Nga Rafael Floqi/
Në vitin 1919, në përfundim të “Luftës së Madhe”, udhëheqësit botërorë u mblodhën në Konferencën e Paqes në Paris. Në krye të agjendës së tyre ishte përcaktimi i kufijve politikë të Evropës pas luftës. Në Ballkan, fqinjët e Shqipërisë komplotonin për të ndarë territoret e saj mes tyre.
Në atë kohë Dako shkroi , “Shqipëria: Çelësi Kryesor i Lindjes së Afërt”, doli nga shtypi në vitin 1919. Ai rrëfen historinë e Shqipërisë dhe mbron të drejtën e saj për shtetësi kombëtare. Me synimin për të ndikuar te vendimmarrësit në Paris, qindra kopje u dërguan në Francë dhe iu shpërndanë delegatëve ndërkombëtarë, përfshirë presidentin amerikan Woodrow Wilson.
Wilson më vonë hodhi poshtë të gjitha përpjekjet për copëtimin e Shqipërisë, një akt miqësie që shqiptarët e kujtojnë ende sot me mirënjohje.
Kristo Dako, Charles Crane dhe Mbrojtja e Shqipërisë në Paris
Kristo Dako (1876–1941) lindi në Korçë dhe në moshën dymbëdhjetëvjeçare u shpërngul në Bukuresht. Më vonë studioi matematikë në Universitetin e Bukureshtit, ku u përfshi aktivisht në lëvizjen kombëtare shqiptare. Shoqëria patriotike ku ai vepronte kishte si synim çlirimin e Shqipërisë nga Perandoria Osmane dhe mbrojtjen e shqiptarëve nga ndikimi i kishës greke. Një nga figurat më të rëndësishme që ndikoi në jetën e tij ishte Sevasti Qiriazi, pionierja e arsimit të vajzave shqiptare dhe drejtoreshë e Shkollës Shqipe të Vajzave në Korçë. Në vitin 1905 ajo udhëtoi në Bukuresht për të kërkuar ndihmën e Dakos në hartimin e teksteve shqipe të matematikës dhe algjebrës. Bashkëpunimi i tyre u kthye shpejt në një lidhje të thellë shpirtërore dhe kombëtare.
Në vitin 1907 Kristo Dako shkoi në Shtetet e Bashkuara për studime teologjike në Oberlin College. Sponsorët amerikanë e konsideronin një nga shqiptarët më inteligjentë dhe më të përkushtuar të kohës. Megjithatë, në vitin 1909 ai ndërpreu studimet dhe u kthye në Ballkan për t’u angazhuar në çështjen kombëtare shqiptare. Në vitin 1910 Dako u arrestua nga autoritetet osmane për një artikull ku denonconte mizoritë turke ndaj shqiptarëve. Pas lirimit, ai u martua me Sevasti Qiriazin dhe vazhdoi punën për arsimin dhe ndërgjegjësimin kombëtar.
Takimi Historik me Charles Crane
Në maj të vitit 1911, një vizitor i papritur mbërriti në shtëpinë e Dakos në Manastir: milioneri amerikan dhe filantropi Charles Richard Crane. Crane ishte mik i ngushtë i Woodrow Wilsonit, i cili në atë kohë ishte guvernator i New Jersey-t dhe më vonë do të bëhej president i SHBA-së. I interesuar për Ballkanin dhe Lindjen e Afërt, Crane dëshironte të kuptonte më mirë çështjen shqiptare. Ai kishte dëgjuar për Dakon dhe Sevastinë nga profesorë amerikanë të lidhur me shkollën e vajzave në Korçë dhe vendosi t’i takonte personalisht. Takimi mes tyre krijoi menjëherë një miqësi të fortë. Më pas, Crane dhe Dako ndërmorën një udhëtim të gjatë nëpër Shqipëri: Resnjë, Ohër, Elbasan, Tiranë, Krujë, Durrës dhe Shkodër. Ata panë nga afër varfërinë ekstreme, represionin osman dhe gjendjen dramatike të shqiptarëve.
