Paulin Zefi/

Statuja monumentale e Mbretëreshës Teuta ndërthur figurën mbretërore me simbolikën ilire dhe elemente të frymëzuara nga trashëgimia arkeologjike e trevave ku ajo ka patur bërthamën e shtetit të saj. Prosopografia e Mbretëreshës, veçanërisht portreti i fytyrës, paraqet një grua të re, me tipare harmonike dhe bukuri të theksuar. Fytyra është trajtuar me linja të buta e të ekuilibruara, duke ndërthurur delikatesën femërore me një shprehje të qetë, të sigurt, dinjitoze dhe shumë autoritare. Kurora mbi kokë përforcon statusin e saj mbretëror dhe identitetin e figurës si sunduese, duke e vendosur portretin e Teutës në qendër të kompozimit monumental. Ajo nuk shërben vetëm si shenjë e pushtetit, por edhe si element vizual që e dallon figurën e mbretëreshës dhe i jep asaj një prani solemne e autoritare.

Parzmorja bashkon funksionin luftarak me atë ceremonial, duke shprehur fuqinë ushtarake dhe autoritetin mbretëror. Ndërsa brezi i gjerë dekorativ, së bashku me motivet rrethore, rozetat, relievet dhe format gjeometrike, është frymëzuar nga repertori ornamental i objekteve metalike prej bronzi dhe argjendi, të zbuluara në Tumat ilire të Shqipërisë Veriperëndimore dhe në pjesën shqiptare të Malit të Zi. Pelerina e gjatë dhe e valëzuar, që zbret në mënyrë të lirshme përgjatë trupit, krijon një kontrast të fuqishëm me karakterin e fortë të armaturës. Lëvizja e saj e trajtuar në mënyrë dinamike i jep statujës ndjesinë e një figure në ecje dhe e lidh siluetën mbretërore me hapësirën përreth.

Në të njëjtën kohë, pelerina e zgjeron vizualisht figurën dhe i jep monumentit një karakter solemn, monumental dhe ceremonial. Në dorën e majtë, mburoja ilire simbolizon mbrojtjen dhe fuqinë e Mbretërisë Ilire të Ardianëve, e cila në vitin 230 p.K., nën Teutën, kur arriti kulmin e fuqisë, shtrihej nga lumi Neretva në Veri dhe deri në Gjirin e Korintit në Jug. Dekori i mburojës me rrathë koncentrikë e radialë krijon një kompozim që evokon perëndinë kryesore ilire, diellin, dhe rrezatimin e tij, duke e shndërruar mburojën në një simbol të forcës, dritës dhe qëndrueshmërisë. Në dorën e djathtë, heshta ngrihet vertikalisht si shenjë e autoritetit dhe vendosmërisë, ndërsa gjarpri i mbështjellë rreth saj, që në vlerësimin tim është elementi më madhështor, përfaqëson totemin ilir dhe lidhjen me botën simbolike e mitike të lashtësisë (sot, Ora e shtëpisë). Në tërësinë e saj, statuja e paraqet Mbretëreshën Teuta si një figurë të fuqishme mbretërore, ku armët, veshja, ornamentika dhe atributet simbolike bashkohen në një gjuhë të vetme artistike. Çdo element kontribuon në ndërtimin e një imazhi monumental që synon të evokojë pushtetin, autoritetin, identitetin dhe kujtesën historike të Mbretërisë Ilire të Ardianëve.

*Kjo kryevepër artistike përfaqëson një simbol të

jashtëzakonshëm të së kaluarës sonë të lavdishme dhe që do të shërbejë si një pikë shumë e rëndësishme referimi për të ardhmen…

Tani e kanë rradhën: Bardhyli, Grabosi I, Aleksandri i Madh, Kleiti, Glauku, Pirro, Longari, Bato I, Monuni, Mytili, Agroni, Skerdilaidi, Pleurati II dhe Genti….

*Iniciatori: Marin Mema;

*Skulptori: Julian Muçollari;

*Personi që e solli në Lezhë: Paulin Zefi,

*Personi që përzgjodhi vendndodhjen: Pjerin Ndreu;

*Konsulent shkencor: Neritan Ceka;

*Financimi i statujës: Shqiptarët e zakonshëm, të cilët ju pergjigjën nismës së Marinit për mbledhjen e fondit;

*Financimi i piedestalit dhe rehabilitimi i hapësirës: Bashkia Lezhë.

*Përshkrimi teknik:

Lartësia totale e monumentit: 8.70 m: 3.25 m i përkasin piedestalit dhe 5.45 m është statuja prej bronzi.

Pesha: 1.270 kg.

Përbërja e materialit: 85% bakër (Cu), 5% kallaj (Sn), 5% zink (Zn) dhe 5% plumb (Pb). Ky është një aliazh i përzgjedhur për të krijuar një sipërfaqe të qëndrueshme, me karakteristikë të veçantë estetike dhe patinim të kontrolluar.

Ngjyra: Statuja është trajtuar me një ton patine të gjelbër-blu (verdigris), të ngjashëm me ngjyrimin karakteristik të Statujës së Lirisë në New York City, duke synuar një pamje elegante, monumentale dhe të harmonizuar me mjedisin panoramik të “Rânës së Hèdhun”, në Shëngjin .

Prof.dr. Pal Nikolli/

Ky studim analizon të dhënat e një statistike osmane të viteve 1908–1909 mbi përbërjen e popullsisë në tri qendra me rëndësi të veçantë për gjeografinë historike shqiptare në hapësirën e sotme të Malit të Zi: Tuzi, Gucia dhe Rozhaja. Sipas materialit të identifikuar si Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, i kataloguar nga Genealogical Society of Utah në FHL microfilm 1915256, Item 4, tri qendrat kishin gjithsej 37 186 banorë, prej të cilëve 32 584 shqiptarë, 4 246 serbë dhe 356 banorë të kategorive të tjera.

Analiza tregon se shqiptarët përbënin rreth 87,6% të popullsisë së përgjithshme të këtyre tri qendrave. Në Tuz statistika jep një përbërje prej 100% shqiptarë, ndërsa në Guci dhe Rozhajë shqiptarët përbënin respektivisht rreth 82,0% dhe 86,1% të popullsisë. Këto të dhëna paraqesin një dokument me rëndësi për rindërtimin e gjeografisë historike të popullsisë shqiptare në fillim të shekullit XX, ndonëse interpretimi shkencor duhet të marrë parasysh metodologjinë e statistikës osmane dhe nevojën për verifikim të drejtpërdrejtë të faksimiles origjinale.

