Liliana Pere/
Mitrush Kuteli, shkrimtar, ekonomist dhe intelektual përballë kohës.
Mitrush Kuteli është një nga figurat themelore të mendimit letrar shqiptar, ku letërsia nuk shërben si pasqyrë e thjeshtë e realitetit, por si mënyrë për ta zbërthyer atë nga brenda. Ai përfaqëson njeriun që jeton mes dy botëve: asaj të sistemit racional ekonomik dhe asaj të kujtesës poetike, ku jeta shndërrohet në rrëfim. Mitrush Kuteli ishte shkrimtar dhe ekonomist, jo politikan në kuptimin aktiv të fjalës.
Si shkrimtar, ai është një nga figurat themelore të prozës shqipe: tregimtar i fuqishëm, që solli një realizëm të ngjyrosur me elemente mitike dhe folklorike, duke e kthyer jetën e përditshme shqiptare në rrëfim me thellësi morale dhe filozofike. Si profesion, ai ishte ekonomist dhe financier i formuar akademikisht, me doktoraturë në shkencat bankare dhe monetare në Bukuresht (1934), dhe ka punuar në institucione bankare në Rumani dhe më pas në Shqipëri.
Në raport me politikën, Kuteli:
Nuk ishte politikan i karrierës por u përfshi indirekt në realitetin politik përmes punës në institucionet shtetërore financiare pas Luftës së Dytë Botërore
dhe më pas u godit nga sistemi politik i kohës, duke u arrestuar në vitin 1947 dhe u dënua si “armik i popullit”
Në veprën e tij, individi nuk qëndron i ndarë nga historia, por është i mbështjellë prej saj si nga një mjegull që nuk largohet kurrë plotësisht. Rëndësia e vepres se Kutelit qëndron në aftësinë për ta kthyer përditshmërinë në metaforë dhe fatin njerëzor në reflektim filozofik. Ai e sheh kohën jo si progres, por si kthim të vazhdueshëm të kujtesës, ku e shkuara vazhdon të formësojë të tashmen. Në këtë botë, fjala nuk është dekor, por dëshmi: ajo mban peshën e jetës së pathënë dhe të historive të vogla.
Ndikimi i tij është i thellë sepse i dha letërsisë shqiptare një mënyrë të re shikimi, ku miti dhe realiteti nuk ndahen, por bashkëjetojnë.
Te Kuteli, njeriu është një figurë e brishtë që mbijeton jo përmes fuqisë, por përmes kujtesës dhe tregimit.
Letërsia e tij ndërton një univers ku toka, njeriu dhe historia flasin me të njëjtën gjuhë të heshtur.
Kështu, ai mbetet një autor që e kthen rrëfimin në një formë të mendimit të thellë mbi ekzistencën.
Kuteli, një prej figurave më të thella dhe më të veçanta të kulturës shqiptare, ku fjala nuk shërben vetëm për të treguar ngjarje, por për të zbuluar shtresat e fshehta të jetës njerëzore. Në veprën e tij, realiteti nuk mbetet kurrë i thjeshtë: ai kthehet në kujtesë, në simbol dhe shpesh në një reflektim filozofik mbi fatin e njeriut të zakonshëm.
I lindur më 13 shtator 1907 në Pogradec, në një hapësirë ku natyra dhe heshtja krijojnë një ritëm të brendshëm meditimi, Kuteli u rrit me ndjesinë se rrëfimi është një mënyrë për të kuptuar botën.
Arsimin e mesëm e kreu në Selanik, në Shkollën Tregtare rumune (1921–1928), një mjedis ku përballja me gjuhë, kultura dhe disiplinë e formoi në një intelektual me horizont të gjerë.
Studimet e larta i përfundoi në Bukuresht, ku në vitin 1934 u doktorua në shkencat bankare dhe monetare me vlerësimin më të lartë. Ky formim i dyfishtë, ekonomik dhe kulturor, do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës: mes logjikës së sistemit dhe ndjeshmërisë së rrëfimit.
Në Rumani, ai shërbeu në administratën financiare dhe bankare, duke mbajtur detyra në Ministrinë e Financave dhe në institucione bankare të rëndësishme. Por përtej funksionit zyrtar, ai mbeti një vëzhgues i jetës shoqërore dhe i mënyrës se si ekonomia prek fatet individuale. Kjo përvojë e thelloi ndjesinë e tij për njeriun e zakonshëm, i cili më vonë do të bëhej qendra e letërsisë së tij.
Në vitin 1942 u kthye në Shqipëri, duke sjellë me vete një përvojë të gjerë profesionale dhe kulturore. Ai u përfshi në institucionet financiare të vendit, fillimisht pranë shoqërisë SASTEB dhe më pas si këshilltar për çështjet monetare pranë Bankës Kombëtare të Shqipërisë. Në vitet 1945–1946, si drejtues i lartë në Bankën e Shtetit Shqiptar, luajti rol në përpjekjet për stabilizimin financiar të vendit pas luftës.
Në këtë periudhë, mendimi i tij ekonomik nuk ishte thjesht teknik, por i lidhur me idenë e përgjegjësisë ndaj shoqërisë dhe ekuilibrit të jetës kolektive.
