In memoriam nga Rafael Floqi
Tolo Kareco
24 Prill, 1937 – 20 Korrik, 2026
Dr. Teodor “Tolo” Kareco, banues në Troy të Michiganit, u nda nga jeta të hënën, më 20 korrik 2026, në moshën 89-vjeçare, i rrethuar nga familja e tij.
Bashkëshort i përkushtuar, baba, gjysh, stërgjysh, profesor dhe ekonomist i respektuar, aktivist Tolo Kareco la pas një jetë të pasur me punë, dije, përgjegjësi dhe dashuri për njerëzit.
Për publikun ishte Dr. Teodor Kareco, ekonomisti, pedagogu dhe autori i studimeve mbi ekonominë dhe historinë shqiptare. Për miqtë dhe të afërmit ishte Tolo, siç e thërrisnin që nga Gjirokastra. Ndërsa për fëmijët, nipërit dhe mbesat ishte thjesht “Babushi”: njeriu i dashur, këshilltari i urtë dhe pika që e mbante familjen të bashkuar.
Nga Gjirokastra në Michigan
Tolo Kareco lindi më 24 prill 1937 në Gjirokastër, në familjen e Vasil dhe Ana Karecos.
Në Shqipëri ndërtoi një karrierë të respektuar si profesor dhe ekonomist, duke shërbyer edhe në poste të larta shtetërore, përfshirë detyrën e zëvendëskryeministrit në qeveritë e para pas 1990 . Formimi akademik dhe puna në institucionet shtetërore i dhanë mundësinë ta njihte ekonominë shqiptare jo vetëm përmes teorisë, por edhe përmes politikave të zhvillimit, statistikave dhe organizimit ekonomik.
Në moshën 58-vjeçare emigroi në Shtetet e Bashkuara. Ishte një moshë kur shumë njerëz mendojnë për përfundimin e karrierës, por Tolo zgjodhi të fillonte përsëri. Emigracionin nuk e pa si fundin e jetës së tij profesionale, por si një kapitull të ri, që duhej përballuar me të njëjtin seriozitet, disiplinë dhe optimizëm.
Në Michigan punoi për shumë vite si kontabilist i lartë drejtues pranë Handleman Company në Troy. Në një mjedis të ri profesional, dëshmoi se përvoja dhe aftësitë e fituara në Shqipëri mund të shndërroheshin në sukses edhe në Amerikë.
Pas përfundimit të punës pranë kompanisë, nuk u tërhoq nga jeta aktive. Filloi të punonte në mënyrë të pavarur, duke ndihmuar individë dhe familje me deklaratat tatimore dhe çështjet e kontabilitetit. Punoi me krenari dhe përkushtim deri në moshën 85-vjeçare.
Për Tolon, puna nuk ishte vetëm një mjet jetese. Ajo ishte mënyrë për të ruajtur pavarësinë, dinjitetin dhe lidhjen me komunitetin. Njerëzit e konsideronin një burim të besueshëm këshillash, një mendje të thellë dhe një dëgjues të vëmendshëm. Shumë veta i drejtoheshin jo vetëm për çështje financiare, por edhe sepse e dinin se tek ai do të gjenin mirëkuptim dhe një fjalë të menduar mirë.
Ai dinte të dëgjonte pa paragjykuar dhe të këshillonte pa u imponuar.
Optimizmi ishte pjesë e filozofisë së tij. Tolo kishte përjetuar ndryshime të mëdha politike, ekonomike dhe personale. Kishte lënë vendlindjen në një moshë të pjekur dhe kishte nisur nga e para në një vend të ri. Megjithatë, zgjidhte gjithmonë të shihte përpara.
Ekonomisti që kërkoi të rishkruante historinë përmes fakteve
Veprimtaria intelektuale e Dr. Teodor Karecos përfshin libra, tekste mësimore dhe studime mbi zhvillimin ekonomik, industrializimin, bujqësinë dhe historinë politike të Shqipërisë.
Së bashku me Besim Bardhoshin botoi më 1974 librin “Zhvillimi ekonomiko-shoqëror në Shqipëri 1944–1974”. Ndër punimet e tij përmendet edhe teksti “Organizimi dhe planifikimi në ndërmarrjet industriale”, si dhe puna si bashkëredaktor i “Fjalorit të termave të planifikimit, shqip-frëngjisht-rusisht”.
