Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

VATRA PROMOVOI VEPRAT LETRARE TË SHKRIMTARIT NAMAN OSMANI

by

Sokol Paja

Foto: Baton Neziri (Rugova)/

New York, 3 tetor 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra promovoi tri vepra letrare të shkrimtarit shqiptaro-amerikan Naman Osmani. Me pjesëmarrjen e patriotëve, veprimtarëve, shkrimtarëve, profesorëve e drejtuesve të shoqatave shqiptare në New York e më gjerë, promovimi i udhëhequr nga Vatra bashkoi komunitetin shqiptar dhe promovoi letërsinë e mërgatës si kontribut në letrat shqipe. Në emër të kryetarit të Vatrës Dr. Elmi Berisha përshëndeti vatrani historik Marjan Cubi i cili theksoi se promovimet i shërbejnë komunitetit dhe kulturës kombëtare.

“Udha e Mërgimtarit” është një përmbledhje poetike që përmes vargjeve sjell udhëtimin e vështirë të mërgimtarit nga atdheu drejt tokës së huaj. Në poezitë e këtij libri ndërthuren motive të atdheut, dashurisë, mallit dhe kujtesës për vendlindjen. Në librin “Me Ëndrrën e Lirisë”, shprehet dashuria e thellë për lirinë, një ëndërr e mbajtur gjallë ndër breza për vite dhe shekuj. Kjo ëndërr kombëtare u bë realitet përmes sakrificës, guximit dhe gjakut të dëshmorëve që ranë gjatë luftës çlirimtare në Kosovë. Libri “Pena për Atdheun” është një përmbledhje poetike kushtuar Shqipërisë, Kosovës dhe figurave të lavdishme të historisë sonë kombëtare, si Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, Isa Boletini, Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Adem Jashari etj. Përmes vargjeve, autori shpreh dashurinë dhe krenarinë për atdheun, duke nderuar heronjtë dhe dëshmorët që sakrifikuan për lirinë dhe dinjitetin kombëtar.

Dr.Ardiana Mici në kumtesën e saj u shpreh se “Pena për atdheun”, e autorit Naman Osmani është një libër në të cilin pena nuk shërben vetëm për të shkruar vargje, por bëhet një mjet për të dëshmuar, për të kujtuar, për të dashur dhe për të ruajtur lidhjen shpirtërore me vendin, historinë, familjen dhe njerëzit. Që në titullin e librit dhe që në poezitë e para ndihet qartë boshti kryesor i kësaj vepre poetike: dashuria për atdheun dhe identitetin kombëtar. Autori e sheh Kosovën dhe Shqipërinë jo vetëm si hapësira gjeografike, por si pjesë të kujtesës, të qenies dhe identitetit të tij. Përmes një ngjarjeje personale sjell një mesazh të fortë mbi identitetin kombëtar, ku flamuri shqiptar kuq e zi i përket edhe Kosovës, madje e identifikon atë më shumë se flamuri i Kosovës, duke risjellë në kujtesë shpalljen e pavarësisë dhe pjesëmarrjen e Isa Boletinit krah Ismail Qemalit. Ai e quan “Flamur të çdo shqiptari”.

Atdheu në këtë vepër nuk është vetëm një ide abstrakte. Ai shfaqet si nënë, si kujtim, si vendlindje, si gjuhë, si flamur dhe si amanet. Një nga shtyllat më të fuqishme të librit është kujtesa historike dhe lufta për liri. Poezitë që lidhen me luftën e Kosovës, me dëshmorët dhe me figurat kombëtare e bëjnë librin edhe një lloj arkivi poetik të kujtesës, u shpreh Dr. Mici.

Aktivistja e komunitetit shqiptar Marjola Bejkollari vlerësoi krijimtarinë letrare të Naman Osmanit dhe emocionoi të gjithë të pranishmit teksa recitoi poezinë “Pena për Atdheun” si krenari, identitet dhe histori.

Shkrimtari Mhill Velaj në kumtesën e tij u shpreh se poezia e Naman Osmanit buron kryesisht nga përvoja personale dhe nga ndjeshmëria ndaj çështjeve që lidhen me atdheun, familjen, historinë, luftën, dashurinë, besimin dhe vlerat njerëzore. Në këtë kuptim, vëllimi nuk është vetëm një përmbledhje krijimesh lirike, por edhe një dëshmi e gjendjes shpirtërore të mërgimtarit, i cili, pavarësisht largësisë, vazhdon ta mbajë atdheun në kujtesë dhe në ndërgjegje.

Një nga boshtet kryesore tematike të veprës është dashuria për atdheun dhe identitetin kombëtar. Shqipëria dhe Kosova shfaqen jo vetëm si vende gjeografike, por si pjesë e identitetit dhe e kujtesës kolektive. Përmes simboleve të flamurit, heronjve, gjuhës dhe historisë, poeti e shndërron ndjenjën patriotike në një përjetim personal. Historiani Gjon Ivezaj në kumtesën e tij u shpreh se vëllimi poetik “Me ëndrrën e lirisë” përmbledh një pjesë të rëndësishme të botës poetike të autorit. Ëndrra dhe liria nuk janë këtu vetëm nocione poetike. Ato janë përvoja e një brezi dhe kujtesa e një populli që e ka njohur peshën e robërisë, sakrificës dhe luftës për të qenë i lirë. Libri nuk mbetet vetëm te kujtimi i fëmijërisë dhe te dashuria për vendlindjen. Ai hyn edhe në kujtesën e historisë së Kosovës. Në vargjet e tij gjejmë UÇK-në, dëshmorët, sakrificën e njerëzve që ranë për lirinë, dhimbjen e familjeve dhe kujtesën e një kohe të rëndë. Lufta e Kosovës e viteve 1998–1999 solli vrasje, dëbime dhe vuajtje të mëdha për popullsinë civile; ndërsa UÇK-ja dhe luftëtarët e saj janë pjesë qendrore e kujtesës publike shqiptare për atë periudhë. Në poezinë e Osmanit, kjo histori nuk vjen si një kronikë politike, por si përjetim njerëzor dhe moral, u shpreh ndër të tjera z. Ivezaj.

