, dhe rrezatimin e tij, duke e shndërruar mburojën në një simbol të forcës, dritës dhe qëndrueshmërisë. Në dorën e djathtë, heshta ngrihet vertikalisht si shenjë e autoritetit dhe vendosmërisë, ndërsa gjarpri i mbështjellë rreth saj, që në vlerësimin tim është elementi më madhështor, përfaqëson totemin ilir dhe lidhjen me botën simbolike e mitike të lashtësisë (sot, Ora e shtëpisë). Në tërësinë e saj, statuja e paraqet Mbretëreshën Teuta si një figurë të fuqishme mbretërore, ku armët, veshja, ornamentika dhe atributet simbolike bashkohen në një gjuhë të vetme artistike. Çdo element kontribuon në ndërtimin e një imazhi monumental që synon të evokojë pushtetin, autoritetin, identitetin dhe kujtesën historike të Mbretërisë Ilire të Ardianëve.

*Kjo kryevepër artistike përfaqëson një simbol të

jashtëzakonshëm të së kaluarës sonë të lavdishme dhe që do të shërbejë si një pikë shumë e rëndësishme referimi për të ardhmen…

Tani e kanë rradhën: Bardhyli, Grabosi I, Aleksandri i Madh, Kleiti, Glauku, Pirro, Longari, Bato I, Monuni, Mytili, Agroni, Skerdilaidi, Pleurati II dhe Genti….

*Iniciatori: Marin Mema;

*Skulptori: Julian Muçollari;

*Personi që e solli në Lezhë: Paulin Zefi,

*Personi që përzgjodhi vendndodhjen: Pjerin Ndreu;

*Konsulent shkencor: Neritan Ceka;

*Financimi i statujës: Shqiptarët e zakonshëm, të cilët ju pergjigjën nismës së Marinit për mbledhjen e fondit;

*Financimi i piedestalit dhe rehabilitimi i hapësirës: Bashkia Lezhë.

*Përshkrimi teknik:

Lartësia totale e monumentit: 8.70 m: 3.25 m i përkasin piedestalit dhe 5.45 m është statuja prej bronzi.

Pesha: 1.270 kg.

Përbërja e materialit: 85% bakër (Cu), 5% kallaj (Sn), 5% zink (Zn) dhe 5% plumb (Pb). Ky është një aliazh i përzgjedhur për të krijuar një sipërfaqe të qëndrueshme, me karakteristikë të veçantë estetike dhe patinim të kontrolluar.

Ngjyra: Statuja është trajtuar me një ton patine të gjelbër-blu (verdigris), të ngjashëm me ngjyrimin karakteristik të Statujës së Lirisë në New York City, duke synuar një pamje elegante, monumentale dhe të harmonizuar me mjedisin panoramik të “Rânës së Hèdhun”, në Shëngjin .

Prof.dr. Pal Nikolli/

Ky studim analizon të dhënat e një statistike osmane të viteve 1908–1909 mbi përbërjen e popullsisë në tri qendra me rëndësi të veçantë për gjeografinë historike shqiptare në hapësirën e sotme të Malit të Zi: Tuzi, Gucia dhe Rozhaja. Sipas materialit të identifikuar si Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, i kataloguar nga Genealogical Society of Utah në FHL microfilm 1915256, Item 4, tri qendrat kishin gjithsej 37 186 banorë, prej të cilëve 32 584 shqiptarë, 4 246 serbë dhe 356 banorë të kategorive të tjera.

Analiza tregon se shqiptarët përbënin rreth 87,6% të popullsisë së përgjithshme të këtyre tri qendrave. Në Tuz statistika jep një përbërje prej 100% shqiptarë, ndërsa në Guci dhe Rozhajë shqiptarët përbënin respektivisht rreth 82,0% dhe 86,1% të popullsisë. Këto të dhëna paraqesin një dokument me rëndësi për rindërtimin e gjeografisë historike të popullsisë shqiptare në fillim të shekullit XX, ndonëse interpretimi shkencor duhet të marrë parasysh metodologjinë e statistikës osmane dhe nevojën për verifikim të drejtpërdrejtë të faksimiles origjinale.