Fjalë kyçe: shqiptarët, Mali i Zi, Tuzi, Gucia, Rozhaja, statistika osmane, 1908–1909, demografi historike, gjeografi historike, përkatësi etnike.

1. Hyrje

Në studimet mbi historinë dhe gjeografinë e popullsisë shqiptare në Ballkan, burimet statistikore të fundit të Perandorisë Osmane kanë një rëndësi të veçantë. Ato mundësojnë që, përtej përshkrimeve historike dhe hartave etnografike, të shqyrtohet edhe struktura numerike e popullsisë në një periudhë të caktuar.

Vitet 1908–1909 janë veçanërisht të rëndësishme. Ato i përkasin një periudhe të vonë të administrimit osman dhe menjëherë përpara ndryshimeve të mëdha politike, ushtarake dhe territoriale që do të përfshinin Ballkanin në vitet pasuese.

Në këtë kontekst, të dhënat për Tuzin, Gucinë dhe Rozhajën kanë interes të veçantë. Ato nuk janë thjesht shifra demografike. Të vendosura në hapësirën gjeografike të Malësisë dhe të zonave kufitare shqiptaro – malazeze, ato ndihmojnë në analizën e shpërndarjes territoriale të popullsisë shqiptare, madhësisë së saj dhe raportit me komunitetet e tjera.

Qëllimi i këtij studimi është të analizojë në mënyrë të integruar të dhënat e paraqitura në statistikën osmane, duke përdorur tregues demografikë, përqindje, raporte numerike dhe krahasime territoriale.

2. Burimi dhe problemi metodologjik.

Burimi i përdorur në këtë analizë identifikohet si:

Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, material i kataloguar nga Genealogical Society of Utah, FHL microfilm 1915256, Item 4.

Ky identifikim bibliografik është me rëndësi sepse e ndan burimin primar nga transkriptimet apo ripublikimet e mëvonshme në internet.

Për një studim akademik duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet:

1. faksimiles së dokumentit origjinal;

2. transkriptimit të statistikës;

3. përllogaritjeve statistikore të autorit;

4. interpretimeve historiko-gjeografike.

Ky dallim është i domosdoshëm sidomos për Rozhajën, ku në transkriptime të ndryshme qarkullojnë shifrat 15 031 dhe 15 032 shqiptarë.

Prandaj, për botimin përfundimtar akademik rekomandohet që shifra të verifikohet drejtpërdrejt në faksimilen origjinale të FHL microfilm 1915256, Item 4. Në analizën e mëposhtme përdoret shifra 15 032, sepse kjo është shifra e materialit të dhënë për analizë.

3. Të dhënat statistikore

Tabela e konsoliduar paraqitet bashkëngjitur.

Përqindjet në tabelën bashkëngjitur janë llogaritur mbi numrat absolutë:

% shqiptarë = numri i shqiptarëve / popullsia gjithsej × 100.

Kështu:

Tuzi: 7 647 / 7 647 × 100 = 100,0%

Gucia: 9 905 / 12 073 × 100 ≈ 82,0%

Rozhaja: 15 032 / 17 466 × 100 ≈ 86,1%

Tri qendrat: 32 584 / 37 186 × 100 ≈ 87,6%

4. Tuzi: homogjenitet i plotë shqiptar sipas statistikës.

Rasti i Tuzit është më i veçanti nga pikëpamja statistikore.

Sipas të dhënave, Tuzi kishte:

7 647 banorë → 7 647 shqiptarë → 100%.

Pra, në tabelën e statistikës nuk paraqitet asnjë banor serb apo i kategorive të tjera.

Kjo e dhënë e konfirmuar nga faksimilja origjinale, përbën një tregues jashtëzakonisht të rëndësishëm për strukturën demografike të Tuzit në vitet 1908–1909.

Nga perspektiva e gjeografisë historike, Tuzi duhet analizuar brenda hapësirës më të gjerë të Malësisë, ku popullsia shqiptare kishte një shtrirje të konsoliduar historike.

Rëndësia e kësaj qendre nuk lidhet vetëm me numrin e banorëve, por me faktin se ajo përfaqëson një njësi me dominim absolut të një grupi etnik sipas burimit statistikor.

5. Gucia: shumicë shqiptare mbi katër të pestat e popullsisë.

Gucia kishte gjithsej:

12 073 banorë.

Struktura ishte:

9 905 shqiptarë;

1 812 serbë;

356 të tjerë.

Shqiptarët përbënin:

9 905 / 12 073 × 100 ≈ 82,0%.

Kjo do të thotë se më shumë se katër në çdo pesë banorë të Gucisë, sipas kësaj statistike, ishin shqiptarë.

Diferenca absolute midis shqiptarëve dhe serbëve ishte:

9 905 − 1 812 = 8 093 banorë.

Pra, shqiptarët ishin rreth 5,47 herë më të shumtë se serbët.

Kjo është një karakteristikë demografike shumë e rëndësishme: Gucia nuk ishte thjesht një qendër me shumicë shqiptare, por një qendër ku shumica shqiptare ishte shumë e theksuar numerikisht.

6. Rozhaja: qendra me numrin më të madh absolut të shqiptarëve.

Rozhaja paraqet një tjetër rast të rëndësishëm.

Popullsia e përgjithshme ishte:

17 466 banorë.

Prej tyre:

15 032 shqiptarë

2 434 serbë

Shqiptarët përbënin:

15 032 / 17 466 × 100 ≈ 86,1%.

Pra, rreth 86 nga çdo 100 banorë ishin shqiptarë.

Në numër absolut, Rozhaja kishte numrin më të madh të shqiptarëve ndër tri qendrat:

15 032 shqiptarë.

Diferenca midis shqiptarëve dhe serbëve ishte:

15 032 − 2 434 = 12 598 banorë.

Raporti shqiptarë/serbë ishte rreth:

15 032 / 2 434 ≈ 6,17.

Kjo do të thotë se për çdo një banor serb të regjistruar në këtë kategori statistikore kishte rreth 6,2 shqiptarë.

