Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Skulptorja Prof. Armida Laçej: “Trashëgimia kulturore është një nga rrënjët më të rëndësishme të identitetit tonë kombëtar”

by

Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Prof. Armida, cili është rrugëtimi juaj në artin e skulpturës dhe cilët kanë qenë njerëzit që kanë ndikuar më shumë në formimin tuaj artistik e profesional?

Rrugëtimi im në artin e skulpturës ka qenë një udhëtim i gjatë, i mbushur me pasion, përkushtim, kërkim të vazhdueshëm dhe dashuri për njeriun. Ai nisi në bankat e Liceut Artistik, vazhdoi në Institutin e Lartë të Arteve dhe u bë pjesë e pandashme e jetës sime. Studimet në Fakultetin Juridik më dhanë një tjetër këndvështrim mbi njeriun, shoqërinë dhe marrëdhëniet njerëzore, duke ndikuar në mënyrën se si i qasem edhe krijimtarisë artistike. Një ndikim të veçantë në formimin tim pati skulptori i madh Janaq Paço, i cili ishte ndër të parët që më nxiti dhe më orientoi drejt rrugës së artit. Ai mbetet një figurë e rëndësishme në kujtesën time profesionale dhe njerëzore. Pikërisht për këtë arsye, po përgatis edhe një monografi kushtuar jetës dhe veprës së tij, si një detyrim mirënjohjeje ndaj mjeshtrit që më ndihmoi të zbuloja më thellë botën e skulpturës.

Gjatë rrugëtimit tim jam formuar edhe përmes njohjes, bashkëpunimit dhe shkëmbimit të përvojave me artistë e pedagogë të shquar, si Kristaq Rama, Muntaz Dhrami, Hektor Dule, Thoma Thomai e të tjerë, emra që kanë lënë gjurmë të rëndësishme në artin shqiptar.

Prej më shumë se 30 vitesh, krahas krijimtarisë, kam ushtruar edhe profesionin e pedagoges në Akademinë e Arteve. Ka qenë një përgjegjësi dhe privilegj i veçantë të kontribuoja në formimin e brezave të tërë artistësh të rinj. Në një mjedis universitar ku isha e vetmja pedagoge grua mes rreth 40 profesorëve burra, jam përpjekur të dëshmoj se arti nuk njeh dallime gjinore, por njeh talentin, punën, ndjeshmërinë dhe përkushtimin. Për mua, arti nuk është vetëm ajo që krijon dora, por edhe ajo që formon shpirti. Dhe nëse sot do ta përkufizoja rrugëtimin tim, do të thosha se kam kaluar jetën duke kërkuar të vërtetën e formës, duke mësuar nga mjeshtrit dhe duke u përpjekur t’ua përcjell këtë dashuri brezave që vijnë.

2. Si artiste, çfarë kërkoni të përcillni përmes formave, materialeve dhe vëllimeve që krijoni në skulpturë? Nga shumë figura të shquara kombëtare, kush ju ka impresionuar më shumë?

Për mua, skulptura është arti i të menduarit me forma dhe i të shprehurit përmes heshtjes. Një vepër skulpturore nuk duhet të jetë thjesht një trup i modeluar në hapësirë. Ajo duhet të ketë frymë, karakter, emocion dhe një ide që i mbijeton kohës.

Kur punoj me baltën, ndiej sikur komunikoj drejtpërdrejt me materialin. Ajo të lejon të kërkosh, të ndryshosh, të gabosh dhe të fillosh përsëri. Ndërsa bronzi i jep veprës një qëndrueshmëri dhe një përjetësi të veçantë. Përmes formave dhe vëllimeve kërkoj të zbuloj jo vetëm pamjen e jashtme të figurës, por edhe botën e saj të brendshme: forcën, dhimbjen, fisnikërinë, përulësinë apo madhështinë shpirtërore.

Nga figurat që kanë ndikuar në krijimtarinë time, Nënë Tereza zë një vend të veçantë. Ajo më ka impresionuar jo vetëm si një figurë e madhe shqiptare, por mbi të gjitha si një simbol universal i dashurisë, dhembshurisë dhe shërbimit ndaj njeriut. Për mua, ta skulpturosh Nënë Terezën do të thotë të përpiqesh të kapësh diçka që shkon përtej portretit fizik: madhështinë që fshihet te përulësia dhe forcën që lind nga dashuria.

Në vitin 2005 realizova shtatoren e saj prej 2,5 metrash, të derdhur në bronz, të cilën ia dhuruam Presidentit të Republikës së Shqipërisë së bashku me avokatin e njohur Sam Ericsson. Prej më shumë se dy dekadash, vepra qëndron në hollin e Presidencës, si një dëshmi e dashurisë dhe respektit për këtë figurë të jashtëzakonshme. Kjo vepër është shumë më tepër se një realizim artistik për mua. Është një përpjekje për ta bërë të prekshme një vlerë shpirtërore dhe për t’ua përcjellë brezave mesazhin se madhështia e vërtetë e njeriut qëndron te ajo që u jep të tjerëve.

3. Trashëgimia kulturore përmes artit: sa kanë ndikuar kultura, kujtesa, traditat dhe identiteti shqiptar në krijimtarinë tuaj artistike?

Trashëgimia kulturore është një nga rrënjët më të rëndësishme të identitetit tonë. Një artist mund të komunikojë me botën dhe të përqafojë gjuhë të ndryshme artistike, por besoj se bëhet vërtet i veçantë kur arrin të ruajë lidhjen me rrënjët e veta.

Në krijimtarinë time, kultura shqiptare, kujtesa historike, traditat dhe figurat që kanë shënuar jetën e kombit janë një burim i vazhdueshëm frymëzimi. Ato nuk janë thjesht tema për t’u paraqitur në një vepër, por një botë vlerash, emocionesh dhe përvojash që kërkojnë të marrin jetë përmes formës artistike.

Unë besoj se skulptura ka një fuqi të veçantë për të ruajtur kujtesën. Një monument i realizuar me ndjeshmëri dhe përgjegjësi mund të bëhet pjesë e ndërgjegjes së një qyteti, e historisë së një populli dhe e edukimit të brezave. Ai e bën të shkuarën të pranishme në jetën e sotme dhe i jep së ardhmes një pikë referimi.

Pjesëmarrja ime në ekspozitat kombëtare të arteve figurative, si dhe në 16 edicione të ekspozitës “Pranvera Art”, ka qenë një pjesë e rëndësishme e këtij rrugëtimi. Ekspozitat personale në Holandë, Belgjikë, Itali, Gjermani dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës më kanë dhënë mundësinë që krijimtarinë time ta vendos përballë publikut ndërkombëtar. Këto përvoja më kanë bindur se identiteti kombëtar nuk është pengesë për universalitetin. Përkundrazi, sa më thellë ta njohësh dhe ta shprehësh kulturën tënde, aq më shumë mundësi ke të komunikosh me kulturat e tjera.

Unë do të doja që veprat e mia të mos mbeteshin vetëm dëshmi të një periudhe apo të një frymëzimi personal, por të kontribuonin në ruajtjen e kujtesës sonë kolektive. Sepse një komb që harron figurat, vlerat dhe historinë e vet rrezikon të humbasë një pjesë të rëndësishme të identitetit.

4. Si e gjykoni vendin e skulpturës tradicionale dhe bashkëkohore në skenën e sotme artistike? Cili është gjykimi juaj për skulpturën e debatueshme të viteve të fundit, ku figurat kombëtare u përçudnuan? Pse ndodh kjo?

