Gjon F. Ivezaj/
Në historinë e Shqipërisë së fillimit të shekullit XX, në atë periudhë të madhe të Rilindjes Kombëtare kur idealet e lirisë, arsimit, kulturës dhe të drejtave kombëtare po merrnin gjithnjë e më shumë formë politike, u shqua një brez intelektualësh që e kuptuan atdhetarizmin si detyrë dhe përgjegjësi ndaj kombit. Në këtë brez të ndritur bën pjesë edhe Muço Qulli, i njohur në burime edhe si Hilmi Mustafa Leskoviku, gazetar, publicist, botues dhe veprimtar i çështjes kombëtare, i cili, megjithëse jetoi vetëm pak vite, la gjurmë në gazetarinë, publicistikën dhe jetën kombëtare shqiptare.
Muço Qulli lindi në Leskovik në vitin 1887. Fëmijërinë e kaloi në vendlindjen e tij, në një mjedis ku traditat qytetare dhe atmosfera e Rilindjes Kombëtare ndikonin fuqishëm në formimin e brezit të ri. Ishte koha kur arsimi, gjuha dhe kultura shqiptare po shndërroheshin në shtylla të vetëdijes kombëtare. Për të rinjtë shqiptarë të asaj kohe, shkollimi nuk ishte vetëm përgatitje për një profesion; ai ishte një rrugë për të fituar dijen e nevojshme për t’i shërbyer vendit.
Shkollimin e parë e nisi në Leskovik, në vendlindjen e tij, ku hodhi themelet e edukimit dhe të formimit të hershëm. Më pas, kërkimi i dijes e çoi në Manastir, një nga qendrat më të rëndësishme të jetës kulturore shqiptare të kohës. Manastiri ishte bërë një vatër e rëndësishme e veprimtarisë kombëtare, e arsimit dhe e përpjekjeve për gjuhën e shkrimin shqip. Në këtë mjedis u zgjeruan horizontet e tij intelektuale dhe u forcua lidhja e tij me çështjen kombëtare.
Rruga e formimit vazhdoi në Stamboll, qendrën politike dhe kulturore të Perandorisë Osmane. Atje ai u përball me një botë më të gjerë intelektuale dhe politike dhe vijoi studimet e larta, duke u formuar në fushën e drejtësisë. Stambolli ishte në atë kohë një nga qendrat ku vepronin shumë prej intelektualëve shqiptarë dhe ku çështjet e gjuhës, arsimit, kulturës dhe të ardhmes politike të shqiptarëve diskutoheshin me intensitet të madh.
Ky formim në Leskovik, Manastir dhe Stamboll ndikoi në krijimin e personalitetit të tij si intelektual. Ai fitoi një kulturë që nuk mbeti e mbyllur brenda kufijve të profesionit, por u vu në shërbim të jetës publike dhe të çështjes shqiptare. Pikërisht këtu duhet kërkuar edhe arsyeja pse gazetaria u bë një nga fushat më të rëndësishme të veprimtarisë së tij.
Në fillim të shekullit XX, shtypi shqiptar kishte një mision shumë më të gjerë se informimi i përditshëm. Gazetat ishin tribuna të mendimit kombëtar, mjete të përhapjes së arsimit dhe kulturës, shkolla të gjuhës shqipe dhe qendra ku formohej opinioni publik. Në një shoqëri që ende nuk kishte shtet të pavarur, gazetaria ishte një prej mjeteve më të fuqishme për të mbrojtur identitetin kombëtar.
Në këtë fushë Muço Qulli do të linte gjurmën e tij më të dukshme.
Një nga veprat kryesore të tij në shtyp ishte gazeta “Drita” e Manastirit, e cila nisi botimin më 3 mars 1911. Kjo gazetë u bë një nga organet e rëndësishme të shtypit shqiptar të kohës dhe trajtoi çështje të arsimit, kulturës, jetës shoqërore dhe, mbi të gjitha, çështjes kombëtare shqiptare. Veprimtaria e Muço Qullit në këtë gazetë e vendos atë në radhën e publicistëve që e përdorën fjalën e shkruar si mjet të drejtpërdrejtë të ndërgjegjësimit kombëtar.