7. Krahasimi demografik.

Tre qendrat kanë një renditje interesante sipas madhësisë së popullsisë:

1. Rozhaja – 17 466 banorë

2. Gucia – 12 073 banorë

3. Tuzi – 7 647 banorë

Por në numrin absolut të shqiptarëve renditja është:

1. Rozhaja – 15 032

2. Gucia – 9 905

3. Tuzi – 7 647

Ndërsa sipas përqindjes shqiptare:

1. Tuzi – 100,0%

2. Rozhaja – 86,1%

3. Gucia – 82,0%

Kjo tregon se madhësia e popullsisë dhe pesha relative e shqiptarëve nuk janë të njëjta gjë.

Tuzi është më i vogli nga tri qendrat në numër total, por ka përqindjen më të lartë shqiptare. Rozhaja është qendra më e madhe dhe njëkohësisht ka numrin më të madh absolut të shqiptarëve.

8. Agregimi statistikor i tri qendrave.

Nëse tri qendrat merren së bashku, rezultati është:

37 186 banorë gjithsej.

Prej tyre:

32 584 shqiptarë

4 246 serbë

356 të tjerë

Struktura përfundimtare është:

shqiptarë: 87,6%

serbë: 11,4%

të tjerë: rreth 1,0%

Kështu, sipas këtyre të dhënave, shqiptarët ishin rreth 7,7 herë më të shumtë se serbët në agregatin e tri qendrave.

Ky është një rezultat i rëndësishëm statistikor, por duhet interpretuar me kujdes: 87,6% nuk është përqindja e shqiptarëve në të gjithë territorin e sotëm të Malit të Zi. Ajo është vetëm përqindja e shqiptarëve brenda tri njësive të përfshira në këtë tabelë.

9. Kontributi i secilës qendër në popullsinë shqiptare të agreguar.

Nga 32 584 shqiptarët e regjistruar në tri qendrat:

Rozhaja kontribuonte me rreth 46,1%;

Gucia me rreth 30,4%;

Tuzi me rreth 23,5%.

Pra, pothuajse gjysma e shqiptarëve të këtij agregati gjendej në Rozhajë.

Nga ana tjetër, në totalin e 37 186 banorëve të tri qendrave:

Rozhaja përbënte rreth 47,0%;

Gucia rreth 32,5%;

Tuzi rreth 20,6%.

Këto tregues ndihmojnë në kuptimin e peshës relative të secilës qendër në strukturën demografike të zonës së analizuar.

10. Interpretimi gjeografik.

Të dhënat statistikore marrin kuptim më të plotë kur vendosen në hapësirë.

Tuzi, Gucia dhe Rozhaja nuk përbëjnë tri pika të rastësishme në hartë. Ato lidhen me hapësira historike të Malësisë dhe të zonave kufitare shqiptare, ku relievi malor, luginat, rrugët tradicionale dhe marrëdhëniet ekonomike e shoqërore kanë ndikuar në formimin e vendbanimeve.

Kjo e bën statistikën veçanërisht të vlefshme për gjeografinë historike, sepse ajo mund të kombinohet me:

hartat etnografike të periudhës;

hartat administrative osmane;

dokumentet konsullore;

regjistrimet e popullsisë;

literaturën historike;

të dhënat gjenealogjike;

dokumentet e periudhës së Luftërave Ballkanike;

hartat e mëvonshme administrative dhe etnografike.

Vetëm përmes mbivendosjes së këtyre burimeve mund të ndërtohet një hartë e besueshme GIS e shpërndarjes së popullsisë shqiptare në vitet 1908–1909.

11. Rëndësia historiko – gjeografike e statistikës.

Një statistikë demografike nuk është vetvetiu një hartë etnografike. Megjithatë, kur të dhënat lidhen me vendbanime konkrete, ato mund të shërbejnë si bazë për rindërtimin e një peizazhi demografik historik.

Në rastin konkret, tri tregues janë veçanërisht domethënës:

Tuzi – 100% shqiptarë

Gucia – rreth 82% shqiptarë

Rozhaja – rreth 86% shqiptarë

Pra, në të tria qendrat shqiptarët paraqiten si shumicë absolute ose shumë e theksuar.

Kjo e bën burimin të rëndësishëm për studimin e gjeografisë së popullsisë shqiptare përpara transformimeve territoriale të fillimit të shekullit XX.

12. Kufizimet dhe nevoja për kritikë burimore

Një studim akademik nuk duhet ta trajtojë asnjë statistikë historike në mënyrë jokritike.

Së pari, duhet të përcaktohet çfarë njësie administrative përfaqëson secila shifër: qytetin, kazane, nahijen, rrethin apo një territor tjetër administrativ.

Së dyti, duhet të përcaktohet metodologjia e klasifikimit të përkatësisë etnike të përdorur nga administrata osmane.

Së treti, duhet të kontrollohet nëse kategoritë e statistikës lidhen me etnicitetin, gjuhën, fenë, kombësinë apo një klasifikim administrativ të kohës.

13. Përfundime

Analiza e statistikës osmane të viteve 1908–1909 për Tuzin, Gucinë dhe Rozhajën nxjerr në pah një strukturë demografike ku popullsia shqiptare kishte një peshë shumë të madhe.

Tre qendrat kishin së bashku 37 186 banorë, prej të cilëve 32 584 shqiptarë, ose rreth 87,6%.

Tuzi paraqitet si rasti më ekstrem, me 7 647 banorë dhe 100% shqiptarë sipas tabelës.

Gucia kishte 9 905 shqiptarë nga 12 073 banorë, ose rreth 82,0%.

Rozhaja kishte 15 032 shqiptarë nga 17 466 banorë, ose rreth 86,1%.

Në numër absolut, Rozhaja ishte qendra me numrin më të madh të shqiptarëve; në përqindje, vendin e parë e zinte Tuzi.

Në tërësi, këto të dhëna përbëjnë një dokument të rëndësishëm statistikor për studimin e gjeografisë historike shqiptare në fillim të shekullit XX. Ato dëshmojnë, brenda kufijve të burimit dhe të metodologjisë së tij, një prani të fuqishme shqiptare në këto tri qendra.

Në këtë kuptim, statistika osmane e viteve 1908–1909 nuk duhet parë thjesht si një tabelë numrash, por si një burim themelor për rindërtimin e hartës demografike të hapësirës shqiptare në prag të ndryshimeve të mëdha politike dhe territoriale të Ballkanit.

Burimi kryesor: Statistique de l’Albanie du Sud – Statistique turque, 1908–1909, Genealogical Society of Utah, FHL microfilm 1915256, Item 4.

