At Bernandin Palaj është françeskan shqiptar, martir i fesë katolike, poet, folklorist, studiues i letërsisë e i historisë së kishës, një nga figurat më të ndritura të asaj që njihet si “shkolla letrare e fretërve”.

Ai lindi më 2 tetor 1894 në gjirin e një familjeje të shpërngulur nga Shllaku në Shkodër, i biri i Gjonit e Marte Dedajt, i pagëzuar me emrin Zef. Mësimet fillore e të mesme i kreu në shkollën e etërve françesanë, ndërsa Liceun në Salzburg e ato teologjikë e filozofike në Innsbruck.

Pas mbarimit të shkollës së mesme, u nis për studime në Graz të Austrisë, ku kreu filozofinë e teologjinë dhe u shugurua meshtar. U kthye menjëherë në Atdhe, ku filloi veprimtarinë meshtarake e kulturore, duke shërbyer si famullitar ndër fshatrat e vendlindjes. Ai nisi të mblidhte thesaret e krijimtarisë gojore të popullit, gojëdhëna, këngë, doke, zakone. At Bernardinit i takon merita e pamohueshme e mbledhësit të parë të Eposit legjendar shqiptar. Është ai që, së bashku me sivëllaun françeskan, At Justin Rrotën, i dhuroi kulturës shqiptare një veprat më të ndritshme: përmbledhjen e parë të Këngëve të Mujit e të Halilit.

Ishte viti 1939 kur përmbledhja “Kangë kreshnikësh e legjenda” pa për herë të parë dritën e shtypit. Ai tregoi interes të veçantë për albanologjinë, gjatë periudhës studentore, kultivuar deri atëherë nga autorë të huaj. Për disa vjet mësoi në liceun “Illyricum” shqip dhe latinisht, pastaj shërbeu në famullitë e Toplanës, Palçit, Shalës, Bushkashit dhe të Rubikut. Iu kushtua poezisë, prozës, muzikës, duke punuar për të mirën e atdheut.

Më 15 prill të vitit 1923, bashkë më vllezërit Mjeda, Fishtën, Anton Harapin, Prennushin e disa të tjerë, botuan në Shkodër gazetën “Ora Maleve”. Ka botuar në organet “Hylli i Dritës”, “Leka”, “Tomori” etj. Gjithashtu Palaj ishte anëtar i Institutit të Studimeve Shqiptare qysh prej 1940.

At Bernandin Palaj u shqua së bashku me P. Donat Kurtin për mbledhjen e folklorit. Ai është cilësuar nga albanologët e huaj si “njohësi më i mirë i Alpeve”. U pranua si shenjtor më 5 nëntor 2016, në sheshin para katedrales së Shën Shtjefnit në Shkodër.

Dy vjet pas përfundimit të luftës puna e tij shkencore si dhe aktiviteteti i tij fetar u ndërpre. Ai u arrestua në Kuvendin e Rubikut më 22 tetor 1946.

Në Rubik i shkruan At Jak Marlekajt një letër ku i kërkon që ta paraqesë para botës së lirë vuajtjen dhe vrasjet makabre të sa e sa intelektualëve shqiptarë në mënyrë të padrejtë, vetëm për faktin se ishin pionierë të mendimit të lirë dhe demokratik. Në këtë letër, origjinali i së cilës ruhet pranë arkivit françeskan në Shkodër, Palaj shkruan: “I dashtuni P. Jakob, jena në gazep të Zotit. Thueju miqve t’ ikun andej qi t’orvaten me sa të munden për me na pshtue prej këtij kobit. Ka nji, ka nji, po na qesin faret të gjithve. Bâne të njoftun mjerimin t’onë ku të dijësh. Të fala B.dini, 20. IV. 1946″.

Ata Bernandin Palaj u akuzua si “agjent dhe bashkëpunëtor i fashizmit”. Vdiq në burg, para se të “gjykohej”, më 2 dhjetor 1946, sepse u mbajt lidhur me tela, ndësa vuante nga tetanozi dhe sëmundje zemre. U varros në oborrin e ish-sanatoriumit në Shkodër.

www.akad.gov.al

Nga Rafael Floqi/

«Braktisja e Vlorës do të ishte njësoj si të tradhtoje të ardhmen e Italisë. Le të mendojnë për këtë udhëheqësit e turmave dhe agjitatorët, që sot fshihen pas një papërgjegjshmërie kriminale; le të mendojë edhe qeveria, e cila duhet të jetë forcë nxitëse dhe e përgjegjshme.»

Lideri fashist Benito Mussolini, “Restare a Valona”, Il Popolo d’Italia, nr. 141, 13 qershor 1920..

Në verën e vitit 1920, ndërsa luftëtarët shqiptarë shtrëngonin rrethimin e Vlorës, Benito Musolini zhvillonte një betejë tjetër në faqet e Il Popolo d’Italia. Në shkrimet e tij, qyteti përtej detit merrte përmasat e një prove kombëtare: nëse Italia e mbante, dëshmonte se ishte ende një fuqi që duhej marrë seriozisht; nëse largohej, tregonte se qeveria, ushtria dhe shoqëria e saj po humbnin aftësinë për të mbrojtur frytet e luftës.

Ushtarë italianë në rrugën e Prefekturës, Vlorë, gjatë periudhës së pushtimit italian, rreth 1916–1920

Musolini ende nuk ishte kryeministër. Ishte gazetari dhe udhëheqësi i një lëvizjeje fashiste në formim, që kërkonte vendin e saj në politikën italiane. Kjo e bën polemikën e tij mbi Vlorën veçanërisht domethënëse. Ai shkruante për një zotërim të rrezikuar jashtë vendit, por synonte edhe kundërshtarët brenda tij. Nëpërmjet Vlorës, sulmonte socialistët, vinte në gjykim komandën ushtarake dhe maste qëndrueshmërinë e qeverisë.

