Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Genc Tirana: “Albanian Book Festival” në Toronto synon të promovojё letërsinë shqipe në një treg ndërkombëtar

by

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Z.Tirana çfarë risish do të sjellë edicioni i dytë i Albanian Book Festival në Toronto krahasuar me festivalin e parë?

Edicioni i parё i Festivalit tё Librit organizuar nga Albanian Canadian Development Alternative nё nёntor 2024 nё Toronto dhe pas ca muajsh nё Montreal tёrhoqi pamasё vёmendjen e opinionit publik tё diasporёs shqiptare nё Kanada e mё gjerё. Kjo ёshtё shtysa qё ne jemi nё vigjilje tё edicionit tё dytё sepse shohim se ky Festival ka gjasa qё tё kthehet nё traditё si njё aktivitet qё rezonon pjesёn mё tё qenёsishme tё kulturёs sonё qё ёshtё letёrsia.

Nё vija tё pёrgjithshme them se ne i mbetemi tё njёjtave objektiva si dhe tё njёjtit format si mё parё, nё promovimin e letërsisë shqipe me pjesёmarrjen direkte tё autorёve, botuesve dhe lexuesve nga tё gjitha trevave ku jetojnё shqiptarё si dhe bashkatdhetarёve qё jetojnё nё diasporё. Ҫfarё dallon me herёn e parё ёshtё fakti qё kёsaj herё ka rritje sasiore tё promovimit tё librave, autorёve dhe shtёpive botuese nё numёr dhe rritje cilёsore qё ne e shohim te kushtet mё tё mira logjistike pёrsa i pёrket ambienteve, stendave tё librave dhe hapёsirave qё kemi vёnё nё dispozicion ku do tё organizohen biseda me autorë, diskutime tematike dhe panele me autorë dhe figura tё spikatura tё kulturёs shqiptare.

Ne jemi tё bindur se e gjithё kjo strukturё e ngritur do tё promovojё mё mirё letërsinë shqipe në një treg ndërkombëtar si Kanadaja nga njera anё si dhe do tё mbështesë autorët shqiptarë, sidomos ata të diasporës që shpesh nuk kanë platforma të mjaftueshme promovimi. Nuk mund të le pa përmendur këtu autorë të spikatur në diasporë si Artan Gjyzel Hasani, Faruk Myrtaj, Kristaq Turtulli, Arben Kallamata, Përparim Kapllani, etj, etj, që gjejnë një hapsirë më tepër në këtë Festival për të prezantuar krijimet e tyre si dhe për gjetur një shteg për tu njohur edhe më tepër me lexuesin shqiptar.

Njё fokus i veçantë i kёtij edicioni ёshtё përkthimi dhe letërsia për fëmijë. Ky festival i ka dhёnё hapёsirё tё veҫantё përkthimeve e botimeve e letërsisë për fëmijë dhe sjelljes sё saj te një audiencë më e gjerë. Kjo do tё bёjё tё mundur përfshirjen e lexuesve qё nuk kanё mundёsi tё lexojnё shqip, gjё qё afron dhe brezin e dytё tё shqiptarёve nё diasporё. Ne besojmё sё aktivitete tё kёtij niveli do tё rrisin interesin e gjithёkuj pёr Festivalin e Librit qё po mbajmё kёsaj here.

2. Kush janë autorët kryesorë dhe shtëpitë botuese pjesëmarrëse?

Siҫ e thashё mё lart rritja sasiore ёshtё ajo qё spikat mё shumё kёsaj here. Nё kёtё Festival marrin pjese rreth 120 shtёpi botuese duke pёrfshirё ato me emёr si Dituria, Onufri, Toena, Dudaj, Pegi, Albas, Ombra GVG, etj, etj. Mund tё them se sivjet kemi marrё madje shumё shtёpi mё tё vogla botuese qё jam i sigurtё se do tё ndihmojnё lexuesit tё njihen me botimet e tyre gjithashtu. Siҫ merret me mend nё Festival do tё prezantohen librat e dhjetra e qindra autorёve tё njohur por do tё doja tё pёrmendja disa prej tyre si Ardian Vehbiu, Rita Petro, Klodian Rado, Ermal Nurja, Shkëndije Ibishi, Pashko Camaj, etj qё do tё jenё prezent me ne dhe lexuesit pjesёmarrёs nё kёtё aktivitet.

Sikurse njё nga objektivat e kёtij Festivali ёshtё ngritja e urave tё komunikimit kulturor mes krijimeve letrare nga vendi amё Shqipёria si dhe shqiptarёve kudo qё jetojnё nё Kosovё, Maqedoinё e Veriut dhe diasporё ne krenohemi me faktin qё Instituti i Historisë “Ali Hadri” nё Prishtinë merr pjesё nё kёtё aktivitet mё qindra libra tё dhuruar.

