Studim antropologjik- gjuhësor nga Rafael Floqi
Pjesa 2
Defterët osmanë dhe fiset e Malësisë së Madhe
Po të jap datimet më të sakta të mundshme sipas defterëve osmanë (regjistrimet tatimore të Perandorisë Osmane), të cilat janë burimi më i hershëm i shkruar ku shfaqen fiset dhe emrat patronimikë të Malësisë së Madhe. Këto dokumente janë thelbësore sepse tregojnë kur shfaqen për herë të parë emrat e paraardhësve nga të cilët më vonë u formuan mbiemrat me –aj. Defterët kryesorë që përfshijnë Malësinë janë: Defteri i vitit 1485 (“Defteri i Sanxhakut të Shkodrës”) Defteri i vitit 1497 “Defteri i regjistrimit të dytë të Shkodrës”, Defteri i vitit 1582 (“Defteri i regjistrimit të tretë të Shkodrës”)
Këto janë burimet kryesore ku shfaqen emrat e paraardhësve të fiseve Hoti, Kelmendi, Gruda, Kastrati, Shkreli, Triepshi, Kopliku etj. Defterët nuk japin mbiemra si Camaj, Vulaj, Zogaj, Ulaj, sepse mbiemrat patronimikë me –aj u formuan më vonë (shek. XVII–XVIII).
Por defterët japin emrat e paraardhësve nga të cilët u formuan këto mbiemra. A) Kelmendi – përmendet në 1497 Në defterët e 1485 dhe 1497 shfaqen emra si: Cam (1485) Vulë / Vulo (1497) ,Ul / Uli (1497),Gjon (1485) ,Nikollë (1485),Lekë (1485) Pra, origjina e këtyre emrave është e dokumentuar në shek. XV.
Në defterët e 1485 shfaqen: Gjon Hoti, Dedë Hoti, Prenk Hoti, Marash Hoti Gjel Hoti, këta janë paraardhësit e: Gjonaj, Dedaj, Prekaj, Marashaj, Gjelaj,
Çfarë tregojnë këto datime? Pra, Hoti është i dokumentuar qartë në 1485. Emra të regjistruar: Gjon Gruda, Nikollë Gruda, Lekë Gruda ,Këta japin më vonë: Gjonaj, Nikaj, Lekaj.
Kastrati – përmendet në 1485 ,Emra të regjistruar: Bardh, Gjon, Dedë, Mark , Këta japin: Bardhaj, Gjonaj, Dedaj, Markaj.
Shkreli – përmendet në 1485 Emra të regjistruar: Lul, Gjon, Nikollë, Prekë Këta japin: Lulgjuraj, Gjonaj, Nikaj, Prekaj.
1. Emrat e paraardhësve janë të dokumentuar në shek. XV
Pra, Cam, Vulë, Ul, Zog, Gjon, Nik, Lek, Prekë janë emra të regjistruar në defterët e viteve 1485–1497.
2. Mbiemrat patronimikë me –aj u formuan më vonë Zakonisht në shek. XVII–XVIII, kur: fiset u konsoliduan, u krijuan vëllazëritë, u rrit nevoja për identifikim të qartë sipas Kanunit, u formuan bajraqet.
3. Fiset e Malësisë janë shumë më të vjetra se mbiemrat
Fisi ekzistonte para mbiemrit. Mbiemri është vetëm shenja gjuhësore e fisit.
Analiza gjuhësore e prapashtesës –aj
Prapashtesa –aj është një formë patronimike e shqipes veriore, e trashëguar nga struktura indoevropiane e formimit të fiseve. Ajo lidhet me format e vjetra të shqipes: –an, –ani,–aj dhe ka funksion identifikues fisnor. Funksioni –aj = “pasardhësit e X-it”, “fisi i X-it” Shembull: Cam → Camaj = “pasardhësit e Camit” po ashtu Dede -Dedaj, Nike Nikaj.
Malësia ruajti strukturën patrilineare më gjatë se çdo zonë tjetër shqiptare.
Fisi ishte njësi juridike, politike dhe ushtarake.
Mbiemri duhej të tregonte vëllazërinë dhe origjinën.
Krahasimi me patroniminë e popujve të tjerë
Popujt sllavë (rusë, serbë, malazezë, kroatë)
Në Rusi, patronymic (отчество) është njё element gramatikor i gjallë i emrit të personit.