Në përfundim të promovimit autori Naman Osmani falënderoi patriotët që morën pjesë në aktivitetin letrar e në mënyrë të veçantë Federatën Vatra si identitet, krenari e histori të shqiptarëve në Amerikë. Në fjalën falenderuese autori Osmani ftoi të rinjtë shqiptarë në Amerikë që të bashkohen me Vatrën si institucion atdhetarie e shqiptarie në Amerikë dhe apeloi për drejtësi për çlirimtarët që u dënuan padrejtësisht në Hagë. Autori Naman Osmani në përfundim të promovimit dhuroi tri veprat letrare për Bibliotekën e Vatrës dhe 200 usd për Federatën e shtroi kokteil për të gjithë të pranishmit.

“The Journalist’s Mission”, filmi i mirënjohjes ndaj SHBA-së dhe NATO-s, premierë në Manhattan

by

Sokol Paja/

Filmi “The Journalist’s Mission”, i realizuar me mjeshtëri nga Fahri dhe Fitim Krasniqi, me një kastë autorësh shqiptarë e amerikanë premtues dhe frymëzues, erdhi në premierën e tij në Manhattan si një shprehje mirënjohjeje ndaj Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe NATO-s për rolin dhe kontributin e tyre vendimtar në lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

Në premierën e filmit, në Manhattan, morën pjesë patriotë, personalitete të shquara të mërgatës shqiptare, veprimtarë, aktivistë dhe artdashës, të cilët ndoqën një realizim kinematografik që sjell në ekran një nga periudhat më të dhimbshme dhe më të rëndësishme të historisë së Kosovës. Filmi pritet të shfaqet në 50 shtetet e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

“The Journalist’s Mission” nderon sakrificën e popullit të Kosovës në përballje me regjimin represiv dhe krimet e forcave serbe gjatë luftës, duke sjellë në vëmendje edhe mbështetjen vendimtare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe NATO-s për çlirimin e Kosovës.

Filmi përcjell një mesazh të fuqishëm mbi sakrificën, lirinë, dinjitetin njerëzor dhe rëndësinë e kujtesës historike. Ai sjell në vëmendje krimet e kryera ndaj popullsisë civile në Kosovë, masakrat, dëbimet masive, vrasjet e fëmijëve dhe të moshuarve, si dhe shkatërrimin dhe djegien e shtëpive. Përmes një rrëfimi dramatik, filmi synon t’i tregojë botës përmasat e brutalitetit të përjetuar nga populli i Kosovës.

Narrativa e filmit vendos në qendër një gazetare amerikane, e cila rrezikon jetën e saj për të shpëtuar një vajzë të vogël shqiptare, ndërsa familja e saj vritet gjatë luftës në Kosovë. Me ndihmën dhe bashkëpunimin e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë, ajo arrin ta nxjerrë vajzën nga zona e luftës dhe t’i shpëtojë jetën.

Ky personazh simbolizon humanizmin, guximin dhe përkushtimin e njerëzve që, edhe në kohë lufte, vendosin jetën dhe sigurinë e të tjerëve përpara të tyren.

Filmi paraqet luftimet e ashpra dhe qëndresën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës përballë forcave serbe, si dhe krimet ndaj civilëve, masakrat, dëbimet masive dhe shkatërrimin e vendbanimeve. Episodet e filmit përcjellin ankth, frikë dhe dhimbje, duke rikthyer në kujtesë tragjedinë e mijëra familjeve shqiptare të Kosovës.

Kënga “Mora fjalë”, e interpretuar nga Shkurte Fejza, si kolonë zanore e filmit, i dha një dimension të veçantë emocional rrëfimit kinematografik dhe shërbeu si homazh për luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Në përfundim të filmit, Gresa Behluli dhe Shkurte Fejza, me interpretimin e “Mora fjalë”, emocionuan të gjithë të pranishmit. Kënga u shndërrua në një moment të fuqishëm përkujtimi dhe nderimi për ata që dhanë jetën dhe gjithçka të tyre për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

Harry Bajraktari, veprimtar i shquar i çështjes kombëtare dhe i lirisë së Kosovës, falënderoi Shtetet e Bashkuara të Amerikës për mbështetjen, përkrahjen dhe ndihmën e jashtëzakonshme ndaj Kosovës dhe kombit shqiptar. Ai theksoi se filmi mund të shërbejë si një mjet i rëndësishëm edukimi dhe kujtese për brezat e ardhshëm, për të njohur dhe kuptuar atë që ka kaluar populli i Kosovës.

Në premierë ishte i pranishëm edhe diplomati amerikan William Walker, i cili shprehu mbështetjen e tij të vazhdueshme për Kosovën. Ai vlerësoi arritjet e Kosovës dhe theksoi zhvillimin e saj si një shembull të rëndësishëm të demokracisë në Ballkan.

“The Journalist’s Mission” vjen kështu jo vetëm si një vepër kinematografike, por edhe si një dëshmi artistike mbi luftën, sakrificën dhe çmimin e lirisë. Përmes historisë së personazheve, kujtesës së viktimave dhe mesazhit të mirënjohjes ndaj atyre që kontribuuan në çlirimin e Kosovës, filmi synon të mbajë gjallë kujtesën historike dhe të përcjellë te brezat e rinj rëndësinë e lirisë dhe të paqes.

SHKOLLA SHQIPE “BESA”, GJUHË DHE IDENTITET KOMBËTAR TE SHQIPTARËT NË MALTË

by

Luljeta Bushi, themeluese e shkollës shqipe “BESA” në Maltë: “Komuniteti shqiptar është miqësi, mbështetje, bashkëpunim dhe ndjenjë përkatësisë”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar mësuese Luljeta si lindi ideja e hapjes së shkollës “BESA” në Maltë?