Besoj se arti duhet të jetë i lirë. Skulptura bashkëkohore ka të drejtë të eksperimentojë, të kërkojë forma të reja shprehjeje, të sfidojë zakonet dhe të hapë diskutime. Asnjë art nuk mund të zhvillohet nëse mbyllet brenda formulave të së kaluarës. Por liria krijuese, sipas meje, duhet të shoqërohet me përgjegjësi artistike dhe kulturore. Skulptura tradicionale dhe ajo bashkëkohore nuk duhet të shihen domosdoshmërisht si kundërshtare. Tradita na jep njohjen e formës, mjeshtërinë, kujtesën dhe përvojën e grumbulluar ndër breza; bashkëkohësia na jep kërkimin, eksperimentimin dhe mundësinë për të zbuluar gjuhë të reja. Problemi lind kur risia kthehet në qëllim në vetvete dhe kur dëshira për të tërhequr vëmendjen zë vendin e mendimit artistik.

Kur bëhet fjalë për figura kombëtare me peshë historike e shpirtërore, përgjegjësia bëhet edhe më e madhe. Një artist nuk është i detyruar ta paraqesë figurën në mënyrë akademike apo të idealizuar. Interpretimi modern është legjitim. Por mendoj se duhet të ekzistojë një dallim i qartë mes interpretimit origjinal dhe deformimit që nuk arrin të përcjellë as karakterin, as madhështinë dhe as kuptimin e figurës që përfaqëson.

Kur një vepër publike i kushtohet një personaliteti kombëtar, ajo nuk i përket më vetëm autorit. Ajo hyn në hapësirën e përbashkët të kujtesës dhe bëhet pjesë e marrëdhënies së shoqërisë me historinë e vet. Prandaj, përveç lirisë krijuese, duhen edhe studimi, njohja e figurës, respekti për kontekstin historik dhe një nivel i lartë profesional. Pse ndodh që disa vepra të ngjallin kaq shumë polemika? Mendoj se shkaqet mund të jenë të ndryshme: dëshira për të qenë ndryshe me çdo kusht, mungesa e një studimi të thelluar, konceptet e paqarta artistike, por edhe mënyra se si përzgjidhen e promovohen veprat publike.

Megjithatë, nuk do të dëshiroja që debati të kthehej në një përplasje mes brezave apo në një refuzim të artit bashkëkohor. Arti duhet të gjykohet me argumente, me njohuri dhe me ndershmëri profesionale. Për mua, një vepër e madhe nuk është domosdoshmërisht ajo që shkakton më shumë zhurmë, por ajo që arrin të mbetet në kujtesën e njerëzve. Risia ka vlerë kur lind nga talenti, dija dhe nevoja e brendshme për të shprehur diçka të vërtetë. Të jesh bashkëkohor nuk do të thotë të mohosh çdo gjë që ka ardhur përpara teje, por të ndërtosh mbi të dhe të krijosh diçka që i flet kohës tënde.

5. Cilat janë sfidat më të mëdha me të cilat përballet një skulptor i ditëve të sotme?

Sfidat e një skulptori sot janë të shumta dhe nuk lidhen vetëm me procesin krijues. Skulptura kërkon kohë, hapësirë, mjete, materiale dhe një punë fizike e mendore që shpesh është e gjatë dhe e kushtueshme. Ndryshe nga disa forma të tjera të artit, ajo kërkon edhe kushte të posaçme për realizimin, ruajtjen dhe ekspozimin e veprave. Një sfidë e rëndësishme është mundësia për të krijuar pa u diktuar nga kërkesat e momentit, nga moda apo nga pritshmëritë e tregut. Artisti duhet të jetë i hapur ndaj kohës në të cilën jeton, por pa humbur zërin e vet dhe pa bërë kompromis me bindjet e tij estetike.

Një tjetër sfidë është marrëdhënia e artit me hapësirën publike. Monumentet dhe veprat që vendosen në sheshe, parqe apo institucione ndikojnë drejtpërdrejt në pamjen dhe identitetin e qyteteve. Për këtë arsye, përzgjedhja e autorëve, konkurset, vlerësimi profesional dhe transparenca në vendimmarrje janë thelbësore. Sot, skulptori duhet të përballet edhe me ndryshimet teknologjike dhe me një botë ku imazhet konsumohen me shpejtësi. Por unë besoj se teknologjia nuk mund ta zëvendësojë ndjeshmërinë njerëzore, përvojën e dorës, njohjen e anatomisë dhe aftësinë për t’i dhënë jetë materialit.

Një sfidë tjetër është edukimi i publikut. Njerëzit duhet të kenë mundësi ta njohin artin, të mësojnë ta vështrojnë dhe të kuptojnë se pas një vepre të realizuar qëndrojnë studimi, puna, kërkimi dhe përkushtimi.

Për mua, sfida më e madhe mbetet ruajtja e integritetit artistik: të vazhdosh të krijosh me ndershmëri, të mos humbasësh kureshtjen, të mos kënaqesh me atë që ke arritur dhe të kërkosh gjithmonë diçka më shumë nga vetja. Sepse skulptura e vërtetë nuk lind vetëm nga aftësia për të formuar materialin, por nga nevoja për të thënë diçka që ia vlen të mbetet.

6. Cili është mesazhi juaj për skulptorët e rinj?

Mesazhi im për skulptorët e rinj është: mësoni shumë, punoni pa u lodhur, respektoni mjeshtrinë dhe mos kini frikë të krijoni gjuhën tuaj artistike. Talentit duhet t’i bashkëngjiten studimi, disiplina dhe durimi. Një vepër e mirë nuk lind gjithmonë menjëherë. Shpesh, ajo kërkon prova, gabime, heqje, rindërtime dhe shumë orë pune të heshtur në studio. Duhet të mësoni ta njihni materialin, të studioni anatominë, të kuptoni historinë e artit dhe të shikoni me vëmendje veprat e mjeshtërve.

Por mos u mjaftoni vetëm me atë që ju mësojnë të tjerët. Mjeshtrit mund t’ju tregojnë rrugën, por ecjen duhet ta bëni vetë. Mos kërkoni të imitoni, por të kuptoni; mos kërkoni të dukeni ndryshe me çdo kusht, por të keni diçka të vërtetë për të shprehur.

U këshilloj të rinjve të mos e shkëpusin krijimtarinë nga kultura, historia dhe jeta njerëzore. Arti nuk duhet të jetë një ushtrim i ftohtë forme. Ai merr kuptim kur prek njeriun, kur ngjall mendim, kur ruan kujtesën dhe kur krijon një lidhje mes individit dhe shoqërisë.

Si pedagoge prej më shumë se tri dekadash, kam kuptuar se përgjegjësia jonë nuk është thjesht t’u mësojmë studentëve profesionin, por t’i ndihmojmë të zbulojnë individualitetin e tyre, të fitojnë besim te vetja dhe të ndërtojnë një marrëdhënie të ndershme me artin.

Dhe mbi të gjitha, mos e matni suksesin vetëm me çmimet, ekspozitat apo famën. Këto mund të jenë vlerësime të rëndësishme, por nuk janë thelbi i artit. Vepra e vërtetë është ajo që mbetet në kohë dhe që vazhdon të komunikojë me njerëzit edhe kur autori nuk është më. Krijoni me mendje, punoni me duar dhe ndieni me zemër. Ruani lirinë tuaj krijuese, por mos harroni se talenti është edhe përgjegjësi: ndaj vetes, ndaj kulturës dhe ndaj brezave që do të vijnë pas jush.

