Saimir Kadiu/

Duke kujtuar një nga arbëreshët më të famshëm të Italisë

Më 11 gusht 1901, në Napoli, mbylli sytë një prej figurave më të fuqishme, më të diskutueshme dhe më të rëndësishme të historisë politike të Italisë së shekullit XIX: Francesco Crispi.

Sot, 125 vjet pas vdekjes së tij, emri i Crispi-t vazhdon të mbetet i lidhur me historinë e bashkimit të Italisë, me Risorgimento-n, me Giuseppe Garibaldin dhe me ndërtimin e shtetit të ri italian. Por për ne shqiptarët ekziston edhe një arsye tjetër, shumë më e veçantë për ta kujtuar: Francesco Crispi ishte me origjinë arbëreshe.

Crispi lindi në Ribera të provincës së Agrigjentos më 4 tetor 1818. Babai i tij, Tommaso Crispi, ishte me prejardhje shqiptare dhe vinte nga Palazzo Adriano, një nga qendrat historike të arbëreshëve të Sicilisë. Pikërisht kjo lidhje familjare e vendos Francesco Crispi-n në historinë e diasporës shqiptare në Itali. Treccani e përshkruan familjen e tij si një familje arbëreshe, ndërsa thekson se i ati, Tommaso, ishte me origjinë shqiptare dhe nga Palazzo Adriano.

Pra, duhet bërë një dallim i rëndësishëm: Crispi nuk ishte i lindur në Palazzo Adriano, por rrënjët e linjës së tij atërore lidhen drejtpërdrejt me këtë vendbanim arbëresh.

Palazzo Adriano është një nga vendbanimet historike të arbëreshëve në Sicili. Qyteti u formua nga kolonë me origjinë shqiptare në shekullin XV dhe, për shekuj me radhë, komuniteti ruajti elemente të rëndësishme të identitetit të tij kulturor dhe fetar. Treccani e përshkruan Palazzo Adrianon si një qendër të themeluar në vitet e fundit të shekullit XV nga një koloni shqiptare.

Trashëgimia arbëreshe e këtij qyteti nuk është vetëm një kujtim historik. Palazzo Adriano është përfshirë në kuadrin e mbrojtjes së minoriteteve gjuhësore historike të Italisë, në bazë të Ligjit nr. 482 të vitit 1999, i cili mbron gjuhët dhe kulturat e minoriteteve historike.

Edhe pse gjuha arbëreshe në Palazzo Adriano është dobësuar ndjeshëm gjatë shekujve dhe nuk është më gjuha e përditshme e shumicës së banorëve, trashëgimia shqiptare vazhdon të jetë pjesë e identitetit historik, fetar dhe kulturor të vendit.

Dhe pikërisht nga kjo tokë dolën disa figura të rëndësishme të botës arbëreshe.

Një prej tyre ishte Gavril Dara i Riu, i lindur në Palazzo Adriano më 8 janar 1826, një nga emrat më të rëndësishëm të letërsisë arbëreshe dhe të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ai është autori i njohur i poemës epiko-lirike “Kënga e sprasme e Balës”.

Kështu, në historinë e Palazzo Adrianos takohen dy dimensione të jashtëzakonshme të kulturës arbëreshe: politika italiane përmes Francesco Crispi-t dhe letërsia shqiptare përmes Gavril Dara i Riut.

Francesco Crispi – nga revolucionari i Risorgimento-s te kryeministri i Italisë

Crispi ishte një nga protagonistët e mëdhenj të Risorgimento-s, procesit që çoi në bashkimin e Italisë.

Në rininë e tij u lidh me qarqet liberale dhe republikane dhe u bë një bashkëpunëtor i rëndësishëm i Giuseppe Mazzinit. Më vonë u afrua me Giuseppe Garibaldin dhe luajti rol të rëndësishëm në përgatitjen politike të ekspeditës së të famshmëve “Një mijë” të Garibaldit në vitin 1860. Pas bashkimit të Italisë, Crispi kaloi nga pozicionet republikane drejt mbështetjes së monarkisë së re italiane.

Kjo është një nga paradokset më interesante të jetës së tij: një njeri që në rini ishte republikan dhe revolucionar, më vonë u bë një prej mbështetësve më të fortë të monarkisë italiane dhe i një shteti të centralizuar e të fuqishëm.

Në vitin 1887 ai u bë President i Këshillit të Ministrave, pra kryeministër i Italisë. Shërbeu në këtë detyrë nga viti 1887 deri në vitin 1891 dhe përsëri nga viti 1893 deri në vitin 1896 – gjithsej rreth gjashtë vjet. Të dhënat zyrtare të Ministrisë së Brendshme italiane japin mandatet 4 prill 1887–6 shkurt 1891 dhe 15 dhjetor 1893–9 mars 1896.

Ai ishte kryeministri i parë i Italisë që vinte nga Italia e Jugut, një fakt me rëndësi të veçantë në historinë e një shteti ku elitat politike të periudhës së parë të bashkimit ishin të dominuara në masë të madhe nga veriu dhe qendra e vendit.

Crispi nuk ishte një politikan i zakonshëm. Ai ishte një figurë e fortë, energjike dhe shpesh autoritare.

Në historinë politike evropiane të kohës ai është krahasuar me figura të mëdha si Otto von Bismarck, kancelari i Perandorisë Gjermane, ndërsa pesha e tij politike e vendos atë në të njëjtën epokë me kryeministra dhe shtetarë të mëdhenj si William Gladstone në Britani.

Por krahasimi me Bismarckun nuk ishte vetëm një krahasim i fuqisë politike. Crispi e admironte modelin e shtetit të fortë dhe ndoqi një politikë të jashtme që synonte ta shndërronte Italinë në një fuqi të madhe evropiane. Studiuesit e historisë së tij e kanë përshkruar pikërisht këtë kalim nga revolucionari demokratik i viteve të para drejt një politikani gjithnjë e më autoritar dhe nacionalist.

Kjo anë e karakterit të tij ka bërë që, dekada më vonë, regjimi fashist italian ta paraqiste Crispi-n si një lloj pararendësi të Benito Mussolinit. Megjithatë, ky është një interpretim historik që duhet trajtuar me kujdes: Crispi i përkiste botës politike liberale të Italisë së shekullit XIX dhe nuk mund të identifikohet thjesht me fashizmin e shekullit XX. Ajo që krijon lidhjen është sidomos koncepti i shtetit të fortë, nacionalizmi dhe prirjet autoritare.