Në vitin 1947 u arrestua dhe u dënua me pesë vjet heqje lirie si “armik i popullit”. Ky moment shënon një ndërprerje të detyruar, por jo të heshtur, në jetën e tij intelektuale. Burgimi nuk e shuan zërin e tij të brendshëm; përkundrazi, e thellon reflektimin mbi njeriun, mbi padrejtësinë dhe mbi qëndrueshmërinë e shpirtit përballë kufizimit.
Pas lirimit në vitin 1949, iu kthye përkthimit dhe letërsisë, edhe pse për një kohë iu kufizua e drejta e botimit.
Kuteli përktheu autorë të mëdhenj si Gogol, Tolstoj, Turgenjev dhe Eminesku, duke sjellë në shqip një univers klasik që pasuroi jo vetëm gjuhën, por edhe mënyrën e të menduarit letrar në Shqipëri. Përkthimi për të nuk ishte thjesht transferim gjuhësor, por një akt kulturor, një mënyrë për të zgjeruar horizontin e lexuesit shqiptar.
Në krijimtarinë e tij origjinale, veprat si “Net shqiptare” (1938), “Ago Jakupi e të tjera rrëfime” (1943), “Sulm e lotë” (1943), “Havadan më havadan” (1944), “Kapllan aga i Shaban Shpatës” (1944), “Dashuria e berberit Artan” (1946), “Pylli i gështenjave” (1958), “Xinxifilua” (1962) dhe “Tregime të moçme shqiptare” (1965) ndërtojnë një botë ku realiteti i përditshëm merr ngjyrim të thellë emocional dhe simbolik. Personazhet e tij nuk janë vetëm figura letrare, por përfaqësime të një bote ku njeriu jeton mes traditës, kujtesës dhe fatit.
Pas vdekjes së tij u botuan edhe vëllime të tjera si “Tregime të zgjedhura” (1972), “Baltë nga kjo tokë” (1973) dhe “Në një cep të Ilirisë së poshtme” (1983), që dëshmojnë vazhdimësinë e një zëri që nuk u shua me kohën, por u thellua në kujtesën letrare shqiptare.
Mitrush Kuteli mbetet një autor ku fjala nuk është dekor, por mënyrë për të menduar njeriun dhe botën e tij. Në rrëfimin e tij, jeta nuk paraqitet si kronikë, por si përjetim i ngadalshëm, ku e zakonshmja fiton peshë dhe heshtja bëhet kuptim.
Mitrush Kuteli mund të lexohet si një botëkuptim i veçantë mbi njeriun shqiptar, ku realiteti nuk është kurrë i mbyllur në fakt, por gjithmonë i ndërthurur me kujtesën, gojëdhënën dhe përjetimin moral. Në themel të tij qëndron një vizion ciklik i jetës: koha nuk ecën vetëm përpara, por kthehet, përsëritet dhe sedimentohet në rrëfim.
Botëkuptimi i Kutelit është antropocentrik, por jo individualist.
Njeriu tek ai nuk ekziston i izoluar; ai është pjesë e një strukture të gjallë komunitare dhe natyrore. Fati i individit nuk shpjegohet vetëm me zgjedhje personale, por me një rend më të gjerë historik dhe moral, ku e kaluara ushtron peshë të vazhdueshme mbi të tashmen. Kjo e afron me një mendësi arkaike, por të filtruar përmes vetëdijes moderne.
Stili i tij është një realizëm i përthyer: në sipërfaqe duket i thjeshtë, por në thelb është shumë-shtresor. Ai ndërton një gjuhë që lidhet fort me oralitetin shqiptar, duke e kthyer tregimin në një akt të gjallë rrëfimi, jo në një strukturë të ftohtë letrare. Kjo i jep prozës së tij një ritëm të brendshëm, ku fjalia nuk synon vetëm të informojë, por të evokojë një botë të tërë kulturore.
Në plan filozofik, Kuteli nuk operon me abstraksione, por me përvoja të kondensuara në figurë dhe episod. E vërteta për të nuk është koncept, por kujtesë e jetuar. Prandaj realiteti i tij është gjithmonë i ndërmjetësuar nga narracioni: ajo që ndodh, merr kuptim vetëm kur tregohet. Në këtë sens, rrëfimi bëhet formë e dijes.
Një tjetër element thelbësor është etika e tij e nënkuptuar. Kuteli nuk predikon, por sugjeron një moral të heshtur: dinjiteti i njeriut qëndron në durimin, në kujtesën dhe në aftësinë për të mos u shkëputur nga rrënja. Edhe kur realiteti është i ashpër, figura e tij letrare nuk bie në nihilizëm, por ruan një humanizëm të përmbajtur.
Në këtë kuptim, Kuteli është një autor i ndërmjetëm mes traditës dhe modernitetit: ai ruan strukturën mitike të mendimit popullor, por e organizon atë me vetëdije moderne letrare. Kjo ndërthurje e bën veprën e tij jo thjesht përshkruese të botës shqiptare, por interpretuese të saj.