Jam emigrante e gjeneratës së parë në UK, kam dy fëmijë që kanë lindur dhe rritur në Londër. Të dy fëmijët e mi në Londër kanë pasur mundësinë të mësojnë shqipen në shkollat shqipe që janë hapur atje. Si nënë, si mësuese dhe si atdhetare e di sa e rëndësishme është të mbash gjallë gjuhën, kulturën dhe traditat tona shumë shekullore. Jetoj në Maltë prej 10 muajsh. Në takime dhe biseda me bashkëatdhetarë që jetojnë këtu vura re që shumë nga fëmijët e tyre nuk flasin shqip, gjithashtu vura re dhe shqetësimin e prindërve në lidhje me këtë fenomen. Dëshira dhe eksperienca ime (35 vjet) në lidhje me edukimin e brezit të ri, bëri të mundur që të hap këtë shkollë për familjet shqiptare këtu në Maltë. Numri i shqiptarëve që jetojnë dhe punojnë në Maltë është mbi 6000 vetë, disa nga këta kanë më shumë se 20 vjet këtu. Pa mendoni çfarë do të thotë, gjithë këto familje këtu pa një shkollë ose një komunitet të tyre?

2. Cilat ishin hapat dhe përpjekjet e para, vështirësitë dhe sfidat për hapjen e shkollës shqipe në Maltë?

Vështirësitë dhe sfidat në jetën e një emigranti janë të panumërta, sidomos në shtete të vogla si Malta apo vende të ngjashme me të, ndryshe nga UK, USA apo shtete e tjera të Europës.

Ideja dhe dëshira për të hapur Shkollën Shqipe BESA ishte guri i parë, nuk më mori shumë kohë për të krijuar një imazh të qartë të shkollës BESA, ku u mbështeta nga disa prindër duke më dhënë kurajo dhe më motivuan në çdo hap. Kuptova që nuk jam vetëm.

Guri i dytë ishte vështirësia më e madhe që më mori mbi 4 muaj për ta realizuar. Ishte vështirë ku do të krijonim një klasë për fëmijët tanë. Për 4 muaj rresht kam dërguar mbi 100 mesazhe në shkolla dhe bashki të ndryshme të Maltës për të marrë me qira një ambient për shkollën dhe nismën tonë. Asnjë përgjigje. Pastaj fillova të shkoj vetë në person, në disa nga shkollat dhe bashkitë, por asnjë ndihmë. Më vonë fillova kërkimet online dhe rashë në kontakt me një kishë që kishte lidhje dhe misione në Shqipëri prej shumë vitesh. Ata m’u përgjigjën dhe lashë takim me FR Alan që më ndihmoi për të gjetur një hall në një nga kishat në Valletta. Dhe kjo ishte kënaqësia më e madhe imja gjatë kësaj kohe. Me këtë rast doja të jepje një big THANK YOU to Fr Alan!!!

Guri i tretë ishte, idetë dhe mënyrat për ta bërë këtë shkollë të njohur te bashkëatdhetarët tanë në Maltë. Me ndihmën e disa prindërve bëmë të mundur të hapim FB ku të gjithë të kishin mundësinë të shikonin qëllimin dhe mundësitë që do të ofronte shkolla BESA. Gjithashtu kemi folur në lidhje me këtë nismë, me prindër, miq e të afërm kudo që i takonim. Unë në çdo park që kaloja dhe dëgjoja shqip u ndala dhe u flisja për Shkollën BESA.

Vështirësi vazhdojmë të kemi, por jo sfida. Mendoj që sfidë për mua ishte guri i tretë. Por dua të theksoj që vështirësi kemi akoma, me durim dhe me përkushtim dhe dëshirën për këtë nismë do t’ia dalim. Mos harroni, ne jemi EMIGRANTË, fjalët vështirësi dhe sfidë janë refreni i jetës sonë. Më thoni, NE si shqiptarë çfarë nuk jemi në gjendje të bëjmë?

3. Si organizohet komuniteti i shqiptarëve në Maltë?

Ne shqiptarët kemi një thënie të bukur: “Gur gur bëhet mur, mur mur bëhet kala.” Shpresoj që Shkolla Shqipe BESA të jetë një themel i fortë për të krijuar një komunitet tonin këtu në Maltë, sepse gjithë kjo popullsi shqiptare nuk ka një komunitet. Pse komuniteti është i rëndësishëm në një vend të huaj Kur jetojmë në një vend të huaj, komuniteti bëhet një urë që na lidh me rrënjët, gjuhën, kulturën dhe traditat tona.

Për fëmijët tanë, është veçanërisht e rëndësishme të kenë mundësinë të mësojnë gjuhën shqipe, të njohin historinë dhe traditat e prindërve të tyre dhe të ndihen krenarë për origjinën e tyre.

Por komuniteti nuk është vetëm gjuhë dhe kulturë. Është edhe miqësi, mbështetje, bashkëpunim dhe ndjenja e përkatësisë.

Në një vend të huaj, të kesh njerëz me të cilët mund të ndash gjuhën, traditat dhe përvojat e përbashkëta të bën të ndihesh më afër shtëpisë. Bashkë ruajmë gjuhën. Bashkë ruajmë kulturën. Bashkë ndërtojmë komunitet.

4. Cilat janë ndjesitë dhe pritshmëritë e vitit të ri shkollor?

Të qenurit mësuese është kënaqësi më vete, do më merrte faqe të tëra ta përshkruaja. Por të qenit mësuese e një shkolle shqipe në vend të huaj ka një ndjesi krenarie, malli dhe përgjegjësie, do të thoja. Të jem e vërtetë me ju, prita që do të kishim më shumë fëmijë si ditë e parë për këtë vit të ri shkollor, por shpresoj dhe dëshiroj që në ditët në vijim të kemi më shumë fëmijë. Si person mundohem të shikoj anët pozitive që jeta më ofron. Më poshtë doja vetëm të citoja disa thënie nga Rilindasit tanë:

Përgjegjësia jonë ndaj vendit është e pamohueshme: do vuajmë me vuajtjet e Shqipërisë, do gëzojmë me gëzimet e saj. FK (Albania 15-30 janar 1899 C).