Gjatë këtij udhëtimi, Dako u arrestua përsëri në Shkodër, ndërsa Crane protestoi me zemërim ndaj autoriteteve osmane. Ky udhëtim ndikoi thellësisht te Crane, i cili u kthye në një nga mbrojtësit më të fuqishëm amerikanë të Shqipërisë. Pas kthimit në SHBA, Crane financoi shkollimin e studentëve shqiptarë dhe filloi të përdorte ndikimin e tij politik në favor të çështjes shqiptare.
Charles Richard Crane ishte një nga amerikanët më të rëndësishëm që mbështeti çështjen shqiptare në fillim të shekullit XX. Udhëtimi i tij në Shqipëri në pranverën e vitit 1911 ndodhi në një moment kritik, kur shqiptarët kishin nisur kryengritjen kundër Perandorisë Osmane.
Sipas kujtimeve të vetë Crane dhe raportimeve të kohës, autoritetet osmane u përpoqën ta bindnin të mos hynte në Shqipëri, sepse vendi ishte në revoltë të hapur. Megjithatë, ai vazhdoi udhëtimin dhe takoi figura të rëndësishme shqiptare në Manastir dhe Ohër. Në raportet e tij ai përshkroi gjendjen si “të padurueshme”, duke folur për djegie fshatrash, vrasje dhe mijëra refugjatë shqiptarë që po iknin drejt Malit të Zi.
Vizita e Crane pati rëndësi të madhe ndërkombëtare, sepse ishte një nga dëshmitë e para amerikane mbi represionin osman ndaj shqiptarëve. Deklaratat e tij në shtypin amerikan dhe europian ndihmuan që opinioni publik perëndimor të kuptonte më mirë dramën shqiptare.
“Zoti Charles R. Crane mbërriti në Manastir më 27 maj 1911 me qëllim që të vizitonte Shqipërinë, megjithëse vendi ndodhej në kulmin e kryengritjes kundër regjimit xhonturk. Gjatë qëndrimit në Manastir, zoti Crane vizitoi konsullatat dhe zhvilloi takim me guvernatorin e vilajetit. Ky i fundit u përpoq me çdo mënyrë ta bindte Crane të hiqte dorë nga udhëtimi, pasi nuk dëshironte që një personalitet kaq i njohur të shihte gjendjen e mjerueshme të vendit.
Ndër udhëheqësit shqiptarë që zoti Crane takoi në Manastir ishin Fehim Bej Zavalanin, udhëheqësin e Partisë Demokratike; zoti Gjergj Qiriazi, përfaqësues i Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj; si dhe Izet Bej Zavalanin, përfaqësues i Lidhjes Kombëtare Shqiptare.
Më 30 maj, zoti Crane, i shoqëruar nga Kristo Dako dhe i eskortuar nga një gardë nderi prej njëzet e katër suvarinjsh të vënë në dispozicion nga guvernatori i vilajetit, u nis pёr udhë në orën tetë të mëngjesit.
Pasi kaluan malet e Diavatit, grupi ndaloi në Resnjë, ku zoti Crane vizitoi Njazi Beun, një nga dy heronjtë e Revolucionit Turk të vitit 1908. Ky i fundit ia ktheu menjëherë vizitën në hanin ku Crane kishte ndaluar për drekë.
Pasdite, grupi vazhdoi udhëtimin dhe në mbrëmje hyri në qytetin e Ohrit, të vendosur në brigjet veriore të liqenit me të njëjtin emër. Mbërritja e tij shkaktoi një sensacion të madh, sidomos sepse vetëm pak muaj më parë shoqëruesi i tij, Kristo Dako, kishte kaluar në të njëjtin vend i arrestuar dhe me zinxhirë.