Për shqiptarët, pyetja ishte se kur do të largohej ushtria e huaj. Për Musolinin, pyetja ishte se kush në Itali do të merrte përgjegjësinë për ta mbajtur atë atje.

Interesi italian për Vlorën kishte lindur përpara fashizmit. Traktati i fshehtë i Londrës, më 26 prill 1915, i premtonte Italisë sovranitet mbi Vlorën, Sazanin dhe një territor përreth të mjaftueshëm për mbrojtjen e tyre. Shqipëria nuk ishte palë në këtë marrëveshje. Qyteti i saj ishte përfshirë në shpërblimet territoriale me të cilat Fuqitë e Antantës synonin të siguronin hyrjen e Italisë në luftë.

Këtu gjendej një nga burimet e sigurisë me të cilën Musolini shkruante për Vlorën: premtimin e aleatëve ai e trajtonte si një të drejtë italiane. Por një premtim ndërmjet fuqive nuk ishte pëlqimi i popullsisë së qytetit dhe as një zgjidhje përfundimtare e pranuar nga Shqipëria. Në penën e tij, kjo largësi midis pretendimit diplomatik dhe sovranitetit shqiptar zhdukej.

Gjiri, Sazani dhe afërsia me ngushticën e Otrantos i jepnin pretendimit një përmbajtje strategjike. Mbajtja e një baze në bregun lindor do t’i mundësonte Italisë të ndikonte mbi hyrjen në Adriatik dhe të siguronte një pikë mbështetjeje për veprim në Ballkan. Në arsyetimin e Musolinit, Vlora ishte njëherësh mburojë dhe portë: mburojë kundër fuqive rivale, portë për zgjerimin e ndikimit italian.

Krahasimi që ai bënte me Gjibraltarin, Maltën dhe Qipron e zbulonte qartë këtë mendim. Italia, sipas tij, nuk duhej të hiqte dorë nga baza e saj, ndërsa Britania mbante pika strategjike që garantonin tregtinë dhe fuqinë e metropolit. Ky ishte një argument për barazi ndërmjet fuqive pushtuese; të drejtat e shqiptarëve nuk zinin vend në krahasim. Më 13 qershor, Musolini e hapi artikullin Restare a Valona me dy fjalë: «Roma hesht». Pastaj kërkoi të dinte si ishin zënë në befasi garnizonet italiane dhe çfarë bënin gjeneralët në Vlorë. Zemërimi i tij shkonte deri te kërkesa për ndëshkime me pushkatim.

Ky ton tregonte mënyrën si e kuptonte krizën. Ai kërkonte fajtorët që nuk e kishin mbrojtur pushtimin, ndërsa vetë e drejta për të qëndruar mbetej jashtë diskutimit. Shqiptarët paraqiteshin si njerëz që po ia shpërblenin me kryengritje ndihmat italiane. Rrugët e ndërtuara nga ushtria bëheshin provë e mirësisë së pushtuesit; përdorimi i tyre nga luftëtarët shqiptarë, një shenjë mosmirënjohjeje.

Në këtë përshkrim, ndërtimeve u jepej një kuptim politik: Italia kishte shpenzuar, kishte punuar dhe kishte derdhur gjak, prandaj duhej të kishte të drejtë mbi vendin. Është logjika koloniale e borxhit të imponuar. Popullsisë së sunduar i kërkohet ta paguajë modernizimin me bindje.

Musolini kërkonte gjithashtu aleatë përtej rrethit fashist. Në të njëjtin artikull, riprodhonte me miratim një shënim të gazetës katolike L’Italia, që e quante mbajtjen e Vlorës nevojë jetike kombëtare. Pikërisht prej këtij shënimi vjen fjalia: «Braktisja e Vlorës do të ishte njësoj si të tradhtoje të ardhmen e Italisë.» Ajo është fjali e L’Italia, e cituar dhe e mbështetur nga Musolini.

Kjo hollësi ka rëndësi. Ajo tregon se pretendimi mbi Vlorën qarkullonte në mjedise më të gjera se fashizmi. Musolini përpiqej ta shndërronte atë në një pikë bashkimi të italianëve: përpara interesit kombëtar, thoshte ai, ndarjet partiake duhej të tërhiqeshin.

Por kur kalonte te socialistët, gjuha e bashkimit kthehej në gjuhë përjashtimi. Kundërshtimin e pushtimit e paraqiste si veprim kundër Italisë. Kush kërkonte largimin nga Vlora, sipas kësaj logjike, ndihmonte rivalët e saj.

Por pikërisht aty dilte kundërthënia e politikës italiane. Musolini thoshte se Italia po tërhiqej nga pjesa tjetër e Shqipërisë dhe po zbatonte parimin «Shqipëria shqiptarëve».

Pastaj e përjashtonte Vlorën nga ky parim. Ai e krahasonte gjirin me Gjibraltarin e Maltën, pika strategjike që Britania nuk pranonte t’i lëshonte. Arsyetimi ishte i qartë: një fuqi e madhe, sipas tij, kishte të drejtë të mbante një qytet .

Kundërthënia u bë e hapur më 29 qershor. Musolini pohonte se askush nuk dëshironte ta pushtonte Shqipërinë dhe pastaj shkruante: «Shqipëria nuk duhet ngatërruar me Vlorën.»

Musolini më 1920

Kjo fjali ishte themeli i mbrojtjes së tij politike. Duke e veçuar qytetin nga vendi të cilit i përkiste, ai përpiqej të pajtonte dy qëndrime të papajtueshme: pavarësinë shqiptare dhe praninë e përhershme ushtarake italiane në një port shqiptar. Vlora duhej trajtuar si përjashtim, sepse Italia e konsideronte të domosdoshme.