E formuar nga emri i babait
Dhe ndryshon çdo brez.
Shembuj: Ivan → Ivanovich (djali), Ivanovna (vajza)
Sergei → Sergeyevich / Sergeyevna
Prapashtesa tipike serbe: –ić / –vič / –ović
Kuptimi: “i biri i X-it”.
Shembuj: Petrović = i biri i Petrit , Marković = i biri i Markut
Ngjashmëria me shqipen: Të dyja janë patrilineare. Të dyja formohen nga emri i paraardhësit.
Dallimi: Sllavishtja ka formë diminutive (–ić = “i vogli i X-it”).
Shqipja –aj është kolektive (fisi i X-it).
B. Popujt latinë (italianë, spanjollë, francezë)
Prapashtesa tipike: –i, –o, –ez, –es, –son
Shembuj: I Rossi (nga Rosso) Fernández (nga Fernando) Johnson (nga John + son)
Ngjashmëria:
Të gjitha tregojnë prejardhje.
Dallimi:
Latinët nuk kanë strukturë fisnore; mbiemrat janë individualë, jo kolektivë.
Shqipja –aj është grupore: tregon vëllazëri.
C. Popujt keltë (irlandezë, skocezë)
Prapashtesa tipike: Mac– / Mc– / O’–
Shembuj: MacDonald = “i biri i Donaldit” , O’Connor = “pasardhësit e Conorit”
Ngjashmëria: O’ Shumë e afërt me strukturën shqiptare. O’– është kolektive si –aj.
Dallimi: Keltët përdorin parashtesa, shqiptarët prapashtesa.
Çfarë thonë studimet?
Prapashtesa –aj është tipike për Malësinë e Madhe dhe Dukagjinin.
Mbiemrat janë patronimikë, jo toponimikë.
Fiset e Malësisë kanë strukturë të fortë genealogjike dhe ruajnë kujtesën e paraardhësve deri në shek. XV–XVI.
Pra Zogaj, Vulaj, Camaj, Ulaj, Gjolaj, Lulgjuraj, Rakaj, Pllumaj, Nducullaj, janë:
mbiemra patronimikë,
që tregojnë prejardhjen nga një paraardhës mashkull,
pjesë e strukturës fisnore të Malësisë së Madhe,
të formuar me prapashtesën –aj, që do të thotë “pasardhësit e…”.
Çfarë do të thotë “grupi i fisit”?
Fisi është një njësi shoqërore tradicionale shqiptare, e bazuar në:
Origjinë të përbashkët mashkullore (patrilineare)
Emrin e një paraardhësi të hershëm
Territor të përbashkët
Norma të përbashkëta (Kanuni)
Brenda fisit ka vëllazëri, mëhallë, shtëpi, dhe mbiemrat shpesh tregojnë:
prejardhjen,
lidhjen me një paraardhës,
degëzimin e fisit.
Fisi si strukturë e lashtë shoqërore
Fisi në Malësi nuk ishte një bashkësi abstrakte. Ai ishte një organizëm i gjallë, i ndërtuar mbi lidhje gjaku, mbi kujtesë të përbashkët dhe mbi territor. Emra si Kelmendi, Hoti, Gruda, Kastrati apo Shkreli nuk janë thjesht etiketa gjeografike; apo si i quajnë malësorët “male” ato janë sisteme të tëra shoqërore me histori shekullore.
Studiues si Edith Durham dhe Franz Nopcsa kanë vënë në dukje se këto fise ruajnë struktura që mund të datojnë që nga periudhat para-shtetërore, madje me rrënjë që shkojnë deri në organizimet iliro-arbërore. Në këtë sistem, individi nuk ekzistonte si një njësi e izoluar; ai ishte pjesë e një trungu më të madh, ku nderi, përgjegjësia dhe mbijetesa ishin kolektive.
Albanologu i njohur kanadez dr. Robert Elsie (1950-2017) në librin e tij “Fiset shqiptare – historia, shoqëria dhe kultura”, ka ofruar një lëndë gjithëpërfshirëse për 69 fise të ndryshme shqiptare, duke përfshirë edhe të dhëna për pozicionet, përkatësinë fetare, strukturat fisnore dhe relacionet ndërmjet tyre, statistikat e popullatës, folklorin e fisit, legjendat, doket dhe historinë e fisit. Përndryshe, historiani i shquar britanik Noel Malcolm për këtë vepër ka thënë: “Ka fare pak njerëz në botë që do të mund të shkruanin një libër të këtillë, absolutisht, asnjëri nuk do të mund ta bënte këtë më mirë se Robert Elsie, i cili është i pashoq në njohjen e kësaj lënde”.