3. Si lindi ideja për krijimin e këtij festivali dhe cili është misioni i tij për komunitetin shqiptar në Kanada?

Ёshtё fakt tashmё i njohur se komuniteti shqiptar nё Kanada ka njё ngritje tё konsiderueshme intelektuale falё faktit qё politika e emigracionit kanadez synon pёrzgjedhjen e emigrantёve nё bazё tё kritereve strikte pёrsa i pёrket edukimit. Pra mund tё them se ky nivel nuk ёshtё rastёsi. Nё kёto kushte organizata jonё mendoi t’i ofrojё komunitetit njё shёrbim nё plotёsimit posaҫёrisht tё nevojave intelektuale siҫ qasja me letёrsinё.

Pra me kёtё Festival ne jemi tё bindur se duke promovuar letёrsinё dhe kulturёn shqipe nё diasporё do tё bёjmё tё mundur afrimin e brezave pёrmes librit. Madje duke pasur parasyshё organizimin nё shkallё tё gjerё qё pёrmenda mё lart do tё bёhet e mundur forcimi i lidhjeve mes krijuesve, lexuesve nga trevat shqiptare dhe njё komuniteti shqiptar kaq solid qё jeton nё Amerikёn e Veriut siҫ ёshtё dhe Kanadaja.

4. Sa i rëndësishëm është promovimi i librit dhe gjuhës shqipe në diasporë, veçanërisht për brezin e ri të shqiptarëve që po rriten në Kanada?

Shumё herё ne e themi me keqardhje se brezi i dytё dhe madje ai i treti qё po lind e rritet tani humbet ku mё shumё e ku mё pak gjuhёn amёtare. Ky fakt ёshtё i mjaftueshёm qё ne tё ndёrmarrim iniciativёn pёr ta qasur kёtё pjesё tё komunitetit me atё qё ёshtё nё bёrthamёn e kombit, letёrsinё.

Letёrsia jonё si tё gjithё tё tjerat ёshtё universale dhe prek gjithashtu tema universale siҫ janё historia, traditat, familja, dashuria dhe tema tё tjera qё kushdo ёshtё i interesuar tё njihet. Prezantimi i kёsaj kulture nё njё publik tё gjerё shpresojmё qё tё jetё njё premisё qё mё tё rinjtё tё mbajё lidhjet me rrёnjёt dhe kulturёn e kombit nga vijnё. Kjo shpresojmё se do t’i tёrheqё dhe do t’i bёjё tё interesuar tё gjthё visitorёt e Festivalit pavarёsisht moshёs. Kёsisoji ky aktivitet ёshtё njё nga dhuratat mё tё mira qё bёjmё pёr brezin e ri.

5. Si e shihni rolin e Albanian Canadian Development Alternative (ACDA) në forcimin e identitetit kulturor shqiptar përmes aktiviteteve artistike dhe letrare?

Albanian Canadian Development Alternative (ACDA) ёshtё organizatё relativisht e re nё moshё. Ҫfarё mund tё dallohet ёshtё fakti qё ideja e themeluesit tё organizatёs Dr. Rudin Dakli si edhe tё njё grupi profesionistёsh tё fusheve tё ligjeve, mediave, lingustikёs etj qё ju afrua qysh prej fillimit synoi qё nё ditёt e para promovimin e kulturёs dhe vlerave tё kombit tonё shqiptar nё njё shoqёri multietnike tё Amerikёs sё Veriut.

Janё dhjetra projekte tё kryera nga ACDA qё mund tё mos kemi hapsirёn e duhur pёr t’i pёrmendur nё intervistё qё pikёrisht forcojnё identitetin tonё kulturor. Me pak fjalё mund tё pёrmend se projekte tё platformave dixhitale qё bёjnё tё mundur aksesimin e artikujve, revistave dhe studimeve shkencore shqiptare, projekte tё takimeve dhe paneleve mes krijuesve nga fushat e kinematografisё, letёrsisё dhe arteve tё tjera me audiencёn nё diasporё, projekte tё bashkёpunimit akademik Shpiperi-Kanada etj, etj, janё shembuj tё qartё se ACDA ёshtё tashmё njё emёr i njohur qё ka hyrё nё hullinё e ngjizjes dhe forcimit tё identitetit tonё kombёtar nё kёtё pjesё tё kontinentit nё Kanada.

6. Cili është mesazhi juaj për komunitetin shqiptaro-kanadez dhe për të rinjtë shqiptarë që dëshirojnë të ruajnë gjuhën, kulturën dhe lidhjen me rrënjët e tyre përmes librit?

Letërsia ёshtё ajo pjesё e kulturёs qё padyshim na bashkon. Festivali i Librit në Toronto, Kanada është një ftesë për të gjithë qё të zbulojmë historinë tonё, të ndajmë kulturën tonë dhe të ndërtojmë ura të reja mes vetes dhe pse jo mes komuniteteve qё jetojnё nё veri tё kontinentit. Nga ana tjetёr ky Festival ёshtë një festë e gjuhës shqipe, e identitetit tonë dhe e krijimtarisë së autorëve shqiptarë kudo që jetojnë.