Fjalë kyçe: shqiptarët, Mali i Zi, Tuzi, Gucia, Rozhaja, statistika osmane, 1908–1909, demografi historike, gjeografi historike, përkatësi etnike.

1. Hyrje

Në studimet mbi historinë dhe gjeografinë e popullsisë shqiptare në Ballkan, burimet statistikore të fundit të Perandorisë Osmane kanë një rëndësi të veçantë. Ato mundësojnë që, përtej përshkrimeve historike dhe hartave etnografike, të shqyrtohet edhe struktura numerike e popullsisë në një periudhë të caktuar.

Vitet 1908–1909 janë veçanërisht të rëndësishme. Ato i përkasin një periudhe të vonë të administrimit osman dhe menjëherë përpara ndryshimeve të mëdha politike, ushtarake dhe territoriale që do të përfshinin Ballkanin në vitet pasuese.

Në këtë kontekst, të dhënat për Tuzin, Gucinë dhe Rozhajën kanë interes të veçantë. Ato nuk janë thjesht shifra demografike. Të vendosura në hapësirën gjeografike të Malësisë dhe të zonave kufitare shqiptaro – malazeze, ato ndihmojnë në analizën e shpërndarjes territoriale të popullsisë shqiptare, madhësisë së saj dhe raportit me komunitetet e tjera.

Qëllimi i këtij studimi është të analizojë në mënyrë të integruar të dhënat e paraqitura në statistikën osmane, duke përdorur tregues demografikë, përqindje, raporte numerike dhe krahasime territoriale.

2. Burimi dhe problemi metodologjik.

Burimi i përdorur në këtë analizë identifikohet si:

Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, material i kataloguar nga Genealogical Society of Utah, FHL microfilm 1915256, Item 4.

Ky identifikim bibliografik është me rëndësi sepse e ndan burimin primar nga transkriptimet apo ripublikimet e mëvonshme në internet.

Për një studim akademik duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet:

1. faksimiles së dokumentit origjinal;

2. transkriptimit të statistikës;

3. përllogaritjeve statistikore të autorit;

4. interpretimeve historiko-gjeografike.

Ky dallim është i domosdoshëm sidomos për Rozhajën, ku në transkriptime të ndryshme qarkullojnë shifrat 15 031 dhe 15 032 shqiptarë.

Prandaj, për botimin përfundimtar akademik rekomandohet që shifra të verifikohet drejtpërdrejt në faksimilen origjinale të FHL microfilm 1915256, Item 4. Në analizën e mëposhtme përdoret shifra 15 032, sepse kjo është shifra e materialit të dhënë për analizë.

3. Të dhënat statistikore

Tabela e konsoliduar paraqitet bashkëngjitur.

Përqindjet në tabelën bashkëngjitur janë llogaritur mbi numrat absolutë:

% shqiptarë = numri i shqiptarëve / popullsia gjithsej × 100.

Kështu:

Tuzi: 7 647 / 7 647 × 100 = 100,0%

Gucia: 9 905 / 12 073 × 100 ≈ 82,0%

Rozhaja: 15 032 / 17 466 × 100 ≈ 86,1%

Tri qendrat: 32 584 / 37 186 × 100 ≈ 87,6%

4. Tuzi: homogjenitet i plotë shqiptar sipas statistikës.

Rasti i Tuzit është më i veçanti nga pikëpamja statistikore.

Sipas të dhënave, Tuzi kishte:

7 647 banorë → 7 647 shqiptarë → 100%.

Pra, në tabelën e statistikës nuk paraqitet asnjë banor serb apo i kategorive të tjera.

Kjo e dhënë e konfirmuar nga faksimilja origjinale, përbën një tregues jashtëzakonisht të rëndësishëm për strukturën demografike të Tuzit në vitet 1908–1909.

