Breza dhe horizonte shqiptare – Dielli

-Shqipëria e Olmit, udhëtarit modern të ditëve tona-

Nga Viola Isufaj

Paraqesim për herë të parë para lexuesit shqiptar një poemë udhëtimi moderne, një lloj itinerari poetik të udhëtarit të huaj, Edoardo Olmi një poet i sotëm që ka ardhur nga një tokë e afërme, në hapësirë e në jetesë, nga përtej brigjeve të Adriatikut, që kalon nga Dhërmiu te Gjirokastra, Berati, Tirana, Shkodra e deri në Theth e që përshkruan Shqipërinë me gjuhë poetike, duke na ndërmendur rrjedhën e traditës së udhëtarëve romantikë si Bajroni dhe të tjerë, por me një stil krejt tjetër.

Romantikët si Lord Byron, Edward Lear, John Cam Hobhouse apo Edith Durham e shihnin Shqipërinë si një hapësirë ekzotike, të paeksploruar, ku natyra e egër dhe zakonet e popullit ishin pjesë e një epike të jashtëzakonshme. Byroni- e romantizoi udhëtimin, duke e vendosur Shqipërinë në një horizont mitik, ndërsa Durham-i e pa si një vend të traditës së fortë, të lidhur me zakonet dhe besën.

Stili i tyre ishte përplot me romantizëm, me përshkrime të gjata, figurative, që e vendosnin vendin në një kornizë të jashtëzakonshme, shpesh të idealizuar.

Poeti i sotëm, Edoardo Olmi është një pasardhës i Byronit, por jo romantik i pastër: ai është një poet realitetesh të reja, ai është udhëtar i një bote që ndryshon me shpejtësi; e pazakonta këtu është tjetër gjë: është pikërisht mënyra sesi koha e shkuar dhe e tashmja ndërthuren e bashkëjetojnë.

Këndvështrimi i tij, pra, është i dyfishtë. Nga njëra anë, ai e sheh vendin si një hapësirë mitike, ku Dhërmiu bëhet “poemë homerike” dhe Gjirokastra ngrihet me “çatitë e argjendta” pas shirave. Nga ana tjetër, ai e sheh Shqipërinë si një vend të mbushur me outlet-e të Dior-it, qiellgërvishtëza të ndriçuara me Tetris, studentë të humbur mes provimeve dhe netëve të gjata me Bacardi. Ky kontrast është vetë origjinaliteti i udhëtarit modern: ai nuk e idealizon vendin: mitet e lashta dhe konsumizmi, lahuta dhe KFC-ja janë pjesë e të njëjtit peizazh kulturor.

Stili i tij është hibrid. Ai ndërthur gjuhën lirike me tonin dokumentar, përshkrimin epik me reflektimin kritik. Në një varg mund të gjesh imazhe të fuqishme vizuale që të shqetësojnë ose të trondisin si “yjësi plot drita të forta” dhe menjëherë pas tyre vargje në kufijtë e një vëzhgimi kritik dhe ironik mbi bastet e paligjshme apo jetën e studentëve.

Ky stil i dendur, i mbushur me ndërkalime dhe simbole të përziera, krijon një atmosferë ku lexuesi ndien njëkohësisht bukurinë dhe tensionin e vendit. Origjinaliteti i tij pra, qëndron në përzierjen e simboleve të lashta me elementët e jetës urbane, ndërsa stili është një përzierje e poezisë lirike me reportazhin kritik. Në këtë mënyrë, udhëtari vjen si një zë që reflekton mbi identitetin e Shqipërisë në kohën e sotme plot trysni.

Dhe ja një dëshmi e mënyrës se si Shqipëria të shihet sot: jo vetëm si vend i miteve dhe traditave, por edhe si pjesë e një bote qe ka ndryshuar.

Në fund, ky udhëtar modern, ky zë poetik i çliruar nga çdo retorikë, ka realizuar pa teprime e pa sforcime vendosjen e Shqipërinë në një rrëfim të ri: një vend ku lahutat e Vermoshit, katedralet bizantine dhe outlet-et e Dior-it janë pjesë e të njëjtës tokë në të njejtin moment.

Ky është dhe prurja e tij – të tregojë përmes një kënge të re poetike, se Shqipëria nuk është vetëm një kujtim romantik, sot ajo është një realitet kompleks, i mbushur me kontraste, që kërkon një gjuhë të re për t’u përshkruar.

Në krahasim me Bajronin, i cili e shihte Shqipërinë si një tokë ekzotike të paeksploruar, ky udhëtar modern e sheh vendin si një hapësirë dinamike: historia nuk ka humbur, ajo mbetet e pranishme si shtresë e gjallë e kujtesës kolektive. Por megjithatë, mbi këtë shtresë të trashëguar, globalizimi kërkon hapësirat e tij dhe shpesh shfaqet si forcë që synon të pushtojë e të riformësojë peizazhin kulturor e urban.