“Drita” e Manastirit – gazeta e vitit 1911 – përbën një nga pikat më të rëndësishme të veprimtarisë së tij publicistike. Përmes shtypit, ai mori pjesë në debatin intelektual të kohës dhe në përpjekjen për t’i dhënë shoqërisë shqiptare një vetëdije më të fuqishme mbi gjuhën, kulturën, arsimin dhe të drejtat e saj.
Viti 1911 ishte një vit vendimtar për lëvizjen shqiptare. Kryengritja e Malësisë së Madhe dhe zhvillimet e tjera politike në trevat shqiptare e kishin vendosur çështjen kombëtare në qendër të vëmendjes. Në këtë klimë, publicistika e Muço Qullit merrte një kuptim të veçantë. Gazetari nuk ishte thjesht kronist i ngjarjeve; ai ishte pjesë e përpjekjes për të formuar një opinion kombëtar dhe për t’i dhënë zë kërkesave shqiptare.
Muço Qulli u afrua me qarqet dhe organizimet patriotike shqiptare, duke u bërë pjesë e atij brezi që e shihte kulturën, arsimin, gazetarinë dhe veprimtarinë kombëtare si pjesë të një misioni të vetëm. Për të, Shqipëria duhej të ndërtohej mbi dije dhe vetëdije, por edhe mbi guximin për të mbrojtur të drejtat e saj.
Kjo është një nga tiparet më të rëndësishme të personalitetit të tij: ai nuk e ndau penën nga veprimi.
Gazetaria ishte njëra anë e veprimtarisë së tij; angazhimi patriotik ishte ana tjetër.
Në vitet 1911–1912, kur lëvizja shqiptare po hynte në fazën e saj vendimtare, Muço Qulli u përfshi edhe në veprimtarinë e lëvizjes kombëtare dhe në përpjekjet që çuan drejt Pavarësisë. Kjo periudhë përbën një nga momentet më të rëndësishme të jetës së tij, sepse ai kaloi nga veprimtaria intelektuale dhe publicistike në një angazhim gjithnjë e më të drejtpërdrejtë në çështjen kombëtare.
Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Për brezin e Muço Qullit, ky ishte realizimi i një ëndrre të gjatë të Rilindjes Kombëtare. Por pas shpalljes së Pavarësisë fillonte një detyrë tjetër: ndërtimi i shtetit shqiptar.
Në këtë etapë të re, përvoja dhe formimi i tij u vunë në shërbim të institucioneve të shtetit të ri. Sipas burimeve historike, Muço Qulli shërbeu si zëvendësministër i Arsimit në Qeverinë e Vlorës. Ky funksion ishte veçanërisht domethënës për një intelektual që e kishte lidhur jetën e tij me arsimin, kulturën dhe shtypin.
Arsimi ishte një nga themelet mbi të cilat duhej të ndërtohej Shqipëria e pavarur. Nevojiteshin shkolla, mësues, libra, administratë dhe një brez i ri i edukuar në gjuhën dhe kulturën shqiptare. Për këtë arsye, angazhimi i Muço Qullit në fushën e arsimit ishte vazhdim i natyrshëm i veprimtarisë së tij të mëparshme.
Pavarësia nuk solli menjëherë qetësi. Shqipëria e sapolindur u përball me probleme të mëdha politike, territoriale dhe ndërkombëtare. Në këto rrethana, shtypi vazhdoi të kishte një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në formimin e opinionit publik.
Në vitet 1914–1915, Muço Qulli vijoi veprimtarinë e tij publicistike përmes gazetës “Populli”. Kjo ishte një tjetër etapë e rëndësishme e punës së tij si gazetar dhe publicist. Në një periudhë kur Shqipëria ndodhej përballë rreziqeve të mëdha, ai vazhdoi të merrej me çështjet e vendit dhe me mbrojtjen e interesave shqiptare.