Nga perspektiva e gjeografisë historike, Tuzi duhet analizuar brenda hapësirës më të gjerë të Malësisë, ku popullsia shqiptare kishte një shtrirje të konsoliduar historike.

Rëndësia e kësaj qendre nuk lidhet vetëm me numrin e banorëve, por me faktin se ajo përfaqëson një njësi me dominim absolut të një grupi etnik sipas burimit statistikor.

5. Gucia: shumicë shqiptare mbi katër të pestat e popullsisë.

Gucia kishte gjithsej:

12 073 banorë.

Struktura ishte:

9 905 shqiptarë;

1 812 serbë;

356 të tjerë.

Shqiptarët përbënin:

9 905 / 12 073 × 100 ≈ 82,0%.

Kjo do të thotë se më shumë se katër në çdo pesë banorë të Gucisë, sipas kësaj statistike, ishin shqiptarë.

Diferenca absolute midis shqiptarëve dhe serbëve ishte:

9 905 − 1 812 = 8 093 banorë.

Pra, shqiptarët ishin rreth 5,47 herë më të shumtë se serbët.

Kjo është një karakteristikë demografike shumë e rëndësishme: Gucia nuk ishte thjesht një qendër me shumicë shqiptare, por një qendër ku shumica shqiptare ishte shumë e theksuar numerikisht.

6. Rozhaja: qendra me numrin më të madh absolut të shqiptarëve.

Rozhaja paraqet një tjetër rast të rëndësishëm.

Popullsia e përgjithshme ishte:

17 466 banorë.

Prej tyre:

15 032 shqiptarë

2 434 serbë

Shqiptarët përbënin:

15 032 / 17 466 × 100 ≈ 86,1%.

Pra, rreth 86 nga çdo 100 banorë ishin shqiptarë.

Në numër absolut, Rozhaja kishte numrin më të madh të shqiptarëve ndër tri qendrat:

15 032 shqiptarë.

Diferenca midis shqiptarëve dhe serbëve ishte:

15 032 − 2 434 = 12 598 banorë.

Raporti shqiptarë/serbë ishte rreth:

15 032 / 2 434 ≈ 6,17.

Kjo do të thotë se për çdo një banor serb të regjistruar në këtë kategori statistikore kishte rreth 6,2 shqiptarë.

7. Krahasimi demografik.

Tre qendrat kanë një renditje interesante sipas madhësisë së popullsisë:

1. Rozhaja – 17 466 banorë

2. Gucia – 12 073 banorë

3. Tuzi – 7 647 banorë

Por në numrin absolut të shqiptarëve renditja është:

1. Rozhaja – 15 032

2. Gucia – 9 905

3. Tuzi – 7 647

Ndërsa sipas përqindjes shqiptare:

1. Tuzi – 100,0%

2. Rozhaja – 86,1%

3. Gucia – 82,0%

Kjo tregon se madhësia e popullsisë dhe pesha relative e shqiptarëve nuk janë të njëjta gjë.

Tuzi është më i vogli nga tri qendrat në numër total, por ka përqindjen më të lartë shqiptare. Rozhaja është qendra më e madhe dhe njëkohësisht ka numrin më të madh absolut të shqiptarëve.

8. Agregimi statistikor i tri qendrave.

Nëse tri qendrat merren së bashku, rezultati është:

37 186 banorë gjithsej.

Prej tyre:

32 584 shqiptarë

4 246 serbë

356 të tjerë

Struktura përfundimtare është:

shqiptarë: 87,6%

serbë: 11,4%

të tjerë: rreth 1,0%

Kështu, sipas këtyre të dhënave, shqiptarët ishin rreth 7,7 herë më të shumtë se serbët në agregatin e tri qendrave.

Ky është një rezultat i rëndësishëm statistikor, por duhet interpretuar me kujdes: 87,6% nuk është përqindja e shqiptarëve në të gjithë territorin e sotëm të Malit të Zi. Ajo është vetëm përqindja e shqiptarëve brenda tri njësive të përfshira në këtë tabelë.