Crispi dhe Shqipëria

Për shqiptarët, megjithatë, pjesa më interesante e trashëgimisë së tij është mënyra se si Crispi e perceptonte prejardhjen e vet.

Në traditën historike dhe publicistike shqiptare i atribuohet Crispi-t shprehja e famshme se ai ishte shqiptar “nga gjaku dhe nga zemra”. Kjo shprehje është bërë pjesë e kujtesës arbëreshe dhe shqiptare për figurën e tij.

Por këtu duhet bërë një dallim mes thelbit historik të prejardhjes së tij arbëreshe, që është i dokumentuar, dhe citimeve konkrete që qarkullojnë në literaturën popullore, të cilat duhen kontrolluar gjithmonë në burimin e tyre origjinal. Pra, nuk është e nevojshme të mbështetemi vetëm te një telegram apo një citat i përcjellë nga autorë të mëvonshëm për të vërtetuar prejardhjen shqiptare të Crispi-t: ajo është e dokumentuar nga burime biografike italiane.

Kjo e bën edhe më interesante pyetjen se çfarë do të thoshte për një arbëresh i shekullit XIX të bëhej një nga njerëzit më të fuqishëm të Italisë.

Crispi ishte një njeri që jetoi në dy botë: ishte italian në projektin e tij politik dhe shtetëror, por mbante një prejardhje arbëreshe që ishte pjesë e historisë familjare. Pikërisht kjo përzierje e identiteteve është një nga tiparet më interesante të historisë së arbëreshëve.

Pse emri i Crispi-t u la në heshtje në Shqipërinë komuniste?

Kjo është një tjetër çështje që meriton trajtim të kujdesshëm.

Për shumë dekada, në Shqipërinë komuniste, figura të caktuara të diasporës shqiptare nuk u trajtuan sipas rëndësisë së tyre të plotë historike, sidomos kur jeta dhe veprimtaria e tyre nuk përputheshin me narrativën ideologjike të regjimit.

Crispi ishte një figurë komplekse: nacionalist italian, monarkist, politikan konservator në fazën e fundit të jetës së tij dhe shtetar me politika të forta koloniale e represive ndaj kundërshtarëve të brendshëm. Prandaj, portretizimi i tij si “arbëresh i madh” nuk ishte i përshtatshëm për narrativën zyrtare komuniste shqiptare.

Kjo nuk do të thotë se historia e tij duhet idealizuar. Përkundrazi, rëndësia e Crispi-t qëndron pikërisht në kompleksitetin e tij: ai mund të jetë njëkohësisht figurë e rëndësishme e bashkimit italian, arbëresh nga prejardhja, politikan i fuqishëm dhe njëkohësisht personazh me vendime e politika që mbeten të debatueshme.

Nga Crispi te “Nuovo Cinema Paradiso”

Dhe këtu historia merr një kthesë jashtëzakonisht interesante.

Palazzo Adriano, vendi nga i cili vinte familja atërore e Crispi-t, u bë më shumë se një shekull më vonë një nga vendet më të njohura të kinemasë botërore.

Në vitin 1988, regjisori sicilian Giuseppe Tornatore xhiroi në Palazzo Adriano pjesë të filmit të tij të famshëm “Nuovo Cinema Paradiso”. Sheshi qendror i qytetit, Piazza Umberto I, u shndërrua në një nga hapësirat më të paharrueshme të filmit. Edhe sot aty ndodhet muzeu kushtuar filmit dhe kujtesës së xhirimeve.

Filmi u bë një nga sukseset më të mëdha të kinemasë italiane dhe fitoi Oscar-in për filmin më të mirë ndërkombëtar. Palazzo Adriano u bë kështu i njohur në mbarë botën, jo vetëm si një qendër historike e arbëreshëve, por edhe si një nga “qytetet e kinemasë”.

Në film dhe në kujtesën e tij kinematografike, Palazzo Adriano është i lidhur me një Sicili të humbur: sheshin, kinemanë, fëmijërinë, kujtesën, dashurinë dhe kalimin e kohës.

Dhe është pikërisht këtu që lind një lidhje simbolike shumë e bukur.

Në Palazzo Adriano u ruajt kujtesa e një komuniteti shqiptar të ardhur në Sicili pesë shekuj më parë; më vonë, i njëjti vend u bë simbol i kujtesës së një Sicilie të tërë përmes kinemasë së Giuseppe Tornatores.

Po Giuseppe Tornatore? A ka lidhje familjare me Palazzo Adrianon?

Kjo është ndoshta pyetja më intriguese.

Giuseppe Tornatore ka lindur në Bagheria më 27 maj 1956 dhe është rritur në këtë qytet. Babai i tij, Peppino Tornatore, ishte sindikalist dhe figurë e njohur në jetën shoqërore të Bagherias. Tornatore e ka kthyer Bagherian dhe kujtesën e fëmijërisë së tij në një element qendror të krijimtarisë së vet; filmi “Baarìa”, për shembull, është drejtpërdrejt i lidhur me qytetin e tij të lindjes dhe me historinë e familjes së tij.

Por nuk ka një burim të besueshëm historik ose biografik që të dokumentojë se familja Tornatore ka prejardhje nga Palazzo Adriano apo se Giuseppe Tornatore ka një lidhje gjenealogjike me komunitetin arbëresh të atjeshëm.

Lidhja midis Tornatores dhe Palazzo Adrianos është e padiskutueshme në planin artistik dhe kinematografik, por një lidhje gjaku apo prejardhjeje familjare nuk mund të pohohet pa dokumente gjenealogjike.

Madje, kjo e bën historinë edhe më interesante. Tornatore është bir i Bagherias, ndërsa Palazzo Adriano u bë një nga hapësirat më të rëndësishme të imagjinatës së tij kinematografike. Të dy qytetet janë pjesë e të njëjtës hapësirë siciliane dhe të dy lidhen me historinë e pasur kulturore të ishullit.