Shënim metodologjik: Për botim akademik, të gjitha shifrat duhet të verifikohen përfundimisht kundrejt faksimiles së dokumentit origjinal, veçanërisht shifra e Rozhajës (15 031/15 032).

​Në dritën e studimeve të historianit të palodhur dhe të talentuar të arkivave, Kujtim Nuro, rindërtimi i historisë demografike të trojeve shqiptare merr një dimension të ri shkencor dhe dokumentar. Përmes një hulumtimi të kujdesshëm në fondet e Arkivit Qendror të Shtetit të Republikës së Shqipërisë (AQSH i RSH), Nuro ka sjellë në dritë një pasqyrë statistikore monumentale të fillimit të shekullit XX. Ky dokument dëshmon me saktësi kirurgjikale strukturën etnike, gjuhësore dhe fetare të një prej rajoneve më të diskutueshme gjeopolitikisht në Ballkan: krahinës së Çamërisë dhe zonave kufitare si Kosturi, përpara se Konferenca e Londrës e vitit 1913 t’i shkëpuste ato padrejtësisht nga trulli amë për t’ia kaluar Greqisë.

​Peizazhi gjeografik dhe territorial i zonës në studim.

​Dokumenti i formuluar dhe i analizuar nga historiani Kujtim Nuro përfshin pesë krahina kyçe të asaj periudhe: Kosturin, Filatin, Paramithinë, Margëlliçin dhe Pargën. Nga pikëpamja gjeografike, ky territor përfaqëson dy realitete strategjike brenda ish-Vilajetit të Janinës dhe zonave kufitare me Maqedoninë:

​- Boshti i Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç, Pargë): Një rajon me dalje vitale në Detin Jon (përmes Pargës) dhe me ultësira e fusha pjellore lumore që mundësonin një tregti të zhvilluar tokësore dhe detare.

​- Krahina e Kosturit: E pozicionuar më në verilindje, kjo zonë shërbente si një urë lidhëse gjeografike mes botës shqipfolëse, sllavofone dhe greke, çka shpjegon edhe ndeshjen e madhe të interesave kombëtare në këtë pikë.

​Analiza statistikore dhe etno-gjuhësore: Triumfi i elementit shqiptar.

​Të dhënat e nxjerra nga Kujtim Nuro paraqesin një popullsi të përgjithshme prej 172,726 banorësh për të pesë krahinat. Kur zbërthehet kolona e kombësisë dhe asaj të gjuhës, vërehet një përputhje absolute që vërteton shkencërisht autoktoninë dhe dominimin shqiptar. Në katër krahinat e Çamërisë, shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese: në Filat ata arritnin në 90% të popullsisë (20,000 nga 22,200), në Margëlliç në 95.8% (27,600 nga 28,800), në Paramithi 78.1% dhe në Pargë 71.9%.

​Nga ana tjetër, Kosturi shfaqet si një mozaik më i ndërlikuar, ku nga 96,326 banorë, shqiptarët udhëhiqnin si grupi më i madh etnik me 38.5% (37,118 banorë), të ndjekur nga bullgarët/sllavofonët me 32.1% (30,983 banorë) dhe vllehët me 15.5% (14,987 banorë).

​Ajo që e bën këtë dokument të pakontestueshëm është kriteri gjuhësor. Përpiluesit e statistikës kanë regjistruar se 104,218 shqiptarë flisnin rregullisht gjuhën shqipe. Ky fakt rrëzon përfundimisht sistemin e vjetër osman të “Miletit” (i cili i ndante njerëzit vetëm sipas fesë) dhe dëshmon se popullsia kishte një vetëdije të qartë kombëtare të bazuar te gjuha amtare.

​Kryqëzimi konfessional: Shpërbërja e miteve propagandistike.

[konfessional është një term që lidhet me besimin fetar, përkatësinë fetare ose doktrinën e një feje të caktuar].

​Një nga kontributet më me vlerë të këtij studimi është mundësia për të kryqëzuar të dhënat etnike me ato të besimit fetar. Struktura e besimit e ofruar për këto krahina zbulon një realitet kompleks:

​- Kosturi: Ka patur 37,118 myslimanë dhe 45,970 ortodoksë. Këtu numri i myslimanëve përputhet fiks me numrin e shqiptarëve, gjë që tregon se elementi shqiptar në këtë krahinë ishte tërësisht i konvertuar në Islam, ndërsa ortodoksia ndahej mes vllehëve, bullgarëve dhe grekëve.

​- Çamëria dhe realiteti i çamëve të krishterë: Në krahinat e Çamërisë (Filat, Paramithi, Margëlliç, Pargë) numri i përgjithshëm i myslimanëve ishte rreth 58,000, ndërsa numri i shqiptarëve etnikë ishte 67,100. Kjo diferencë matematike prej rreth 9,100 personash dëshmon ekzistencën e një mase të madhe shqiptarësh të krishterë ortodoksë (çamë ortodoksë). Ata flisnin shqip dhe identifikoheshin si shqiptarë, duke thyer mitin e mëvonshëm të propagandës greke që e barazonte çdo besimtar ortodoks me kombësinë greke.

​Zhvillimi socio-ekonomik dhe kulturor i Vilajetit të Janinës.

​Këto krahina nuk ishin thjesht numra në një tabelë, por njësi vitale me një zhvillim të rëndësishëm ekonomik, social dhe kulturor, duke zënë një vend parësor në Vilajetin e Janinës. Rajoni i Çamërisë njihej si një hambar bujqësor, me prodhim të lartë të vajit të ullirit, agrumeve, drithërave dhe një blegtori të zhvilluar. Qendrat si Filati dhe Paramithia serveshin si nyje tregtare, ndërsa Parga si urë lidhëse detare. Ky prosperitet ekonomik shoqërohej edhe me një vitalitet kulturor; pavarësisht mungesës së shkollave zyrtare në gjuhën shqipe për shkak të ndalesave osmane dhe presionit të Patriarkanës, gjuha dhe traditat shqiptare ruheshin të gjalla në çdo familje.

​Përfundime: Padrejtësia e Londrës 1913 dhe pasojat e saj.