Megjithatë, vetë nevoja italiane nuk e ndryshonte përkatësinë e qytetit. Pikërisht këtë kundërthënie nxirrte në pah mocioni socialist i Fabrizio Maffit, i riprodhuar nga Musolini: qeveria deklaronte se mbështeste pavarësinë e Shqipërisë, por mbante atje trupa pushtuese.

Lufta e Vlorës e solli këtë përplasje nga gazetat në kazermat dhe rrugët italiane. Revolta e bersalierëve në Ankonë, në fund të qershorit, dëshmoi se dërgimi i ushtarëve të tjerë përtej Adriatikut ndeshej me kundërshtim të armatosur. Në analizën që mund të nxirret nga polemikat e Musolinit, Vlora po bëhej nyja ku takoheshin lodhja nga lufta, antimilitarizmi dhe beteja për autoritetin e shtetit.

Për ushtarët që refuzonin nisjen, Shqipëria mund të nënkuptonte një luftë tjetër pas Luftës së Madhe. Për Musolinin, refuzimi i tyre ishte një goditje ndaj fuqisë kombëtare. Ai e sulmonte të majtën për nxitjen e revoltës dhe, njëkohësisht, për paaftësinë për ta udhëhequr atë. Në të dyja rastet synonte të tregonte se socialistët prodhonin rrëmujë dhe qeveria nuk arrinte ta zotëronte gjendjen.

Më 13 korrik, në Ancona e Belgrado, e lidhi drejtpërdrejt krizën e brendshme me rrezikun e jashtëm. Sipas tij, ngjarjet shqiptare dhe refuzimi i përforcimeve i jepnin Jugosllavisë përshtypjen se Italia ishte dobësuar. Kjo ishte mënyra e tij për ta zgjeruar hartën e frikës: humbja e Vlorës mund të nxiste kundërshtarët në Dalmaci dhe Istri. Një tërheqje në Shqipëri shndërrohej kështu në kërcënim për gjithë pozitën italiane në Adriatik. Pretendimet mbi qëllimet jugosllave mbeten pohime të Musolinit; ato dëshmojnë mënyrën si ai mobilizonte lexuesin, jo vetvetiu vërtetësinë e çdo rreziku të përshkruar.

Krahasimi me Caporetton e bënte këtë frikë edhe më të prekshme. Ai thërriste kujtimin e disfatës së vitit 1917 për t’i dhënë Vlorës peshën e një poshtërimi kombëtar. Në korrik, qyteti nuk ishte më vetëm një bazë strategjike. Ishte bërë matësi i prestigjit italian.

Prandaj zemërimi i tij ndaj Giolittit lidhej me kuptimin që i jepte tërheqjes. Një qeveri mund ta shihte marrëveshjen si rrugëdalje nga një konflikt i kushtueshëm; Musolini e paraqiste si dorëzim përpara kryengritësve dhe trysnisë socialiste. Në këtë interpretim, humbja jashtë vendit ushqente akuzën për dobësi brenda tij.

Më 5 gusht, në La politica delle rinunce. Addio, Valona!, siguria e qershorit ishte kthyer në hidhërim. Musolini përshkruante një qytet që italianët e kishin konsideruar «një qytet tonin në bregun tjetër» dhe rreshtonte rrugët, shkollat, spitalet dhe ndërtesat e ngritura prej tyre. Përshkrimi e zbulon përvetësimin më qartë se çdo deklaratë juridike. Qyteti shihej nga përvoja e ushtarit italian; banorët shqiptarë mbeteshin në sfond. Puna dhe gjaku italian shndërroheshin në titull pronësie.

Edhe shprehja për «depërtimin paqësor» në Ballkan kërkon vëmendje. Në këtë përdorim, paqësor ishte ndikimi që Italia dëshironte të ushtronte pasi të kishte siguruar bazën; mbajtja e saj, ndërkaq, kërkonte trupa, fortifikime dhe luftë. Gjuha e paqes shërbente për ta bërë më të pranueshëm një raport sundimi.

Pohimi i artikullit se Wilsoni kishte njohur zotërimin italian të Vlorës dhe mandatin mbi Shqipërinë duhet paraqitur si argument i Musolinit dhe shqyrtuar veçmas në dokumentet diplomatike. Edhe diskutimi i një projekti të tillë në Konferencën e Paqes nuk barazohej me një sovranitet përfundimtar të vendosur mbi qytetin.

Në gusht, Musolini po shkruante mbi vendimin për largim. Fjalia e tij për flamurin e ulur «përgjithmonë» ishte përfundim polemik, jo datim i saktë i përfundimit të evakuimit. Por ajo shënonte shembjen e sigurisë së mëparshme: qyteti që duhej mbajtur me çdo kusht tashmë po humbej. Për fashistët e vitit 1920, Vlora u bë një simbol i mundësisë që Italia të dilte fitimtare nga lufta dhe përsëri të ndihej e poshtëruar. Musolini e lidhi këtë ndjenjë me fajësimin e socialistëve dhe të drejtuesve liberalë. Analiza e artikujve tregon se ai po ndërtonte një rrëfim politik ku fuqia jashtë vendit kërkonte disiplinë brenda tij dhe ku kundërshtimi i pushtimit mund të shpallej kundërshtim ndaj kombit.

Këtu qëndron kuptimi i Vlorës në betejën e tij për pushtet. Qyteti shqiptar i shërbeu si provë për të akuzuar Italinë parlamentare se nuk dinte të ruante atë që kishte kërkuar të fitonte.