Jam i bindur se pikёrisht kёtu fëmijët dhe të rinjtë e lindur në Kanada kanë mundësi të prekin kulturën e tyre në mënyrë direkte mes takimeve dhe paneleve qё do tё mbahen me autorёt. Sigurisht qё nё tё gjithё kёtё proces do takohen tё gjithё brezat. Madje jam optimist pёr edhe mё tej. Letërsia shqiptare është një pasuri e pazbuluar për shumë lexues jo shqiptarё. Duke pasur parasyshё faktin qё brezi i dytё i shqiptarёve kёtu ёshtё nё marrёdhёnje tё ngushta miqёsore dhe familiare me bashkëmoshatarët e tyre kanadezё apo tё kombёsive tё tjera qё jetojnё kёtu i bёn kёta tё dytёt kuriozё dhe tё interesuar edhe pёr kulturёn e letёrsinё shqipe. Pra ky Festival nё kёtё kёndvёshtrim do tё shёrbejnё gjithashtu si urё lidhёse mes komunitetit tonё dhe atij kanadez duke i shёrbyer nё mёnyrё tё natyrshme integrimit tonё nё kёtё pjesё tё botёs.

Ervin Toro: “National Albanian Registry”, një investim në identitetin, fuqinë dhe të ardhmen e komunitetit shqiptar në Amerikë

by

Intervistoi: Sokol Paja

1. Çfarë është konkretisht projekti National Albanian Registry (NAR)?

National Albanian Registry (NAR) është regjistri i parë kombëtar i shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, i krijuar për të mbledhur të dhëna demografike, profesionale dhe sociale mbi komunitetin shqiptaro-amerikan. Qëllimi është të krijojmë një pasqyrë të qartë të pranisë, potencialit dhe kontributit tonë në SHBA, për të ndërtuar një bazë të fortë për zhvillim, përfaqësim dhe bashkëpunim.

2. Si lindi ideja për krijimin e këtij projekti dhe çfarë impakti do të ketë në komunitet?

Ideja lindi nga një nevojë reale: komuniteti ynë ka qenë historikisht i shpërndarë dhe i paidentifikuar në numra të saktë. Ne kemi arritje të jashtëzakonshme në biznes, mjekësi, politikë, arsim dhe kulturë, por mungon një strukturë që i dokumenton dhe i lidh këto burime. NAR synon ta ndryshojë këtë, duke kthyer komunitetin tonë nga një prani individuale në një forcë kolektive të organizuar.

3. Çfarë synon të arrijë kjo nismë për komunitetin shqiptaro-amerikan në SHBA?

Synimi është i trefishtë:

Të identifikojë dhe dokumentojë komunitetin shqiptar në nivel kombëtar.

Të krijojë mundësi për rrjetëzim, mentorim dhe zhvillim profesional ndërmjet shqiptarëve.

Të forcojë zërin dhe ndikimin tonë institucional në politikë, ekonomi dhe çështje komunitare.

Nëse nuk dimë sa jemi dhe ku jemi, është e vështirë të organizohemi dhe të ndërtojmë strategji afatgjata.

4. Cilët janë bashkëpunëtorët, organizatat dhe shoqatat?

NAR është një nismë gjithëpërfshirëse dhe e hapur për bashkëpunim me organizata shqiptaro-amerikane, shoqata profesionale, biznese, liderë komunitarë dhe individë që duan të kontribuojnë në ndërtimin e këtij regjistri. Qëllimi është bashkimi, jo fragmentimi. Kjo është një platformë për të gjithë shqiptarët, pa dallim.

5. Sa të sigurta janë të dhënat e përftuara dhe si do përdoren?

Siguria dhe privatësia janë prioritet absolut. Të dhënat ruhen me standarde të larta sigurie dhe përdoren vetëm për analiza statistikore, kërkim, edukim dhe zhvillim komunitar. Ato nuk do të shiten, ndahen apo përdoren për qëllime komerciale. Transparenca dhe besimi janë themeli i këtij projekti.

6. Si e parashikoni të ardhmen e projektit dhe bashkëpunimin me institucionet statistikore të Shqipërisë dhe Kosovës?

E ardhmja e NAR është ndërtimi i databazës më të madhe dhe më të organizuar të diasporës shqiptare në SHBA. Synojmë që kjo platformë të bëhet një urë lidhëse mes diasporës dhe institucioneve në Shqipëri, Kosovë dhe trojet shqiptare, përfshirë bashkëpunim me Instituti i Statistikave (INSTAT) dhe Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK). Kur diaspora është e dokumentuar dhe e organizuar, ajo bëhet një aset strategjik kombëtar. NAR nuk është thjesht një regjistër. Është një investim në identitetin, fuqinë dhe të ardhmen e komunitetit shqiptar në Amerikë. Mesazhi ynë është i thjeshtë: Numërohu, lidhu, kontribuo!