​Statistikat e nxjerra në dritë nga Kujtim Nuro ofrojnë argumentin më të fuqishëm historik se pse vendimi i Konferencës së Londrës i vitit 1913 ishte një tragjedi dhe një padrejtësi e hapur gjeopolitike. Fuqitë e Mëdha injoruan tërësisht parimin e vetëvedosjes etnike dhe vullnetin e popullsisë lokale. Duke i dhuruar Greqisë territore ku elementi shqiptar dominonte në masën mbi 80%, ato i hapën rrugën një kalvari të gjatë vuajtjesh për popullsinë çame.

​Ky dokumentim i saktë shërben si dëshmi e spastrimit etnik dhe asimilimit kulturor që pasoi në dekadat në vijim (duke kulmuar me tragjedinë e viteve 1944-1945). Falë punës shkencore të historianëve si Kujtim Nuro, këto të dhëna mbeten të gdhendura në historografinë shqiptare si një aktakuzë e pashlyeshme ndaj vendimeve që copëtuan kombin shqiptar.

Prof. Dr. Pal Nikolli

Prof. Dr. Hasan Kaleshi, si njohës i thellë i disa gjuhëve orientale dhe evropiane, kishte krijuar mundësi të jashtëzakonshme për t’iu përkushtuar kërkimeve në disa fusha shkencore. Në mesin e këtyre disiplinave, një vend të veçantë zë historia, e veçanërisht historia e popullit shqiptar dhe e trevave shqiptare gjatë periudhës osmane.

Kontributi i tij në këtë fushë nuk qëndron vetëm në numrin e madh të punimeve të botuara, por mbi të gjitha në mënyrën se si ai i trajtoi problemet historike. Punimet e Kaleshit nuk janë thjesht përshkrime apo stolisje akademike. Ato mbështeten në kërkimin e dokumenteve, në krahasimin e burimeve dhe në analizën kritike të tyre.

Në shumë raste, ai iu qas çështjeve që deri atëherë kishin mbetur të patrajtuara ose të interpretuara në mënyrë të njëanshme. Ai solli të dhëna të reja, hapi debate të reja shkencore dhe vuri në pikëpyetje teza të cilat, për një kohë të gjatë, ishin konsideruar si të mirëqena.

Kjo veçori e veprës së tij shfaqet në mënyrë të veçantë në fushat e orientalistikës, turkologjisë, albanologjisë, etnologjisë dhe historisë së periudhës osmane.

Vakefnamja më e vjetër në Jugosllavi

Një nga kontributet e rëndësishme të Prof. Dr. Hasan Kaleshit lidhet me studimin e tij mbi vakefnamjen më të vjetër në territorin e atëhershëm të Jugosllavisë.

Përmes këtij studimi, Kaleshi, duke u mbështetur në dokumente dhe argumente historike, trajtoi çështjen e vakefnamjes më të vjetër të shkruar në gjuhën arabe në këtë hapësirë.

Sipas dokumentit të analizuar prej tij, vakefnamja e Sungur Çaush-beut nga Manastiri daton nga gjysma e dytë e shekullit XIV. Ky dokument paraqet një burim me rëndësi të veçantë për historinë e institucioneve fetare, urbane dhe kulturore në këtë pjesë të Ballkanit.

Studimi i Kaleshit sfidoi edhe disa përfundime të mëparshme historiografike, ndër të cilat tezën se Allaxha Xhamia e Shkupit, e datuar në vitin 1444, ishte xhamia më e vjetër në territorin e atëhershëm të Jugosllavisë.

Koxha Sinan Pasha dhe Sofi Sinan Pasha

Një tjetër kontribut me rëndësi të veçantë lidhet me identifikimin e ndërtuesve të dy xhamive të njohura me emrin Sinan Pasha në Kosovë: Xhamisë së Sinan Pashës në Prizren dhe Xhamisë së Sinan Pashës në Kaçanik.

Për këtë çështje kishte ekzistuar një konfuzion i konsiderueshëm në literaturën historike. Në raste të ndryshme ishte shkruar se të dyja xhamitë i kishte ndërtuar Koxha Sinan Pasha, ndërsa në interpretime të tjera bëhej dallimi ndërmjet dy personaliteteve.

Kaleshi, duke u mbështetur në dokumente autentike, arriti të sqarojë këtë çështje.

Sipas të dhënave të paraqitura prej tij, Xhaminë e Sinan Pashës në Prizren e kishte ndërtuar Sofi Sinan Pasha, bejlerbe i Budimit, me prejardhje shqiptare, ndërsa Xhaminë e Sinan Pashës në Kaçanik e kishte ndërtuar Koxha Sinan Pasha, vezir i lartë i Perandorisë Osmane, gjithashtu me prejardhje shqiptare.

Kjo çështje tregon qartë një nga karakteristikat themelore të metodës së Kaleshit: zëvendësimin e hamendësimeve me dokumentin historik.

Kurshumli Hani në Shkup

Një çështje tjetër historike, rreth së cilës ekzistonin mendime të ndryshme, ishte ajo e ndërtuesit të Kurshumli Hanit në Shkup.

Për këtë monument ishin paraqitur teza të ndryshme. Në interpretime të ndryshme ishte pretenduar se ndërtimi i tij lidhej me periudha shumë më të hershme, madje me Perandorin Konstantin, Perandorin Justinian ose Car Dushanin.

Kaleshi e trajtoi këtë problem mbi bazën e një dokumenti origjinal në gjuhën arabe dhe arriti në përfundimin se Kurshumli Hani në Shkup ishte ndërtuar nga Muslihuddin el-Madini në vitin 1550.

Sipas të dhënave të paraqitura në studimin e tij, Muslihuddini, përveç hanit në Shkup, kishte ndërtuar edhe një xhami në Trepçë dhe një tjetër në Novi Pazar.

Ky studim është një shembull i mirë i mënyrës se si Kaleshi përdorte burimet orientale për të sqaruar çështje konkrete të historisë së qyteteve dhe monumenteve të Ballkanit.

Kronikat osmane dhe luftërat shqiptaro-osmane në shekullin XV

Një vend të rëndësishëm në veprën historike të Kaleshit zë edhe studimi mbi të dhënat që ofrojnë kronikat osmane për luftërat shqiptaro-osmane në shekullin XV.

Në këtë punim, Kaleshi thekson rëndësinë e jashtëzakonshme të kronikave osmane për njohjen e së kaluarës së trevave shqiptare.

Ai analizon tri kronika të rëndësishme osmane: atë të Shukurzllahut, të Aşıkpaşazades dhe të Hoxha Saduddinit.