Shqiptarët, ndërkaq, e kthyen vetë pyetjen: përse duhet të ishte prestigji i një fuqie të huaj më i rëndësishëm se liria e vendit të tyre? Musolini shkruante sikur Vlora i përkiste Italisë sepse bashkonte në një të drejtë të vetme premtimin diplomatik, nevojën strategjike, investimet ushtarake dhe sakrificën e luftës. Luftëtarët shqiptarë e kundërshtuan këtë të drejtë në terren.

Vera e vitit 1920 e detyroi gazetarin që kishte kërkuar qëndrim me çdo kusht të shkruante lamtumirën.

.

Studiuesi italian Fabio Bego në faqen 116 të studimit të tij “The Vlora Conflict from a Trans-Adriatic Perspective: History, Myth and Ideology. shpjegon se humbja e Vlorës ushqeu mitin nacionalist të «fitores së gjymtuar»: Italia kishte fituar Luftën e Madhe, por nacionalistët dhe fashistët e paraqisnin paqen si grabitje të shpërblimit të saj. Në këtë kuadër, Vlora u bë simbol i prestigjit të cenuar dhe argument kundër qeverisë italiane.

«Rrugët, urat, shtëpitë, spitalet» dhe përshkrimi i pushtimit si «paqësor» paraqiten nga Bego si pjesë e retorikës së Musolinit. Burimi i shënimit 42 janë tre artikuj në Il Popolo d’Italia: «Via da Valona? No!», 11 qershor 1920, 1; «Restare a Valona», 13 qershor 1920, 1; dhe «Addio Valona», 5 gusht 1920, 1 (Bego, 108). Shënimi e jep citimin në mënyrë të përbashkët për tre artikujt; nuk ia cakton çdo fjalë një artikulli të veçantë.

«Një tjetër Caporetto, më e keqe se e para» citohet në Bego, 116, shënimi 74: Benito Mussolini, Il Popolo d’Italia, 15 korrik 1920, 1. Bego nuk e jep titullin e artikullit në këtë shënim.

«Pasojat e katastrofës sonë mund të jenë të pallogaritshme» citohet në Bego, 116, shënimi 75: Benito Mussolini, «Addio Valona», Il Popolo d’Italia, 5 gusht 1920, 1. Titulli i shkurtuar i Begos i referohet artikullit të njohur me titullin «La politica delle rinunce. Addio, Valona!».

«Prestigji italian i sakrifikuar për bandat ballkanike» i përket Francesco Coppolës në L’Idea Nazionale, 5 gusht 1920, 1 (Bego, shën. 76). Metafora e «korit të sopranove të kastruar» i përket D’Annunzios dhe botohet më 10 gusht 1920, 2 (shën. 77). Krahasimi i poshtërimit të Vlorës me Aduan i përket kujtimeve të Dino Grandit, Il Mio Paese (Bologna: Il Mulino, 1985), 309 (shën. 78). Këto shprehje tregojnë një mjedis të përbashkët nacionalist, por autorët e tyre nuk duhen bashkuar nën emrin e Musolinit.

Mitet që identifikon studimi

Miti i misionit qytetërues italian e shndërron epërsinë teknike dhe trashëgiminë e Romës e Venedikut në të drejtë sundimi. Ai i jep kolonizimit një gjuhë bamirësie dhe e paraqet kërkesën shqiptare për liri si kundërshtim të përparimit (107–109).

Miti i shqiptarëve të paaftë për vetëqeverisje e paraqet Shqipërinë si vend primitiv që ka nevojë për një mbrojtës të jashtëm. Bego gjen gjurmë të këtij përçmimi edhe në shtypin socialist kundër pushtimit: kundërshtimi i ekspansionit nuk e përjashtonte përdorimin e stereotipeve për shqiptarët. Kjo është një nga vërejtjet më të dobishme të studimit për të mos e ndarë shtypin italian në dy kampe moralisht të njëtrajtshme (108–109).

Miti i fitores së gjymtuar e kthen humbjen e Vlorës në pjesë të një padrejtësie të përgjithshme ndaj Italisë pas Luftës së Madhe. Në këtë rrëfim, liria shqiptare zhvendoset nga qendra dhe vendin e saj e zë dinjiteti italian i cenuar. Për fashizmin, ai krijon material për akuzën kundër liberalëve dhe për pretendimin e vet si shpëtimtar i prestigjit kombëtar (115–117).

Rrëfimi i largimit vullnetar dhe i betejës së shkëlqyer mbron imazhin e ushtrisë italiane. Deklarata e Sforzës më 7 gusht 1920 dhe përsëritjet enciklopedike minimizojnë detyrimin ushtarak e politik të tërheqjes. Në versionet që i quan shqiptarët «banda» ose ua atribuon veprimin intrigave të huaja, zvogëlohet aftësia e tyre për të vepruar në emër të interesit të vet (116–122).

Miti shqiptar i bashkimit të plotë kombëtar i lidh nismën vendore, qeverinë e Tiranës dhe të gjithë popullin në një plan të vetëm pa çarje. Bego nuk mohon kuptimin kombëtar të fitores; ai kundërshton barazimin automatik të përmasës kombëtare të rezultatit me pjesëmarrjen dhe komandimin e njëtrajtshëm të luftës. Kujtimet e Agajt dhe vendimet vendore tregojnë marrëdhënie më të ndërlikuara (123–129).

Miti socialist i zhvillimit të ndërgjegjes klasore e lexon luftën e vitit 1920 si hap që paraprin socializmin. Për këtë qëllim, historia lidh borgjezinë kombëtare, luftën popullore dhe Revolucionin e Tetorit në një vijë drejt një përfundimi të paracaktuar. Në tekstet passocialiste bie gjuha marksiste, por vazhdon pjesërisht rrëfimi teleologjik i shtetformimit (124–127).