U FESTUA NË NEW YORK 115 VJETORI I KRYENGRITJES SË MALËSISË

by

Sokol Paja/

New York, 18 prill 2026 – Shoqata Malësia e Madhe – New York bashkoi bashkatdhetarë, patriotë e aktivistë të çështjes kombëtare për të përkujtuar e nderuar 115 vjetorin e kryengritjes së Malësisë, një ngjarje historike që ka lënë gjurmë pa shlyeshme në historinë kombëtare. Kjo festë nderon me respekt dhe vlerësim kontributin e patriotëve shqiptarë që dhanë gjithçka për lirinë e pavarësinë e Atdheut. Shoqata Malësia e Madhe në New York prej më shumë se tri dekada ka kontribuar thelbësisht në aktivitetet patriotike dhe atdhetare në New York duke bashkuar, udhëhequr e promovuar interesin kombëtar në mërgatën shqiptare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Me prezantimin e shkëlqyer dhe elegant të Veronika Junçaj e Sakib Beqaj, mbrëmja festive filloi me himnin kombëtare të Republikës së Shqipërisë kënduar nga Gjystina Bojaj dhe himni i Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Kryengritja e Malësisë së Madhe e vitit 1911me në krye trimin malësor Dedë Gjo Luli ishte ngjarje e rëndësishme historike dhe me karakter gjithëpërfshirës për interesa dhe të drejta të shqiptarëve.

Kryetari i shoqatës “Malësia e Madhe” z.Senad Lulanaj në fjalën e tij theksoi se kryengritja e Malësisë së Madhe ishte mesazh e frymëzim mbarëkombëtar për Pavarësinë e Shqipërisë. Kryengritja e Malësisë është një amanet për të mbrojtur historinë kombëtare, traditën e gjuhën shqipe, tha ndër të tjera z.Lulanaj.

Folësja kryesore e mbrëmjes ishte Av.Linda Nikaj. Në fjalën e saj u shpreh se sonte festojmë një moment të madh në historinë tonë — Kryengritjen e Malësisë, të udhëhequr nga heroi ynë kombëtar Dedë Gjon Luli. Më 6 prill 1911, ne ngritëm flamurin tonë etnik, flamurin që simbolizon identitetin dhe mbijetesën tonë. Ata që luftuan për ne — nga Dedë Gjon Luli në Deçiq deri tek ata që sakrifikuan gjatë luftës në Kosovë — nuk luftuan që identiteti ynë të zbehej. Ata luftuan që identiteti ynë të qëndrojë — dhe të lulëzojë! Sonte, ndërsa nderojmë kryengritjen e vitit 1911, ne nderojmë jo vetëm qëndresën dhe këmbënguljen, por edhe triumfin, i arritshëm vetëm përmes unitetit, tha ndër të tjera Av. Nikaj. Sipas saj, sonte nderohet momenti kur një krahinë e vogël u ngrit kundër një perandorie të madhe dhe shpalli ekzistencën e saj para botës.

Flamuri i ngritur në atë majë mali u bë shkëndija që çoi drejt pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912. Ajo e mbylli fjalën e saj me urimin “secili prej jush uroj të arrijë madhështi po aq të qëndrueshme dhe të fuqishme sa malet e Malësisë së Madhe”.

Ansambli Folklorik “Bashkimi Kombëtar” me artistët Vasel Shkreli me lahutë, Tomë Gjergji – këngëtar, Haxhi Zeneli – këngëtar, Sadik Gjokaj me fyell, Gjergj Dedvukaj me recitim përgatitën një performancë me disa rapsodi, melodi, këngë e poezi me instrumente dhe këngë tipike dhe tradicionale kushtuar kryengritjes së Malësisë. Festa vazhdoi deri në orët e vona nën argëtimin brilant të Malësori Prenkoçaj dhe Viki Camaj.

Lufta ndaj fesë përgjatë diktaturës në Shqipëri e mishëruar në sulmet ndaj Biblës, Kuranit, Ikonave dhe bazës spirituale fetare

by

Sokol Paja/

Komunistët në Shqipëri i sulmuan brutalisht besimet fetare, institucionet klerikale, klerikët dhe trashëgiminë fetare, tradicionale e kulturore duke e shpallur në kundërshtim me ideologjinë zyrtare marksiste-leniniste. Që me ardhjen në pushtet komunistët kërkonin me çdo mjet e çdo kusht një kontroll të plotë mbi mendjen dhe jetën e qytetarëve. Përmes kontrollit absolut do kishin dominim absolut. Për komunistët feja ishte veçse “opium për popullin”. Pas veprimeve fizike të përndjekjes, burgosjes e eleminimit të klerikëve e shkatërrimit të institucioneve fetare, shteti komunist zhvilloi një propagandë të ashpër ateiste ndaj fesë në Shqipëri duke shënuar kulmin më 1967 kur Shqipëria u shpall i vetmi vend ateist në botë. Pasi i zhduku nga faqja e dheut, shteti komunist përmes propagandës ateiste synonte ta zhdukte fenë eshe nga zemra e mendja e njerëzve. Feja u sulmua prej komunistëve për shkak të kundërshtisë ideologjike, përpjekjes për domimin e kontroll absolut në shoqëri, konsolidimit të pushtetit absolut, frika e ndikimit të jashtëm, ndërtimi i shoqërisë së proletariatit pa fe, krijimin e njeriut të ri komunist si krijesë që mishëronte tiparet e revolucionit marksist.