Vlera e këtyre burimeve qëndron në faktin se ato ofrojnë të dhëna të rëndësishme për shqiptarët dhe territoret shqiptare në periudhën e depërtimit dhe konsolidimit të pushtetit osman në Ballkan.

Kaleshi argumenton se pa shfrytëzimin sistematik të burimeve osmane, historia e kësaj periudhe nuk mund të kuptohet në tërësinë e saj.

Kryengritjet shqiptare të viteve 1909–1912

Një tjetër studim me rëndësi të veçantë është ai kushtuar një burimi turk mbi kryengritjet shqiptare të viteve 1909–1912.

Në këtë punim, Kaleshi sjell të dhëna për situatën politike në territoret shqiptare gjatë viteve të kryengritjeve kundër regjimit osman.

Rëndësia e këtij studimi qëndron veçanërisht në kërkesën metodologjike të autorit që këto ngjarje të mos studiohen vetëm nga një këndvështrim, por të shfrytëzohen edhe burimet osmane dhe literatura e autorëve që i kishin përjetuar drejtpërdrejt ngjarjet.

Kaleshi dëshmon kështu nevojën për një histori të mbështetur në burime të shumëllojshme, duke shmangur interpretimet e njëanshme.

Ky studim ka rëndësi jo vetëm për historinë e popullit shqiptar, por edhe për historinë politike të Ballkanit në prag të shpërbërjes së Perandorisë Osmane.

Teza mbi depërtimin osman dhe ruajtjen e ekzistencës shqiptare

Një nga çështjet më interesante dhe më të debatueshme të trajtuara nga Prof. Dr. Hasan Kaleshi është teza e paraqitur prej tij në vitin 1975 në gjuhën gjermane mbi depërtimin turk në Ballkan dhe islamizimin si faktorë të mundshëm në ruajtjen e ekzistencës etnike dhe kombëtare të popullit shqiptar.

Në këtë studim, Kaleshi paraqet një interpretim që ndryshonte ndjeshëm nga një pjesë e historiografisë shqiptare të kohës.

Ai argumentonte se depërtimi osman në Ballkan dhe procesi i islamizimit të shqiptarëve nuk mund të trajtoheshin vetëm përmes një skeme të thjeshtë negative, por duhej të shqyrtoheshin edhe në kontekstin kompleks politik, shoqëror dhe fetar të mesjetës shqiptare.

Sipas interpretimit të tij, shqiptarët e periudhës së shekujve XIV–XV gjendeshin në një pozitë jashtëzakonisht të vështirë politike dhe institucionale, të rrethuar nga fuqi të ndryshme rajonale dhe pa një shtet të qëndrueshëm politik.

Në këtë kontekst, Kaleshi e trajton procesin historik të depërtimit osman edhe në raport me mbijetesën etnike dhe kulturore të shqiptarëve, duke argumentuar se dobësimi i disa strukturave politike rivale krijoi rrethana të reja historike për popullsinë shqiptare.

Pavarësisht debatit që kjo tezë ka shkaktuar dhe mund të shkaktojë edhe sot, rëndësia e saj qëndron në faktin se Kaleshi sfidoi një interpretim të konsoliduar dhe hapi një debat të ri historiografik.

Kaleshi dhe personalitetet e lëvizjes kombëtare shqiptare

Kontributi i Prof. Dr. Hasan Kaleshit në historinë kombëtare shqiptare nuk kufizohet vetëm në studimin e dokumenteve osmane dhe të institucioneve të periudhës osmane.

Një fushë tjetër e rëndësishme e veprimtarisë së tij ishte ndriçimi i jetës dhe veprës së personaliteteve të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Për disa prej tyre, Kaleshi solli të dhëna dhe analiza që ndihmuan në pasurimin e njohurive historike, ndërsa për disa të tjerë shkroi në një kohë kur trajtimi i veprimtarisë së tyre ishte jashtëzakonisht i vështirë.

Një shembull domethënës është Mid’hat bej Frashëri. Nga dorëshkrimet e tij të papërfunduara, të ruajtura pas vdekjes, dëshmohet se Kaleshi kishte punuar për një artikull kushtuar këtij personaliteti.

Të shkruarit për Mid’hat Frashërin në atë periudhë kërkonte jo vetëm njohuri shkencore, por edhe një shkallë të veçantë të guximit intelektual.

Në të njëjtën frymë, Kaleshi trajtoi edhe figura të tjera të rëndësishme të historisë shqiptare, si Faik Konica, Eqrem bej Vlora, Syrja bej Vlora, Ibrahim Temo dhe personalitete të tjera.

Kjo veprimtari dëshmon se Kaleshi nuk ishte vetëm studiues i dokumentit, por edhe një historian i interesuar për kujtesën kombëtare dhe për rivendosjen e figurave historike në vendin që u takonte në histori.

Faik Konica në studimet e Hasan Kaleshit

Një shembull i veçantë është punimi i tij kushtuar Faik Konicës dhe marrëdhënieve të tij me Austro-Hungarinë, i paraqitur në kuadër të veprimtarive për 100-vjetorin e lindjes së Faik Konicës, organizuar nga Federata Panshqiptare “Vatra” në Nju-Jork në vitin 1976.

Në këtë studim, Kaleshi trajton veprimtarinë politike, kombëtare dhe letrare të Konicës, duke vënë në pah rolin e tij në përhapjen e ndjenjës kombëtare shqiptare dhe në afirmimin e çështjes shqiptare në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Ai ndalet edhe në veprimtarinë diplomatike dhe intelektuale të Konicës, në përpjekjet e tij kundër copëtimit të territoreve shqiptare dhe në pjesëmarrjen e tij në zhvillimet ndërkombëtare që lidheshin me çështjen shqiptare.

Ky studim përbën një kontribut të rëndësishëm në njohjen e figurës së Faik Konicës dhe të rolit të tij në jetën politike e kulturore shqiptare.

Kaleshi dhe afirmimi evropian i figurave shqiptare

Një dëshmi tjetër e rëndësishme për dimensionin ndërkombëtar të veprimtarisë së Kaleshit është angazhimi i tij në leksikone dhe botime akademike evropiane, veçanërisht në “Biographische Lexikon zur Geschichte Südosteuropas” (Leksikon për historinë e Evropës Juglindore), me qendër në Mynih.