Miti i luftës së pastruar nga kundërthëniet e largon frikën, fenë, interesat familjare e pronësore dhe dhunën ndaj njerëzve të pambrojtur. Bego përdor dëshminë e Agajt për të treguar si kujtesa heroike përzgjedh atë që rrëfen. Kujtimet janë burim me autor e këndvështrim, jo provë që duhet pranuar pa kritikë për çdo hollësi (128–129).

Përfundimi më i mbështetur është se, në retorikën e Musolinit, Vlora bashkonte strategjinë adriatike me pretendimin për epërsi qytetëruese dhe me dinjitetin kombëtar italian. Humbja e saj u kthye në gjuhë sulmi ndaj politikës liberale. Historia fashiste e trajtoi më pas me dy mënyra plotësuese: e kujtonte për të fajësuar liberalët dhe e heshtte kur kujtimi i disfatës dëmtonte figurën e fuqisë italiane. Shembulli i heqjes së kapitullit për Vlorën nga botimi i dytë i librit të Salvatore Farinës, më 1938, e bën konkrete këtë marrëdhënie midis propagandës dhe harresës (116–117).

Për një rrëfim historik, Vlora mund të paraqitet si vendi ku u përplasën dy ide të papajtueshme të dinjitetit: pretendimi italian se sakrifica dhe ndërtimet jepnin të drejtë qëndrimi, dhe kërkesa shqiptare që flamuri, administrata dhe e ardhmja e territorit t’u përkisnin shqiptarëve. Më pas, secila historiografi e formësoi ngjarjen për të mbrojtur versionin e vet të sovranitetit. Ky formulim ruan njëkohësisht suksesin shqiptar dhe nevojën për të shqyrtuar kritikisht heroizimin e tij.

Duke ndjekur reagimet e Musolinit në korrik–gusht 1920, përfshirë krahasimin me Caporetton dhe artikullin Addio, Valona!. Ai trajton edhe qëndrimin e mëvonshëm të historiografisë fashiste: disfata herë anashkalohej, herë përdorej si kujtim i poshtërimit kombëtar. Vlora ishte për Mussolinin një bazë strategjike dhe një mjet për të kthyer humbjen jashtë vendit në akuzë politike kundër drejtuesve të Italisë.

Prof. Begzad Baliu/

Figura e Skënderbeut në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia nuk mund të reduktohet në një personazh historik të izoluar, por duhet kuptuar si një nyje funksionale shumëdimensionale, ku ndërthuren në mënyrë dinamike disa shtresa themelore të kuptimit: referenca historike si bazë faktike e rrëfimit, ideologjia si artikulim i diskursit të kohës, simbolika si sistem i kuptimeve të shtresuara dhe dimensioni kognitiv si organizim i përfytyrimit të lexuesit. Në raport me modelin e Marin Barleti, kjo përfaqëson një zhvendosje të rëndësishme nga një figurë historike e artikuluar brenda një konteksti të caktuar drejt një strukture funksionale komplekse, e cila operon njëkohësisht në disa nivele semantike dhe diskursive. Kjo e bën figurën e Skënderbeut jo vetëm objekt të rrëfimit, por edhe instrument të organizimit të tij.

Në formatin identifikues, figura e Skënderbeut funksionon si një qendër e artikulimit të identitetit politik dhe historik, duke kaluar nga një individ i historisë në një pikë referimi kolektive. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Banorët… të lumtur që panë djalin e Regentit… ofruan ndihmën e tyre…” , ku marrëdhënia midis heroit dhe komunitetit artikulohet si një raport përfaqësimi dhe bashkimi. Në këtë kontekst, Skënderbeu nuk paraqitet më si një aktor i vetëm i historisë, por si një figurë që përmbledh dhe përfaqëson vullnetin kolektiv, duke u bërë nyja rreth së cilës organizohet identiteti politik i komunitetit. Krahasuar me Barletin, ku identiteti mbetet më i lidhur me përshkrimin historik të një populli në rezistencë, te Zanoviq ai bëhet më i artikuluar dhe më i vetëdijshëm, duke marrë formën e një konstrukti diskursiv që synon të prodhojë dhe të stabilizojë një identitet kolektiv. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut funksionon si një shenjë identitare, e cila bashkon komunitetin dhe i jep atij një formë të artikuluar politike.

Në kontekstin simbolik, figura e Skënderbeut ngarkohet me një semantikë të gjerë vlerash, duke u shndërruar në një simbol të virtytit dhe të lirisë. Përshkrime të tilla si: “Ai ishte fisnik, i drejtë… nuk hakmerrej… jetonte sipas virtytit…” e zhvendosin fokusin nga dimensioni historik drejt një sistemi vlerash që tejkalon kontekstin konkret. Në këtë mënyrë, figura e heroit bëhet bartëse e disa cilësive themelore, si drejtësia, moderimi dhe morali i lartë, të cilat nuk i përkasin vetëm individit, por artikulojnë ideale universale. Ndryshe nga Barleti, ku Skënderbeu funksionon kryesisht si simbol i krishterimit dhe i rezistencës ndaj rrezikut osman, te Zanoviq ai shndërrohet në një simbol etik universal, i cili përfaqëson një kod moral të përgjithshëm. Kjo e vendos figurën në një nivel më abstrakt të kuptimit, ku ajo nuk është më vetëm një referencë historike, por një model normativ për sjelljen dhe për organizimin e shoqërisë.