Të mbetur pa unitet fetar, e vetmja lidhje që ka mbajtur shqiptarët të bashkuar ka qenë gjuha. FK (Albania 4, 1906).

Nga poema “O moj Shqypni” PV

“Mos shikoni kisha e xhamia,

Feja e shqyptarit asht shqyptarija!

Bashkohuni të gjithë në nji fe,

Të gjithë si vllazën në nji kthe?!”

5. Cili është bashkëpunimi me shoqatat dhe institucionet shtetërore në Maltë?

Shqiptarët këtu nuk kanë asnjë organizatë shoqërore dhe asnjë instancë shtetërore për të diskutuar problemet e tyre shoqërore, shtetërore që hasin përditë në jetën e tyre këtu në Maltë. Ata për një vizë apo për një letër duhet të shkojnë në ROME për çdo aplikacion apo aprovim. Pra, nuk kanë një konsullatë shqiptare. Nuk mund të shtoj asgjë në lidhje me këtë pikë.

Motoja e Shkollës Shqipe “BESA” në Maltë:

We want our children to grow proud of:

To be Albanian by heritage.

To be Maltese by opportunity.

To be global by education.

VATRA PROMOVOI VEPRËN KUSHTUAR SKULPTORIT TË SHQUAR SHQIPTARO-AMERIKAN VASIL RAKAJ

by

Sokol Paja/

New York, 13 shtator 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra në bashkëpunim me Qendrën Kulturore “Nënë Tereza” të Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës” promovoi veprën “Vasil Rakaj” të autores Suzana Varvarica Kuka, kushtuar skulptorit të shquar shqiptaro-amerikan. Me pjesëmarrjen e studiuesve të artit, historianëve, gazetarëve, diplomatëve, shkrimtarëve, drejtuesve të shoqatave e organizatave atdhetare në New York e më gjerë, promovimi u shndërrua në një festë të artit, në nderim e vlerësim të mjeshtrit Vasil Rakaj, një nga përfaqësuesit e shkëlqyer të skulpturës shqiptare në diasporë. Vasil Rakaj nëpërmjet punimeve të tij ka sjellë në jetë figura të historisë, kulturës, identitetit dhe humanizmit shqiptar e botëror. Krijimtaria e artistit Rakaj shquhet për realizmin e arrirë figurativ, fuqinë monumentale shprehëse, thellësinë emocionale dhe përkushtimin shpirtëror e artistik ndaj ruajtjes së kujtesës historike e kulturore kombëtare në realizimin e veprave artistike dedikuar Nënë Terezës, Skenderbeut, Norës së Kelmendit etj.

Famullitari i Kishës Katolike Zoja e Shkodrës në New York Dom Pjetër Popaj në fjalën e mirëseardhjes u shpreh me respekt dhe vlerësim ndaj skulptorit Vasil Rakaj, punës së tij artistike, vlerave të veprave të artit, procesit krijues dhe rolit të artit në shoqëri ku gjuha, komunikimi, arti, kultura nderojnë kombin. Puna e Vasilit për Nënë Terezën dhe vepra të tjera kulturore tha Dom Pjetër Popaj janë krijime që jetojnë me kohën si pasojë e realizimit të lartë artistik e shpirtëror të kolosit artist Vasil Rakaj. Vatrani historik Marjan Cubi përshëndeti në emër të kryetarit të Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra Dr. Elmi Berisha, duke vlerësuar jetën dhe veprën artistike të skulptorit Vasil Rakaj.

Gazetari i shquar i Zërit të Amerikës z.Frank Shkreli në fjalën e tij theksoi se Vasil Rakaj është një artist që, përmes artit të tij, ka krijuar një urë të veçantë midis Shqipërisë dhe Amerikës. Libri i studiueses Suzana Varvarica Kuka nuk është vetëm një vlerësim i një krijimtarie artistike. Ai është një dokumentim i një rrugëtimi njerëzor, artistik dhe kombëtar. Ajo që e bën, veçanërisht, të rëndësishëm rrugëtimin e Rakajt është fakti se, kur kaloi Atlantikun, ai nuk la pas vetes identitetin e tij shqiptar. Përkundrazi, e mori atë me vete dhe e shndërroi në një burim frymëzimi. Sipas Frank Shkrelit një artist i vërtetë nuk ndërton e krijon vetëm vepra. Ai ndërton ura midis popujve dhe Vasil Rakaj ka ndërtuar një urë që nis nga Boga e Malësisë së Madhe, kalon nëpër traditën artistike shqiptare dhe vazhdon deri në Amerikë, ku krijimtaria e tij është bërë pjesë, jo vetëm e komunitetit por edhe e jetës kulturore amerikane.

Artisti Gjergj Pali në fjalën e tij deklaroi se pozitiviteti i karakterit të Vasil Rakës manifestohet e përshkon gjithë qenien e tij dhe krijimtarinë, e gjithë trupi skulpturor i veprave të tij ka një mirësi të thjeshtë frymëzuese, lidhja e subjekteve me gojëdhënat, me figurat historike nga e kaluara e komplikuar e popullit shqiptar është prezent në veprat e skulptorit, heronjtë e figurat historike nuk janë vetëm ato të historisë e përpjekjeve shqiptare për egzistencën, vendosja e Vasos në USA hapi horizonte e mundësina të tjera me vlera e ndryshime në jetën e Artistit. Nuk ka se si të mos zënë vend po ashtu edhe figurat e historisë së US vend i cili ne kontribojmë bashkë me familjet e komunitetet tona, në jetën artistike ekonomike e politike. Martin Luther King Jr është një arritje me vlerë e kontribut i veçantë në Komunitetin që artisti bën pjesë, ne jemi tashmë pjesë e infrastrukturës artistike në USA, Luther Kingu është pjesë e historisë Amerikane dhe kontributi i tij në Human Rights Issues është gjithmonë koherent e i pranishëm. Biseda ime ka të bëjë me 10 vjeçarin e fundit që unë kam qenë prezent në krijimtarinë e Vasil Rakës, është një bashkëpunim i frutshëm dhe shumë dashamirës, përfundoi artisti Gjergj Pali.