VATRA PROMOVOI KOLANËN “ILLYRICUM SACRUM”, DËSHMI E AUTOKTONISË DHE VAZHDIMËSISË ILIRO-SHQIPTARE

by

Sokol Paja/

New York, 11 tetor 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra në bashkëpunim me Qendrën Kulturore “Nënë Tereza” pranë Kishës Katolike Zoja e Shkodrës promovuan kolanën e veprave “Illyricum Sacrum”, vëllimi VII përkthyer nga Giorgio Nalin dhe Luket Hasaj, i pasuruar me qindra shënime sqaruese e plotësuese. Vepra “Illyricum Sacrum” vëllimi 1 përfshin: Historia e 5 dioqezave sufragane të Arkidioqezës së Dioklesë dhe Tivarit (Arbënia, Baleci, Budua, Shasi, Ulqini) dhe e dioqezës së Krajës, e cila trajtohet në këtë libër, si dhe njëpërshkrim i dioqezës së Risanit dhe i disa peshkopatave të lashta, dhe në fund në nderim të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, një letër dhe një fjalim i tij si dhe biografi dhe pjesë të zgjedhura nga autorë të shquar kushtuar atij në shekujt XV-XIX. Vëllimi 2 përfshin: Historia e Arkidioqezës së Dioklesë dhe Tivarit; botim i parë; përkthyer nga Antonio Bozza dhe Luket Hasaj. Vëllimi 3 përfshin: Historia e 7 dioqezave sufragane të Arkidioqezës së Dioklesë dhe Tivarit (Deja, Drishti, Sarda, Sapa, Pulti i Madh, Pulti i Vogël dhe Shkodra) dhe Historia e Arkidioqezës së Durrësit dhe 14 dioqezave sufragane të saj (Lezha, Amantia, Apollonia, Vlora, Benda, Priska, Stefaniaka, Bylisi, Kunavia, Kruja, Lestroni, Skampa, Pulkeriopoli dhe Akrokeraunia); ribotim i përmirësuar; përkthyer nga Frano Illijaj.

Kryetari i Këshillit të Kishës Zoja e Shkodrës z.Ndrekë Tonaj në fjalën e mirëseardhjes vlerësoi punën profesionale të përkthyesit Luket Hasaj dhe rëndësinë historike e shkencore të kolanës “Illyricum Sacrum”.

Gazetari i shquar i “Zërit të Amerikës” z.Frank Shkreli në kumtesën e tij theksoi se “Illyricum Sacrum” vëllimi VII, vepra 1, është më shumë se një vepër historiografike. Është një lidhje mes së kaluarës dhe së tashmes, një thesar dokumentar që ndihmon brezat e sotëm të kuptojnë më mire, jo vetëm, rrënjët e Krishtërimit, por edhe të kulturës dhe të qytetërimit iliro-arbëror në ato troje. Është një burim i çmuar për të kuptuar rrënjët tona evropiane, rolin e Kishës dhe vazhdimësinë e identitetit tonë iliro-arbëror në ato anë. Ta njohësh “Illyricum Sacrum”, do të thotë të njohësh një pjesë të rëndësishme të kujtesës sonë historike, fetare dhe shoqërore. Por ky vëllim nuk është, thjesht, vetëm një vepër e rëndësishme historike. Për mua ka edhe një kuptim personal, sepse si shumë të tjerë në këtë tubim, jam me origjinë nga ato treva, për të cilat kjo vepër sjell dëshmi dhe të dhëna historike, të panjohura deri tashti. Vepra “Illyricum Sacrum” është një vepër madhore që përbën një kontribut të jashtëzakonshëm për njohjen e historisë së Kishës dhe jetës në trojet iliro-arbërore–në mënyrë të veçantë, të trashëgimisë së Ipeshkvisë dhe Kryeipeshkvisë së Tivarit, tha ndër të tjera z.Shkreli.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në kumtesën e tij deklaroi se libri është një ndihmesë e madhe për studime të thelluara me objekt religjioz katolik por edhe një ndihmesë e madhe për studiues të historisë pasi është i plotësuar me materiale dokumentare të rëndësishme dhe me analizë që plotësojnë histografinë kombëtare, përshkrimin gjeografik të shtrirjes territoriale, të lumenjve, afërsinë me detin dhe jep shumë të dhëna të rëndësishme të zonës ku ndodhet ipeshkvia duke hedhur dritë mbi historinë kishtare si dhe për drejtuesit e impeshkvive dhe për lidhjet midis klerikëve dhe Vatikanin. Po ashtu libri paraqet një panoramë të plotë sociale-kulturore të zhvillimin e shoqërisë shqiptare. Ku libër shërben edhe si referencë dokumentare për hulumtuesit e rinj duke ofruar një seri materialesh historike me përshkrime sipas viteve përkatëse dhe të rëndësisë që kishte dioçesi apo ipeshkvia p.sh. rasti i Arqipeshkvisë së Shkodrës fillon me arqipeshkvin e parë që njihet për Shkodrën, Basi viti 387; Senecioni 431; Andreu 519; Shtjefni 590, e në vazhdim deri tek Ernesti (Çoba) në vitin 1946.

Në këtë libër tha Dr. Marku paraqiten gjithashtu letërkëmbime të heroit tonë kombëtarë Gjergj Kastrioti Skenderbeut me Papatin dhe me disa princër. Gjatë leximit të materialeve publikuar në libër vivet re konsiderata që Vatikani gëzonte për Princin shqiptar dhe bashkëpunimi i tyre. Në letrën e Papës Kalisti për Gjergj Kastriotin i shpreh mbështetje, vlerësim të larta si burrë fisnik, i guximshëm dhe trim me shumë vepra

heroike. Me konsideratë përshkruhen edhe letra e Papës pasardhës, Piu II duke nisur letrën me Bir i Dashtun për Gjergj Kastriotin. Libri ka një gjuhë të pastër drejtshkrimore dhe ajo çka e bën më të besueshëm janë referencat shkencore, interpretimet e shumta me fusnotë dhe citimet në tekst.

Historiani Zef Ujkaj trajtoi historikun e ipeshkvive të Arbënit, Balecit, Buduës, Shasit, Ulqinit dhe Krajës, të cilat paraqiten si dioqeza sufragane të Arqipeshkvisë së Tivarit, në pjesën e tretë të vëllimit VII të Illyricum Sacrum. Përveç dioqezave të lidhura me Arqipeshkvinë e Tivarit, në këtë pjesë trajtohet shkurtimisht edhe historia dhe veprimtaria e disa qendrave të tjera kishtare, si Risani, Adrianopoja, Butrinti, Finiqi dhe Onhezmi. Illyricum Sacrum sipas historianit Zef Ujkaj përbën një vepër me vlerë të jashtëzakonshme historike, e cila dokumenton historinë e krishterimit dhe zhvillimin e organizimit kishtar në trevat arbërore. Përmes historisë së ipeshkvive, kishave dhe qyteteve, vepra dëshmon rëndësinë e këtyre trevave në historinë fetare, kulturore dhe politike të rajonit.

Luftërat, ndryshimet politike dhe, veçanërisht, pushtimi osman përbënin faktorë të rëndësishëm që ndikuan në dobësimin, rënien ose zhdukjen e disa prej këtyre dioqezave. Megjithatë, historia dhe dokumentacioni i tyre përbëjnë një trashëgimi me vlerë të madhe për njohjen e së kaluarës kishtare, historike dhe kulturore të trevave arbërore, tha ndër të tjera historiani Zef Ujkaj.

Bashkëthemeluesi i “AlbLibris” Dr. Pashko Camaj në fjalën e tij theksoi vlerat historike e kishtrare të “Illyricum Sacrum”, rolin e jashtëzakonshëm të përkthyesit në shoqëri e institucione, garantoi përfshirjen dhe shpërndarjen në Bibliotekën “AlbLibris” dhe ftoi të gjithë të pranishmit që ky libër të jetë në Bibliotekën e çdo patrioti.