Në nivelin e funksionit mitizues, figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq pëson një transformim të dukshëm nga një aktor historik në një hero të ndërtuar përmes mekanizmave të hiperbolizimit dhe të spektakularizimit narrativ. Ky proces bëhet i qartë në formulime të tilla si: “Ai vrau mijëra… humbi shumë pak njerëz…” , ku disproporcioni midis humbjeve të armikut dhe atyre të heroit nuk ka më funksion thjesht informativ, por prodhon një efekt estetik të madhështisë dhe të epërsisë absolute. Në këtë kontekst, hiperbola shndërrohet në një mjet themelor të ndërtimit të figurës, duke e zhvendosur atë nga një dimension realist në një dimension të përforcuar simbolik dhe mitik.

Kjo strategji narrative shoqërohet edhe me një refleksion të drejtpërdrejtë mbi natyrën e mitizimit, si në formulimin: “Kronikanët janë si poetë… zbukurojnë heronjtë…” , ku autori artikulon në mënyrë eksplicite vetëdijen për procesin e transformimit të historisë në narrativë estetike. Këtu kemi një ndërthurje të tri elementeve themelore: hiperbolës si figurë retorike, ndërtimit të një narrativi spektakolar dhe refleksionit mbi vetë natyrën e mitit. Në krahasim me Marin Barleti, ku mitizimi realizohet përmes një retorike të ngritur por pa u problematizuar si proces, te Zanoviq ai bëhet i vetëdijshëm dhe i artikuluar si pjesë e strukturës së rrëfimit. Si rezultat, figura e Skënderbeut kalon nga një figurë e historisë në një mit kulturor, ku madhështia e heroit nuk buron vetëm nga veprimet e tij, por edhe nga mënyra se si ato rrëfehen dhe interpretohen.

Në rrafshin e funksionit diskursiv, figura e Skënderbeut shërben si një instrument për ndërtimin dhe artikulimin e një diskursi politik të tipit iluminist, ku pushteti konceptohet në terma të sovranitetit dhe të autonomisë. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa… shpata e tij nuk ka paguar…” , të cilat shprehin një refuzim kategorik të çdo forme nënshtrimi dhe një afirmim të fuqishëm të pavarësisë politike. Në këtë kontekst, figura e heroit nuk paraqitet më vetëm si luftëtar kundër një armiku të jashtëm, por si bartëse e një parimi politik universal, ku sovraniteti përkufizohet si e drejtë e patjetërsueshme e një rendi të pavarur. Krahasuar me Barletin, ku këto elemente artikulohen kryesisht në kuadrin e një rezistence historike dhe fetare, te Zanoviq ato marrin formën e një doktrine të mirëfilltë të sovranitetit, duke e vendosur figurën e Skënderbeut në një horizont më të gjerë teorik dhe ideologjik.

Ky dimension diskursiv plotësohet më tej nga integrimi i figurës në një kontekst evropian, ku ajo përdoret për të ndërtuar një narrativë të heroit me vlefshmëri ndërkombëtare. Formulimi: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë…” përfaqëson një strategji të qartë të krahasimit analogjik, përmes së cilës Skënderbeu vendoset në të njëjtin plan me figura universale të historisë botërore. Ky proces realizon një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, integron figurën në kulturën evropiane dhe, nga ana tjetër, i jep asaj një legjitimitet ndërkombëtar që tejkalon kufijtë e kontekstit lokal.

Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut nuk shërben më vetëm për të rrëfyer një histori të së kaluarës, por për të ndërtuar një model të heroit që përfaqëson vlera të përgjithshme dhe që funksionon si referencë në një diskurs të gjerë evropian. Si përfundim, funksioni diskursiv e shndërron figurën në një mjet të artikulimit të ideologjisë dhe të pushtetit, duke e vendosur atë në qendër të një narrative që ndërthur historinë, politikën dhe kulturën në një strukturë të vetme kuptimore.

Parë nga aspekti i funksionit kognitiv, figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq organizohet si një prototip konceptual i heroit, përmes të cilit strukturohet përfytyrimi i lexuesit mbi virtytin, pushtetin dhe veprimin. Ky prototip nuk është një përmbledhje e thjeshtë cilësish, por një model i integruar ku ndërthuren trimëria absolute, drejtësia morale, inteligjenca strategjike dhe vetëkontrolli si elemente themelore të një figure ideale. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai ishte i mençur, i guximshëm, i drejtë…” , ku përshkrimi nuk synon të dokumentojë një karakter historik, por të sintetizojë një model normativ të sjelljes.

Në këtë kuptim, funksioni kognitiv i figurës realizohet në dy drejtime kryesore: nga njëra anë, krijon një model për t’u imituar, duke e vendosur heroin si standard të veprimit dhe të moralit; nga ana tjetër, strukturon mënyrën se si lexuesi e organizon realitetin, duke e kategorizuar atë sipas këtij modeli ideal. Krahasuar me Marin Barleti, ku figura e Skënderbeut mbetet e lidhur më fort me dimensionin historik dhe me funksionin e saj në një kontekst konkret, te Zanoviq ajo shndërrohet në një model kognitiv të idealizuar, që operon në një nivel më abstrakt dhe më universal të kuptimit.

Në këtë perspektivë, funksionet e ndryshme të figurës nuk ekzistojnë në mënyrë të izoluar, por ndërveprojnë në një sistem kompleks dhe dinamik, ku secili dimension përforcon dhe plotëson tjetrin. Funksioni identifikues dhe ai simbolik bashkëveprojnë për të krijuar një identitet kolektiv të artikuluar, ku figura e heroit bëhet qendër e vetëpërkufizimit të komunitetit; funksioni simbolik dhe ai mitizues ndërthuren për të prodhuar një hero kulturor, ku historia transformohet në mit dhe vlerat abstrakte marrin formë konkrete; ndërsa funksioni diskursiv dhe ai kognitiv bashkëveprojnë për të ndërtuar një model politik dhe konceptual, ku figura e Skënderbeut shërben si referencë për organizimin e pushtetit dhe të mendimit. Rezultati i këtij ndërveprimi është krijimi i një figure totalizuese, e cila nuk kufizohet në një dimension të vetëm, por operon njëkohësisht në nivele historike, simbolike, ideologjike dhe kognitive.