Në luftën ndaj fesë në Shqipëri, përveç të tjerash, një aspekt të rëndësishëm në propagandën ateiste komunistët orkestruan një goditje të përqëndruar ndaj librave të shenjtë siç janë Bibla dhe Kurnai dhe ikonat fetare që përbëjnë bazën e besimit. Libri më i rëndësishëm për besimin musliman, Kurani shënjestrohet nga shkrimi propagandistik ateist “Ç’është Kurani?” i gazetës “Mësuesi” në datën 21 prill 1967. Kurani quhet sipas ateistëve një kopjim i Biblës dhe se Kurani nuk kishte as lidhje kronologjike as logjikë. Sipas autorit qoftë edhe nga titujt e sureve (kapitujve) dhe vendosja e materialeve Kurani s’ka sens. Shkrimi ateist pa emer autori citon: “Kapitujt e Kuranit janë radhitur pa kurrëfarë sistemi e lidhje dhe është marrë parasysh kryesisht madhësia e tyre. Në shumë raste titujt e kapitujve, nuk kanë lidhje direkte me përmbajtjen dhe janë vënë rastësisht”. Kurani, sipas autorit anonim të shkrimit, ka përmbledhur në vete jo vetëm supersticionet dhe dogmat e arabëve paganë, por edhe të të krishterëve, të hebrejve, të magjistarëve, të budistëve; kështu ka mundur t’u përgjigjet, së paku pjesërisht, mendimeve të pasuesve të të gjithë feve. Kurani sipas këtij shkrimi propagandistik ateist në pikëpamjet shoqërore që predikon Kurani janë reaksionare ku në emër të Allahut ato konsakrojnë sistemin shfrytëzues.

Në Bibël sipas E. Jarosllavskij, në shkrimin “Bibla, për ata që besojnë dhe ata që nuk besojnë”, botuar në revistën “Ylli” të vitit 1961, zbulohen dhe mishërohen kontradiktat dhe absurditetet mbi botën. Bibla sipas komunistëve nuk është aspak libri më i vjetër, pasi ka edhe libra të tjerë që e tregojnë krijimin e botës dhe të njeriut në një mënyrë tjetër. Teoritë fetare sipas autorit ateist që gjenden në Bibel nuk janë të vërteta të vetme. Mitet biblike sipas autorit komunist janë trillim i një njeriu të egër, të paditur, injorant, i cili nuk ka mundur të mbeshtetej në sukseset e shkencës, nuk ka patur instrumentat astronomikë për të studjuar hapsirën qiellore.
Në librin e biblës sipas autorit ateist, gojëdhënat biblike kanë karanter antishkencor të origjinës së botës të tokës, bimeve, kafshëve e njeriut. Gojëdhënat biblike sipas autorit pasqyrojnë përfytyrimet naivë të njerëzve primitivë mbi botën që i rrethon. Bibla sipas autorit komunist justifikonte skllavërimin e njerëzve dhe shpall të përhershëm ndarjen në klasa shfrytëzonjës dhe të shfrytëzuar dhe e ligjëron ekzistencën e marrëdhënieve të sundimit, nënshtrimit si edhe pabarazinë shoqërore. Komunistët shpreheshin se “Feja e mbyt mendimin e lirë krijonjës, mendjen kureshtare duke kërkuar përulje dhe nënshtrim përpara perëndisë që nuk ekziston” por feja sipas autorit shkon edhe më tej duke penguar njerëzit që luftojnë për çlirimin e tyre, frenon zhvillimin dhe përparimin e shoqërisë. Sipas autorit komunist Jarosllavskij vetëm ideologjia marksiste-leniniste jep kuptimin shkencor të botës dhe na mëson si ta shpejgojmë botën por edhe si ta ndryshojmë botën në të mirë të gjithë njerëzimit.