Zoti Crane u prit nga prijësi vendas Hamdi Beu, ku shumë personalitete të qytetit erdhën për ta përshëndetur dhe iu lutën të përdorte ndikimin e tij për t’i dhënë fund shtypjes turke. Ndër vizitorët ndodhej edhe baroni Bornemiza, konsulli austriak i Manastirit, i cili gjendej rastësisht në qytet. Të nesërmen në mëngjes, para nisjes, kajmekami e vizitoi Crane dhe i uroi rrugë të mbarë. Irfan Beu, nipi i Iliaz Pashë Dibrës, udhëheqës i kryengritjes shqiptare të viteve 1878–1881, i ofroi zotit Crane kalin e tij për të vazhduar udhëtimin nëpër Shqipëri, pasi Ohri shënonte fundin e rrugës së karrocave.
Mbrëmjen pasuese grupi e kaloi në një han të vogël në Kukës. Të nesërmen, para nisjes, zoti Crane vizitoi Shkëmbinjtë e Skënderbeut, aty ku heroi shqiptar i shekullit XV kishte mundur ushtritë e fuqishme të sulltanëve osmanë. Në mesditë grupi mbërriti te Ura e Haxhi Beqarit mbi lumin Shkumbin, dy orë larg Elbasanit, qytetit më të rëndësishëm të Shqipërisë së Mesme. Turma të mëdha njerëzish dolën për ta pritur vizitorin e shquar, duke qëlluar me pushkë në shenjë nderimi dhe duke i rezervuar një pritje tepër të ngrohtë.
Në Elbasan u organizuan bankete për nder të zotit Crane nga Dervish Beu, Aqif Pasha dhe Shefqet Beu, figura të njohura të qytetit. Para largimit nga Elbasani, Kristo Dako e ndjeu për detyrë ta informonte zotin Crane se ekzistonin dy rrugë drejt Tiranës: njëra më e lehtë dhe tjetra përmes maleve të Krrabës. Zoti Crane zgjodhi rrugën malore, duke thënë se kishte parë mjaftueshëm rrugë të mira dhe dëshironte të njihte edhe ato të vështirat. Për nëntë orë grupi u ngjit nëpër male të thepisura dhe në pjesën më të madhe të kohës u detyruan të ecnin në këmbë, pasi kalërimi ishte i pamundur.
Pas një udhëtimi prej tetëmbëdhjetë orësh, ata mbërritën në Tiranë, ku zoti Crane u prit nga Fuat Bej Toptani, pasardhës i një prej familjeve më të vjetra të vendit. Fuat Beu, i bindur se Crane do të interesohej të shihte një shtëpi të vërtetë shqiptare, e shoqëroi nëpër kullën e tij. Çdo dhomë përmbante objekte antike dhe tradicionale: armë të varura në mure, qilima, sixhade, divane dhe orendi karakteristike shqiptare.
Kur zoti Crane hyri në dhomën e gjumit, ai ndaloi për disa minuta për të admiruar çarçafët e mëndafshtë, jastëkët e mëndafshtë dhe këmishën e natës prej mëndafshi, të gjitha të punuara me dorë në Tiranë, qytet i njohur për tezgjahët e tij të mëndafshit. Gjatë qëndrimit atje, guvernatori i qytetit, Hysen Bej Vrioni, djali i Aziz Pashë Vrionit të Beratit, të cilin Crane e kishte njohur më parë në Stamboll, e vizitoi dhe u përpoq sërish ta bindte të hiqte dorë nga pjesa tjetër e udhëtimit, duke argumentuar se rajoni ndodhej në revoltë të hapur dhe vizita ishte e rrezikshme.
Megjithatë, Crane refuzoi dhe të nesërmen vazhdoi drejt Krujës, kryeqytetit të heroit legjendar shqiptar dhe mbrojtësit të krishterimit në Mesjetë, Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Ndërsa në mendjet e vizitorëve kalonin si pamje filmike heroizmat e Skënderbeut, papritur u dëgjuan të shtëna armësh. Pak më vonë ata u njoftuan se kryengritësit shqiptarë kishin zmbrapsur trupat osmane dhe kishin marrë Lezhën, qytetin ku prehej Skënderbeu, duke u përgatitur për përparime të tjera. Për këtë arsye grupi u nis menjëherë drejt Shkodrës, qytetit më të rëndësishëm të Shqipërisë Veriore, i cili për shkak të kryengritjes ndodhej nën gjendje të jashtëzakonshme.