Në përfundim të këtij kapitulli, analiza dëshmon se figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq nuk mund të reduktohet as në një figurë thjesht historike dhe as në një konstrukt letrar të izoluar, por duhet kuptuar si një instrument funksional shumëdimensional. Ajo realizon një sërë funksionesh të ndërthurura: identifikon dhe bashkon komunitetin në një identitet të përbashkët, simbolizon një sistem vlerash universale, mitizon historinë përmes mekanizmave të hiperbolizimit dhe të narrativizimit, artikulon një diskurs ideologjik mbi pushtetin dhe sovranitetin, dhe modelon mendimin e lexuesit përmes ndërtimit të një prototipi kognitiv të heroit. Krahasuar me modelin e Marin Barleti, ruhet baza historike e figurës, por funksionet e saj zgjerohen, thellohen dhe bëhen më të ndërgjegjshme në aspektin diskursiv.

Si përfundim i përgjithshëm, figura e Skënderbeut te Zanoviq përfaqëson një transformim thelbësor nga histori në strukturë funksionale, ku çdo aspekt i saj – nga emri dhe titulli, te veprimi dhe përshkrimi – shërben për ndërtimin e një modeli të ri kulturor, politik dhe kognitiv të heroit. Në këtë mënyrë, Skënderbeu nuk mbetet vetëm një figurë e së kaluarës, por bëhet një konstrukt kompleks që artikulon vlerat dhe idetë e Evropës së shekullit XVIII, duke funksionuar si një pikë referimi për interpretimin e historisë dhe të vetë realitetit kulturor.

Përktheu: Luket Hasaj/

Humanisti i shquar dalmat dhe bashkëkohësi i Skënderbeut Martin Segoni nga Novobërda, Ipeshkëv i Ulqinit, i cili më parë ishte kanonik i kishës së Shën Marisë në Novobërdë, shkroi biografinë e parë të Gjergj Kastriotit aty nga viti 1480, pasi kishin kaluar rreth 12 vjet pas kalimit të tij në amshim, të cilën po e paraqesim të përkthyer nga dorëshkrimi i Serafino Razzi-t, domenikan dhe shkrimtar fiorentin: “Narrazione di Giorgio Castriotto, da i Turchi nella lingua loro chiamato Scander beg, cioe Alessandro Magno.”

Tregim mbi Gjergj Kastriotin, nga turqit në gjuhën e tyre i quajtur Skander beg, domethënë Aleksandër i Madh.

“Gjergj Kastrioti, zot i Arbërisë, e cila ishte pjesë e Maqedonisë në detin Adriatik, lindi nga Gjoni. Ky zotëri, Gjoni, duke mos mundur t’u bënte qëndresë ushtrive turke, bëri paqe me Muratin me disa kushte, një prej të cilave ishte që ai t’ia jepte djemtë e tij peng, e njëri ndër këta ishte Skënderbeu. Ky, i rritur në oborrin e Turkut (Sulltanit) dhe i mësuar në kulturën turke dhe në ushtrimin e armëve, përfitoi kaq shumë saqë në moshën 19-vjeçare u bë sanxhakbej, domethënë udhëheqës i një reparti kalorësish. Meqë kishte një pamje fytyre të denjë për një mbret, u pëlqye shumë nga Murati, i cili në fillim e dërgoi në Azi (Anadoll) kundër mbretit të Cilicisë apo Kilikisë, luftë në të cilën fitoi nam të madh duke luftuar trup më trup me një tartar të shquar të cilin e vrau dhe po ashtu me një kalorës pers.

Pas kësaj, Murati e bëri zakon të thoshte botërisht se Skënderbeu ishte krahu i tij, syri i tij i djathtë, si dhe mbrojtës i pashoq i shtetit të tij. Ndërkaq, pasi i erdhi vdekja të atit, Gjonit, ushtritë turke e pushtuan atë mbretëri, gjë për të cilën Skënderbeu u ankua, por u ngushëllua nga Murati duke i dhënë shpresë se së shpejti do t’ia jepte atë personit të tij. Por pastaj duke mos e bërë këtë, madje duke bërë që vëllezërit e tjerë të tij të vdisnin të helmuar, Skënderbeu me shkathtësi dhe letra të falsifikuara u kthye në Arbëri dhe u bë zot i disa kështjellave kryesore. Dhe mandej, pasi u mblodhën në kuvend popujt e provincës së sipërpërmendur dhe gjithë Maqedonisë, u njoh prej tyre si Princ i ligjshëm dhe njëzëri me brohoritje u zgjodh Mbret. Pas kësaj, i bëri copë-copë ata turq që s’donin të pagëzoheshin dhe më pas korri fitore të lavdishme kundër Muratit dhe të birit, Mehmetit. Mposhti shtatë pashallarë. I shkoi në ndihmë si prijës i ushtrisë arbërore Mbretit të Napolit, Ferdinandit, i cili ishte i sulmuar nga anzhuinët, dhe me vullnetin e tij, duke i shpartalluar francezët, e shpëtoi atë mbretëri.

Mehmeti, pasi shtiu në dorë Perandorinë e Trebizondit dhe atë të Konstandinopojës, u orvat të pushtonte Krujën, por duke e mbrojtur Gjergj Skënderbeu të gjitha përpjekjet e tij qenë të kota.