Pano Çuka në shkrimin “Dërrasa të Pikturuara”, botuar në gazetën “Pararoja” të datës 21 gusht 1972 demaskon ikonat e besimit të krishtërë ku i zhvesh nga “shenjtëria” e tyre dhe i quan një mjet për pasurimin e tregtarëve dhe të priftërinjve e klerit. Futja e ikonës si element në besim sipas autorit ateist u bë me trillime nga më të ndryshme nga priftërinjtë për të sunduar më lehtë besimtarët duke shpikur mrekulli dhe duke ua veshur ikonave dhe duke i paraqitur para masës së besimtarëve si të shenjta. Shkrimi ateist citon: “Vraponi pra naivë në kishat e “shenjëta” dhe tek shërbëtorë të tyre të “shenjtë”, t’ju shpëtojnë me forcën e tyre çudibërëse. Dhe në të njëjtën kohë, dridhuni. Po thatë një fjalë, ikonat e “shenjëta” dhe etërit e “shenjtë” mund t’ju hedhin në zjarr dhe t’ju përvëlojnë” propagandonte ateizmi zyrtar i komunistëve.

Ateizmi i kohës i quan si një tmerr për besimtarët ikonat që gjenden në objektet fetare dhe se tek këto dërrasa të kalbuara binin pre naivët fetarë. Feja, traditat shqiptare që komunistët i quanin zakonet prapanike, sipas ateistëve, kanë qenë gjithmonë agresive në qëndrimet e tyre ndaj gruas. Sipas autorit “gruaja në shtëpi ajo i nënshtrohej burrit dhe, po të mos i qëndronte e përulur, e përzinte nga shtëpia, kishte të drejtë të merrte shumë gra”. Pozitës skllavëruese të gruas sipas komunistit Qemal Hoxha në shkrimin “Lumturinë tonë po e gjejmë tek partia dhe jo tek feja e zoti”, botuar në gazetën “Zëri i Popullit” të datës 31 Mars 1967, vetëm lufta ndaj fese e zakoneve prapanike, do i jepte fund. “Babai i Teqes Halimi gjatë luftës Nacional –Çlirimtare u hoq si asnjanës por pas çlirimit, duke u prekur nga reforma agrare, u hodh kundër pushtetit popullor. Ai grumbulloi rreth vetes njerëz të pakënaqur dhe në vendet që i quante të shenjëta kishte fshehur arme” deklaronte autori ateist. Sipas komunistit në shkrim, gjyqi i popullit i dha dënimin e merituar, pasi populli duke ecur në rrugën që i tregoi partia dhe jo feja, sipas autorit e kuptoi qartë që këto besime nuk janë tjetër veçse opium për të mashtruar e gënjyer njerëzit, propagandonin komunistët.

“VATRA”, “ONUFRI” DHE QENDRA KULTURORE “NËNË TEREZA” PROMOVUAN ROMANIN “BRENGA” TË AUTORIT DR.PASHKO CAMAJ

by

Sokol Paja/

Hartsdale, New York, 15 mars 2026 – Federata Pan-Shqiptare të Amerikës “VATRA” në bashkëpunim me Shtëpinë Botuese “Onufri” dhe Qendrën Kulturore “Nënë Tereza” pranë Kishës “Zoja e Shkodrës”, promovuan romanin “Brenga” të autorit Dr. Pashko R. Camaj. Përveç se një vepër e shkëlqyer letrare, “Brenga”, me parathënie nga Visar Zhiti, në vetvete është një dëshmi e krimeve e torturave të regjimit komunist mbi shqiptarët e pafajshëm dhe një homazh për qëndresën, guximin, dinjitetin njerëzor, moralin dhe shpirtin e pathyeshëm shqiptar. Me pjesëmarrjen a aktorëve kryesorë të komunitetit shqiptar, veprimtarëve, studiuesve e atdhetarëve të mërgatës shqiptare në New York e më gjerë, u promovua një letërsi si dëshmi e vërtetësi historike, përgjegjësi kombëtare, kulturore e atdhetare.

Famullitari i Kishës Zoja e Shkodrës Dom Pjetër Popaj në fjalën e tij përmendi kontributin komunitar e vlerat atdhetare të Tonin Mirakajt, qëndresën e shqiptarëve në regjimin diktatorial, vuajtjet e paimagjinueshme të shqiptarëve gjatë regjimit komunist dhe rolin e dëshmive historike për të pasuruar kujtesën njerëzore e kombëtare.

Kryetari i Federatës Vatra Dr. Elmi Berisha theksoi se personazhi kryesor, i ndërtuar nga ngjarje reale te familjes se Tonin Mirakajt, mbart një “brengë” të përhershme, që është simbol i dhimbjes kolektive të shqiptareve që u detyruan të braktisnin atdheun nen sistemin komunist. Vlera morale dhe historike e romanit është ruajtja e kujtesës historike në një kohë kur e vërteta rrezikon të zbehet. Kur autori flet për “kujtesën historike”, ai e sheh romanin si një mjet për të dokumentuar atë që tekstet zyrtare të historisë shpesh e anashkalojnë: përjetimin njerëzor, dhimbjen dhe të vërtetat e pathëna. Në një kohë kur propaganda ose kalimi i viteve mund ta “zbehin” të vërtetën, romani shndërrohet në një arkiv të gjallë që mbron identitetin e një populli apo të një epoke, theksoi Dr. Berisha.