Përkthyesi Luket Hasaj u shpreh se “Illyricum Sacrum”, është një vepër madhore e historiografisë botërore, e cila dokumenton historinë kishtare dhe civile të gadishullit Ilirik, me rëndësi të jashtëzakonshme për trojet shqiptare. Ajo është vepra më e plotë dokumentare që është shkruar ndonjëherë për historinë e territoreve të Ilirisë, pasi përfshin dokumente nga një periudhë e gjatë kohore,

përkatësisht që nga antikiteti deri në fillim të shekullit 19-të. Në këto dokumente theksoi përkthyesi Hasaj gjenden të dhëna jo vetëm për vendndodhjen, historinë dhe kulturën e qyteteve dhe qendrave të ndryshme të qytetëruara, ekzistuese apo të zhdukura, por edhe për shumë personalitete të ndryshme që janë pak apo aspak të njohura në burime të tjera. “Illyricum Sacrum” është fryt i punës së gjatë të tre historianëve jezuitë dhe ndihmësve të tyre: at Filip Riçeputi, at Daniel Farlati dhe at Jakopo Koleti.

Mbledhja e të dhënave, shkrimi dhe botimi i kësaj vepre u bë në një hark kohor prej rreth 125 vjetësh. Vepra “Illyricum Sacrum” konsiderohet unike në prurjen e të dhënave historike mbi ardhjen e Krishterimit në Iliri. “Illyricum Sacrum” është pasuri kombëtare me shumë vlera. Pa të, historia shqiptare e Mesjetës do të kishte mbetë e varfër, pasi përmban mijëra dokumente të çmueshme historike. Kjo vepër sipas përkthyesit Hasaj shërben si një urë kryesore ku historia kishtare dhe ajo civile ndërthuren për të provuar autoktoninë dhe vazhdimësinë iliro-shqiptare.

Programi i Studimeve Shqiptare në Universitetin “DePaul” në Chicago, një investim akademik në kujtesën, gjuhën dhe identitetin Shqiptar

by

Dr. Gazmend Kapllani, drejtori i programit të parë të Studimeve Shqiptare në historinë e universiteteve amerikane: “Programi ynë në DePaul ofron: kulturën, historinë, gjuhën e një populli të vogël dhe te lashte që ka jetuar dhe krijuar perhere në udhëkryqet e mëdha të historisë; një popull dhe kulturë që, po ta hulumtosh me mendje dhe sy të hapur, zbulon lidhje, shpesh mahnitëse, me Perëndimin dhe Lindjen”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. Cila është historia e themelimit të Programit të Studimeve Shqiptare në DePaul University?

Historia e Programit është në radhë të parë historia e Hidai “Eddie” Bregut, një shqiptari të kultivuar, i cili u largua shume i ri nga Shqipëria para se të mbylleshin hermetikisht kufijtë e Shqiperise, për të studiuar fillimisht në Itali, dhe vazhdoi, mandej, udhëtimin e tij drejt Chicagos. Hidai “Eddie” Bregu ishte një njeri i ditur, mendjehapur, patriot i mençur dhe largpamës. Për mendimin tim dhe të shumë prej atyre që e kanë njohur nga afër (unë nuk e kam pasur këtë fat), është një nga personalitetet më të rëndësishme të komunitetit tonë në Amerikë. Hidai “Eddie” Bregu ishte i pari mes shqiptarëve të Amerikës që pati vizionin e krijimit të Programit të Studimeve Shqiptare në një universitet amerikan dhe i kushtoi këtij vizioni një pjesë të rëndësishme të pasurisë që kishte grumbulluar me punë të palodhur në Amerikë. Ai mbahet mend edhe sot për humanizmin dhe patriotizmin e tij dhe për mbështetjen sistematike financiare të komunitetit. Mbehet mend gjithashtu per faktin qe besonte tek forca emancipuese e arsimit dhe dijes. Ajo që kam kuptuar është se Hidai “Eddie” Bregu e bënte gjithçka me modesti dhe pa zhurmë, ashtu sic bëjnë zakonisht njerëzit e mëdhenj dhe të rrallë që kalojnë nga kjo botë. Pra, është shqiptari i parë që ka pasur largpamësinë të bëjë diçka të tillë dhe mbi të gjitha të besojë se një Program i Studimeve Shqiptare mund të zhvillohet në ambientin aq konkurrues të universiteteve amerikane, dhe ne nje vend si Amerika qe nga ana akademike dhe politike eshte ende ajo qe mund te themi qendra e botes. Unë jetoja në Boston dhe jepja mësim shkrimin krijues dhe historine e Europes në Emerson College kur lexova në një gazetë akademike amerikane se Universiteti DePaul kishte shpallur konkurs për Drejtorin e Katedrës se pare të Studimeve Shqiptare ne historine e universiteteve amerikane.

Me pak fjalë, kërkonin dikë që të merrte përsipër krijimin e Programit të Studimeve Shqiptare nga zero, meqenese një program i tillë nuk kishte ekzistuar më parë në universitetet amerikane. Universiteti DePaul kishte vendosur që Katedra të ishte pjesë e Departamentit të Gjuhëve Bashkëkohore, gjë që më duket një zgjedhje me vend, përderisa ky është departamenti edhe i programeve të gjuhëve dhe kulturave të tjera, si ai italian, gjerman, francez, japonez, kinez etj. Meqenëse më pëlqen të bëj gjëra të vështira dhe duke parë që Universiteti DePaul është një institucion shumë i rëndësishëm në qytetin e Chicagos dhe në Amerikë, aplikova dhe pata nderin të zgjidhesha nga DePaul si Drejtor i Katedrës qe mban emrin e bamiresit tone Hidai “Eddie” Bregu. Kjo është pak a shumë historia e themelimit apo e inaugurimit të Katedrës. Per mua eshte nder te jem drejtori i Programit te pare te Studimeve Shqiptare ne historine e Universiteteve amerikane dhe te permbush amanetin e Hidai “Eddie” Bregut.

2. Si është zhvilluar Programi i Studimeve Shqiptare në DePaul gjatë viteve të fundit, etapat dhe arritjet kryesore?

Kur arrita në Universitetin DePaul, duhej të krijoja gjithçka nga fillimi pasi nuk ekzistonte asnjë pikë reference në arsimin e lartë në SHBA. Ka pasur disa raste të mësimdhënies së gjuhës shqipe, për një kohë të kufizuar, në disa institucione akademike amerikane, por asnjëherë nuk ka pasur një Program të Studimeve Shqiptare, që do të thotë nje program i plote kurrikular i cili perfshin shume disiplina; nga gjuha, kultura, historia, letersia dhe deri te filozofia dhe antropologjia: qe do te thote nje Program Program qe nuk do te jete i perkohshem por i vazhdueshem dhe me perspektive.
Gjëja e parë që bëra sapo arrita në DePaul ishte të informohesha për ecurinë e programeve të tjera në departamentin tonë. Kjo më ndihmoi të kuptoja kuadrin akademik ku ndodhesha, mundësitë dhe sfidat me të cilat kishin të bënin programet e tjera. Universitetet janë organizma komplekse dhe një program akademik duhet në radhë të parë të ketë studentë në klasat që ofron, sepse përndryshe thjesht dështon. Mund të kesh idetë më gjeniale per kurse universitare, por nëse nuk regjistrohen studentë, idetë mbeten thjesht në letër dhe klasat mbeten bosh.

Prandaj dinamikat demografike, gjithashtu, brenda një universiteti, si ai amerikan, duhen studiuar me vëmendje. Diçka që më ndihmoi në muajt e parë ishte njohja ne DePaul me studentë me origjinë shqiptare. Isha shume i interesuar te kuptoja kendveshtrimin e tyre – si te rinj amerikane me prejardhje shqiptare qe kane lindur dhe jane rritur ne Amerike – te kuptoja cilat aspekte te kultures dhe historise sone do te kishin me shume interes per ta. Diskutimet që pata dhe vazhdoj te kem me studente amerikane me trashegimi shqiptare ishin dhe jane të vyera. Dicka tjeter qe vleresoj po ashtu, ishin bisedat me profesorë, të paktë (është e vërtetë) në DePaul, te cilet kane ekspertizë ne lidhje me Ballkanin apo Mesdheun.
Të njohësh realitetin akademik ku ndodhesh është gje e domosdoshme per te ndertuar diçka që mund të ketë perspektivë në të ardhmen. E them këtë sepse Studimet Shqiptare, në kuadrin akademik të huaj, sidomos ne Amerike, kanë qenë të margjinalizuara, dhe madje për një kohë shumë të gjatë.