Sapo hynë në qytet, librat dhe materialet e tyre u konfiskuan. Të nesërmen në mëngjes zbuluan se hoteli i tyre ruhej nga ushtarë. Kristo Dako u thirr para valiut. Zoti Crane refuzoi ta linte të paraqitej vetëm dhe të dy u paraqitën bashkë.
Dako u burgos nën akuzën se kishte sjellë këtë milioner amerikan në Shqipëri për të nxitur shqiptarët në kryengritje kundër Perandorisë Osmane dhe për t’i ndihmuar materialisht. Crane protestoi ashpër dhe deklaroi se nuk do të largohej nga qyteti pa u liruar Kristo Dako. Njëkohësisht ai dërgoi telegram në Stamboll duke kërkuar lirimin e menjëhershëm të Dakos.
Ky arrestim rezultoi fatmbarë, sepse i dha Crane më shumë kohë për të parë nga afër mjerimin e popullsisë dhe gjendjen tragjike të refugjatëve shqiptarë në Podgoricë.
Shkrimtarja dhe udhëtarja britanike Edith Durham, duke përshkruar vizitën e Crane në Podgoricë, shkruante: “Në vapën përvëluese të mesditës, ndërsa po përpiqesha të pushoja nën një peshqir të lagur nga lodhja e skajshme, dëgjova trokitjet e zakonshme në derë.
‘Një zotëri kërkon t’ju takojë!’ ‘I thoni të largohet!’
Pas pak trokitjet filluan sërish.
‘Është një anglez dhe këmbëngul t’ju takojë menjëherë.’ ‘Thuajini se është e pamundur!’ Mendova se ishte një tjetër gazetar dhe isha lodhur prej tyre. Por trokitjet vazhduan.
‘Karta e zotërisë — dhe ai nuk mund të presë!’
Gjumi ishte bërë i pamundur. Zbrita poshtë me mundim dhe nën hijen e manave të bardhë gjeta një burrë të gjatë që kërkonte ndjesë për shqetësimin. Ai ishte Charles R. Crane nga Çikago. Më shpjegoi se dëshironte të shihte gjendjen e refugjatëve dhe se në Stamboll i kishin sugjeruar të kërkonte ndihmën time. Ai do të largohej të nesërmen herët, ndaj vizita duhej bërë menjëherë. Mallkova fatin tim, por nuk mund të humbisja një mundësi të tillë.
Vesha opingat dhe e shoqërova nga një shpellë në tjetrën përgjatë brigjeve të lumit. Ai mbeti krejtësisht i qetë. E pyeta nëse kishte parë mjaftueshëm. Ai u përgjigj se po.
U kthyem dhe unë ndihesha e dërrmuar, duke menduar se gjithçka kishte qenë e kotë. Por errësira është më e madhe para agimit. Kur po e përcillja të nesërmen, ai më tha se i vinte keq që nuk kishte më shumë për të dhënë dhe më vendosi në dorë një qese të vogël.
Vetëm kur u ktheva në dhomë e hapa dhe mbeta e shtangur: brenda kishte afro tetëdhjetë sterlina ar. Ishte një mrekulli. Tani mund të ndihmoheshin shumë njerëz.
Menjëherë mora një mesazh urgjent nga Trieshi ku më lajmëronin se gjendja ishte bërë edhe më tragjike dhe më luteshin të shkoja me ndihma. Bleva menjëherë dyqind kilogramë bukë, i ngarkova mbi dy kuaj barre dhe u nisa duke mbajtur në xhep afro dyzet sterlina në monedha të vogla. Mbërrita vonë dhe pata kohë vetëm të shpërndaja bukë në shtëpitë më pranë.