Struktura fisnore: familja → vllaznia → fisi
Në Malësinë e Madhe, organizimi shoqëror është i ndërtuar në nivele të qarta:
Familja (shtëpia)
Njësia bazë, e drejtuar tradicionalisht nga kryefamiljari. Familjet shpesh ishin të zgjeruara, me disa breza nën një çati.
Vllaznia
Grup familjesh që ndajnë një paraardhës të përbashkët mashkullor. Vllaznia është njësi e fortë solidariteti, sidomos në çështje nderi, mbrojtjeje dhe gjakmarrjeje. Studimet e Yamamoto Kazuhiko theksojnë se veriu i Shqipërisë ruajti këtë strukturë deri në shek. XX, të mbështetur nga Kanuni.
Fisi
Një bashkësi më e madhe që përfshin disa vëllazëri me origjinë të përbashkët dhe territor të përbashkët. Fisi është njësi politike, juridike dhe kulturore. Robert Elsie dokumenton 69 fise shqiptare, ndër to Hoti, Kelmendi, Kastrati, Gruda, Triepshi, që përbëjnë bërthamën e Malësisë së Madhe.
Fisnikëria dhe autoriteti
Në Malësi, fisnikëria nuk lidhej me tituj feudalë, por me:
Origjinën e pastër patrilineare
Trimërinë dhe nderin
Rolin në mbrojtjen e territorit
Kontributin në kuvende dhe luftëra
Vëllazëria: hallka midis fisit dhe familjes
Brenda fisit ekzistonte një ndarje më e imët: vllaznia. Kjo ishte njësi më konkrete, një grup familjesh që pretendonin prejardhje nga një paraardhës i përbashkët. Nga këto vëllazëri lindën më vonë edhe mbiemrat.
Por këtu qëndron paradoksi historik: mbiemri nuk ishte burimi i identitetit, por një derivat i tij. Pra, nuk ishte mbiemri që krijonte fisin; ishte fisi që prodhonte mbiemrat.
Një familje mund të quhej “e Dedës”, “e Gjonit” apo “e Nikës”, dhe me kalimin e kohës këto forma u kristalizuan në mbiemra si Dedvukaj, Gjonaj apo Nikaj. Megjithatë, edhe pasi mbiemrat u formalizuan, identiteti i vërtetë vazhdonte të mbetej fisnor.
Fiset e mëdha si Hoti, Kelmendi, Gruda, Kastrati kishin udhëheqës të njohur që përfaqësonin komunitetin në kuvende dhe në marrëdhënie me pushtetet e jashtme. Kjo strukturë ishte aq e fortë sa u bë bazë e rezistencës ndaj Perandorisë Osmane dhe më vonë në Lidhjen e Prizrenit.
Emrat e paraardhësve janë të dokumentuar në shek. XV
Pra, Cam, Vulë, Ul, Zog, Gjon, Nik, Lek, Prekë janë emra të regjistruar në defterët e viteve 1485–1497.
2. Mbiemrat patronimikë me –aj u formuan më vonë prej syresh.
Zakonisht në shek. XVII–XVIII, kur:
fiset u konsoliduan
u krijuan vëllazëritë
u rrit nevoja për identifikim të qartë sipas Kanunit
u formuan bajrakët
3. Fiset e Malësisë janë shumë më të vjetra se mbiemrat
Fisi ekzistonte para mbiemrit. Mbiemri është vetëm shenja gjuhësore e fisit.