Ekzistojnë shumë arsye përse kjo ka ndodhur dhe sigurisht qe dicka e tille lidhet edhe me situatën politike në të cilën janë gjendur shqiptarët në shekullin e 20-të, sidomos me faktin qe Shqiperia ishte e izoluar per nje gjysem shekulli nen nje regjim paranojak dhe totalitar. Besoj gjithashtu se një nga arsyet kryesore e ka artikuluar shume mire Sir Noel Malkolm, historiani i shquar britanik qe ka dhene nje kontribut te jashtezakonshem per zhvillimin e Studimeve Shqiptare, i cili thotë se ka një keqkuptim të madh për sa i përket mënyrës se si shihen ato jo vetëm nga të huajt, por edhe nga vetë shqiptarët. Gabimisht, thotë Sir Noel Malkolm, është krijuar një perceptim se Studimet Shqiptare apo historia e Shqipërisë janë diçka “e izoluar”, pa lidhje me historinë rajonale, europiane apo botërore. Por e kundërta është e vërtetë: historia dhe kultura shqiptare janë shumë ekstroverte, është një kulturë dhe histori që rrezaton në çdo drejtim, drejt Perëndimit dhe Lindjes; është një histori e mbruajtur ngaherë në udhëkryqet e mëdha të historisë rajonale dhe globale.

Duke u nisur nga ky perceptim, nisa të strukturoj një program kurrikular që do t’i lidhte Studimet Shqiptare me rajonin më të gjerë të Europës Juglindore dhe Mesdheut. Kjo do të na jepte mundësinë t’i drejtoheshim një publiku të gjerë studentesh që ka interes te mesoje për atë pjesë të botës dhe të Europës ku ne shqiptarët jemi një nga popujt më të lashtë. Në këtë mënyrë, gjithashtu, Studimet Shqiptare marrin nje rol protagonist ne kuadrin akademik amerikan për studimin e Europës Juglindore dhe të Mesdheut, me të cilat na lidhin ngushtë historia, kultura dhe gjeografia.

Nga ana pedagogjike besoj se ne te ardhmen shkencat humane, sidomos ne kete periudhe tranzicioni te universiteteve, do priren gjithmone e me shume ndaj mesimdhenies nderdisiplinare, pra kombinimit te disa disiplinave akademike. Prandaj edhe Programi yne ka nje karakter te forte ndersiplinor dhe kjo duket edhe ne bashkepunimet qe kemi me Programet dhe Departamentetet e tjera ne DePaul.

Ne sot u ofrojmë studentëve të Universitetit DePaul Certifikatën për Studimet Shqiptare dhe të Europës Juglindore. Kurset tona strukturohen dhe do të vazhdojnë të strukturohen në mënyrë të tillë që të reflektojnë titullin e Programit kurrikular, duke iu drejtuar një audience të gjerë akademike. Për të marre Certifikatën, duhen plotësuar 4 kurse me katër kredite secila. Në të njëjtën kohë, sic thashe me siper, bashkëpunimi me departamente dhe programe të tjera është thelbësor për Programin tonë. Tashmë ne bashkëpunojmë ngushtë me Programin e Italishtes, me Departamentin e Historise, me Departametin e Anglishtes, me ate te Shkencave Politike dhe me Programin e Studimeve Islamike brenda Universitetit DePaul. Këto bashkëpunime janë të domosdoshme per te forcuar profilin tonë ndersiplinor në Universitet, por edhe që të arrijmë një audiencë sa më te gjerë studentësh.

Në të njëjtën kohë, këtu e shtate vite kemi institucionalizuar serinë e ligjëratave Hidai “Eddie” Bregu për Studimet Shqiptare, të cilat u drejtohen studentëve dhe komunitetit të DePaul, por që janë ngaherë të hapura për publikun. Qëllimi ynë me ane te serise se Ligjeratave, ku here pas here ftojme edhe personalitete shqiptare te fushave te ndryshme, është të krijojme nje forum idesh qe te nxisim mendimin dhe debatin krijues për Shqipërinë, shqiptarët dhe Europën Juglindore. Çdo vit ofrojmë gjithashtu bursën e studimeve Hidai “Eddie” Bregu, per te mbeshtetur ne menyre sistematike studentët e Programit tonë. Sigurisht që jemi ende një Program i ri dhe aspirojme qe te rritemi edhe me shume në të ardhmen.

3. Cilat janë të dhënat dhe treguesit më pozitivë që ka pasur programi gjatë viteve të fundit lidhur me rritjen e numrit të studentëve, interesin për kurset dhe pjesëmarrjen në aktivitetet akademike?

Gjëja më kryesore është fakti që amaneti i Hidai “Eddie” Bregut për të krijuar Programin e parë të Studimeve Shqiptare në akademinë amerikane është përmbushur: Programi jo vetëm është krijuar, por tashmë ka premisat të zhvillohet dhe të rritet. Kurset tona frekuentohen nga studentë të të gjitha origjinave, shumë prej të cilëve zgjedhin të marrin Certifikatën ne Studimet Shqiptare dhe të Europës Juglindore.

4. A ka interes nga studentët amerikanë dhe ndërkombëtarë që nuk kanë origjinë shqiptare për të studiuar gjuhën, historinë dhe kulturën shqiptare? Po nga studentët me origjinë shqiptare nga Shqipëria, Kosova dhe trojet e tjera shqiptare?

Shumica e studentëve në klasat tona janë studentë amerikanë. Shpesh takoj në klasat tona studentë që kanë origjine nga Europa Juglindore dhe Lindore. Ndërkohë, një pjesë e mire e studentëve që po përfundojnë Programin e Studimeve Shqiptare ose kanë marrë Certifikatën e Studimeve Shqiptare dhe të Europës Juglindore janë me origjinë shqiptare, kryesisht nga Shqipëria dhe Kosova. Gjithashtu, ne u ofrojmë studentëve me origjinë shqiptare në DePaul, atyre që në anglisht quhen ‘heritage speakers’, përvojën e rrallë të flasin dhe të praktikojnë shqipen në nivel akademik, me anë të kurseve tona FLAC (Foreign Language Across Curriculum), ku behet diskutim i thelluar ne gjuhën shqipe i tematikave te caktuara per Shqipërinë dhe shqiptarët, si per shembull: “Identiteti bashkëkohor shqiptar”; “Shqipëria me sytë e udhëtarëve perëndimorë në shekujt e 19-të dhe të 20-të”; “Historia e letërsisë shqipe”, “Historia e emigracionit shqiptar në Amerike” etj. Sidoqofte, tre vitet e fundit kemi parë që është shtuar interesi i studentëve që nuk kanë origjinë shqiptare për kurset tona dhe Certifikatën.

Madje, dy prej tyre, amerikane qe nuk kane asnje lidhje me trashegimie me shqiperine apo Ballkanin, kanë aplikuar për të shkuar në Shqipëri me bursë Fulbright, pasi kanë marrë kurset për mësimin e gjuhës shqipe. Ky mund të jetë një hap i vogël për Universitetin DePaul, por një hap i madh për Programin tonë.

5. Sa e rëndësishme është që Studimet Shqiptare të shihen jo vetëm si një çështje e diasporës, por si një fushë serioze akademike brenda universiteteve amerikane?