Ka edhe një lidhje tjetër të bukur: Palazzo Adriano dhe Bagheria të dyja u bënë pjesë e “Nuovo Cinema Paradiso”. Burimet e xhirimeve dokumentojnë Palazzo Adrianon për skenat e sheshit dhe kinemasë, ndërsa Bagheria për disa prej skenave të tjera të filmit.

Historia e Francesco Crispi-t është, në një farë mënyre, historia e vetë diasporës arbëreshe.

Shqiptarë që u larguan nga trojet e tyre pas pushtimeve osmane u vendosën në zona të ndryshme të Italisë së Jugut dhe të Sicilisë. Ata krijuan fshatra, familje, tradita, rite fetare dhe një kulturë që, edhe pas pesë shekujsh, vazhdon të jetë e pranishme.

Nga kjo botë dolën poetë, studiues, priftërinj, politikanë dhe intelektualë.

Një prej tyre ishte Francesco Crispi.

Ai u bë një nga arkitektët politikë të Italisë së bashkuar dhe një nga kryeministrat më të fuqishëm të saj. Por rrënjët e tij familjare të çojnë te një qytet i vogël arbëresh i Sicilisë: Palazzo Adriano.

Dhe më shumë se një shekull pas Crispi-t, pikërisht ky qytet i vogël do të shfaqej në ekranet e botës përmes filmit të Giuseppe Tornatores.

Në këtë mënyrë, Palazzo Adriano duket sikur ka luajtur dy herë një rol të veçantë në kujtesën historike të Sicilisë: një herë përmes njerëzve që dolën prej tij dhe ndryshuan historinë, dhe një herë përmes një regjisori që e shndërroi pamjen e tij në kujtesë universale.

Francesco Crispi dhe “Nuovo Cinema Paradiso” duken në pamje të parë si dy histori krejt të ndryshme. Njëri i përket politikës së shekullit XIX, tjetri kinemasë së shekullit XX. Por në sfond qëndron i njëjti vend: Palazzo Adriano – një copëz e vogël e Sicilisë, me një histori të madhe arbëreshe.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja më e bukur për ta kujtuar sot Francesco Crispi-n: jo për ta idealizuar dhe as për ta gjykuar vetëm nga një këndvështrim, por për të kuptuar se sa larg mund të shkojë gjurma e një komuniteti të vogël.

Nga një vendbanim arbëresh në zemër të Sicilisë, një familje shqiptare mundi të nxirrte një kryeministër të Italisë.

Dhe nga po ai qytet, shumë vite më vonë, një tjetër histori e Sicilisë do të udhëtonte nëpër botë përmes kinemasë.

Palazzo Adriano – vend i arbëreshëve, vend i Crispi-t, vend i Darës dhe vend i “Cinema Paradiso” – është një shembull i jashtëzakonshëm se si historia shqiptare, historia italiane dhe kultura siciliane mund të takohen në një pikë të vetme.

See less

No photo description available.

Prof.dr. Lush Culaj/

PËRVJETORI I HYRJËS TË ÇETËS TË ZEFIT TË VOGËL NË SHKUP

Gjatë muajit qershor u zhvilluan ballafaqime të reja me ushtrinë osmane në Malësinë e Gjakovës, në rrethet e Pejës etj. Në anën tjetër, Austro-Hungaria e frikësuar e shikonte zhvillimin e kryengritjes. Aksionet e armatosura të çetave kryengritëse u fuqizuan në gjysmën e muajit korrik në Malësinë e Gjakovës dhe në Rrafshin e Dukagjinit ku prinin Zefi i Vogël, Bajram Daklani, Mahmut Zajmi dhe Mehmet Belegu, të cilat përbënin një forcë kryengritëse deri në 500 veta. Ndërkaq, në gjysmën e parë të muajit korrik, kryengritja po përhapej si në veri ashtu edhe në jug. Në korrik të vitit 1912 kemi riaktivizimin e kryengritjes së armatosur në Dibër. Me rënien e kabinetit të Sait Pashës, më 17 korrik 1912, ra edhe fuqia e turqve të rinj. Pushtetin e mori opozita ushtarake. Sukseset e kryengritësve shqiptarë kishin ndikuar në dobësimin e fuqisë ushtarake të Perandorisë.

Këto suksese i çuditën shtetet ballkanike dhe ato evropiane. Për Zefin e Vogël dhe aktivitetin e çetës së tij shkroi në këtë periudhë kohore edhe një gazetë ushtarake në Londrën e largët. Zëri dhe nami i tij si udhëheqës i shquar në dobi të çështjes kombëtare kishte arritur deri atje. Ja çka shkruante gazeta ushtarake londineze: “Dështimi i Qeverisë Turke për të siguruar shkollat shqipe të premtuara dhe mënyra e turpshme në të cilën u “bënë” (u mbajtën) zgjedhjet e fundit kanë qenë arsyet e kryengritjes së këtij viti. Këtë vit, në Vilajetin e Kosovës, katolikët dhe myslimanët janë bashkuar. Një prijës katolik, Zef i Vogël (Jozefi i Vogël) ka luajtur një rol të rëndësishëm, së bashku me udhëheqësit myslimanë, dhe thuhet se hoxhallarët myslimanë dhe priftërinjtë katolikë kanë formuar së bashku komitete revolucionare.”

Gazetë londineze që shkruan për Zefin

Po më 17 korrik 1912, kryengritësit u nisën nga Gjakova drejt Prishtinës të udhëhequr nga Hasan Prishtina dhe Bajram Curri me 12 mijë kryengritës. Tashmë kryengritja po merrte përpjesëtime gjithnjë e më të mëdha duke u shndërruar në kryengritje të përgjithshme. Pasi e çliruan Gjakovën dhe Rrafshin e Dukagjinit, kryengritësit i përqendruan forcat e tyre në luftën për ta marrë Prishtinën, të cilën e çliruan më 21 korrik 1912. Garnizoni osman duke e parë forcën e tyre nuk bëri rezistencë. Sipas dëshmive, Zefi i Vogël, Shaban Binaku, Bajram Daklani etj., gjendeshin në Ferizaj që nga 14 korriku. Nga këto dëshmi shihet që Zefi i Vogël me bashkëluftëtarë kishte qenë ndër të parët që kishte arritur edhe në Ferizaj. Që t’i shmangeshin presionit turkoman kryengritësit shqiptarë u tërhoqën nga Prishtina në Ferizaj. Epilogu i Lëvizjes së armatosur për Shqipërinë autonome ndodhi në Ferizaj në gushtin e vitit 1912, kur Hasan Prishtina përpiloi kërkesat për Shqipëri autonome. Ai ia dorëzoi memorandumin shqiptar Ibrahim Pashës në Prishtinë më 9 gusht 1912. Stambolli e kishte emëruar atë komandant suprem dhe përfaqësues të Valiut të Kosovës në Shkup.