Përmbledhja e datimeve sipas defterëve
Fisi
Paraardhësit në defterë
Viti
Mbiemrat patronimikë të mëvonshëm
Kelmendi
Cam, Vulë, Ul, Gjon, Nik, Lek
1485–1497
Camaj, Vulaj, Ulaj, Gjonaj, Nikaj, Lekaj
Hoti
Gjon, Dedë, Prenk, Marash, Gjel
1485
Gjonaj, Dedaj, Prekaj, Marashaj, Gjelaj
Gruda
Gjon, Nikollë, Lekë
1485
Gjonaj, Nikaj, Lekaj
Kastrati
Bardh, Gjon, Dedë, Mark
1485
Bardhaj, Gjonaj, Dedaj, Markaj
Shkreli
Lul, Gjon, Nikollë, Prekë
1485
Lulgjuraj, Gjonaj, Nikaj, Prekaj
Patronimet në emrat femërorë në shqip
ërfaqësojnë një dimension të rëndësishëm të sistemit tradicional të emërtimit, ku identiteti i individit lidhet me vijën atësore. Në thelb, një patronim është një formë emërtimi që rrjedh nga emri i babait, një praktikë e njohur në Patronymic, e cila në shqip ka qenë historikisht më e dukshme në strukturat mashkullore, por nuk mungon edhe në emrat femërorë. Në këtë rast, emrat e grave shpesh formoheshin ose identifikoheshin përmes lidhjes me babanë apo familjen e tij, duke përdorur forma të tilla si “e bija e…”, “vajza e…”, ose përmes mbiemrave që ruanin trungun patrilinear. ,si “Prenda Kolja Dedvukaj apo Marija, Shkrelja Lulgjuraj, Shkurte Pal Vataj, apo heroina Tringë Smajl Martini Ivezaj (1870–1917), e njohur si Tringë Smajla, dhe Albanian Joan of Arc jashtë Shqipërisë, ishte një luftëtare guerile shqiptare e cila luftoj kundër Perandorisë Osmane në rajonin e Malësisë së Madhe. Ajo ishte vajza e Smajl Martinit, udhëheqës dhe Bajraktari i fisit të Grudës. Në përmendjen e emrin të atit nga rrjedhin, shtohet njё prapashtesë -a si tek Prenda Kolja Dedvukaj, ku emri i atit merr një prapashtesë “-a”, që tregon përkatësinë femërore të emrit qё paraprin.
Duhet pasur parasysh se bijat e Malësisë së Madhe morën pjesë në kryengritje në mënyra të ndryshme, ku përveç Tringës, dallohen edhe Nore Kolja, Tereze Mirashja, Becë Lacja etj. Këtë na e konfirmon edhe atdhetari Risto Siliqi, i cili shkruan se:,, Deri në fillim të kryengritjës së v. 1911, në Podgoricë mund të vëreheshin mjaft gra dhe vajza malësore,të cilat me fillimin e kryengritjës ,,u zhdukën”, sepse u bashkangjitën vëllezërve dhe burrave të vet në vijën e frontit”.
Paul Ziberici, në veprën e vet ,,Shqipëria dhe shqiptarët”, do të shprehet se: ,, dy janë arsyet që vajzat shqiptare vendosin për të mbetur virgjiresha: 1) për të ruajtuar pronën e prindërve dhe 2) sepse nuk duan të martohen me personin që i kanë fejuar”.
Në disa raste, sidomos në traditën popullore dhe në zonat rurale, hasen edhe forma derivuese me prapashtesa të caktuara që shprehin përkatësi familjare, ndonëse këto nuk janë standardizuar në gjuhën letrare moderne.
Patronimet si kujtesë historike
Një nga aspektet më të rëndësishme të patronimeve kolektive është roli i tyre si mbartës të kujtesës historike. Në mungesë të dokumenteve të shkruara, emrat kanë shërbyer si një mënyrë për të ruajtur historinë e një komuniteti.
Çdo patronim është një tregim i shkurtër: ai tregon për një paraardhës, për një vend, për një profesion apo për një ngjarje. Në këtë mënyrë, emrat bëhen një arkiv i shpërndarë, ku çdo individ mban me vete një pjesë të historisë kolektive.
Ky dimension e lidh patronimin me fushën e antropologjisë ku ai shihet si një element kyç në ndërtimin e identitetit dhe të kujtesës kulturore.
Me kalimin e kohës dhe me modernizimin e shoqërisë, roli i patronimeve kolektive ka pësuar ndryshime të rëndësishme. Urbanizimi, migracioni dhe globalizimi kanë dobësuar strukturat tradicionale, duke e bërë identitetin më individual dhe më pak të lidhur me fisin.
Megjithatë, edhe në këtë kontekst të ri, patronimet nuk e kanë humbur plotësisht rëndësinë e tyre. Ato vazhdojnë të jenë një pjesë e identitetit personal dhe kolektiv, duke shërbyer si një lidhje me të kaluarën.