Siç e thashë më parë, Studimet Shqiptare kanë “vuajtur” nga një margjinalizim i gjatë. Kjo nuk mund të anashkalohet. Sigurisht që një Program i vetëm, me resurse deri diku të percaktuara si ky i yni, sado krijues dhe i suksesshem qe te jete, nuk mund të sjellë befas transformimin e Studimeve Shqiptare në një disiplinë akademike qendrore brenda universiteteve amerikane; por ne treguam dhe do të vazhdojmë të tregojmë që Studimet Shqiptare brenda akademisë amerikane jo vetëm që mund të ekzistojnë dhe të zhvillohen, por edhe ofrojnë diçka origjinale ose diçka po aq me rëndësi sa edhe programet e tjera, të mëdha apo të vogla. Kjo, besoj, mund të arrihet vetëm me një përqasje pedagogjike dhe kulturore mendjehapur dhe me ambicie realiste. Fakti që Hidai “Eddie” Bregu besoi atë që shumë të tjerë nuk e kishin besuar apo nuk e kishin menduar, pra që brenda një universiteti amerikan Studimet Shqiptare mund të zënë një vend dinjitoz, tregon për largpamësinë dhe guximin intelektual që ky personalitet i jashtëzakonshëm kishte. Besoj se këto virtyte, sic jane puna sistematike, largpamësia dhe guximi intelektual janë gjithashtu virtyte pedagogjike që mund t’i ndihmojnë Studimet Shqiptare të tregojnë vlerën e tyre në një kontekst akademik të huaj, sidomos në botën e sotme të një tranzicioni dramatik teknologjik, kulturor dhe gjeopolitik.

6. Si e shihni të ardhmen e Programit të Studimeve Shqiptare në DePaul? A ka plane për zgjerimin e kurseve, kërkimeve shkencore, bursave dhe bashkëpunimeve me universitete e institucione në Shqipëri, Kosovë dhe më gjerë?

Studimet Shqiptare në DePaul do të vazhdojnë të rriten. Unë besoj te hapat e vegjël, por solidë. Gjërat e rëndësishme dhe qe kane jetegjatesi ndërtohen ngaherë kështu. Resurset tona janë deri diku të kufizuara për të dhënat amerikane, por sigurisht çdo vit mësojmë më shumë dhe rritemi nga pak. Kurset që do të ofrojmë do të rriten në numër dhe qëllimi është që të rriten edhe në cilësi, sepse çdo vit akademik që kalon, mësojmë diçka më shumë. Sigurisht që ne bashkëpunojmë me universitete dhe institucione të tjera në Shqipëri, Kosovë dhe më gjerë, sidomos nëpërmjet ligjëratave Hidai “Eddie” Bregu, ku ftojmë personalitete akademike shqiptare nga fusha të ndryshme te cileve u japim mundesine te bashkebisedojne dhe te bashkeveprojne me studentet e programit tone dhe publikun këtu në DePaul, ashtu sic bashkepunojme edhe me akademike shqiptaro-amerikane dhe organizata shqiptaro-amerikane ne Amerike.

Besoj, sidoqoftë, ne menyre që Programi ynë dhe çdo program brenda një instituti akademik te rritet me tej, duhen studiuar mirë dinamikat brenda një universiteti, publiku studentor të cilit i drejtohesh, nevojat pedagogjike dhe kulturore që e bëjnë një program të vlefshëm për shumë vite, dhe jo thjesht nje fishekzjarr që hidhet dhe shuhet pas nje kohe te shkurter. Ëndrra ime, për shembull, do të ishte që një ditë të kishim mundësinë të krijonim një Qendër të Studimeve Shqiptare në DePaul, e cila do të na jepte mundësinë të luanim një rol të rëndësishëm jo vetëm në mësimdhënie dhe ligjërime publike, por edhe në kërkime shkencore.

Një Qendër e Studimeve Shqiptare do të na jepte mundësinë të ftonim në DePaul akademikë te cilet bëjnë punë serioze me Studimet Shqiptare, që të zhvillonin hulumtimet e tyre shkencore ne univertitetin tone. Sigurisht, qe per t’a realizuar kete, do të duhej një tjetër Hidai “Eddie” Bregu, i cili do te kishte largpamësinë dhe guximin e tij intelektual, per te dhene ndihmën e duhur financiare që do duhej për një sipërmarrje të tillë.

7. Cili është mesazhi juaj për studentët shqiptaro-amerikanë? Pse duhet të regjistrohen në Programin e Studimeve Shqiptare në DePaul?

Para se t’i përgjigjem kësaj pyetjeje, dua të përmend një takim që më ka lene mbresa. Para pak kohësh pata fatin të takoja Profesor Doktor Nicholas Pano, një nga personalitetet akademike më të shquara të komunitetit shqiptar ne Amerike, dhe te bisedoja gjate me te. Dr.Pano nder te tjera më tha se për të, kishte qenë ëndërr krijimi i Studimeve Shqiptare në një universitet amerikan. Si shenjë e besimit dhe respektit të tij për Programin, na dhuroi bibliotekën e tij personale. Më preku dhe më emocionoi shumë ky gjest kaq bujar. Me Dr. Pano biseduam gjatë edhe për vlerën e studimeve shqiptare në kontekstin e universitetit amerikan, përderisa Dr. Pano ka një njohje të jashtëzakonshme të Studimeve Shqiptare, por edhe të atyre të Europës Juglindore dhe Lindore. Nga biseda me të kuptova edhe njëherë që Programi ynë ofron diçka të veçantë në DePaul:

kulturën, historinë, gjuhën e një populli të vogël dhe te lashte që ka jetuar dhe krijuar perhere në udhëkryqet e mëdha të historisë; një popull dhe kulturë që, po ta hulumtosh me mendje dhe sy të hapur, zbulon lidhje, shpesh mahnitëse, me Perëndimin dhe Lindjen; një popull dhe kulturë gjurmët e së cilës mund t’i gjesh dhe t’i studiosh nga Tirana në Buenos Aires, nga Athina në Kajro, nga Roma në Stamboll, nga Prishtina në Chicago dhe New York. Ne përfaqesojme një kulturë që gjithmone e ka vezhguar historinë botërore nga udhëkryqet, dhe historia e botës mund të kuptohet më mirë dhe më qartë kur vëzhgohet nga skajet dhe udhëkryqet. Nëse këtë ndjenjë dhe kendveshtrim e strukturon edhe në një kurrikulum bashkëkohor që mund t’u flasë, pervecse studenteve me origjine shqiptare, edhe atyre amerikanë, atëherë ke arritur që t’u japësh Studimeve Shqiptare nje vend dinjitoz brenda akademisë amerikane.

Kush është Dr. Gazmend Kapllani?

Gazmend Kapllani është shkrimtar, studiues dhe gazetar shqiptar me reputacion ndërkombëtar. Ai ka lindur në qytetin e Lushnjës në vitin 1967. Ka kaluar kufirin me Greqinë në janar të vitit 1991, pasi u vu në shënjestër nga sigurimi komunist i kohës, pas një proteste të madhe anti-regjim në qytetin e lindjes. Jetoi në Athinë për më shumë se dy dekada (1991–2012), ku studioi filozofi në Universitetin Kombëtar dhe Kapodistrian të Athinës dhe me vone mori doktoraturën në shkenca politike dhe histori në Universitetin Panteion te Athines. Në të njëjtin universitet, Dr. Kapllani ka dhënë mësim dhe ka organizuar seminare në nivelin master për historinë shqiptare dhe atë të Ballkanit (2008–2011). Gjithashtu, per 13 vite, ka punuar si gazetar i gazetës më të madhe greke, “TA NEA”, dhe njihet si një nga zërat më kritike në mbrojtje të të drejtave të komunitetit shqiptar në Greqi, të emigrantëve dhe të të drejtave të njeriut. Ne te njejten kohe Dr. Kapllani u be i njohur në shtypin shqiptar me anë të rubrikave të tij të përjavshme në gazetat “Shekulli” dhe “Standard”.