9. Kontributi i secilës qendër në popullsinë shqiptare të agreguar.

Nga 32 584 shqiptarët e regjistruar në tri qendrat:

Rozhaja kontribuonte me rreth 46,1%;

Gucia me rreth 30,4%;

Tuzi me rreth 23,5%.

Pra, pothuajse gjysma e shqiptarëve të këtij agregati gjendej në Rozhajë.

Nga ana tjetër, në totalin e 37 186 banorëve të tri qendrave:

Rozhaja përbënte rreth 47,0%;

Gucia rreth 32,5%;

Tuzi rreth 20,6%.

Këto tregues ndihmojnë në kuptimin e peshës relative të secilës qendër në strukturën demografike të zonës së analizuar.

10. Interpretimi gjeografik.

Të dhënat statistikore marrin kuptim më të plotë kur vendosen në hapësirë.

Tuzi, Gucia dhe Rozhaja nuk përbëjnë tri pika të rastësishme në hartë. Ato lidhen me hapësira historike të Malësisë dhe të zonave kufitare shqiptare, ku relievi malor, luginat, rrugët tradicionale dhe marrëdhëniet ekonomike e shoqërore kanë ndikuar në formimin e vendbanimeve.

Kjo e bën statistikën veçanërisht të vlefshme për gjeografinë historike, sepse ajo mund të kombinohet me:

hartat etnografike të periudhës;

hartat administrative osmane;

dokumentet konsullore;

regjistrimet e popullsisë;

literaturën historike;

të dhënat gjenealogjike;

dokumentet e periudhës së Luftërave Ballkanike;

hartat e mëvonshme administrative dhe etnografike.

Vetëm përmes mbivendosjes së këtyre burimeve mund të ndërtohet një hartë e besueshme GIS e shpërndarjes së popullsisë shqiptare në vitet 1908–1909.

11. Rëndësia historiko – gjeografike e statistikës.

Një statistikë demografike nuk është vetvetiu një hartë etnografike. Megjithatë, kur të dhënat lidhen me vendbanime konkrete, ato mund të shërbejnë si bazë për rindërtimin e një peizazhi demografik historik.

Në rastin konkret, tri tregues janë veçanërisht domethënës:

Tuzi – 100% shqiptarë

Gucia – rreth 82% shqiptarë

Rozhaja – rreth 86% shqiptarë

Pra, në të tria qendrat shqiptarët paraqiten si shumicë absolute ose shumë e theksuar.

Kjo e bën burimin të rëndësishëm për studimin e gjeografisë së popullsisë shqiptare përpara transformimeve territoriale të fillimit të shekullit XX.

12. Kufizimet dhe nevoja për kritikë burimore

Një studim akademik nuk duhet ta trajtojë asnjë statistikë historike në mënyrë jokritike.

Së pari, duhet të përcaktohet çfarë njësie administrative përfaqëson secila shifër: qytetin, kazane, nahijen, rrethin apo një territor tjetër administrativ.

Së dyti, duhet të përcaktohet metodologjia e klasifikimit të përkatësisë etnike të përdorur nga administrata osmane.

Së treti, duhet të kontrollohet nëse kategoritë e statistikës lidhen me etnicitetin, gjuhën, fenë, kombësinë apo një klasifikim administrativ të kohës.

13. Përfundime

Analiza e statistikës osmane të viteve 1908–1909 për Tuzin, Gucinë dhe Rozhajën nxjerr në pah një strukturë demografike ku popullsia shqiptare kishte një peshë shumë të madhe.

Tre qendrat kishin së bashku 37 186 banorë, prej të cilëve 32 584 shqiptarë, ose rreth 87,6%.

Tuzi paraqitet si rasti më ekstrem, me 7 647 banorë dhe 100% shqiptarë sipas tabelës.

Gucia kishte 9 905 shqiptarë nga 12 073 banorë, ose rreth 82,0%.

Rozhaja kishte 15 032 shqiptarë nga 17 466 banorë, ose rreth 86,1%.