Më vonë u thirr nga Piu i dytë në Itali, për ta bërë Kryekapedan (Kryekomandant) në fushatën që Shenjtëria e tij po planifikonte kundër turqve. Por me vdekjen e Papës së lartpërmendur, tjetri s’e vazhdoi.

Ndërkohë u kthye në Arbëri, dhe ndërsa në Lezhë, buzë lumit Drin, po këshillohej me proveditorin venedikas rreth çështjeve të luftës, e zunë ethet ngjitëse dhe ndërroi jetë në vitin e Zotit tonë 1467 [1468], në moshën 63-vjeçare, duke ia pasë besuar më parë Gjonin, të birin, ende djalë i ri, me krejt shtetin e tij, Sinjorisë së shkëlqyeshme të Venedikut.

Skënderbeu mbante kurdoherë me vete, me dashuri dhe bujari të madhe një grup të zgjedhur ushtarësh veteranë, për të cilët e kishte zakon të thoshte se me ta fitoret arriheshin më lehtë sesa me një mori ushtarësh të rinj. Nuk iku asnjëherë gjatë betejave me armiqtë, por gjithmonë luftoi trimërisht. Nuk u plagos kurrë prej tyre, veç një herë lehtë nga një shigjetë, kaq me fat dhe kaq mirë i armatosur ishte. Kështu, në tërë jetën dhe personin e tij, kishte kaq shumë gazmend në sy dhe gojtari kaq të gjallë, saqë kur dilte i armatosur para të gjithëve (apo ushtrisë së tij), i ndizte flakë shpirtrat e ushtarëve, të cilët jo vetëm bëheshin trima kur luftonin, por edhe përbuzës të egër të armikut. Qe gjithmonë ndër të parët që hynte në beteja dhe ndër të fundit që tërhiqej. I njihte emër për emër të gjithë oficerët e tij, kaq kujtesë të mirë kishte.

Vrau me dorën e vet, në shumë beteja, më se 2000 turq, duke përdorur shpatën e tij, me të cilën me një të rënë të vetme, e ndante demin dysh. Mehmeti II, kur mori vesh për shpatën e lartpërmendur, çoi dikë për t’ia kërkuar dhe e mori nga Gjergji; dhe në praninë e tij e provoi një tartar, të cilin e çmonte si tejet të fuqishëm, por kot. Ia ktheu [Gjergjit] dhe e kuptoi se ai i kishte dërguar shpatën e vërtetë, por jo krahun e tij që e përdorte. Kështu Mehmeti, duke mos iu dukur me vend që ta linte një kapedan kaq të shquar pa një armë kaq fisnike, ia ktheu me disa dhurata të çmuara, pasi çoi dikë tek ai për herë të dytë.

Për vdekjen e këtij Kalorësi të madh vajtuan jo vetëm gjithë Greqia, por edhe gjithë princat e Evropës, madje dhe vetë turqit, të cilët, pas vdekjes së tij, duke u bërë zotër të gjithë Arbërisë, mbasi gjetën trupin e tij në kishën e Shën Kollit, katedrale e qytetit të Lezhës, e nderuan me devocion. Dhe sipas besëtytnisë së tyre i nxorën eshtrat fatlume nga varri me respekt të madh dhe i grabitën, duke besuar secili se do të ishte i sigurt në beteja, po të mbante të lidhur me vete një grimë sado të vogël eshtre të një kapedani kaq të pamposhtur.”

Dr. Ervin Kujtila/

Trashëgimia arkeologjike përbën një aset strategjik për zhvillimin e qëndrueshëm rajonal, veçanërisht kur integrohet në modele inovative të turizmit kulturor. Lugina e Shkumbinit, e njohur si një korridor historik dhe kulturor që nga antikiteti, përfaqëson një hapësirë me potencial të lartë arkeologjik, të lidhur ngushtë me rrjetet e komunikimit iliro-romake dhe mesjetare, por që fillesat i ka që nga prehistoria. Kjo zonë ka luajtur një rol të rëndësishëm në shkëmbimet ekonomike, kulturore dhe sociale ndër shekuj.

Qëllimi i studimit është të analizojë potencialin e trashëgimisë arkeologjike të Luginës së Shkumbinit në funksion të zhvillimit të turizmit kulturor, përmes një qasjeje të bazuar në kërkimin e aplikuar. Studimi synon të vlerësojë mekanizmat përmes të cilëve asetet arkeologjike mund të transformohen në burime zhvillimi socio-ekonomik, duke garantuar njëkohësisht ruajtjen e integritetit të tyre kulturor dhe historik.

Metodologjia mbështetet në analizën e literaturës shkencore bashkëkohore, vlerësimin konceptual të aseteve kulturore dhe identifikimin e modeleve inovative të menaxhimit dhe interpretimit të trashëgimisë kulturore. Vëmendje e veçantë i kushtohet rolit të teknologjive digjitale, përfshirjes së komunitetit lokal dhe zhvillimit të produkteve turistike kulturore të qëndrueshme si faktorë kyç për rritjen ekonomike afatgjatë.

Rezultatet e studimit sugjerojnë se integrimi i trashëgimisë arkeologjike në strategjitë e zhvillimit rajonal kontribuon jo vetëm në ruajtjen e identitetit kulturor, por edhe në nxitjen e inovacionit, krijimin e vendeve të punës dhe diversifikimin ekonomik. Në këtë kuadër, hulumtimi ofron rekomandime praktike për politikëbërësit, institucionet kulturore dhe aktorët e sektorit të turizmit, me synim promovimin e zhvillimit të qëndrueshëm përmes qasjeve të integruara dhe inovative.