Artisti Piro Asllani në kumtesën e tij theksoi se këtë krijimtari të pasur, plot art, të Vasilit, që përfshin edhe mjaft tematika të tjera lirike, por edhe filozofike, ndonjëherë profesor Gazmend Leka, miku ynë i përbashkët, gjithashtu në promovimin e këtij libri në Tiranë, e ka krahasuar me ndërtimin e një katedraleje gotike në Mesjetë, ku katedralja i jepte peshë dhe rëndësi jetës dhe vetë qytetit ku ngrihej. Po kështu, në të njëjtën mënyrë, thotë Leka, libri bëhet qendra rreth së cilës orientohet e gjithë qenia e një artisti. Ti, i dashur Vasil, ia arrite të ndërtosh katedralen tënde. Po kështu, unë them se Suzana ia ka dalë me shumë sukses të na dhurojë këtë libër-monografi shumë dinjitoz të krijimtarisë së Vasil Rakajt. Gjithashtu, unë, me shumë modesti, do të shtoja se mua krijimtaria e shokut tim, Vasil Rakaj, më shembëllen me bedenat e një kështjelle të bardhë që shkëlqejnë mes reve të lehta, të davaritura nga dielli dritëplotë në një ditë pranvere, tha në fjalën e tij skulptori Piro Asllani.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në kumtesën e tij u shpreh se skulptori Rakaj e trajton Skenderbeun si figurë kalorësiake siç jemi mësuar ta shohim mbi kalë mbështetur te skulptori Odhise Paskali por dhe bëri bashkë kështjellën dhe figurën e heroit, si dhe i vendosi në sipërfaqen e lahutës që është instrument i lashtë dhe i veçantë i trashëgimisë kombëtare. Në punimet e artistit Rakaj, shprehet studiuesi Dr. Marku, Nënë Tereza paraqitet sa më origjinale, një evidentim të profilit të lutjes dhe mëshirës, mirësisë e butësisë që karakterizonte Nënën Tereza, si dhe nëpërmjet ndërhyrjes stilistikore të ngjyrës blu mbi rubën e kostumit të shenjtores, skulptori arriti të bashkojë ndjesitë personale me personazhin real. Sipas Dr. Markut pjesë e rëndësishme e projekteve të realizuar mjeshtërisht prej Vasil Rakajt janë trimat malësorë të Veriut, vëllezërit, Gjeto e Ded Coku. Nëpërmjet skulpturës është përpjekur që të paraqes imazhin realist të vëllezërve Coku, si burra fisnik, luftarak dhe me veshje ceremoniali popullore të krahinës. Skulptura e tyre me impaktin e një luftëtari patriotik dhe me revole në brez, që u realizuar me sukses vetëm atëherë kur skulptori Rakaj kishte lexuar shumë për historinë e tyre dhe ishte njohur me portretin e tyre fizik fotografik nëpërmjet fotografive arkivore e familjare.

Autorja e librit Suzana Varvarica Kuka në fjalën përshëndetëse të lexuar nga Zef Volaj shprehet se në faqet e librit janë shënuar faktet e plota të familjes ku Vasil Rakaj u rrit, u edukua me dijen, u arsimua në shkollën e lartë të arteve në Tiranë dhe punoi si mësues dhe artist. Të gjitha këto fakte janë burimi bazë i formimit të personalitetit të tij, si njeri dhe artist, ku spikasin ndjenjat e forta të dashurisë për mëmëdheun dhe familjen; patriotizmi i përkushtuar për atdheun e tij të ri Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe ndjenjat e thella shpirërore ndaj besimit katolik. Vasil Rakaj është artist realist dhe si i tillë personazhet, subjektet dhe temat e krijimtarisë së tij i ka gjetur në mjediset e historisë dhe të jetës së përditshme. Në këtë arsye skulptura e tij është sa epike po aq lirike. Krijimtaria epike është frymëzuar fuqishëm nga akte dhe personalitete historike të heronjve shqiptarë dhe amerikanë. Dhe ajo lirike është pasqyrim i ndjesive emocionale ndaj imazheve të portreteve dhe figurave njerëzore të njohura, familjare dhe të koncepteve të imagjinuara.

Skulptori Vasil Rakaj në fjalën përmbyllëse shprehu falënderime dhe mirënjohje për Federatën Vatra, Kishën Katolike “Zoja e Shkodrës”, mediat dhe kumtuesit mbi veprën e tij artistike e kulturore. Artisti Rakaj u shpjegoi të pranishmëve qëllimin, rolin, mesazhin, detaje artistike dhe historinë e krijimit të veprave të tij kryesore artistike: Nënë Tereza, Skenderbeu e Nora e Kelmendit. Në përfundim të promovimit skulptori Vasil Rakaj dhuroi një shtatore të Nënë Terezës, për Sallën e Kishës dhe të ardhurat nga donacionet e librit iu dhuruan po Famullisë Zoja e Shkodrës.

SHKOLLA SHQIPE “JONUS” NË GENOVA, GJUHË DHE IDENTITET KOMBËTAR TE SHQIPTARËT NË ITALI

by

Mësuese Bukurie Ozuni: “Dygjuhësia është një pasuri intelektuale, kulturore dhe njerëzore. Njohja e shqipes i ndihmon fëmijët të rriten më të sigurt dhe më të vetëdijshëm për prejardhjen e tyre”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar Bukurie, cili është historiku i Shkollës Shqipe në Genova, Itali?