Në Ferizaj për aprovimin e kërkesave të hartuara nga Hasan Prishtina u angazhua Bajram Curri. Për këtë Prishtina shkroi: “Më të vertetë asht për t’u përmendë mundi e zelli i Bajram Beg Currit.” Kërkesat për qeverinë osmane ishin përmbledhur në programin prej 14 pikash. Meqë qeveria osmane e vonoi përgjigjen ndaj kërkesave, kryengritësit marshuan drejt Shkupit. Sipas raportit të konsullatës serbe në Shkup për ministrin e Jashtëm Jovanoviq, kur kryengritësit vendosën të niseshin nga Ferizaji për në Shkup, numri i tyre ishte rreth 4000 vetë. Shumica e tyre ishte nga rrethi i Gjakovës, Pejës, Lumës, Gjilanit dhe Mitrovicës. Raporti tregonte se në fshatin Smirë po po mbahëj një mbledhje, ku këta kryengritës do të ndaheshin në grupe të vogla dhe secilit grup do t’i caktohej udhëheqësi. Këto të dhëna dokumentare tërthorazi tregojnë se Zefi i Vogël me çetën e tij kishin grupin e tyre, të cilit i prinin Zefi i Vogël, Pjetër Qeli dhe Zef Gjidoda.

Marshimi i grupit të kryengritësve nga Ferizaji u bë përmes Grykës së Kaçanikut, si dhe me trenin që qarkullonte në relacionin Mitrovicë-Shkup. Sipas profesor Ramiz Avdylit, më 11 gusht 1912 hyri në Shkup grupi i kryengritësve prej qindra vetash, me Bajram Daklanin, Zefin e Vogël dhe Hasan Hysen Budakovën në krye. Edhe profesor Vehbi Xhemaili thekson se grupi i Zefit të Vogël dhe Bajram Daklanit hyri në Shkup më 11 gusht 1912. Gjithashtu, profesor Frashër Demaj thekson se më 11 gusht hyri atje grupi i parë i kryengritësve, i përbërë nga 200 veta me Zefin e Vogël dhe Bajram Daklanin në krye, ku sipas gazetës “Shkupi” u shpalos flamuri kombëtar. Kurse, gazeta “Liri e Shqipërisë” shkruante: “Pas trimave Malsorë sivjet e ngriti flamurin kombiar Kosova; Mahmut Zajmi me Zefin e Vogël e me tjerë fanës e filluan por edhe trimat tjerë u ranë pas në ndihmë.

Këta trima janë: Bajram Curri, Isa Boletini, Riza be Gjakova, Mark Gjoni, Hasan Prishtina, i cili njihet nga tërë kombi shqiptar, Idriz Seferi etj.” Kurse, sipas gazetës “Shkupi”, më 12 gusht në hyri në Shkup grupi i parë i kryengritësve i kryesuar nga Zefi i Vogël dhe Bajram Daklani. Si duket këtij shkrimi i është referuar edhe profesor Ethem Çeku. Gazeta e Sofjes “Preporec” shkruante për pritjen që u ishte bërë kryengritësve nga qytetarët. Po ashtu, gazeta “Shkupi” shkruante se Bajram Daklani, bashkë me kryengritës e qytetarë, sapo hyri në qytet nisi luante valle në sheshin e qytetit. Këtë atmosferë të marshimit të tyre e ka dhënë edhe këngëtari popullor:

*Vjen pampori zingerli!

Gjysa n’ta gjysa përmi!

Dogri Shkupin e paskan msy.

U hap fjala n’shtatë krajli

Krejt Shqipnija n’Shkup ka hi!.*

Thuhej se kryengritësit u pritën si çlirues në stacionin e trenit nga mijëra qytetarë. Në popull flitej se Hasan Hyseni, së bashku me Bajram Daklanin, Mehmet Shpendin e Zefin e Vogël, e kishin ngritur të parët flamurin shqiptar në Shkup, më 12 gusht 1912. Për këtë akt dhe për veprimtarinë e Zefit të Vogël në çlirimin e Shkupit shkruan shumë gazeta vendëse dhe të huaja. Nami dhe reputacioni i tij u ngrit edhe më shumë. Pra, Zefi i Vogël së bashku me Bajram Daklanin dhe Hasan Hysen Budakovën drejtoi grupin e parë të kryengritësve që çliruan Shkupin.

Ndër shumë veprime luftarake që kishte kryer ai dhe çeta e tij do të veçonim ato të zhvilluara gjatë kryengritjes së madhe të vitit 1912. Pika kulmore do të ishte që në zbatim të vendimeve të Kuvendit të Junikut Zefi në krye të 200 kryengritësve shqiptarë hyri i pari në Shkup. Vënia në ballë të grupit të parë të kryengritësve për të sulmuar Shkupin, ku gjendej garnizoni i madh ushtarak osman, ishte një guxim i rrallë. Zefi i Vogël dhe Bajram Daklani me grupet e tyre prisnin ballafaqim të ashpër ushtarak. Ata nuk po shkonin në dasmë, por në luftë. Fatbardhësisht ushtria osmane në qytet nuk bëri rezistencë, por Zefi i Vogël me bashkëluftëtarët e tij kishin shkuar të luftonin e po të ishte nevoja të vdisnin.

Çeta e Zefit të Vogël

Kryengritjet e vazhdueshme shqiptare arritën ta katandisin Perandorinë Osmane, por shqiptarët nuk arritën të realizonin aspiratat e tyre. Përfundimet e kësaj kryengritjeje nuk i kënaqën nacionalistët shqiptarë, sepse ajo nuk u siguroi shqiptarëve njohjen e nacionalitetit të tyre, por as krijimin e një vilajeti të bashkuar dhe autonom.