Ai është autor i gjashte librave: dy me poezi te shkruar në shqip dhe i katër romaneve të shkruara në greqisht dhe në shqip, si dhe i shumë eseve studimore dhe artikujve akademike. Vepra e tij letrare, dhe akademike përqendrohet te totalitarizmi, kufijte, emigracioni, identiteti dhe mënyra se si historia ballkanike ka formësuar rrëfimet dhe kujtesën individuale dhe kolektive. Romanet e tij janë përfshirë në programet mësimore të universiteteve të njohura në Evropë, Shtetet e Bashkuara dhe Kanada, dhe kanë qenë dhe jane objekt i shumë artikujve akademike dhe studimeve shkencore. Po ashtu, romanet e tij jane pershtatur per shfaqje teatrale në Greqi, Shqipëri, Danimarkë dhe Francë.
Romani i parë i Kapllanit, “Ditar i shkurtër kufijsh” (2006), është një bestseller ndërkombëtar dhe është përkthyer në me shume se dhjetë gjuhë. Romani u përshtat për skenë nga Teatri Bornholm në Danimarkë dhe nga Teatri Kombëtar në Greqi, dhe në vitin 2017 mori Çmimin Ndërkombëtar Letrar të Qytetit të Cassinos në Itali.

Romanet e tjera të tij, “Emri im është Evropë”, “Faqja e fundit” dhe “I keqi i vetes” (“Wrongland”), janë botuar në frëngjisht, italisht, shqip, greqisht dhe anglisht. “Faqja e fundit” u përfshi në listën e çmimit prestigjioz francez Prix Cezam Littéraire Inter CE 2016 dhe fitoi çmimin letrar të ‘Salon du Livre des Balkans’ në Paris.
Botimi anglisht i romanit “I keqi i vetes” ishte finalist për Medaljen Montaigne të Çmimit Eric Hoffer 2025 në SHBA, i cili u jepet librave që nxisin dhe cojne perpara mendimin filozofik. Romani u përshtat për skenë nga regjisori i njohur grek Pantelis Flatsousis dhe u shfaq në Athinë në vitin 2022. Gazmend Kapllani po shkruan librin e tij të ri në anglisht, gjuha e tij e katërt letrare, pas shqipes, greqishtes dhe italishtes (pjesë të romanit të tij të të botuar këtë vit në Itali, “Emri im është Evropë”, janë shkruar drejtpërsëdrejti në italisht).
Që prej vitit 2012, Dr. Kapllani jeton dhe jep mësim në Shtetet e Bashkuara te Amerikes. Ai ka qenë shkrimtar rezident (fellow) në Institutin Radcliffe për Studime të Avancuara ne Universitetin e Harvardit, si dhe shkrimtar rezident në Universitetin Brown dhe në Kolegjin Wellesley.

Dr. kapllani dha mësim shkrimin krijues dhe historinë evropiane në Kolegjin Emerson në Boston, Massachusetts (2013–2018) dhe prej vitit 2019 është Drejtor i katedrës Hidai “Eddie” Bregu për Studimet Shqiptare në Universitetin DePaul ne Chicago. Programi i Studimeve Shqiptare në DePaul, i pari i këtij lloji në akademinë amerikane, u themelua nën udhëheqjen e tij si një kurrikulë dinamike dhe ndërdisiplinore ku, nder te tjera, studiohet kultura, gjuha, politika dhe historia shqiptare si pjese e rajonit më të gjerë të Evropës Juglindore dhe Lindore, një rajon që historikisht ka qenë udhëkryq kulturash, gjuhësh dhe fesh.

https://catalog.depaul.edu/programs/albanian-and-southeastern-european-studies-undergraduate-certificate

Fotot:

1. Dr. Gazmend Kapllani.
2. Kurset e Studimeve Shqiptare ne DePaul.
3. Me Dr. Nicholas Pano në shtëpinë e tij në Macomb, IL.
4. Event: Revolucioni i Dashurise se Nene Terezes, me Dr. Ines Angeli Murzaku.
5. Fotografi e Hidai “Eddie” Bregut.
6. Studente te Studimeve Shqiptare ne Universitetin DePaul bashke me te afermit e tyre ne ceremonine fundvitit shkollor 2025-2026 diplomuar me Certifikaten e Studimeve Shqiptare dhe te Europes se Juglindore.
7. Event/Ligjerate e Kryeministrit te Kosoves Albin Kurti ne Programin e Studimeve Shqiptare Hidai “Eddie” Bregu.

VATRA PROMOVOI VEPRAT LETRARE TË SHKRIMTARIT NAMAN OSMANI

by

Sokol Paja

Foto: Baton Neziri (Rugova)/

New York, 3 tetor 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra promovoi tri vepra letrare të shkrimtarit shqiptaro-amerikan Naman Osmani. Me pjesëmarrjen e patriotëve, veprimtarëve, shkrimtarëve, profesorëve e drejtuesve të shoqatave shqiptare në New York e më gjerë, promovimi i udhëhequr nga Vatra bashkoi komunitetin shqiptar dhe promovoi letërsinë e mërgatës si kontribut në letrat shqipe. Në emër të kryetarit të Vatrës Dr. Elmi Berisha përshëndeti vatrani historik Marjan Cubi i cili theksoi se promovimet i shërbejnë komunitetit dhe kulturës kombëtare.

“Udha e Mërgimtarit” është një përmbledhje poetike që përmes vargjeve sjell udhëtimin e vështirë të mërgimtarit nga atdheu drejt tokës së huaj. Në poezitë e këtij libri ndërthuren motive të atdheut, dashurisë, mallit dhe kujtesës për vendlindjen. Në librin “Me Ëndrrën e Lirisë”, shprehet dashuria e thellë për lirinë, një ëndërr e mbajtur gjallë ndër breza për vite dhe shekuj. Kjo ëndërr kombëtare u bë realitet përmes sakrificës, guximit dhe gjakut të dëshmorëve që ranë gjatë luftës çlirimtare në Kosovë. Libri “Pena për Atdheun” është një përmbledhje poetike kushtuar Shqipërisë, Kosovës dhe figurave të lavdishme të historisë sonë kombëtare, si Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, Isa Boletini, Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Adem Jashari etj. Përmes vargjeve, autori shpreh dashurinë dhe krenarinë për atdheun, duke nderuar heronjtë dhe dëshmorët që sakrifikuan për lirinë dhe dinjitetin kombëtar.

Dr.Ardiana Mici në kumtesën e saj u shpreh se “Pena për atdheun”, e autorit Naman Osmani është një libër në të cilin pena nuk shërben vetëm për të shkruar vargje, por bëhet një mjet për të dëshmuar, për të kujtuar, për të dashur dhe për të ruajtur lidhjen shpirtërore me vendin, historinë, familjen dhe njerëzit. Që në titullin e librit dhe që në poezitë e para ndihet qartë boshti kryesor i kësaj vepre poetike: dashuria për atdheun dhe identitetin kombëtar. Autori e sheh Kosovën dhe Shqipërinë jo vetëm si hapësira gjeografike, por si pjesë të kujtesës, të qenies dhe identitetit të tij. Përmes një ngjarjeje personale sjell një mesazh të fortë mbi identitetin kombëtar, ku flamuri shqiptar kuq e zi i përket edhe Kosovës, madje e identifikon atë më shumë se flamuri i Kosovës, duke risjellë në kujtesë shpalljen e pavarësisë dhe pjesëmarrjen e Isa Boletinit krah Ismail Qemalit. Ai e quan “Flamur të çdo shqiptari”.

Atdheu në këtë vepër nuk është vetëm një ide abstrakte. Ai shfaqet si nënë, si kujtim, si vendlindje, si gjuhë, si flamur dhe si amanet. Një nga shtyllat më të fuqishme të librit është kujtesa historike dhe lufta për liri. Poezitë që lidhen me luftën e Kosovës, me dëshmorët dhe me figurat kombëtare e bëjnë librin edhe një lloj arkivi poetik të kujtesës, u shpreh Dr. Mici.