Qëllimi i këtij itinerari poetik është të krijohet një hartë poetike e Shqipërisë historiko-kulturore, e cila përfshin tërësinë ose një pjesë të rëndësishme të hapësirës shqiptare në kuptimin e saj më të gjerë.

Teksti për Thethin jo më kot është menduar si përmbyllja e kësaj përmbledhjeje poemash, jo vetëm si stacion i fundit i udhëtimit, por edhe si simbol i traditës së Shqipërisë së Veriut dhe të Alpeve, të cilat shfaqen si “djepi” i kulturës dhe qytetërimit shqiptar.

Kur i përktheva këto poema nga gjuha italiane, vura re se përdorimi i qëllimshëm i termit “shqiptarët” në gjuhën shqipe ka një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, përpiqet të përfshijë të gjitha horizontet e traditat kulturore që përbëjnë mozaikun e kombit shqiptar; nga ana tjetër, krijon një tingëllim të veçantë poetik, duke bashkuar natyrshëm terminologjinë italiane me atë shqipe.

Poemat për Shqipërine u përkthyen prej meje (V. Isufaj) me mundësi të hapur për përsosje në të ardhmen sin ë tingëllimin e tyre në shqip ashtu edhe në tekstin e studimit që kam në duar.

DHËRMI GJIROKASTËR BERAT

zëra të përgjumur mëngjeseve të Dhërmiut,

si ishull helen nën Majën e Çikës

– si poema homerike

mes lartësive të Himarës.

nëpër gryka ngrihet kënga e bilbilit,

mat kohën e marrëveshjeve

dhe të trazirave të brendshme –

nga kambanat e vizatuara brenda rrugicash ortodokse

një lirë e fjetur bie

drejt detit të Korfuzit.

zgjohet Gjirokastra me çatitë e argjendta

pas shirave mbi Malin e Gjerë.

hëna balte për dervishët bektashinj,

gra mbuluar me burka e çador

– nga kalaja e Tepelenës deri te portat e Epirit.

në një shesh armësh

mes Bizantit dhe Stambollit.

Ngazëllimi ngujuar nën këmbët e mureve

dhe bakanaliet me raki nga oborret e Sarandës –

tufat e shqiponjave mes majave të akropolit të lashtë

në qytetin e diktatorit

me fytyrën e amanetit.

II.

një lutje gjithë fuqi ngrihet drejt xhamive,

minareve të Kalasë e Mangalemit –

duar të mbledhura në rrugicat me hije osmane

teksa muezini

lëshon këngën e mbrëmjes.

Një gur i shenjtë mbi kalanë e Beratit,

i lirë nga çdo ngarkesë e Historisë

Qyteti me mijëra dritare, me drita të qeta

nën vështrimin e Shën Mihalit të heshtur;

një kryq bizantin

braktisur mbi shkëmb.

Kisha të ngulitura në qytadellën ilire,

që ka qenë digë dhe grykëderdhje popujsh –

si Mur i Lotëve në luginën e Osumit,

i fjetur nën harkët

e Urës së Goricës.

TIRANA

hapat të plogësht në sheshin Skënderbej

nën rrethimin e

kavhehaneve dhe Bllokut

– shëtitje të Korçës që ledhatojnë muzgjet

nga Ibrahim Rugova

deri te sheshi Frederik Shopen

yllësi plot drita të forta të shkëlqyeshme

në mijëra katet e Sky Hotel –

një violë tronditëse

mbi shkallët lëvizëse të qendrave tregtare

ndërsa dritaret përgjatë mureve të Art Tower

valëzojnë me lojën e ngjyrave

të koleksionit pranverë-verë

– mes qiellgërvishtëzave të ndriçuara me Tetris

o xhamave të zbukuruar me bluetooth

në një fat të shpërfaqur me rroba firmato

dhe parajsa të reja betoni

ngritur me fondet e Bashkimit Europian

deri te muralet në ballkonet e Bajram Currit

me sy gjysmë të mbyllur mbi perëndimin

të një socializmi irreal.

profile ciganësh mbi imazhe KFC

lojë e zhveshjes

klube nate kosovare

mes Wolkswagen-ve të tejlodhur

nga qiratë e makinave të Prishtinës e të Beogradit

duke i kërkuar kohës net të gjata me Jack Daniel’s, Bacardi Breeze

për studentët që s’kanë marrë provimet e Ekonomisë e të Tregtisë

me jetë të braktisura

pranë nargjiles

mbi divanet e Te Vila

ose të Midtown-it.