Mehmet Prishtina/

Shkupi nuk është vetëm një datë në kalendarin e historisë sonë. Shkupi është dëshmi e një kryengritjeje, e një sakrifice dhe e një vullneti të madh për liri.

Më 12 gusht 1912, në kuadër të Kryengritjes së Përgjithshme Shqiptare kundër Perandorisë Osmane, Shkupi u çlirua nga kryengritësit shqiptarë. Sot, 114 vjet më pas, në këtë qytet me peshë të jashtëzakonshme në historinë kombëtare, kujtuam atë epope dhe vendosëm lule pranë monumentit të Hasan Prishtinës, njërit prej arkitektëve të mëdhenj të kryengritjeve shqiptare dhe të përpjekjes për bashkim kombëtar. Fondacioni Hasan Prishtina, së bashku me Familjen Azem Bejta, Familjen Shaban Polluzha dhe veprimtarin e çështjes kombëtare Enver Kadriu – Tivoli, nderuam sot kujtimin e atyre burrave e grave që nuk u pajtuan me robërinë dhe që historinë e shqiptarëve e shkruan me sakrificë.

Por një përvjetor nuk duhet të jetë vetëm ceremoni.

Historia duhet të jetë pasqyrë.

Dhe kur shikojmë sot gjendjen politike e institucionale të shqiptarëve në Tiranë, Prishtinë dhe Shkup, duhet të kemi guximin ta bëjmë pyetjen:

Çfarë mësuam nga 1912-ta?

Çfarë mësuam nga sakrificat e brezave?

Çfarë mësuam nga tri luftërat çlirimtare të UÇK-së?

A mjaftuan sakrificat e të parëve tanë për të na mësuar se një komb nuk ndërtohet vetëm me heroizëm në kohë lufte, por edhe me përgjegjësi në kohë paqeje?

Sot kemi institucione, shtete, parti politike dhe mundësi që brezat para nesh nuk i kishin. Por ende përballemi me kriza politike, përplasje institucionale, korrupsion, nepotizëm, interesa personale dhe luftë të pafundme për pushtet.

Kjo nuk është ajo për të cilën luftuan ata që kujtojmë sot.

Hasan Prishtina nuk luftoi që shqiptarët të bëheshin peng të interesave të ngushta politike. Isa Boletini nuk sakrifikoi që pasardhësit të ndaheshin nga njëri-tjetri.

Idriz Seferi, Bajram Curri, Bajram Daklani dhe mijëra të tjerë nuk dhanë gjithçka që kishin për një shoqëri ku interesi personal do të vendosej mbi interesin shtetëror.

Dhe sakrifica e Adem Jasharit dhe e dëshmorëve të UÇK-së nuk mund të reduktohet në një kujtim ceremonial.

Liria që na u la amanet kërkon shtet. Shteti kërkon institucione. Institucionet kërkojnë përgjegjësi. Dhe përgjegjësia kërkon njerëz që dinë ta vendosin të përbashkëtën mbi të veçantën.Prandaj, sfida jonë më e madhe sot nuk është vetëm ajo që vjen nga jashtë.Sfida jonë më e madhe është aftësia jonë për të mos u përçarë nga brenda.Ne nuk duhet të bëhemi armiqtë e vetvetes.

Nuk mund të kërkojmë respekt nga bota, ndërsa brenda nesh e dëmtojmë njëri-tjetrin.Nuk mund të kërkojmë shtet funksional pa luftuar korrupsionin.

Nuk mund të kërkojmë zhvillim pa prodhim. Nuk mund të kërkojmë siguri pa ndërtuar kapacitete të fuqishme shtetërore. Nuk mund të kërkojmë integrim euroatlantik pa ndërtuar institucione që funksionojnë.

Dhe mbi të gjitha, nuk mund të flasim për bashkim kombëtar pa mësuar më parë të bashkëpunojmë mes vete.

Mesazhet që vijnë nga miqtë dhe partnerët tanë ndërkombëtarë për forcimin e kapaciteteve shtetërore, të sigurisë, të vetëmbrojtjes dhe të prodhimit vendor duhet t’i marrim si një thirrje për zgjim dhe përgjegjësi. Koha nuk pret. Këmbanat po bien.

Na duhet mençuria e Skënderbeut për ta kuptuar fuqinë e bashkimit.

Na duhet dashuria e Nënë Terezës për njeriun dhe njerëzimin.

Na duhet vizioni politik dhe shpirti i Hasan Prishtinës për një komb të bashkuar e të dinjitetshëm. Dhe na duhet vetëmohimi, guximi dhe sakrifica e Adem Jasharit dhe e dëshmorëve të UÇK-së, jo për të jetuar në të kaluarën, por për të ndërtuar të ardhmen që ata ëndërruan. Trashëgimtarët e familjeve që kanë shkruar faqe të lavdishme të historisë sonë nuk duhet të mbeten vetëm bartës të kujtimeve.

Mesazhi i tyre duhet të bëhet përgjegjësi e jona.Ne duhet të vendosim se çfarë duam. Çfarë shteti duam. Çfarë shoqërie duam.Dhe çfarë të ardhmeje duam t’ua lëmë fëmijëve tanë.Sepse pa një vetëdije të pastër kombëtare dhe shtetformuese, pa institucione të forta dhe pa përgjegjësi qytetare, çdo fitore e së kaluarës rrezikon të mbetet vetëm një kujtim.Historia na dha emrat.Dëshmorët na dhanë lirinë.

Tani është radha jonë t’i japim kombit shtet të fortë, zhvillim, siguri dhe dinjitet.

Lavdi Hasan Prishtinës! Lavdi Isa Boletinit, Idriz Seferit, Bajram Currit, Bajram Daklanit dhe të gjithë atyre që luftuan për lirinë dhe bashkimin kombëtar! Lavdi dëshmorëve të të gjitha luftërave çlirimtare shqiptare! Lavdi Adem Jasharit dhe gjithë dëshmorëve të UÇK-së!

12 GUSHT 1912 – SHKUPI

Një datë që nuk duhet vetëm ta festojmë.

Një histori që duhet ta meritojmë.

Një amanet që duhet ta çojmë përpara.

PËR LIRI. PËR SHTET. PËR BASHKIM. PËR TË ARDHMEN.