Në këtë vepër, Kaleshi kontribuoi me një numër të konsiderueshëm artikujsh kushtuar personaliteteve shqiptare dhe figurave të lëvizjes kombëtare.

Dr. Hasan Kaleshi ka botuar 28 attikuj të personaliteteve të lëvizjes kombëtare shqiptare gjazë periudhës osmane.
Në mesin e figurave të trajtuara prej tij ishin Abdyl Frashëri, Pashko Vasa, Eqrem bej Vlora, Syrja bej Vlora, Ali Pashë Gucia, Sami Frashëri, Haxhi Zeka, Hasan Prishtina, Abedin Pashë Preveza, Dervish Hima, Shahin Kolonja, Faik Konica, Kristo Luarasi, Turhan Pashë Përmeti, Ibrahim Temo, Fan Noli, Ismail Qemali dhe personalitete të tjera.

Këto botime në gjuhën gjermane kishin rëndësi të veçantë, sepse përmes tyre historia politike dhe kulturore shqiptare bëhej e njohur për një publik më të gjerë akademik evropian.

Kjo është një nga pikat ku kontributi i Kaleshit merr një dimension përtej historiografisë shqiptare: ai nuk u mjaftua vetëm me studimin e historisë shqiptare, por u përpoq që figurat dhe proceset e saj historike t’i paraqiste edhe para botës shkencore evropiane dhe botërore.

PËRFUNDIM

Nga ajo që u tha më sipër, mund të përfundojmë se kontributi i Prof. Dr. Hasan Kaleshit në historinë kombëtare shqiptare është i rëndësishëm jo vetëm për temat që ai trajtoi, por edhe për metodën shkencore me të cilën i trajtoi ato.

Punimet e tij nuk janë të ndërtuara mbi romantizmin historik apo mbi dëshirën për ta zbukuruar të kaluarën. Përkundrazi, ato mbështeten në dokumente, në burime autentike dhe në përpjekjen për të verifikuar faktet.

Kaleshi hapi shtigje të reja kërkimi. Ai vuri në pikëpyetje teza të konsoliduara, sqaroi dilema historike, identifikoi dokumente të rëndësishme dhe ndriçoi figura të historisë shqiptare që për arsye të ndryshme kishin mbetur jashtë vëmendjes së historiografisë.

Ai na mëson se historia nuk duhet të shkruhet vetëm nga ajo që dëshirojmë të jetë e vërtetë, por nga ajo që burimet dëshmojnë se ka ndodhur.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e një studiuesi të mirëfilltë.

Hasan Kaleshi ishte një prej atyre studiuesve që e shihte dokumentin si pikënisje të kërkimit dhe jo si pengesë për një përfundim të paracaktuar.

Kontributi i tij është i rëndësishëm edhe për faktin se ai punoi në një periudhë kur shumë çështje të historisë shqiptare trajtoheshin nën kufizime të forta ideologjike. Në këto rrethana, kërkimi i burimeve orientale, përdorimi i dokumenteve osmane dhe trajtimi i figurave të caktuara shqiptare kërkonin, krahas dijes, edhe guxim intelektual.

Prandaj, Hasan Kaleshi nuk duhet të kujtohet vetëm si orientalisti, turkologu apo albanologu i shquar, por edhe si një historian që i dha historiografisë shqiptare dokumentin, argumentin dhe një këndvështrim të ri.

Vepra e tij mbetet pjesë e rëndësishme e trashëgimisë sonë shkencore. Ajo kërkon të lexohet, të rivlerësohet dhe, mbi të gjitha, të vazhdohet.

Sepse trashëgimia e një dijetari të madh nuk matet vetëm me numrin e veprave që ka lënë pas, por me shtigjet e reja që ka hapur për ata që vijnë pas tij.

Në këtë kuptim, Prof. Dr. Hasan Kaleshi zë një vend të merituar në historinë e mendimit shkencor shqiptar dhe në historinë e albanologjisë.

Shkruan: Dr. Kujtim Kasami

THE SCOTSMAN (1976) / “NJË ÇARJE NË PERDEN E SHQIPËRISË” — BRITANIKJA CHRISTINE PHILLIPS NË SHQIPËRINË E IZOLUAR TË ENVER HOXHËS

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 5 Shtator 2026

Gazeta skoceze “The Scotsman” ka botuar, të shtunën e 11 shtatorit 1976, në faqen n°26, reportazhin e gazetares Christine Phillips mbi udhëtimin e saj asokohe në Shqipërinë komuniste. Në një vend të izoluar nga bota perëndimore, ajo përshkruan mbërritjen në Rinas, qëndrimin në Durrës dhe udhëtimet nëpër vend, duke vërejtur kontrollin e fortë ndaj të huajve, jetën rurale, varfërinë e infrastrukturës dhe kufizimet e shoqërisë shqiptare. Ky rrëfim i rrallë ofron një dëshmi interesante të perceptimit të Shqipërisë së Enver Hoxhës nga një udhëtare britanike në vitet e izolimit të thellë të vendit. Aurenc Bebja e sjell këtë artikull të rrallë për publikun shqiptar përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

Një çarje në perden e Shqipërisë

Udhëtim

Nga Christine Phillips

Republika Popullore e Shqipërisë, i vetmi vend marksist në Evropë, mund të mos jetë ideja e gjithkujt për një destinacion pushimesh, por mua më dukej mjaft emocionuese mundësia për të vizituar një nga vendet më pak të njohura në botë, dhe sigurisht shumë më tërheqëse sesa resortet e mbipopulluara të Mesdheut, aq të dashura për turmat.

Për shkak të idealeve të përbashkëta politike, Shqipëria kishte lidhje të ngushta me Kinën, por kishte zgjedhur të qëndronte e izoluar nga pjesa tjetër e botës për më shumë se dhjetë vjet. Vetëm kohët e fundit të huajve u ishte lejuar të hynin si turistë dhe turizmi deri atëherë kishte pasur shumë pak ndikim në mënyrën e jetesës së shqiptarëve. Regent Holidays ishte e vetmja kompani britanike që organizonte udhëtime drejt Shqipërisë dhe unë iu bashkova njërit prej këtyre tureve në fund të muajit maj. Vetëm grupe të organizuara me të paktën njëzet persona lejoheshin të hynin në Shqipëri dhe, ndonëse kjo mund të mos i përshtatej udhëtarit më të pavarur, për momentin nuk ekzistonte ndonjë alternativë reale.