Poetja Luljeta Lleshanaku në fjalën e saj tha se romani “Brenga” i zotit Camaj, është një provë për rëndësinë e qëndrueshme që fiton një ngjarje historike përmes rrëfimit letrar. Autori ia ka dalë që të shndërrojë përvojën historike në histori njerëzore, duke i mundësuar audiencës të përjetojë ngjarjet në vend që thjesht të mësojë rreth tyre. Autori ia del të menaxhojë mjeshtërisht dramacitetin nga njëri kapitull në tjetrin, duke e lënë për në fund shkarkimin, klimaksin: ritakimin e dy shokëve Tonini e Marku, si përballje e dy epokave! Ky është një nga episodet më emocionues, që gati të lë pa frymë. Ky roman, nuk është thjesht një roman mbi komunizmin në përgjithësi, por mbi një aspekt shumë specifik, që është: përndjekja e bazuar në linjën e gjakut, klasës dhe lidhjeve shoqërore në regjimet komuniste. “Brenga” na ndihmon për të kuptuar brengën e madhe të gjyshërve dhe baballaravë tanë të cilët u detyruan në braktisnin atdheun si emigrantë politikë, duke lënë pas familjet dhe të afërmit e tyre, miqtë e tyre, të cilët iu nështruan një kalvari të pashembullt vuajtesh nëpër kampe dhe burgje për 47 vjet me radhë, theksoi ndër të tjera poetja Luljeta Lleshanaku.

Diplomati dhe gazetari Virgjil Kule u shpreh se romani “Brenga” rrjedh si një lumë i rrëmbyeshëm empathie per të vuajturit pa faj. Dy shokë të ngushtë të cilët, në një moment të caktuar të jetës së tyre rinore, detyrohen të ndahen. I pari i jep fund anktheve dhe pasigurisë sociale e fizike duke ndërmarrë një udhëtim rokambolesk arratisjeje në Perëndim, ndërsa i dyti fillon kalvarin e vështirë të stigmës politike dhe burgjeve te diktaturës në vendlindje. Të rrethuar nga mjedise të ndryshme të dy pësojnë transformime thelbësore në mentalitet dhe në këndvështrimet ndaj fatit dhe fatalitetit. Në fjalët e personazhit Mark, autori Camaj i bën jehonë fjalëve monumentale të Tomas Xhafersonit të integruara në deklaratën amerikane te pavarësisë: “E drejta për të kërkuar lumturinë është një e drejtë fondamentale e patjetërsueshme e cdo njeriu.

Ajo nënkupton realizimin personal, begatinë shpirtërore dhe mirëqënien materiale pa ndërhyrjen e shtetit, me kushtin e vetëm që të mos shkelë të drejtat e tjetrit”. Autori bën kështu letërsi për lirinë. Albert Kamy thotë se arti dhe letërsia shpallin lirinë edhe kur ajo duket e pamundur. Në veprën e Pashko Camaj bashkjetojnë si liria e fituar ashtu edhe pamundësia për ta pasur atë. Tonini dhe Marku, dy zogj që ëndëruan qiellin dhe diellin, i cili për ta nuk ndriçoi sipas ligjeve të natyrës por sipas ligjeve të shpirtit të tyre. Te personazhi Mark unë psikologjis diçka nga vetë autori, empathinë, ndjeshmërinë, paqedashjen dhe urtësinë e gjykimit, të cilat duket seai i ka në doza të larta, tha ndër të tjera diplomati Kule.

Gazetari i shquar i “Zërit të Amerikës” z.Frank Shkreli deklaroi se “Brenga” është një dëshmi morale dhe historike për një epokë që ka lënë plagë të thella në shpirtin e Kombit shqiptar. “Brenga” vjen para nesh si një zë që flet për dhimbjen e sakrificën por dhe për përvojën e një kohe që ka lënë gjurmë të pashlyeshme në jetën e shumë shqiptarëve. “Brenga” është një rrëfim i thellë njerëzor dhe një dëshmi e fuqishme e kujtesës sonë historike theksoi z.Shkreli. “Brenga” është më shumë se një rrëfim letrar, është një kujtesë e gjallë e dramës njerëzore që përjetoi populli ynë në një periudhë të vështirë të historisë së tij, theksoi ndër të tjera z.Shkreli.