Nga Rafael Floqi/

Nga Shkodra e vitit 1913 te Konferenca e Paqes: dëshmia e një oficeri britanik që kërkonte kufij, autonomi dhe drejtësi për shqiptarët.

Në historinë diplomatike të Shqipërisë së fillimshekullit XX ka diplomatë, ushtarakë dhe udhëtarë të huaj që njihen gjerësisht nga historiografia shqiptare. Por ekziston edhe një figurë britanike që meriton një vend shumë më të dukshëm: Brigadier-General George Fraser Phillips, oficeri që e njohu Shqipërinë jo nga hartat diplomatike të Londrës dhe Parisit, por nga terreni, nga Shkodra, nga kufijtë e veriut dhe nga kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët. Phillips nuk ishte një aktivist shqiptar. Ishte oficer i Perandorisë Britanike. Pikërisht kjo e bën dëshminë e tij të rëndësishme. Kur më 1919 foli për Shqipërinë para përfaqësuesve amerikanë në Konferencën e Paqes në Paris, ai deklaroi se kishte rreth shtatë vjet përvojë me çështjen shqiptare dhe paraqiti një vlerësim që në disa pika shkonte shumë më larg se kompromiset diplomatike të Fuqive të Mëdha. (Office of the Historian).

Kush ishte George Fraser Phillips?

George Fraser Phillips lindi në Uppingham më 14 maj 1863. Karrierën ushtarake e nisi në vitin 1885 në West Yorkshire Regiment. Shërbeu jashtë Britanisë, përfshirë Hong Kongun, dhe më pas u dërgua në Ballkan. Gjatë Luftës së Parë Botërore shërbeu në Francë, Serbi e Mal të Zi; më 1916 drejtoi Misionin Ushtarak Britanik në Greqi dhe më 1918 u rikthye në veprimtaritë britanike në Shqipëri. U pensionua më 1920 dhe vdiq më 2 dhjetor 1921. Por Shqipëria ishte vendi me të cilin emri i tij u lidh në mënyrë të veçantë.

Pas krizës së Shkodrës më 1913, Fuqitë e Mëdha vendosën një administratë ndërkombëtare në qytet. Phillips mori drejtimin e forcave ndërkombëtare dhe u bë praktikisht një nga autoritetet kryesore të Shkodrës. Encyclopaedia Britannica e përshkruante situatën e Shqipërisë së fillimit të vitit 1914 duke përmendur tri qendra pushteti: qeverinë e Ismail Qemalit në Vlorë, administratën ndërkombëtare të Shkodrës “with Gen. Phillips in command”, dhe qeverisjen e Esat Pashës në Shqipërinë e Mesme.

Phillips, pra, nuk po e zbulonte Shqipërinë në Paris më 1919. Ai e kishte administruar një pjesë të saj.

Shkodra – laboratori shqiptar i Phillipsit

Përvoja në Shkodër duket se ndryshoi mënyrën se si oficeri britanik e shihte çështjen shqiptare.

Ai ishte dëshmitar i një shteti të sapolindur, të rrethuar nga interesa kundërshtuese dhe me kufij të vendosur nga Fuqitë e Mëdha. Vetë qeveria britanike kishte pranuar më 1913 se Shkodra duhej t’i mbetej Shqipërisë, ndërsa Peja, Prizreni, Dibra dhe Gjakova mbeteshin jashtë kufirit shqiptar. Sir Edward Grey e paraqiti këtë kompromis në Parlamentin britanik si të domosdoshëm për ruajtjen e paqes evropiane. (Hansard).

Phillips do t’i shihte pasojat e këtij kompromisi në terren.

Madje, më 28 nëntor 1913, në përvjetorin e parë të Pavarësisë, në Shkodrën e administruar ndërkombëtarisht u ngrit flamuri shqiptar. Në ceremoni morën pjesë përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha dhe një nga fjalimet u mbajt nga vetë Phillips. (Telegrafi)

Ky episod është simbolik: oficeri britanik që kishte ardhur si drejtues i një force ndërkombëtare po shihte nga afër lindjen e identitetit shtetëror shqiptar.

Pakti i Londrës – zhgënjimi i gjeneralit

Momenti më domethënës në qëndrimin e Phillipsit del nga dëshmia e tij e vitit 1919. Ai u tha amerikanëve se, kur komandonte forcat ndërkombëtare në Shqipëri më 1914, u kishte premtuar shqiptarëve autonomi. Pastaj kishte ardhur Pakti sekret i Londrës i vitit 1915.

Dokumenti amerikan shënon: “It was therefore with deep regret that he learned of the pact of London of 1915…” Përkthimi: “Prandaj, ai e mësoi me keqardhje të thellë për Paktin e Londrës të vitit 1915…” (Office of the Historian).

Për Phillipsin, kjo kishte edhe një dimension personal e moral. Ai kishte përfaqësuar autoritetin ndërkombëtar dhe u kishte folur shqiptarëve për autonomi; ndërkohë, diplomacia sekrete evropiane kishte negociuar copëtimin e vendit.

Phillips para amerikanëve në Paris

Dëshmia e Phillipsit në Paris më 1919 është dokumenti më i rëndësishëm për të kuptuar qëndrimin e tij. Ai u thirr para komisionerëve amerikanë pasi kishte biseduar me gjeneralin amerikan Tasker H. Bliss. Phillips shpjegoi se kishte vite që merrej me Shqipërinë dhe kishte studiuar pretendimet lidhur me dhunën serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. (Office of the Historian).

Pastaj bëri një vlerësim jashtëzakonisht të favorshëm për shqiptarët. Dokumenti amerikan regjistron se Phillips i konsideronte shqiptarët një popull me: “a higher sense of morality, a pure strain and dauntless courage” Përkthimi: “një ndjenjë më të lartë morali, një prejardhje të pastër dhe një guxim të patrembur.”

Gjuha pasqyron terminologjinë antropologjike të epokës dhe duhet lexuar në kontekstin e vitit 1919. Por mesazhi politik është i qartë: Phillips kundërshtonte paraqitjen e shqiptarëve si një popull i paaftë për shtetësi. Ai shkonte edhe më tej.