Shkolla Shqipe JONUS në Genova lindi si përgjigje ndaj një nevoje të ndier gjithnjë e më shumë nga familjet shqiptare: krijimi i një hapësire të qëndrueshme ku fëmijët që lindin dhe rriten në Itali të mund të mësojnë gjuhën shqipe dhe, nëpërmjet saj, të njohin historinë, kulturën dhe traditat e vendit të origjinës.

Kjo nismë zhvillohet nën kujdesin e Shoqatës Kulturore JONUS dhe është fryt i punës vullnetare, përkushtimit dhe bashkëpunimit me familjet shqiptare që jetojnë në Genova. Me këtë rast, dëshiroj të falënderoj veçanërisht bashkëthemelueset e Shoqatës JONUS: Amin, Ornelën, Martën dhe Arbrën. Që nga fillimi kemi ndarë të njëjtin vizion, përgjegjësitë dhe punën e përditshme për ta shndërruar këtë ide në një hapësirë konkrete për fëmijët dhe komunitetin shqiptar. Një falënderim i veçantë u takon edhe prindërve, të cilët na besuan, na mbështetën dhe na i sollën fëmijët e tyre me bindjen se së bashku mund të ndërtojmë diçka të bukur dhe të qëndrueshme. Besimi, pjesëmarrja dhe mbështetja e tyre kanë qenë vendimtare për zhvillimin e kësaj nisme. Pa angazhimin dhe kontributin e bashkëthemelueseve, si edhe pa besimin e familjeve, kjo nismë nuk do të kishte marrë formën që ka sot.

Që gjatë vitit të parë të veprimtarisë së shoqatës, një nga synimet tona kryesore ishte afrimi i fëmijëve me gjuhën, kulturën dhe historinë shqiptare. Për këtë arsye, organizuam laboratorë edukativë dhe krijues, në të cilët mësimi ndërthurej me leximin, këngën, kërcimet tradicionale, lojën, vizatimin, historinë dhe njohjen e traditave tona.

Me kalimin e kohës kuptuam se interesi i familjeve po rritej dhe se fëmijët kishin nevojë për një program më të rregullt dhe më të strukturuar. Kjo na nxiti që, në vitin e dytë të veprimtarisë së Shoqatës JONUS, të ndërmarrim hapin e radhës: hapjen e Shkollës Shqipe JONUS. Shkolla do ta ruajë frymën e laboratorit, të mbështetur te pjesëmarrja, krijimtaria dhe bashkëveprimi, por do të ketë një program të posaçëm dhe një kurrikul të përqendruar në mësimin sistematik të gjuhës shqipe.

Dëshira jonë është që shqipja të mos mbetet për këta fëmijë vetëm gjuha që dëgjojnë nga prindërit ose gjyshërit. Duam që ajo të bëhet një gjuhë që ata dinë ta flasin, ta lexojnë, ta shkruajnë dhe, mbi të gjitha, ta duan. Në këtë mënyrë, shkolla synon të jetë një urë e gjallë ndërmjet fëmijëve, familjeve të tyre dhe vendit të prejardhjes.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Në mësimdhënie do të përdorim tekstet dhe materialet e Qendrës së Botimeve për Diasporën, të përgatitura posaçërisht për fëmijët shqiptarë që jetojnë jashtë atdheut. Gjej rastin ta falënderoj Qendrën për gatishmërinë dhe mbështetjen e pakursyer që na ka ofruar në realizimin e kësaj nisme.

Programi do të përshtatet sipas moshës, nivelit të njohjes së shqipes dhe nevojave konkrete të secilit fëmijë. Krahas leximit, shkrimit, gramatikës dhe pasurimit të fjalorit, do të përdorim metoda ndërvepruese që kanë dhënë rezultate të mira gjatë laboratorëve tanë të mëparshëm, si këngët, kërcimet tradicionale, poezitë, tregimet, lojërat didaktike, vizatimet, puna në grup dhe veprimtaritë krijuese.

Për ne është e rëndësishme që fëmijët të mos e përjetojnë mësimin e shqipes si një detyrim, por si një udhëtim të këndshëm drejt njohjes së vetvetes. Kur gjuha mësohet përmes lojës, këngës dhe krijimtarisë, ajo bëhet më e afërt dhe më e dashur. Në këtë mënyrë, fëmijët fitojnë sigurinë e nevojshme për ta përdorur shqipen edhe jashtë mjedisit të shkollës.

Thirrja ime për prindërit shqiptarë është që të mos e shohin mësimin e gjuhës amtare si një ngarkesë të mëtejshme për fëmijët. Dygjuhësia është një pasuri intelektuale, kulturore dhe njerëzore. Njohja e shqipes nuk i largon fëmijët nga shoqëria italiane ku jetojnë; përkundrazi, i ndihmon të rriten më të sigurt dhe më të vetëdijshëm për prejardhjen e tyre.

Prindërit kanë një rol të pazëvendësueshëm në këtë proces. Duke folur shqip në familje, duke u lexuar fëmijëve, duke i sjellë në shkollë dhe duke marrë pjesë në aktivitetet tona, ata krijojnë vazhdimësinë e nevojshme ndërmjet familjes dhe mësimit. Gjuha është pjesë themelore e identitetit tonë dhe, kur ua përcjellim fëmijëve, u japim një trashëgimi që do t’i shoqërojë gjatë gjithë jetës.

3. A gjykoni se Shkolla Shqipe luan rolin e një qendre komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Në rastin tonë kemi përparësinë që Shkolla Shqipe zhvillohet nën ombrellën e Shoqatës Kulturore JONUS. Shoqata është menduar që në fillim si një hapësirë e hapur për shqiptarët dhe për të gjithë ata që dëshirojnë të njohin kulturën tonë. Në qendër të veprimtarisë nuk janë fëmijët, por të gjitha grupmoshat.

Shoqata dhe Shkolla Shqipe JONUS janë shumë më tepër se vende ku zhvillohen mësime, laboratorë apo kurse kërcimi. Ato synojnë të bëhen një strehë kulturore dhe komunitare për fëmijët, prindërit dhe familjet shqiptare. Nëpërmjet aktiviteteve krijohen njohje, miqësi dhe bashkëpunime, shkëmbehen përvoja dhe forcohet ndjenja e përkatësisë në komunitet.