Në mesnatë trokitje të forta më zgjuan përsëri. Më thanë se kishte ardhur një telegram me linjën ushtarake. Ishte nga zoti Crane, i cili më njoftonte se kishte depozituar dhjetë mijë korona në Bankën e Podgoricës për ndihmat ndaj refugjatëve.
M’u duk e pabesueshme.
Nuk do të habitesha më shumë sikur qielli të kishte nisur të binte ar. Dhe kjo nuk ishte fundi i bujarisë së zotit Crane. Që nga ajo ditë ai vazhdoi të dërgonte ndihma shumë bujare dhe shumë njerëz i detyroheshin atij për ushqim, strehim dhe veshmbathje.”
Pas nëntë ditësh burgimi, Kristo Dako u lirua si rezultat i protestës së Crane drejtuar Stambollit dhe më pas u nis drejt Cetinës për t’u ribashkuar me grupin. Atje Crane takoi Ismail Qemal Bej Vlorën, Sokol Bacin, Luigj Gurakuqin dhe anëtarë të tjerë të komitetit revolucionar shqiptar, të cilët iu lutën me ngulm të mbështeste çështjen shqiptare.
Ata theksuan se ai ishte i vetmi personalitet i huaj që kishte parë me sytë e tij gjendjen e mjerueshme të Shqipërisë dhe brutalitetin e regjimit xhonturk.
Disa ditë më vonë Crane mbërriti në Vjenë, prej nga publikoi një deklaratë mbi gjendjen katastrofike që kishte parë në Shqipëri.
Në thelb deklarata e tij thoshte: “Nën mbulesën e një amnistie dhe armëpushimi të rremë, trupat turke po shkatërrojnë sistematikisht çdo banesë, çdo të mbjellë dhe çdo mjet jetese në krahinat e malësorëve shqiptarë. Shkatërrimi vazhdon pa mëshirë dhe askush nuk kursehet.
Pleqtë, gratë dhe fëmijët që nuk kanë mundur të arratisen drejt Malit të Zi masakrohen, ndërsa gratë dhunohen para se të vriten. Në këto çaste qindra gra dhe fëmijë ndodhen të rrethuar nga trupat dhe arratisja e tyre konsiderohet e pamundur.”
Kjo deklaratë shkaktoi jehonë të madhe në opinionin publik ndërkombëtar dhe ngjalli zemërim të thellë.
Më 27 qershor 1911, Ambasada Turke në Londër, duke kuptuar ndikimin e raportit të Crane, i dërgoi gazetës The Times një deklaratë kundërshtuese duke mohuar akuzat ndaj ushtrisë osmane. Megjithatë, pak ditë më vonë, znj. Edith Durham, gazetari italian Zoli i gazetës Il Secolo dhe një grup korrespondentësh të huaj të shoqëruar nga Baroni Sint Yoost de Kruyff, president i Shoqatës së Shtypit të Huaj në Kostandinopojë, konfirmuan raportin e Crane pas vizitës së tyre në Podgoricë. Si pasojë, Turgut Shefqet Pasha, komandanti i forcave osmane në Shqipëri, u detyrua të japë dorëheqjen.
***
Gjatë këtij udhëtimi Crane krijoi lidhje të forta me familjen Sevasti Qiriazi dhe Kristo Dakon. Ai mbështeti shkollat shqiptare dhe më vonë përdori ndikimin e tij politik në Washington për të mbrojtur interesat shqiptare gjatë Konferencës së Paqes në Paris pas Luftës së Parë Botërore.
Më vonë, si mik i afërt i Presidentit Woodrow Wilson, Crane luajti rol të rëndësishëm në sensibilizimin e administratës amerikane për çështjen shqiptare. Kjo lidhje do të ndikonte indirekt edhe në mbështetjen që Wilson dha për ruajtjen e pavarësisë së Shqipërisë në periudhën pas Luftës së Parë Botërore.
Një dokument shumë i rëndësishëm për këtë udhëtim ruhet në arkivat e Columbia University Libraries, ku gjendet “Diary of visit to Albania, 27 May to 15 June 1911.