Për të arritur në Shqipëri, fluturuam fillimisht drejt Beogradit, ku kaluam natën, përpara se të merrnim një fluturim të shkurtër për në Tiranë në orët e para të mëngjesit. Në aeroportin e Rinasit u gjendëm papritur në një botë krejt tjetër. Ushtarët me uniforma të stilit Mao dhe topat kundërajrorë të vendosur nëpër aeroport nuk ishin pamja më mikpritëse, por u përpoqëm t’i shpërfillnim dhe u drejtuam drejt godinës së vogël të terminalit. Gjatë rrugës pamë një avion pasagjerësh kinez të parkuar në pistë, i cili qëndronte ende aty edhe një javë më vonë.

Në doganë, dy anëtarëve meshkuj të grupit iu kontrolluan prerjet e flokëve, ndonëse flokët e pjesës tjetër të grupit mezi arrinin deri te jaka. Ndërkohë, konfiskimi i të gjithë materialeve të leximit që kishim me vete na zhduku menjëherë çdo shpresë për të lexuar qetësisht në plazh ose para gjumit.

Kur mbërritëm në kompleksin turistik Albturist (jo aq i keq sa tingëllon) pranë portit të Durrësit, u befasuam këndshëm kur pamë se hoteli ynë, Adriatiku, i tejkalonte pritshmëritë. Ishte një godinë mjaft madhështore dhe ndodhej buzë plazhit, përballë detit. Unë personalisht nuk gjeta asnjë arsye për t’u ankuar, megjithëse një çift pretendonte se kishte lakuriq nate në dhomën e tyre.

Lëvizjet e të huajve vazhdonin të ishin shumë të kufizuara dhe mënyra e vetme për të parë diçka nga vendi ishte pjesëmarrja në ekskursionet e organizuara nga Albturist, të cilat vizitonin të gjitha vendet me interes, shumicën e të cilave unë nuk i kisha dëgjuar kurrë më parë.

Gjatë udhëtimit nëpër fshat bëhej e qartë rëndësia jetike e bujqësisë për vendin. Ultësira bregdetare ishte e kultivuar intensivisht me një gamë mbresëlënëse kulturash bujqësore, përfshirë edhe orizin. Metodat e punimit të tokës ishin primitive dhe ishte e zakonshme të shihje parmenda prej druri të tërhequra nga qetë ose fara që shpërndaheshin me dorë. Rrugët pothuajse nuk kishin trafik; mjetet kryesore të transportit ishin karrocat me kuaj ose me qe, megjithëse shiheshin edhe disa kamionë dhe xhipa të vjetër kinezë që përdoreshin nga kooperativat bujqësore. Automjetet private ishin një gjë e rrallë dhe ato pak makina që pamë i përkisnin shtetit dhe përdoreshin vetëm për qëllime zyrtare.

Pjesa më e madhe e vendit është malore, me peizazhe spektakolare, por udhëtimi nëpër këtë terren mund të ishte herë pas here mjaft i lodhshëm. Megjithatë, ia vlente gjithmonë. Më kujtohet veçanërisht një udhëtim, kur autobusi ynë u ngjit për atë që dukej si një përjetësi përgjatë një rruge të pjerrët dhe me kthesa, derisa, pasi kaluam kreshtën e kodrës së fundit, përpara nesh u shfaq në largësi Liqeni i Ohrit. Ishte një pamje vërtet mahnitëse, me ujin e tij të kaltër e të kthjellët, të lëmuar si pasqyrë. Në anën tjetër ngriheshin malet e Jugosllavisë, një kontrast i fortë me mungesën e lirisë në Shqipëri. Shqiptarët kanë zakonin fatkeq të mbulojnë faqet e maleve me parulla gjigante që lartësojnë lavdinë e marksizmit ose përhapin mendimet e Enver Hoxhës.

Shqiptarët tregohen jashtëzakonisht të kujdesshëm ndaj aparateve fotografike, pa dyshim sepse dyshojnë në motivet tona për të fotografuar mënyrën e tyre të jetesës. Ndonjëherë ndonjë fëmijë kureshtar afrohej tepër, por motra e madhe ose ndonjë i rritur që kalonte aty pranë e tërhiqte menjëherë me shkathtësi. Ishte e qartë se të huajt toleroheshin, por nuk mirëpriteshin, megjithëse unë personalisht nuk përjetova asnjë shfaqje të hapur armiqësie.

Shqipëria është një vend që me shumë gjasë do t’i pëlqejë udhëtarit më kërkues, atij që pret të marrë nga pushimet diçka më shumë sesa një nxirje të përkohshme nga dielli (edhe pse kjo është një përfitim shtesë). Me zhvillimin e turizmit, pengesat që e ndajnë vendin nga Perëndimi me siguri do të fillojnë të bien dhe mbetet për t’u parë nëse sistemi i ngurtë do të jetë në gjendje ta përballojë këtë ndryshim. Tani është padyshim koha e duhur për ta vizituar dhe unë garantoj se do të jetë një përvojë e paharrueshme.

Të dhëna mbi udhëtimin

E vetmja kompani britanike që organizon pushime në Shqipëri është Regent Holidays (I.o.W.) Ltd., me seli në Regent House, Regent Street, Shanklin, Isle of Wight (PO37 7AL), si edhe në 13 Simon Street, Bristol (BS1 2EH), Avon.

Të njëjtat paketa turistike reklamohen edhe në broshurën e Balkan Holidays.

Çmimet variojnë nga 90 paund për nëntë ditë në muajin mars deri në 128 paund për trembëdhjetë ditë në korrik dhe gusht; në këtë çmim përfshihet pensioni i plotë. Viza kushton edhe 5 paund shtesë.

Unë mora pjesë në një udhëtim nëntëditor me nisje më 28 maj, i cili kushtoi 102 paund (sipas çmimit në broshurë), plus një shtesë prej 10 për qind. Që atëherë, paundi britanik është zhvlerësuar ndjeshëm kundrejt lekut (kursi i këmbimit bazohet në dollarin amerikan), gjë që me siguri do të ndikojë në çmimet e udhëtimeve të mëvonshme.

Ekskursionet mund të shtohen veçmas dhe rrisin ndjeshëm koston e pushimeve. Unë shpenzova rreth 20 paund gjithsej për to. Të gjitha udhëtimet nisen me fluturime të rregullta të kompanisë JAT nga aeroporti Heathrow.