Festat kombëtare, veprimtaritë kulturore, këngët, vallet, recitimet, laboratorët dhe takimet me familjet i japin JONUS-it karakterin e një qendre komunitare. Këtu fëmijët kuptojnë se gjuha dhe kultura shqiptare nuk jetojnë vetëm brenda shtëpisë, por ndahen me bashkëmoshatarët dhe me një komunitet më të gjerë. Edhe prindërit gjejnë një hapësirë ku mund të njihen, të bashkëpunojnë dhe të japin kontributin e tyre.

Në diasporë ekziston rreziku që familjet të mbeten të izoluara dhe që lidhja me gjuhën dhe kulturën e origjinës të dobësohet gradualisht. Prandaj, shkolla shqipe ka edhe një funksion të rëndësishëm shoqëror: ajo i bashkon njerëzit rreth një përgjegjësie të përbashkët, ruajtjes dhe përcjelljes së trashëgimisë sonë kulturore. Në këtë mënyrë, ndihmon në ndërtimin e një komuniteti shqiptar më të lidhur, më aktiv dhe më të dukshëm në shoqërinë italiane.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe në ruajtjen e identitetit kombëtar të shqiptarëve në Itali?

Gjuha është një nga lidhjet më të forta me identitetin dhe kujtesën tonë kolektive. Nëpërmjet saj trashëgohen historitë familjare, këngët, traditat, kujtimet dhe mënyra jonë e të kuptuarit të botës. Kur humbet gjuha, rrezikon të dobësohet edhe lidhja me një pjesë të rëndësishme të historisë personale dhe familjare.

Për fëmijët e lindur ose të rritur në Itali, njohja e shqipes ka një rëndësi të veçantë. Ajo u mundëson të komunikojnë me gjyshërit dhe të afërmit, të kuptojnë historitë që tregohen në familje, të lexojnë në gjuhën e prindërve dhe të ndihen pjesë e një trashëgimie që shkon përtej përvojës së tyre të përditshme në Itali.

Mësimi i shqipes i ndihmon gjithashtu të ndërtojnë një identitet të ekuilibruar, ku bashkëjetojnë natyrshëm të dyja përkatësitë. Ata mund të jenë pjesë aktive e shoqërisë italiane dhe, njëkohësisht, të ruajnë lidhjen me origjinën shqiptare. Këto dy dimensione nuk konkurrojnë me njëri-tjetrin. Ato bashkëjetojnë dhe e pasurojnë fëmijën, duke e bërë më të hapur ndaj gjuhëve, kulturave dhe dallimeve.

Ne duam që fëmijët të mos ndihen të detyruar të zgjedhin ndërmjet dy identiteteve. Synimi ynë është t’i ndihmojmë të kuptojnë se mund t’u përkasin me krenari të dyja kulturave dhe se pikërisht kjo përvojë e dyfishtë është një nga pasuritë e tyre më të mëdha.

5. Si reagon shoqëria italiane? Si pritet Shkolla Shqipe dhe mësimi në gjuhën shqipe?

Përvoja jonë deri tani ka qenë shumë pozitive. Në shoqërinë italiane po rritet ndërgjegjësimi për vlerën e shumëgjuhësisë dhe për rëndësinë e ruajtjes së gjuhës së origjinës. Kur veprimtaria e shkollës prezantohet në mënyrë të hapur, serioze dhe bashkëpunuese, ajo perceptohet si një pasuri për të gjithë territorin.

Shoqëria italiane është gjithnjë e më shumë shumëkulturore. Në këtë realitet, njohja e gjuhës dhe e kulturës së origjinës nuk duhet parë si një formë mbylljeje, por si një mjet që i ndihmon fëmijët të ndërtojnë një identitet më të qëndrueshëm. Një fëmijë që e njeh historinë e familjes së vet dhe ndihet i sigurt në prejardhjen e tij mund të hyjë në marrëdhënie me të tjerët me më shumë qetësi dhe vetëbesim.

Aktivitetet tona synojnë të krijojnë ura me komunitetin italian, t’i bëjnë më të njohura gjuhën, kulturën dhe traditat shqiptare, si dhe të nxisin takimin ndërmjet njerëzve. Ne besojmë se integrimi ndërtohet përmes pjesëmarrjes, njohjes dhe respektit të ndërsjellë. Ruajtja e identitetit të origjinës është një themel i shëndetshëm për një integrim më të vetëdijshëm dhe për një qytetari aktive në vendin ku jetojmë.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënien për fëmijët dygjuhësh dhe cilat janë projektet për zhvillimin e Shkollës Shqipe?

Një nga vështirësitë kryesore është se fëmijët kanë nivele shumë të ndryshme të njohjes së shqipes. Disa e flasin dhe e lexojnë mjaft mirë shqipen, disa të tjerë e flasin gjuhën në familje, por kanë vështirësi në lexim dhe shkrim; disa e kuptojnë, por përgjigjen kryesisht në italisht; ndërsa për të tjerë shqipja është pothuajse një gjuhë e re. Kjo shumëllojshmëri kërkon metoda të përshtatura, materiale të ndryshme dhe vëmendje ndaj ritmit individual të secilit fëmijë.

Një vështirësi tjetër lidhet me kohën e kufizuar. Fëmijët ndjekin shkollën italiane dhe kanë shumë angazhime gjatë javës. Për këtë arsye, duhet të gjejmë një ekuilibër ndërmjet mësimit sistematik dhe veprimtarive që ruajnë interesin e tyre. Përpiqemi që çdo takim të jetë i gjallë dhe ndërveprues, duke ndërthurur tekstet me leximin, lojërat, këngët, punën në grup dhe aktivitetet artistike.