Një nga veçoritë e punimeve të tij ishte ndërthurja e ekonomisë me historinë. Ai nuk e shihte zhvillimin ekonomik thjesht si një varg shifrash. Për të, ekonomia ishte pjesë e historisë së shoqërisë dhe lidhej me pronësinë, institucionet dhe politikën.
Vepra përfaqësuese e periudhës së tij të vonë ishte “Reforma agrare demokratike 1930 – Bujqësia e Shqipërisë në vitet 1930–1938”, botuar më 2013.
Një nga veçoritë kryesore të punimeve të Karecos ishte bashkimi i analizës ekonomike me kërkimin historik. Ai nuk e shihte ekonominë thjesht si një varg statistikash, normash apo planesh, por si një proces të lidhur me pronësinë, institucionet, politikën dhe marrëdhëniet shoqërore.
Interesi i tij për ekonominë shqiptare para Luftës së Dytë Botërore ishte i hershëm. Që në vitin 1965 ai botoi në revistën “Studime Historike” punimin “Rreth zhvillimit të forcave prodhuese në industri gjatë viteve 1920–1940”. Në periudhën e mëvonshme ai e zgjeroi këtë kërkim, duke sfiduar shumë prej interpretimeve tradicionale për ekonominë e Mbretërisë Shqiptare.
Vepra më përfaqësuese e kësaj faze është: “Reforma agrare demokratike 1930 – Bujqësia e Shqipërisë në vitet 1930–1938”, botuar nga “ADA” në vitin 2013, me 435–436 faqe dhe ISBN 978-9928-4184-5-6. WorldCat
Në këtë libër Kareco argumenton se reforma agrare e vitit 1930 nuk duhet parë vetëm përmes kufizimeve dhe rezultateve të saj të pjesshme. Punimi i tij “Reforma agrare demokratike nga një monark”, i botuar në revistën “Studime Historike”, u dallua për krahasimin ndërmjet reformës së vitit 1930 dhe reformës agrare të ndërmarrë nga regjimi komunist pas vitit 1944. Qasja e tij u vlerësua për përpjekjen që fenomeni të analizohej në kontekstin ekonomik, juridik dhe politik të kohës. Instituti i Historisë
Studiuesi që sfidoi versionet zyrtare
Në vitet e demokracisë, Kareco u bë gjithnjë e më kritik ndaj historiografisë së periudhës komuniste. Ai kërkonte që historia ekonomike dhe politike të rishikohej mbi bazën e dokumenteve, statistikave dhe krahasimit të burimeve.
Shprehja “historia duhet rishkruar” për të nuk nënkuptonte fshirjen e së kaluarës, por verifikimin e saj.
Kjo prirje u shfaq edhe në librin polemik “Jo 28 000 dëshmorë partizanë, vetëm 3500 – Të korrigjojmë mashtrimet e historiografisë komuniste”, botuar më 2015. Në të, Kareco vuri në diskutim një nga shifrat simbolike të historiografisë komuniste. Përfundimet e tij shkaktuan debate dhe kundërshtime të forta. Vetë drejtues të institucioneve historike vlerësuan se shifrat e paraqitura prej tij kërkonin shqyrtim të mëtejshëm. Open Library
Pavarësisht nëse pranohet apo kundërshtohet përfundimi i tij, puna e Karecos pati meritën që kërkoi kthimin te listat emërore, dokumentet dhe kriteret konkrete. Ai e konsideronte statistikën jo si një zbukurim propagandistik, por si një mjet verifikimi. Shkrimet e tij të periudhës amerikane, të nënshkruara shpesh nga Michigan-i, tregojnë një autor të drejtpërdrejtë, polemik dhe herë-herë të ashpër. Ai nuk shkruante për të ruajtur ekuilibra artificialë. Kërkonte të provokonte debat, të rrëzonte mite dhe të detyronte lexuesin të rikthehej te burimet. Pikërisht kjo mënyrë shkrimi i solli njëkohësisht mbështetës dhe kundërshtarë.
“Na la Babushi !”
Lajmin e hidhur ma dha djali i tij, Andi. Me lot në sy dhe me zërin që mezi i bindej, më tha vetëm:
“Na la Babushi…”
Brenda këtyre tri fjalëve kishte dhimbje, dashuri, mirënjohje dhe një botë të tërë kujtimesh. Ishte përmbledhja më e shkurtër, por ndoshta më e plotë, e marrëdhënies së Teodor Karecos me njerëzit e tij më të afërt.