Në numër absolut, Rozhaja ishte qendra me numrin më të madh të shqiptarëve; në përqindje, vendin e parë e zinte Tuzi.

Në tërësi, këto të dhëna përbëjnë një dokument të rëndësishëm statistikor për studimin e gjeografisë historike shqiptare në fillim të shekullit XX. Ato dëshmojnë, brenda kufijve të burimit dhe të metodologjisë së tij, një prani të fuqishme shqiptare në këto tri qendra.

Në këtë kuptim, statistika osmane e viteve 1908–1909 nuk duhet parë thjesht si një tabelë numrash, por si një burim themelor për rindërtimin e hartës demografike të hapësirës shqiptare në prag të ndryshimeve të mëdha politike dhe territoriale të Ballkanit.

Burimi kryesor: Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, Genealogical Society of Utah, FHL microfilm 1915256, Item 4.

Shënim metodologjik: Për botim akademik, të gjitha shifrat duhet të verifikohen përfundimisht kundrejt faksimiles së dokumentit origjinal, veçanërisht shifra e Rozhajës (15 031/15 032).

​Në dritën e studimeve të historianit të palodhur dhe të talentuar të arkivave, Kujtim Nuro, rindërtimi i historisë demografike të trojeve shqiptare merr një dimension të ri shkencor dhe dokumentar. Përmes një hulumtimi të kujdesshëm në fondet e Arkivit Qendror të Shtetit të Republikës së Shqipërisë (AQSH i RSH), Nuro ka sjellë në dritë një pasqyrë statistikore monumentale të fillimit të shekullit XX. Ky dokument dëshmon me saktësi kirurgjikale strukturën etnike, gjuhësore dhe fetare të një prej rajoneve më të diskutueshme gjeopolitikisht në Ballkan: krahinës së Çamërisë dhe zonave kufitare si Kosturi, përpara se Konferenca e Londrës e vitit 1913 t’i shkëpuste ato padrejtësisht nga trulli amë për t’ia kaluar Greqisë.

​Peizazhi gjeografik dhe territorial i zonës në studim.

​Dokumenti i formuluar dhe i analizuar nga historiani Kujtim Nuro përfshin pesë krahina kyçe të asaj periudhe: Kosturin, Filatin, Paramithinë, Margëlliçin dhe Pargën. Nga pikëpamja gjeografike, ky territor përfaqëson dy realitete strategjike brenda ish-Vilajetit të Janinës dhe zonave kufitare me Maqedoninë:

​- Boshti i Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç, Pargë): Një rajon me dalje vitale në Detin Jon (përmes Pargës) dhe me ultësira e fusha pjellore lumore që mundësonin një tregti të zhvilluar tokësore dhe detare.

​- Krahina e Kosturit: E pozicionuar më në verilindje, kjo zonë shërbente si një urë lidhëse gjeografike mes botës shqipfolëse, sllavofone dhe greke, çka shpjegon edhe ndeshjen e madhe të interesave kombëtare në këtë pikë.

​Analiza statistikore dhe etno-gjuhësore: Triumfi i elementit shqiptar.

​Të dhënat e nxjerra nga Kujtim Nuro paraqesin një popullsi të përgjithshme prej 172,726 banorësh për të pesë krahinat. Kur zbërthehet kolona e kombësisë dhe asaj të gjuhës, vërehet një përputhje absolute që vërteton shkencërisht autoktoninë dhe dominimin shqiptar. Në katër krahinat e Çamërisë, shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese: në Filat ata arritnin në 90% të popullsisë (20,000 nga 22,200), në Margëlliç në 95.8% (27,600 nga 28,800), në Paramithi 78.1% dhe në Pargë 71.9%.

​Nga ana tjetër, Kosturi shfaqet si një mozaik më i ndërlikuar, ku nga 96,326 banorë, shqiptarët udhëhiqnin si grupi më i madh etnik me 38.5% (37,118 banorë), të ndjekur nga bullgarët/sllavofonët me 32.1% (30,983 banorë) dhe vllehët me 15.5% (14,987 banorë).