Sipas tij, shqiptarët ishin pasardhës të ilirëve, flisnin gjuhën e tyre dhe historia e tyre shtrihej rreth 2,500 vjet pas në kohë. Ai përshkruante gjithashtu strukturën fisnore të veriut dhe pasojat që kishin sjellë vendimet e Fuqive të Mëdha për t’i kaluar territore shqiptare Malit të Zi. (Office of the Historian).

“Përcaktoni kufijtë e Shqipërisë”

Në Paris debati zhvillohej njëkohësisht mbi kufijtë, protektoratin dhe organizimin e ardhshëm të Shqipërisë. Phillips propozoi diçka shumë konkrete: së pari të përcaktoheshin kufijtë e Shqipërisë. Sipas procesverbalit amerikan: “over half of the whole Albanian question could be settled” nëse Konferenca e Paqes përcaktonte menjëherë kufijtë shqiptarë. Përkthimi:

“më shumë se gjysma e gjithë çështjes shqiptare mund të zgjidhej” nëse përcaktoheshin kufijtë. (Office of the Historian)

Kjo ishte thelbësore. Phillips e kuptonte se pa territor të përcaktuar nuk mund të ekzistonte siguri politike. Dhe lista që ai paraqiti ishte befasuese. Sipas procesverbalit, Phillips kërkonte që në shtetin shqiptar të përfshiheshin:

Ulqini, Hoti-Gruda, Gucia, Plava, Peja, Gjakova dhe Prizreni. Ndërsa për Dibrën theksonte rëndësinë e saj të veçantë. (Office of the Historian)

Këtu kemi një nga aspektet më të rëndësishme të dëshmisë së tij. Një gjeneral britanik, me përvojë të drejtpërdrejtë në Shqipëri, po argumentonte në Paris për një korrigjim të konsiderueshëm të kufijve të vitit 1913 në favor të popullsisë shqiptare.

Phillips dhe Kosova

Lidhja e tij me çështjen shqiptare nuk përfundonte në kufirin e Shqipërisë londineze. Dokumentacioni i botuar mbi Kosovën tregon se më 23 janar 1919, Phillips, si drejtues britanik në Shkodër, i shkroi Drejtorisë së Inteligjencës Ushtarake për besueshmërinë e dokumenteve dhe raporteve shqiptare që i kishin mbërritur misionit. (PagePlace)

Më pas tek ai mbërritën materiale për dhunën në Kosovë.

Një dokument i hartuar nga dy priftërinj dhe i transmetuar te Phillips përmbante të dhëna të hollësishme mbi masakrat e forcave serbe dhe malazeze në Rugovë, në shkurt 1919. Materiali më pas u transmetua tek Fuqitë e Mëdha dhe institucionet ndërkombëtare. (PagePlace)

Kjo tregon se Shkodra e Phillipsit ishte bërë një pikë ku grumbulloheshin dëshmi për atë që po ndodhte në territoret shqiptare jashtë kufirit të vitit 1913.

Buna, Shkodra dhe mbijetesa e veriut

Phillips nuk merrej vetëm me hartat.

Në dëshminë e Parisit ai ngriti edhe problemin e Bunës dhe furnizimit të Shkodrës. Sipas tij, serbët dhe malazezët përpiqeshin të kontrollonin lumin dhe të pengonin transportin e furnizimeve. Ai e quante Bunën: “a purely Albanian river” Përkthimi: “një lumë krejtësisht shqiptar.”(Office of the Historian)

Në kushtet e pasluftës, kontrolli i lumit kishte rëndësi ekonomike dhe strategjike. Phillips e shihte çështjen shqiptare jo vetëm si problem diplomatik, por edhe si problem sigurie, komunikimi dhe mbijetese ekonomike.

Phillips nuk përfaqësonte gjithmonë politikën e Londrës

Këtu duhet bërë një sqarim historik thelbësor. Nuk është e saktë të barazohet automatikisht qëndrimi personal i Phillipsit me politikën zyrtare britanike.

Në aparatin britanik kishte interesa dhe pikëpamje të ndryshme. Një grup figurash britanike – mes tyre Phillips, Aubrey Herbert, Morton Eden, Harold Temperley dhe Edith Durham – shfaqën simpati ose mbështetje të konsiderueshme për kauzën shqiptare. Por Foreign Office shpesh ndiqte një politikë shumë më pragmatike, të kushtëzuar nga marrëdhëniet me Italinë, Jugosllavinë dhe ekuilibri evropian.

Kjo e bën Phillipsin edhe më interesant.

Ai nuk ishte thjesht zëdhënës i një politike të përcaktuar nga Londra. Përvoja në terren duket se e kishte çuar në përfundime që jo gjithmonë përputheshin me diplomacinë e Fuqive të Mëdha.

Nga Parisi te Kongresi i Lushnjës

Ndikimi britanik në Shqipëri vazhdoi edhe gjatë krizës politike të viteve 1919–1920. Burime shqiptare dhe studime të bazuara në dokumentet e Foreign Office tregojnë se Phillips gëzonte reputacion në qarqet kombëtare shqiptare. Dokumentacioni britanik ruan raporte të tij drejtuar Directorate of Military Intelligence më 1 tetor dhe 14 nëntor 1919. Në të njëjtën periudhë, nacionalistët shqiptarë po përgatiteshin për atë që do të kulmonte me Kongresin e Lushnjës, sfidën politike që ringriti shtetin shqiptar dhe kundërshtoi projektet e copëtimit.

Në mars 1920 Phillips u largua nga Shqipëria

Edith Durham, një tjetër mbrojtëse e fuqishme britanike e Shqipërisë, do të shkruante se Phillips dhe Morton Eden ishin miq të pavarësisë shqiptare dhe se gjenerali kishte raportuar pozitivisht mbi funksionimin e qeverisë shqiptare.

Gjurmët arkivore të Phillipsit janë shumë më të gjera sesa një dëshmi e vetme në Paris.

Studimet akademike identifikojnë, ndër të tjera, një “Confidential Report from G. F. Phillips, Brig-Gen, Head of British Military Mission, Albania, Scutari”, datë 29 qershor 1919, në dosjen britanike FO 608/30. (LSE Research Online) .

Gjeneral Phillips ndërroi jete ne vitin 1922.