Në diasporë, për shembull, mbiemri shpesh bëhet një simbol i përkatësisë etnike dhe kulturore. Ai është një mënyrë për të ruajtur lidhjen me vendin e origjinës dhe për të afirmuar identitetin në një mjedis të ri.
Koncepti i “maleve” në Malësinë e Madhe
Në të kaluarën përfshinte pjesën veri-perëndimore të Shqipërisë veriore që nga Shala deri te Shpella e Berishës në brigjet e lumit Moraça.
Përbëhej nga zona të vogla territoriale të njohura me emrin male, në të cilat zhvillohej jeta fisnore.
Ato ishin: Hoti, Sumasit (me vonë Grudë), Kelmendi, Kuçi, Kastrati, Shkreli, Triepshi, Koja, Kopliku, Tuzi (si pjesë e Grudës).
– Në krye të çdo mali ishte kryekreu, kurse çdo vëllazëri kishte kreun (të parin) e vet. Vepronin edhe pleqtë e maleve.
– Toponimi (emërimi) Malësi del nga fjala shqipe MAL-i me kuptim gjeografik dhe territorial.
– Malesia e Madhe ndahet në zonat bjeshkore (Triepshi, Korita e Hotit, Kelmendi, dhe disa zona te Shkrelit)
– Zonat malore (Koja, Fudnat, nje pjese e Grudës, pjesa e madhe e Hotit, një pjesë e Kastratit dhe Shkrelit)
– Zona fushore (Kopliku, Gruemire, Buz-Uji, një pjesë e Kastratit dhe Hotit, kurse me së shumti fushë ka Gruda – Fusha e Cemit, Dheu i Zi, Vllanë, Vrane, Fusha e Tuzit, Mileshë dhe Dinoshë).
Koncepti i “maleve” në Malësinë e Madhe nuk kufizohet në një përkufizim gjeografik, por përbën një kategori komplekse kulturore, sociale dhe simbolike, që lidhet ngushtë me mënyrën e jetesës dhe organizimin tradicional të kësaj treve. Malet përfaqësojnë një hapësirë autonome, ku relievi i ashpër ka ndikuar drejtpërdrejt në formimin e strukturave fisnore, të normave zakonore dhe të një identiteti të veçantë malësor.
Në planin shoqëror, malet funksionojnë si një kornizë organizimi territorial dhe fisnor, ku çdo krahinë apo bajrak lidhet me një hapësirë të caktuar malore, duke krijuar një marrëdhënie të fortë midis territorit dhe përkatësisë. Kjo lidhje është e kodifikuar në mënyrë të tërthortë edhe në normat e Kanuni i Lekë Dukagjinit, ku territori, nderi dhe autonomia ndërthuren në një sistem të vetëm rregullash.
Në dimensionin simbolik, “malet” përfaqësojnë lirinë, qëndresën dhe identitetin kolektiv, duke u konceptuar si hapësira ku ruhen vlerat tradicionale dhe ku individi është pjesë e një komuniteti të lidhur fort me “lisin e gjakut” dhe “trungun familjar”. Kjo i jep maleve një funksion të dyfishtë: ato janë njëkohësisht mjedis fizik dhe konstrukt kulturor, që mishëron historinë, kujtesën dhe vetëdijen e përkatësisë së banorëve të Malësisë së Madhe.
Në analizë antropologjike, koncepti i maleve në këtë zonë mund të interpretohet si një formë e ndërveprimit midis mjedisit natyror dhe strukturave të afërsisë, ku relievi i thyer ka favorizuar ruajtjen e formave tradicionale të organizimit dhe të një autonomie relative kulturore në raport me qendrat urbane.
Emri si histori
Patronimet kolektive kanë edhe një dimension të fortë simbolik. Ato përfaqësojnë jo vetëm një lidhje gjaku, por edhe një sistem vlerash. Në shumë raste, emri lidhet me reputacionin e familjes, me nderin dhe me historinë e saj.
Kjo e bën patronimin një element të rëndësishëm në ndërtimin e identitetit personal. Ai nuk është vetëm një trashëgimi që merret pa zgjedhje, por edhe një përgjegjësi që kërkon të ruhet dhe të nderohet.