​Ajo që e bën këtë dokument të pakontestueshëm është kriteri gjuhësor. Përpiluesit e statistikës kanë regjistruar se 104,218 shqiptarë flisnin rregullisht gjuhën shqipe. Ky fakt rrëzon përfundimisht sistemin e vjetër osman të “Miletit” (i cili i ndante njerëzit vetëm sipas fesë) dhe dëshmon se popullsia kishte një vetëdije të qartë kombëtare të bazuar te gjuha amtare.

​Kryqëzimi konfessional: Shpërbërja e miteve propagandistike.

[konfessional është një term që lidhet me besimin fetar, përkatësinë fetare ose doktrinën e një feje të caktuar].

​Një nga kontributet më me vlerë të këtij studimi është mundësia për të kryqëzuar të dhënat etnike me ato të besimit fetar. Struktura e besimit e ofruar për këto krahina zbulon një realitet kompleks:

​- Kosturi: Ka patur 37,118 myslimanë dhe 45,970 ortodoksë. Këtu numri i myslimanëve përputhet fiks me numrin e shqiptarëve, gjë që tregon se elementi shqiptar në këtë krahinë ishte tërësisht i konvertuar në Islam, ndërsa ortodoksia ndahej mes vllehëve, bullgarëve dhe grekëve.

​- Çamëria dhe realiteti i çamëve të krishterë: Në krahinat e Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç, Pargë) numri i përgjithshëm i myslimanëve ishte rreth 58,000, ndërsa numri i shqiptarëve etnikë ishte 67,100. Kjo diferencë matematike prej rreth 9,100 personash dëshmon ekzistencën e një mase të madhe shqiptarësh të krishterë ortodoksë (çamë ortodoksë). Ata flisnin shqip dhe identifikoheshin si shqiptarë, duke thyer mitin e mëvonshëm të propagandës greke që e barazonte çdo besimtar ortodoks me kombësinë greke.

​Zhvillimi socio-ekonomik dhe kulturor i Vilajetit të Janinës.

​Këto krahina nuk ishin thjesht numra në një tabelë, por njësi vitale me një zhvillim të rëndësishëm ekonomik, social dhe kulturor, duke zënë një vend parësor në Vilajetin e Janinës. Rajoni i Çamërisë njihej si një hambar bujqësor, me prodhim të lartë të vajit të ullirit, agrumeve, drithërave dhe një blegtori të zhvilluar. Qendrat si Filati dhe Paramithia serveshin si nyje tregtare, ndërsa Parga si urë lidhëse detare. Ky prosperitet ekonomik shoqërohej edhe me një vitalitet kulturor; pavarësisht mungesës së shkollave zyrtare në gjuhën shqipe për shkak të ndalesave osmane dhe presionit të Patriarkanës, gjuha dhe traditat shqiptare ruheshin të gjalla në çdo familje.

​Përfundime: Padrejtësia e Londrës 1913 dhe pasojat e saj.

​Statistikat e nxjerra në dritë nga Kujtim Nuro ofrojnë argumentin më të fuqishëm historik se pse vendimi i Konferencës së Londrës i vitit 1913 ishte një tragjedi dhe një padrejtësi e hapur gjeopolitike. Fuqitë e Mëdha injoruan tërësisht parimin e vetëvedosjes etnike dhe vullnetin e popullsisë lokale. Duke i dhuruar Greqisë territore ku elementi shqiptar dominonte në masën mbi 80%, ato i hapën rrugën një kalvari të gjatë vuajtjesh për popullsinë çame.

​Ky dokumentim i saktë shërben si dëshmi e spastrimit etnik dhe asimilimit kulturor që pasoi në dekadat në vijim (duke kulmuar me tragjedinë e viteve 1944-1945). Falë punës shkencore të historianëve si Kujtim Nuro, këto të dhëna mbeten të gdhendura në historografinë shqiptare si një aktakuzë e pashlyeshme ndaj vendimeve që copëtuan kombin shqiptar.

Prof. Dr. Pal Nikolli