PËRFUNDIM

Oficeri britanik që e pa Shqipërinë nga afër

Historia e George Fraser Phillipsit është historia e një transformimi. Ai mbërriti në Shqipëri si oficer i një force ndërkombëtare. Në Shkodër njohu shqiptarët, fiset e veriut dhe realitetin e kufijve të vitit 1913. Më 1915 u zhgënjye kur mësoi se Pakti i Londrës parashikonte copëtimin e vendit të cilit ai i kishte premtuar autonomi.

Më 1919 shkoi në Paris dhe u tha komisionerëve amerikanë se: Shqipëria duhet të ishte autonome.

Kufijtë e saj duhej të përcaktoheshin menjëherë.

Ulqini, Hoti e Gruda, Plava, Gucia, Peja, Gjakova dhe Prizreni duhej të përfshiheshin në shtetin shqiptar.

Dibra ishte çështje jetike.

Shqipëria kishte të drejtë të dinte cilat do të ishin territoret e saj.

Dhe më vonë, kur shqiptarët kundërshtuan protektoratin italian, Phillips filloi të raportonte gjithnjë e më shumë në favor të qëndrimit të tyre. Ai arriti deri aty sa u përplas me linjën e Foreign Office.

Kjo është arsyeja pse Gjen. George Fraser Phillips nuk duhet të trajtohet thjesht si “guvernatori britanik i Shkodrës”. Ai ishte një nga dëshmitarët e huaj më të rëndësishëm të dramës shqiptare të viteve 1913–1920.

Dhe dëshmia e tij e 19 shkurtit 1919 krijon një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet Shkodrës, Kosovës, Konferencës së Paqes dhe diplomacisë amerikane të Woodrow Wilsonit.

Në atë takim Phillips nuk po kërkonte një privilegj për shqiptarët. Ai po kërkonte zbatimin e një parimi:“Shqipëria kishte të drejtë të dinte menjëherë se cila o të ishte shtrirja e ardhshme e territoreve të saj.”

Albert Vataj/

Historia e një kombi shpesh nuk shkruhet vetëm me shpata dhe beteja, por edhe me penë, vula dhe letra. Një copë letër, e verdhuar nga koha, mund të mbajë në gjirin e saj një univers të tërë ngjarjesh, rrethanash dhe shpresash. Një prej këtyre dëshmive të rralla është letra e 8 gushtit 1451, e nënshkruar nga vetë dora e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, heroit tonë kombëtar, drejtuar Bujarisë së Republikës së Sienës në Itali.

Kjo letër është një nga vetëm dhjetë autografe të Skënderbeut që ruhen në arkivat e mëdhenj të botës, në Romë, Venedik, Milano, Napoli, Paris, Dubrovnik, Zagreb e Beograd. Ajo nuk është vetëm një fragment i shkruar sipas shkrimit humanistik të kohës, në latinisht e italisht; është një fragment historie që ndriçon një nga momentet më të tensionuara të rezistencës shqiptare.

Letra i drejtohet “fisnikëve të madhërishëm dhe burrave të urtë” të Sienës, duke i vendosur menjëherë në një raport respekti e dinjiteti. Skënderbeu u rrëfen për rrethimin e vitit të kaluar (1450), kur “perandori turk” me katërqind mijë ushtarë kishte mbajtur të rrethuar Krujën, qytetin-simbol të rezistencës shqiptare, pa mundur ta pushtonte. Ai përshkruan një betejë të madhe, ku humbjet e ushtrisë osmane arritën shifrën tronditëse prej gjashtëdhjetë mijë të vrarësh e robërish të krishterë.

Në këtë sfond dramatik, letra nuk është thjesht një raport ushtarak. Ajo është një thirrje e fuqishme për ndihmë, një apel i ngarkuar me përgjegjësinë e mbrojtjes jo vetëm të Krujës, por të gjithë kufirit të krishterimit në Ballkan. Skënderbeu nuk kërkon ndihmë si një vasal, por si një aleat, duke e lidhur kërkesën me detyrimin moral e fetar: “jeni të lutur dhe të detyruar nga ana e Zotit të plotëfuqishëm dhe nga ana jonë…”.

Kjo letër nuk është një gjest i izoluar. Ajo bën pjesë në një mozaik të gjerë të diplomacisë skënderbegiane, ku penat e letrave shkonin paralel me shpata e heshta në fushëbetejë. Skënderbeu dinte të luante në dy fronte: në atë ushtarak, duke mbajtur të pathyeshëm murin e Krujës, dhe në atë diplomatik, duke trokitur në dyert e fuqive të krishtera të Italisë, Napolit, Vatikanit, Venedikut e tani edhe Sienës.

Dërgimi i abatit Lazër, kapelanit të tij, si sjellës i letrës, është një gjest i menduar. Ai garantonte autenticitetin e mesazhit dhe krijonte një urë besimi mes palëve. Në fakt, ky ishte një model komunikimi mesjetar ku personi i sjellësit konsiderohej një zgjatim i vetë dërguesit.

Nga pikëpamja dokumentare, letra ka një peshë të jashtëzakonshme. Vetë fakti se është një autograf i Skënderbeut e bën një relike kombëtare e ndërkombëtare. Ajo është dëshmi jo vetëm e gjuhës dhe diplomacisë së kohës, por edhe e rrjetit të aleancave që Skënderbeu ndërtonte me kujdes për të siguruar mbështetje materiale e morale.

Për studiuesit e historisë, kjo letër është një dritare ku mund të shihet jo vetëm situata politike e vitit 1451, por edhe mjeshtëria e heroit tonë në përdorimin e fjalës së shkruar si armë strategjike.

Sot, më shumë se pesë shekuj e gjysmë më pas, kjo letër nuk flet vetëm për një rrethim të Krujës. Ajo na kujton se mbrojtja e atdheut dhe kërkimi i aleancave janë akte që lindin nga ndërgjegjja e përgjegjshme e një udhëheqësi. Skënderbeu e dinte se historia nuk bëhet vetëm me heroizmin në fushën e betejës, por edhe me mençurinë për të zgjeruar horizontin e miqve dhe aleatëve.

Në fjalët e tij, të ngjizura në pergamenë, ndiejmë ende pulsimin e një kohe kur Kruja ishte jo vetëm një qytet i vogël në një kodër shqiptare, por zemra e rrahjes së një Europe të tërë, që përballej me hijen e Perandorisë Osmane.