“Populli” ishte një tjetër tribunë e veprimtarisë së tij publicistike, ku ai vazhdoi të dëshmojë përkushtimin ndaj çështjes shqiptare dhe ndaj fatit të shtetit të ri.
Në këtë mënyrë, veprimtaria e Muço Qullit në shtyp mund të shihet si një vijë e pandërprerë: nga “Drita” e Manastirit te “Populli”, nga zgjimi i ndërgjegjes kombëtare te mbrojtja e shtetit të pavarur. Kjo është një prej vlerave më të mëdha të trashëgimisë së tij publicistike.
Ai ishte një gazetar i kohës së Rilindjes, por edhe një publicist i kohës së Pavarësisë. Ishte një intelektual që nuk u mjaftua me të shkruar për Shqipërinë, por u angazhua edhe në jetën e saj publike. Kjo e bën figurën e tij të rëndësishme për historinë e gazetarisë shqiptare dhe për historinë politike e kulturore të viteve të para të shtetit shqiptar.
Muço Qulli përfaqësonte një tip të veçantë intelektuali shqiptar: njeriun e shkolluar që e shihte dijen si përgjegjësi, gazetarinë si shërbim publik dhe atdhetarizmin si detyrë morale.
Ai jetoi në një periudhë kur kufiri ndërmjet gazetarit, publicistit, intelektualit dhe veprimtarit kombëtar ishte i hollë. Në kushtet e asaj kohe, një njeri i penës nuk mund të ishte indiferent ndaj fatit të vendit të vet. Shkrimi kishte përgjegjësi, fjala kishte peshë dhe gazeta mund të bëhej një institucion kombëtar.
Muço Qulli e kuptoi këtë mision.
Në jetën e tij bashkohen disa prej kërkesave themelore të epokës: arsimi, kultura, gazetaria, publicistika, organizimi patriotik dhe ndërtimi i shtetit shqiptar. Kjo është arsyeja pse ai nuk duhet parë vetëm si një gazetar i fillimit të shekullit XX, por si një personalitet që mishëronte frymën e një brezi të tërë.
Megjithatë, historia do të merrte një kthesë tragjike.
Shpërthimi i Luftës së Parë Botërore dhe përplasjet e reja ndërmjet fuqive të huaja e vendosën Shqipërinë përsëri në një pozitë të vështirë. Shkodra, një prej qendrave më të rëndësishme shqiptare, u përfshi në zhvillimet ushtarake dhe politike të kohës. Pushtimi malazez solli një valë të re pasigurie dhe rreziku për patriotët shqiptarë.
Në këtë atmosferë tragjike u kryqëzua edhe fati i Muço Qullit me atë të Çerçiz Topullit, një prej figurave më të shquara të luftës për çlirimin kombëtar.
Të dy u arrestuan nga forcat malazeze në Shkodër. Përpjekjet për t’i shpëtuar nuk dhanë rezultat. Në ditët e fundit të jetës së tyre, ata u mbajtën të arrestuar nën kontrollin e forcave pushtuese.
Më 17 korrik 1915, Muço Qulli dhe Çerçiz Topulli u nxorën nga vendi i ndalimit dhe u dërguan në Fushën e Shtojit, pranë Golemit të Shkodrës. Atje, nga dora e zezë e pushtuesve malazezë, u pushkatuan.
Kështu u mbyll jeta e Muço Qullit, në moshën rreth 28-vjeçare.
Fundi i tij tragjik ishte një nga ato ngjarje që dëshmojnë se sa e rëndë ishte koha në të cilën ai jetoi. Ai nuk pati mundësi të shihte Shqipërinë të hynte në një periudhë më të qetë, nuk pati mundësi të vazhdonte veprimtarinë e tij në gazetari dhe në jetën publike dhe nuk pati mundësi t’i shërbente vendit gjatë dekadave që do të pasonin. Por vepra e tij e shkurtër mbeti pjesë e historisë.