Një sfidë e rëndësishme është edhe vazhdimësia e përdorimit të gjuhës jashtë klasës. Disa orë mësimi nuk janë të mjaftueshme nëse shqipja nuk dëgjohet dhe nuk përdoret edhe në familje. Për këtë arsye, bashkëpunimi me prindërit është pjesë thelbësore e punës sonë.

Për të ardhmen synojmë të zgjerojmë Shkollën Shqipe dhe veprimtarinë e Shoqatës JONUS, të përfshijmë më shumë fëmijë dhe familje, të pasurojmë materialet mësimore dhe të organizojmë më shumë aktivitete kulturore e komunitare. Dëshirojmë gjithashtu të krijojmë bashkëpunime me shkolla, institucione, shoqata dhe profesionistë në Shqipëri dhe Itali.

Një nga drejtimet që na intereson veçanërisht është zhvillimi i projekteve ndërmjet brezave, ku fëmijët, prindërit dhe të moshuarit të mund të ndajnë histori, kujtime, këngë, receta, zeje dhe tradita. Brezi i vjetër mbart një pasuri të jashtëzakonshme gjuhësore dhe kulturore. Afrimi i tij me fëmijët do ta shndërronte këtë kujtesë në një përvojë të gjallë edukimi dhe do të forconte lidhjet brenda komunitetit.

7. Çfarë ndikimi ka pasur mësimi i shqipes te fëmijët shqiptarë në zhvillimin e ndjenjës së atdhedashurisë?

Megjithëse Shkolla Shqipe nis këtë vit në një formë më të strukturuar, ndikimin e afrimit të fëmijëve me gjuhën dhe kulturën shqiptare e kemi vërejtur që gjatë laboratorëve dhe aktiviteteve të zhvilluara deri tani. Ai shfaqet në kureshtjen e tyre, në dëshirën për të mësuar fjalë dhe informacione të reja, dhe në emocionin me të cilin këndojnë një këngë shqipe, recitojnë një poezi, kercejnë vallet tradiconale ose marrin pjesë në festat e organizuara nga Jonus.

Sa herë që një fëmijë mëson të shkruajë në shqip, kupton domethënien e një simboli kombëtar ose dëgjon historinë e vendit nga vijnë prindërit e tij, krijon një lidhje më të vetëdijshme me prejardhjen. Kjo lidhje mund të mos shprehet gjithmonë me fjalë të mëdha, por duket qartë në gëzimin, krenarinë dhe interesin e fëmijëve.

Mendoj se atdhedashuria duhet t’u përcillet si dashuri, njohje dhe përgjegjësi. Të duash vendin e origjinës do të thotë të njohësh gjuhën e tij, të respektosh historinë dhe kulturën, të ruash lidhjet familjare dhe të përfaqësosh me dinjitet vlerat më të mira të komunitetit tënd.

Për ne është e rëndësishme që kjo ndjenjë të ndërtohet si pjesë e natyrshme e identitetit të fëmijëve dhe të bashkëjetojë me përkatësinë e tyre në shoqërinë italiane. Ata mund ta duan vendin e origjinës dhe, njëkohësisht, të ndihen plotësisht pjesë e vendit ku kanë lindur ose po rriten. Shoqata JONUS dhe Shkolla Shqipe JONUS dëshirojnë të kultivojë pikërisht këtë ndjenjë të qetë, të hapur dhe të shëndetshme përkatësie.

8. Kush është mësuese Bukurie Ozuni?

Jam lindur në Shqipëri, në një fshat malor të zonës së Librazhdit. Fëmijëria në një komunitet të vogël, larg shumë shërbimeve dhe mundësive, ka ndikuar thellësisht në mënyrën se si e kuptoj sot rëndësinë e arsimit, të komunitetit dhe të barazisë së mundësive.

Në moshën 15-vjeçare u zhvendosa në një qytet tjeter, larg nga familja, për të vazhduar shkollën e mesme dhe, më pas, studimet universitare. Kam jetuar, studiuar dhe punuar në qytete të ndryshme të Shqipërisë. Përpara se të vija në Itali, ndërtova një përvojë të gjatë profesionale në sektorin privat dhe në atë publik.

Në vitin 2022 u zhvendosa në Genova për të ndjekur doktoraturën në Shkenca Politike pranë Universitetit të Genovës, me një projekt kërkimor në fushën e së drejtës kushtetuese dhe publike. Kërkimi im përqendrohet kryesisht tek e drejta për shëndet, pabarazitë territoriale, zonat rurale dhe malore, përfshirja sociale dhe barazia. Këto tema lidhen ngushtë me përvojën time personale dhe me bindjen se vendi ku lind ose jeton një njeri nuk duhet të përcaktojë mundësitë dhe të drejtat që ai mund të gëzojë.

Krahas angazhimit akademik dhe profesional, jam njëra nga themelueset dhe zëvendëspresidente e Shoqatës Kulturore JONUS. Angazhimi im në shoqatë dhe kontributi për ngritjen e Shkollës Shqipe JONUS në Genova përfaqësojnë për mua një përgjegjësi qytetare, kulturore dhe njerëzore.

Veprimtarinë atdhetare e shoh si dashuri për Shqipërinë të shprehur përmes punës konkrete në shërbim të komunitetit dhe të brezit të ri. Ajo merr kuptim kur investojmë kohë, dije dhe energji për të ruajtur gjuhën, kulturën dhe lidhjet ndërmjet shqiptarëve, duke u dhënë njëkohësisht fëmijëve mjetet për t’u rritur si qytetarë të hapur dhe të përgjegjshëm.

T’u mësosh shqipen fëmijëve që rriten larg Shqipërisë do të thotë të mbash të gjallë lidhjen ndërmjet brezave. Do të thotë të krijosh një urë mes vendit nga vijmë dhe vendit ku jetojmë sot, duke u dhënë fëmijëve rrënjë të forta dhe njëkohësisht lirinë për të rritur degë të reja në Itali. Pikërisht ky është misioni që dëshirojmë të përmbushim përmes Shoqatës Kulturore JONUS dhe Shkollës sonë Shqipe.