Aktivistja e komunitetit shqiptar Marjola Bejkollari vlerësoi krijimtarinë letrare të Naman Osmanit dhe emocionoi të gjithë të pranishmit teksa recitoi poezinë “Pena për Atdheun” si krenari, identitet dhe histori.

Shkrimtari Mhill Velaj në kumtesën e tij u shpreh se poezia e Naman Osmanit buron kryesisht nga përvoja personale dhe nga ndjeshmëria ndaj çështjeve që lidhen me atdheun, familjen, historinë, luftën, dashurinë, besimin dhe vlerat njerëzore. Në këtë kuptim, vëllimi nuk është vetëm një përmbledhje krijimesh lirike, por edhe një dëshmi e gjendjes shpirtërore të mërgimtarit, i cili, pavarësisht largësisë, vazhdon ta mbajë atdheun në kujtesë dhe në ndërgjegje.

Një nga boshtet kryesore tematike të veprës është dashuria për atdheun dhe identitetin kombëtar. Shqipëria dhe Kosova shfaqen jo vetëm si vende gjeografike, por si pjesë e identitetit dhe e kujtesës kolektive. Përmes simboleve të flamurit, heronjve, gjuhës dhe historisë, poeti e shndërron ndjenjën patriotike në një përjetim personal. Historiani Gjon Ivezaj në kumtesën e tij u shpreh se vëllimi poetik “Me ëndrrën e lirisë” përmbledh një pjesë të rëndësishme të botës poetike të autorit. Ëndrra dhe liria nuk janë këtu vetëm nocione poetike. Ato janë përvoja e një brezi dhe kujtesa e një populli që e ka njohur peshën e robërisë, sakrificës dhe luftës për të qenë i lirë. Libri nuk mbetet vetëm te kujtimi i fëmijërisë dhe te dashuria për vendlindjen. Ai hyn edhe në kujtesën e historisë së Kosovës. Në vargjet e tij gjejmë UÇK-në, dëshmorët, sakrificën e njerëzve që ranë për lirinë, dhimbjen e familjeve dhe kujtesën e një kohe të rëndë. Lufta e Kosovës e viteve 1998–1999 solli vrasje, dëbime dhe vuajtje të mëdha për popullsinë civile; ndërsa UÇK-ja dhe luftëtarët e saj janë pjesë qendrore e kujtesës publike shqiptare për atë periudhë. Në poezinë e Osmanit, kjo histori nuk vjen si një kronikë politike, por si përjetim njerëzor dhe moral, u shpreh ndër të tjera z. Ivezaj.

Në përfundim të promovimit autori Naman Osmani falënderoi patriotët që morën pjesë në aktivitetin letrar e në mënyrë të veçantë Federatën Vatra si identitet, krenari e histori të shqiptarëve në Amerikë. Në fjalën falenderuese autori Osmani ftoi të rinjtë shqiptarë në Amerikë që të bashkohen me Vatrën si institucion atdhetarie e shqiptarie në Amerikë dhe apeloi për drejtësi për çlirimtarët që u dënuan padrejtësisht në Hagë. Autori Naman Osmani në përfundim të promovimit dhuroi tri veprat letrare për Bibliotekën e Vatrës dhe 200 usd për Federatën e shtroi kokteil për të gjithë të pranishmit.

“The Journalist’s Mission”, filmi i mirënjohjes ndaj SHBA-së dhe NATO-s, premierë në Manhattan

by

Sokol Paja/

Filmi “The Journalist’s Mission”, i realizuar me mjeshtëri nga Fahri dhe Fitim Krasniqi, me një kastë autorësh shqiptarë e amerikanë premtues dhe frymëzues, erdhi në premierën e tij në Manhattan si një shprehje mirënjohjeje ndaj Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe NATO-s për rolin dhe kontributin e tyre vendimtar në lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

Në premierën e filmit, në Manhattan, morën pjesë patriotë, personalitete të shquara të mërgatës shqiptare, veprimtarë, aktivistë dhe artdashës, të cilët ndoqën një realizim kinematografik që sjell në ekran një nga periudhat më të dhimbshme dhe më të rëndësishme të historisë së Kosovës. Filmi pritet të shfaqet në 50 shtetet e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

“The Journalist’s Mission” nderon sakrificën e popullit të Kosovës në përballje me regjimin represiv dhe krimet e forcave serbe gjatë luftës, duke sjellë në vëmendje edhe mbështetjen vendimtare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe NATO-s për çlirimin e Kosovës.

Filmi përcjell një mesazh të fuqishëm mbi sakrificën, lirinë, dinjitetin njerëzor dhe rëndësinë e kujtesës historike. Ai sjell në vëmendje krimet e kryera ndaj popullsisë civile në Kosovë, masakrat, dëbimet masive, vrasjet e fëmijëve dhe të moshuarve, si dhe shkatërrimin dhe djegien e shtëpive. Përmes një rrëfimi dramatik, filmi synon t’i tregojë botës përmasat e brutalitetit të përjetuar nga populli i Kosovës.

Narrativa e filmit vendos në qendër një gazetare amerikane, e cila rrezikon jetën e saj për të shpëtuar një vajzë të vogël shqiptare, ndërsa familja e saj vritet gjatë luftës në Kosovë. Me ndihmën dhe bashkëpunimin e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë, ajo arrin ta nxjerrë vajzën nga zona e luftës dhe t’i shpëtojë jetën.

Ky personazh simbolizon humanizmin, guximin dhe përkushtimin e njerëzve që, edhe në kohë lufte, vendosin jetën dhe sigurinë e të tjerëve përpara të tyren.

Filmi paraqet luftimet e ashpra dhe qëndresën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës përballë forcave serbe, si dhe krimet ndaj civilëve, masakrat, dëbimet masive dhe shkatërrimin e vendbanimeve. Episodet e filmit përcjellin ankth, frikë dhe dhimbje, duke rikthyer në kujtesë tragjedinë e mijëra familjeve shqiptare të Kosovës.

Kënga “Mora fjalë”, e interpretuar nga Shkurte Fejza, si kolonë zanore e filmit, i dha një dimension të veçantë emocional rrëfimit kinematografik dhe shërbeu si homazh për luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Në përfundim të filmit, Gresa Behluli dhe Shkurte Fejza, me interpretimin e “Mora fjalë”, emocionuan të gjithë të pranishmit. Kënga u shndërrua në një moment të fuqishëm përkujtimi dhe nderimi për ata që dhanë jetën dhe gjithçka të tyre për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

Harry Bajraktari, veprimtar i shquar i çështjes kombëtare dhe i lirisë së Kosovës, falënderoi Shtetet e Bashkuara të Amerikës për mbështetjen, përkrahjen dhe ndihmën e jashtëzakonshme ndaj Kosovës dhe kombit shqiptar. Ai theksoi se filmi mund të shërbejë si një mjet i rëndësishëm edukimi dhe kujtese për brezat e ardhshëm, për të njohur dhe kuptuar atë që ka kaluar populli i Kosovës.

Në premierë ishte i pranishëm edhe diplomati amerikan William Walker, i cili shprehu mbështetjen e tij të vazhdueshme për Kosovën. Ai vlerësoi arritjet e Kosovës dhe theksoi zhvillimin e saj si një shembull të rëndësishëm të demokracisë në Ballkan.

“The Journalist’s Mission” vjen kështu jo vetëm si një vepër kinematografike, por edhe si një dëshmi artistike mbi luftën, sakrificën dhe çmimin e lirisë. Përmes historisë së personazheve, kujtesës së viktimave dhe mesazhit të mirënjohjes ndaj atyre që kontribuuan në çlirimin e Kosovës, filmi synon të mbajë gjallë kujtesën historike dhe të përcjellë te brezat e rinj rëndësinë e lirisë dhe të paqes.