Dr. Ardiana Mici në fjalën e saj theksoi se romani “Brenga” hedh dritë mbi përvojat e dhimbshme të individëve gjatë periudhës së diktaturës komuniste, përvoja që për një kohë të gjatë mbetën të pazëshme. Letërsia e realizmit socialist nuk përcillte vërtetësi, kështu që këto dhimbje kanë qenë të kycura mes vuajtësve dhe shkaktarëve të tyre. Romani Brenga kontribuon në ndërtimin e një letërsie të kujtesës, e cila synon të ruajë të vërtetën, të nxisë reflektimin dhe ti shërbejë kombit që ngjarje të tilla të mos përsëriten në të ardhmen. Romani në thelb është një homazh për qëndrueshmërinë njerëzore, për aftësinë e njeriut për të ruajtur dinjitetin dhe vlerat edhe përballë një sistemi të ndërtuar për ti shkatërruar ato. Në letërsinë që trajton temat e identitetit, emigrimit dhe traumës historike, “Brenga” zë një vend të çmuar si dëshmi artistike dhe njerëzore e një periudhe nga më të vështirat e historisë shqiptare, theksoi ndër të tjera Dr. Mici.

Gazetari i shquar z.Gjekë Gjonlekaj shprehu vlerësim e falënderim ndaj shtëpisë së famshme botuese “Onufri” për botimet cilësore të librave të Martin Camaj e Pashko Camaj dhe përmendi të kaluarën e hershme historike të familjes Camaj. “Brengën” z.Gjonlekaj e cilësoi një vepër të shkëlqyer letrare që depërton thellë në jetën personazheve.

Gazetarja e shquar e “Zërit të Amerikës” znj.Laura Konda në fjalën e lexuar nga Meri Camaj shprehet se “Brenga” i ngjan një skenari filmi, që shpalos skena tragjike për syrin e lexuesit. Autori përshkruan paralelisht e me ngjyra reale dy kalvare: nga njëra anë rruga plot peripecira e arratisjes së familjes së Toninit dhe e dy familjeve të tjera. Ata kaptojnë male, lumenj, në mes të të ftohtit të netëve e shiut, të uritur e të rreckosur.

Autori përshkruan paralelisht kalvarin e Markut, që e torturojnë me forma nga më çnjerëzoret për ta detyruar të pohojë se ka bashkëpunuar me Toninin për arratisjen. Përmes personazhit të Markut, autori shpalos një ide themelore të romanit, humanizmin. Të burgosurit, edhe pse të rraskapitur, të sakatuar fizikisht e të uritur, nuk e humbën ndjenjën e humanizmit. Historia njerëzore është e mbushur me kapituj të errët, ku pushteti, apo ideologjia kanë tentuar ta zhbëjnë thelbin e qenies njerëzore. Procesi i këtij dehumanizimi nuk synon vetëm dhimbjen fizike, ai synon asgjësimin e identitetit dhe mbi të gjitha, moralit. Por në shumë raste, individi, ndonëse i zhveshur nga çdo liri e jashtme, refuzon të dorëzojë lirinë e tij të brendshme, thekson në analizën e veprës “Brenga” gazetarja Laura Konda.

Gjon F. Ivezaj prezantoi jetëshkrimin, formimin dhe kontributin komunitar, letrar e atdhetar të Pashko Camajt duke bërë edhe një analizë kritike të romanit “Brenga”.

Personazhi i gjallë i romanit “Brenga” z.Tonin Mirakaj në fjalën e tij analizoi veprat e Dr.Pashko Camajt, theksoi pandëshkueshmërinë e dënimit të krimeve të komunizmit në Shqipëri, persekutimin, burgosjen e torturat ndaj familjeve fisnike antikomuniste në regjimin monstruoz e primitiv në komunizëm.

Botuesi i “Brengës” z.Bujar Hudhri në fjalën e tij vlerësoi Vatrën legjendare për vlerat historike dhe ruajtjen e shqiptarisë, vuri theksin se në diktaturë nuk kishte dhimbje e dashuri njerëzore, një kohë ku për krimet e komunizmit nuk kërkoi askush falje. Libri përmban dramat e dhimbshme të arratisjes së shqiptarëve dhe shoqëria shqiptare që nuk u ndërgjegjësua kurrë dhe nuk u vë në vend morali, jetët e shkatërruara e dinjiteti njerëzor. Z. Hudhri analizoi me detaje veprat letrare të Camajt ku historia personale e njerëzore bëhet pronë e të gjithëve në një vepër për të cilën ka interes shoqëria, institucionet, letërsia e historia.

Skenografi e piktori i komunitetit shqiptar në New York, artisti Astrit Tota vlerësoi personalitetin e Dr.Pashko Camajt dhe i dhuroi një portret punuar enkas për këtë ditë.

Autori i romanit “Brenga” Dr. Pashko R. Camaj në fjalën përmbyllëse e falenderuese u shpreh se vepra e tij u jep zë atyre zërave të heshtur dhe të shuar që kurrë nuk u dëgjuan në diktaturë. Në përfundim të promovimit shtëpia botuese “Onufri” shtroi një koktejl për gjithë të pranishmit. Promovimi i “Brengës” shënoi një ngjarje kulturore që bashkoi shqiptarët e Amerikës në një festë libri që përkujton, lirinë, guximin, shpresën e dinjitetin njerëzor.