Në këtë kuptim, patronimet kolektive janë më shumë se një fenomen gjuhësor apo historik; ato janë një pjesë integrale e kulturës shqiptare.
Për shqiptarët që jetojnë jashtë vendit, patronimi kolektiv merr një dimension të ri. Ai bëhet një shenjë dalluese në një botë ku identitetet shpesh përzihen dhe riformësohen. Në këtë kuptim, emri është një mënyrë për të ruajtur një pjesë të vetes që nuk ndryshon.
Në komunitetet shqiptare në Shtetet e Bashkuara, Evropë apo gjetkë, mbiemrat shpesh mbeten një nga elementët më të qëndrueshëm të identitetit. Ata lidhen me historinë familjare dhe me rrënjët kulturore, duke krijuar një ndjenjë vazhdimësie në një botë që ndryshon me shpejtësi.
Në fund, patronimet kolektive mund të kuptohen si një urë midis së kaluarës dhe së tashmes. Ato lidhin individin me një histori më të madhe, duke e bërë emrin një element të gjallë të identitetit.
Tradita e recitimit të paraardhësve (gjenealogjisë)
Edith Durham ishte një nga vëzhgueset më të rëndësishme të jetës së shqiptarëve të Veriut në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Ajo udhëtoi shpesh në Malësi e Madhe dhe ka lënë shënime shumë të vlefshme për zakonet, fiset dhe traditat e malësorëve. Një nga gjërat që Durham e përmend shpesh është mënyra se si malësorët ruanin kujtesën e fisit përmes recitimit të brezave të paraardhësve. Kjo nuk ishte thjesht “kronikë familjare”, por një pjesë e rëndësishme e identitetit shoqëror.
Në këtë traditë:
• Njeriu duhej të dinte emrat e babait, gjyshit dhe shpesh shumë brezave më parë
• Gjenealogjia përdorej për të treguar përkatësinë fisnore (kush je dhe nga cili fis vjen)
• Ajo kishte rëndësi në martesë, nder, hakmarrje, dhe zgjidhje konfliktesh
• Shpesh recitohej në formë gojore, si një lloj “kujtesë e gjallë” e fisit
Durham vëren se kjo aftësi shihej si shenjë kulture dhe respekti për familjen. Një malësor që nuk dinte origjinën e tij të plotë, shihej si i paplotë në aspektin shoqëror.
Lidhja me Kanunin
Kjo traditë lidhet edhe me normat e vjetra zakonore të kodifikuara më vonë në Lekë Dukagjini, ku identiteti fisnor dhe prejardhja kishin rol kyç në organizimin shoqëror.
Në thelb, pra, ajo që përshkruan Edith Durham nuk është thjesht “recitim emrash”, por një sistem i tërë kujtese shoqërore ku:
• historia familjare = identitet
• gjenealogjia = provë sociale
• fjala e gojës = arkiv historik
Nëse do, mund të të sjell edhe shembuj konkretë si recitohej një varg gjenealogjie në Malësi, ose si ndryshonte kjo traditë nga fisi në fis
Identiteti malësor: “Jam i fisit të- X”, jo s’ e “kam si mbiemër” -X
Një malësor tradicional nuk prezantohej me mbiemër. Ai thoshte: “Jam i Hotit”, (shkurt Jam i Hot”), “Jam i Kelmendit”, “Jam i Grudës”. Kjo mënyrë identifikimi nuk ishte rastësore; ajo pasqyronte një botëkuptim ku individi nuk është qendra, por pjesë e një vazhdimësie.
Ky identitet ishte: më i qëndrueshëm se çdo dokument
më i fuqishëm se çdo regjistër
më i thellë se çdo mbiemër
Edhe sot, në shumë zona të Malësisë, kjo mënyrë identifikimi mbetet e gjallë. Mbiemri përdoret në dokumente, por fisi mbetet në ndërgjegje.
Në një botë ku shumë gjëra ndryshojnë me shpejtësi, patronimet mbeten një nga elementët më të qëndrueshëm të kulturës shqiptare. Ato janë një kujtesë se identiteti nuk është vetëm një çështje individuale, por edhe një trashëgimi kolektive që lidhet me historinë, kulturën dhe komunitetin.
Kështu, kur shqiptojmë një mbiemër, ne nuk themi vetëm një emër. Ne thërrasim një histori, një fis, një rrëfim që vazhdon të jetojë në kohë.