Pas bastesh të paligjshme

në bilardon me stekë,

në bodrume ku bastet vërtiten rreth shallëve

të FK Partizanit

përposhtë dyqaneve të modës së lartë

që hapin outlet-et e Christian Dior-it

me nxitje për fqinjërim të mirë

Euro/Lek.

SCUTARI

brezat takohen

në këngët popullore

shoqëruara me gajde

apo me çifteli

– në baladat e moçme

që barten në mitet

dhe legjendat e Shkodrës.

Lahutatë të kthyer

nga festivalet e Vermoshit

lenë mënjanë qeleshet

në hanet gjysmë gjysmë të shkreta

pranë shtëpive ku kanë banuar poetët

që patën jetë sa një kallëz gruri

a sa një trëndafil i egër.

arabeske të Lindjes

mbi themelet e kupolave

të një xhamie të kaltër

ku burimet shpërthejnë

dhe mendimet humbasin

nëpër kopshtet e Edenit.

Ndër kuvendet e pleqve

që recitojnë suret

me namazin drejtuar

kah qyteti i Profetit

dhe fëmijët që lozin

ulur para Kuranit

ndërsa nënat shqiptojnë lutjet e pasdites

me shikim të përmbajtur

fshehur pas velit.

katedralja e Lindjes së Krishtit

duket si një matrioskë e vogël

me sekretet e ruajtura

nën harqet me afreske

me piktura të Virgjëreshës

dhe të Ringjalljes.

– kumbojnë kremtim

Jehet e kambanareve nga manastiri i Kishës së Madhe

o nga kuvendet françeskane

me muret veshur

me një bardhësi të shenjtë.

mijëra emra të një Zoti të vetëm

kapen dorë për dore

nëpër rrugët e djepit

të qytetërimit shqiptar

dhe nga zërat e martirëve i kërkojnë Botës

ta kthejë në një të vetme

fjalë paqeje.

II.

agjencitë turistike

me udhëtime përtej kufijve të Malit të Zi

shpiejnë sypatremburit e shtresës së mesme

larg stuhive të inflacionit të Eurozonës

në vërshimin drejt viseve të papajtuara

të monedhës së përbashkët.

në horizontin e një liqeni të madh

në krahë të Alpeve Dinarike

mes brigjeve të ngrira

ku kufijtë treten

çafkat e bardha migrojnë në fshehtësi

para se të pushojnë mbi ujërat e Drinit

ose të Bunës.

THETH

bujkat me duar të zhveshura mbi vreshta

– mbi fushat e ujitura nga burimet

në shpatet e malit, në Lugje

ndërsa pleqtë

kullosin tufat

drejt strehëve nën shkëmbinjtë prej graniti

të Alpeve të Veriut

burime uji shpërthejnë

nën hije të tempujve

dhe murmurima e përrenjve të rinj

i njeh shtigjet që çojnë

te ujëvarat e Thethit.

çiklistët mbi biçikletat malore

lodhen përgjatë ngjitjeve

të shtigjeve të gurta

– ku karroceria e makinave të forta zvarritet

për të mbajtur hapin me shtegtarët

që bartin çantat e shpinës në shteg

drejtuar oazave

te Syri i Kaltër –

derisa të ndalen të pushojnë

në oborrin e stanit

me hamakët varur në degë

dhe karafët të shtruara

mbi trungjet e lisit.

mëngjeset me fruta të freskëta

ose bukë të thatë

si natyra të vdekura

mbi mbulesat e qëndisura

me poemat që përkujtojnë

Historitë e Heronjve

ndërsa kënga e gjelit

shënon mëngjeset

nga dritat e para të agimit

deri në vapën e mesditës

dhe tingulli i zileve njofton

tufat që kalojnë

në shkrepat e Grunasit.

Vajzat vogëloshe me fjalët e para

shqiptuar në arbërishte

zbresin me hapa të pasigurt

shkallët prej druri

nga çatia e kasolleve

ujdisur me vazo shumëngjyrëshe

për filizat e vjollcës

– portretet në mur

të Lekë Dukagjinit

kanë shikimin drejtuar

kah besa e premtuar

përballë familjeve

të mbledhura rreth një tryeze në mbrëmje

ose në një kishëz për pelegrinët

shkruar në liturgjitë

e dioqezave të kufirit

– që u bë më pas shkolla

e gjuhës amtare të re shqiptare

dhe për heretikët që nuk iu dorëzuan

legjioneve të shenjta të Lindjes

as mercenarëve që u ndalën

te ura e Mesit.

II.

barinj të përkulur drejt qafës së Valbonës

mbartin një betim gjaku

te Bjeshkët e Nemuna

– ruajnë urtësi të një epike

nga kujtesa e të parëve

te brezat që ikin e vijnë

në tokën e malsorëve

derë gjysmë e hapur

në luginat e Kanunit

që përngjall një këngë

për popujt shqiptarë.