Familja nuk humbi vetëm një prind dhe gjysh. Humbja e saj ishte njeriu tek i cili mund të mbështetej, këshilltari që dinte të dëgjonte me durim dhe pika e qëndrueshme që i mbante të gjithë së bashku.
Tolo nuk e shprehte dashurinë përmes fjalëve të mëdha. Ai e dëshmonte me kujdesin e përditshëm, përgjegjësinë dhe praninë e vazhdueshme.
Për 61 vjet ishte bashkëshorti i dashur i së ndjerës Olimbi Kareco. Jeta e tyre e përbashkët ishte një rrugëtim dashurie, përkushtimi dhe sakrifice, nga Shqipëria në Shtetet e Bashkuara, gjer sa atë e mori Covidi.
Ai ishte babai i dashur i Eliana Adhamit, bashkëshortes së Gjergjit, dhe i Andi Karecos, bashkëshortit të Natalias, gruar ukrainase qё është adaptuar aq mirë si nuse shqiptare. Ishte gjyshi i përkushtuar i Angie Adhamit, bashkëshortes së Wilson Merkajt, si dhe i Matthew dhe Alexander Karecos. Ishte gjithashtu stërgjyshi krenar i Aurora dhe Isabel Merkajt.
Nipërit, mbesat dhe stërmbesat ishin gëzimi më i madh i jetës së tij. Për ta, ai ishte edhe ura që i lidhte me rrënjët familjare, me Gjirokastrën dhe Shqipërinë.
Ai u mësoi se dija duhet të shoqërohet me punë, se suksesi nuk ka kuptim pa ndershmëri dhe se familja është pasuria më e qëndrueshme që mund të ketë njeriu.
Sa herë që e takoje Tolon, ndjeje një kënaqësi të veçantë. Për mua kjo afërsi kishte edhe domethënie familjare, sepse ishim kushërinj nga ana e nënës sime. Takimet me të nuk ishin thjesht biseda me një ekonomist apo studiues të njohur. Ishin takime me një të afërm, me një gjirokastrit të mençur dhe me një njeri që mbante brenda vetes kujtesën e një kohe të gjatë.
Karizma e tij nuk ishte e zhurmshme apo e imponuar. Ajo buronte natyrshëm nga sjellja e ngrohtë, humori, zgjuarsia dhe vëmendja që u kushtonte njerëzve.
Mund të bisedoje me të për ekonominë, historinë, politikën, jetën në Shqipëri apo emigracionin në Amerikë. Por mund të flisje po aq lirshëm edhe për familjen, Gjirokastrën dhe shqetësimet e përditshme.
Tolo dinte shumë, por nuk mburrej me dijen e tij. Përvojën nuk e përdorte për t’u ngritur mbi të tjerët, por për t’i ndihmuar njerëzit qё të merrnin sa më shumë atë qё ju takonte nga taksat. Kur largoheshe nga një takim me të, ndjeje se kishe marrë diçka me vete: një mendim, një këshillë apo ngrohtësinë e një bisede të sinqertë.
Trashëgimia e Babushit
Dr. Teodor Kareco la pas libra dhe studime që do të mbeten pjesë e historisë së mendimit ekonomik shqiptar. Por trashëgimia e tij më e madhe nuk kufizohet në biblioteka.
Ai la shembullin e një njeriu të përkushtuar ndaj punës, dijes, miqve, komunitetit dhe, mbi të gjitha, familjes.
Dashuria që mbolli vazhdon të jetojë te fëmijët, nipërit, mbesat dhe stërmbesat. Ajo do të jetojë në kujtimet familjare, në historitë që do të përsëriten rreth tryezës dhe në mësimet që brezat më të rinj morën prej tij.
Fjalët “Na la Babushi” shënojnë ndarjen fizike, por jo fundin e pranisë së tij. Një baba, gjysh dhe stërgjysh si Tolo nuk largohet plotësisht. Ai mbetet në karakterin e fëmijëve, në dashurinë e nipërve dhe në vlerat që familja do të përcjellë nga një brez te tjetri.
Për ne që patëm privilegjin ta njihnim, ai do të mbetet Toloja ynë: gjirokastriti i mençur dhe i dashur, ekonomisti i përkushtuar dhe njeriu i thjeshtë që dinte shumë, por nuk mburrej kurrë me dijen e tij.
U prehtë në paqe Dr. Teodor “Tolo” Kareco. Kujtimi, veprat dhe shembulli i tij do të mbeten të gjalla te familja, miqtë dhe komuniteti që e deshi dhe e respektoi.