Nga Leskoviku, ku nisi jetën dhe hodhi hapat e parë të shkollimit, te Manastiri, ku u formua në një nga qendrat më të rëndësishme të kulturës shqiptare, e deri te Stambolli, ku vijoi studimet e larta dhe u përball me botën e gjerë politike e intelektuale, rruga e tij ishte një rrugë e formimit të një shqiptari të kohës moderne. Më pas, nëpërmjet “Dritës”, “Popullit”, veprimtarisë patriotike dhe angazhimit në shtetin shqiptar, ai e ktheu këtë formim në shërbim të vendit.
Kjo është vlera themelore e Muço Qullit: ai e lidhi arsimin me veprimin, dijen me përgjegjësinë dhe penën me atdheun.
Në historinë e gazetarisë shqiptare, ai meriton të kujtohet si një nga ata publicistë që e kuptuan fuqinë e fjalës së shkruar në një periudhë kur kombi kishte nevojë për zë, ndërgjegje dhe drejtim. Në historinë e shtetit shqiptar, ai meriton të kujtohet si një intelektual që u vu në shërbim të institucioneve të sapokrijuara. Në historinë e atdhetarizmit shqiptar, ai mbetet pjesë e brezit që e pagoi idealin kombëtar me sakrificë.
Prandaj, kujtimi i tij në faqet e “Dielli” është i natyrshëm dhe domethënës. Vetë “Dielli” është pjesë e historisë së gjatë të shtypit shqiptar dhe e ruajtjes së kujtesës kombëtare në mërgatë. Të shkruash për Muço Qullin në këtë gazetë do të thotë të lidhësh dy etapa të rëndësishme të gazetarisë shqiptare: gazetarinë e atyre burrave që në fillim të shekullit XX luftuan me penë për zgjimin kombëtar dhe gazetarinë e diasporës që vazhdon të ruajë gjuhën, historinë dhe kujtesën shqiptare.
Muço Qulli (1887–1915) mbetet një figurë e denjë për kujtesën kombëtare shqiptare. Ai ishte bir i Leskovikut, intelektual i formuar në Manastir e Stamboll, gazetar dhe publicist, veprimtar i çështjes kombëtare dhe pjesëmarrës në jetën e shtetit shqiptar. Në një jetë të shkurtër ai la një gjurmë që nuk mund të matet me numrin e viteve, por me peshën e veprës.
Ai i përkiste një brezi që nuk e gjeti Shqipërinë të lirë, por punoi për ta bërë të tillë. Nuk e trashëgoi shtetin shqiptar, por ndihmoi në ditët e para të ndërtimit të tij. Nuk e përdori penën për lavdi personale, por për një ideal më të madh: Shqipërinë.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e figurës së tij.
Nga fëmijëria në Leskovik te shkollimi në Manastir, nga studimet në Stamboll te gazetaria e “Dritës”, nga publicistika e “Popullit” te shërbimi në shtetin shqiptar dhe deri te sakrifica e tij tragjike në Shkodër, jeta e Muço Qullit përbën një dëshmi të fuqishme të një brezi që e shndërroi dijen, penën dhe guximin në mjete të shërbimit ndaj atdheut.
Emri i tij meriton të ruhet me nderim në historinë e gazetarisë dhe të publicistikës shqiptare, sepse ai ishte një nga ata njerëz që e kuptuan herët një të vërtetë të madhe: një komb nuk ndërtohet vetëm me armë, por edhe me shkollë, me kulturë, me fjalën e shkruar dhe me njerëz që janë të gatshëm t’i shërbejnë atdheut pa kërkuar shpërblim.
Muço Qulli jetoi shkurt, por jetoi me ideal. Shkroi për Shqipërinë, punoi për Shqipërinë dhe, në fund, dha jetën në një kohë kur Shqipëria ende luftonte për të mbijetuar.
Ky është vendi i tij në kujtesën tonë kombëtare.