(Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010 dhe kufijtë juridikë të dialogut me Sërbinë)
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Çështja e sovranitetit të Republikës së Kosovës vazhdon të përbëjë një nga temat më të rëndësishme të debatit juridik dhe politik në Evropën Juglindore. Megjithatë, nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare dhe i së drejtës kushtetuese, sovraniteti i një shteti nuk mund të trajtohet si çështje e negociueshme ndërmjet shteteve të tjera, sepse ai përbën një element themelor të ekzistencës juridike të shtetit dhe të subjektivitetit të tij ndërkombëtar.
Ky punim analizon bazën juridike të sovranitetit të Republikës së Kosovës duke u mbështetur në parimet themelore të Kartës së Kombeve të Bashkuara, në të drejtën e popujve për vetëvendosje, në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, në aktet kushtetuese të Kosovës, në Kushtetutën e Republikës së Kosovës të vitit 2008 dhe veçanërisht në Opinionin Këshillëdhënës të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë të datës 22 korrik 2010.
Qëllimi i kësaj analize është të argumentojë se shpallja e pavarësisë së Republikës së Kosovës nuk ishte një akt i izoluar politik, por rezultat i një procesi të gjatë historik, kushtetues dhe ndërkombëtar, i cili përfshin zhvillimin e subjektivitetit kushtetues të Kosovës, rezistencën demokratike të viteve 1990, administrimin ndërkombëtar pas konfliktit të vitit 1999, procesin e përcaktimit të statusit përfundimtar dhe konsolidimin e institucioneve shtetërore pas vitit 2008.
Në të drejtën ndërkombëtare moderne, sovraniteti nënkupton të drejtën ekskluzive të një shteti për të ushtruar autoritetin publik mbi territorin dhe popullsinë e tij, për të organizuar rendin kushtetues dhe për të zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare mbi bazën e barazisë juridike. Ky koncept është një nga shtyllat themelore të rendit ndërkombëtar të krijuar pas Luftës së Dytë Botërore dhe të institucionalizuar përmes Organizatës së Kombeve të Bashkuara.
Parimi i barazisë sovrane të shteteve, i sanksionuar në nenin 2 paragrafi 1 të Kartës së OKB-së, përcakton se të gjitha shtetet kanë të drejta dhe detyrime të barabarta në marrëdhëniet ndërkombëtare. Për rrjedhojë, asnjë shtet nuk mund të pretendojë të ketë të drejtë juridike për të vendosur mbi ekzistencën, sovranitetin ose integritetin territorial të një shteti tjetër.
Në rastin e Republikës së Kosovës, sovraniteti nuk është krijuar përmes një marrëveshjeje politike me Republikën e Serbisë, por është rezultat i një procesi të ndërlikuar juridik dhe ndërkombëtar. Ky proces fillon me pozitën kushtetuese të Kosovës sipas Kushtetutës së vitit 1974, vazhdon me Deklaratën Kushtetuese të 2 korrikut 1990, Kushtetutën e Kaçanikut të 7 shtatorit 1990, Referendumin për Pavarësi të vitit 1991, proceset politike të viteve 1990–1999, ndërhyrjen ndërkombëtare të NATO-s, administrimin e përkohshëm sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit, procesin e udhëhequr nga i Dërguari Special i OKB-së Martti Ahtisaari dhe përfundimisht shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008.
Një rëndësi të veçantë në këtë proces ka Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010. Gjykata, duke shqyrtuar pajtueshmërinë e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës me të drejtën ndërkombëtare, konstatoi se shpallja e pavarësisë nuk kishte shkelur asnjë normë të përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare, as Rezolutën 1244 dhe as Kornizën Kushtetuese të administrimit ndërkombëtar.
Ky qëndrim i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë ka rëndësi themelore juridike, sepse konfirmon se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndonjë ndalim të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë. Për më tepër, Opinioni i GJND-së përbën një element të rëndësishëm në konsolidimin e argumentit se krijimi i Republikës së Kosovës është zhvilluar në kuadër të një procesi të veçantë historik dhe juridik.
Prandaj, dialogu ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë duhet të kuptohet si proces diplomatik për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet dy subjekteve politike me realitete të krijuara juridike, dhe jo si mekanizëm për të rihapur çështjen e ekzistencës apo sovranitetit të Republikës së Kosovës.
Ky parim buron nga vetë natyra e shtetit sovran: shtetet mund të negociojnë marrëdhëniet e tyre, interesat e përbashkëta, bashkëpunimin ekonomik, çështjet humanitare dhe çështje të tjera praktike, por nuk mund të negociojnë të drejtën themelore për të ekzistuar si subjekte të së drejtës ndërkombëtare.
Për këtë arsye, sovraniteti i Republikës së Kosovës duhet të analizohet jo vetëm si realitet politik, por para së gjithash si një realitet juridik i mbështetur në normat ndërkombëtare, në zhvillimin kushtetues të saj dhe në vullnetin demokratik të qytetarëve të saj.
Baza juridike ndërkombëtare e sovranitetit të Republikës së Kosovës – Karta e OKB-së, vetëvendosja, Rezoluta 1244, Akti Final i Helsinkit dhe Konventa e Montevideos.
1. Sovraniteti si parim themelor i së drejtës ndërkombëtare
Sovraniteti është një nga konceptet themelore mbi të cilat është ndërtuar rendi juridik ndërkombëtar modern. Ai përfaqëson të drejtën e shtetit për të ushtruar autoritet të pavarur mbi territorin, popullsinë dhe institucionet e tij, si dhe për të marrë pjesë në marrëdhëniet ndërkombëtare në mënyrë të barabartë me subjektet e tjera shtetërore.
Në kuptimin juridik, sovraniteti përfshin dy dimensione të pandashme: sovranitetin e brendshëm dhe sovranitetin e jashtëm. Sovraniteti i brendshëm nënkupton kompetencën ekskluzive të shtetit për të krijuar dhe zbatuar rendin e tij juridik, ndërsa sovraniteti i jashtëm nënkupton pavarësinë e shtetit nga çdo autoritet tjetër në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Ky koncept është zhvilluar historikisht që nga Paqja e Vestfalisë e vitit 1648 dhe është konsoliduar pas krijimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara në vitin 1945. Në sistemin e OKB-së, sovraniteti nuk nënkupton izolim të shtetit, por pjesëmarrje të barabartë në bashkësinë ndërkombëtare mbi bazën e respektimit të së drejtës ndërkombëtare.
Për Republikën e Kosovës, ky parim ka rëndësi të veçantë, sepse statusi i saj shtetëror është ndërtuar mbi një proces të gjatë juridik dhe ndërkombëtar, i cili ka rezultuar në krijimin e një shteti me institucione funksionale, territor të përcaktuar dhe subjektivitet ndërkombëtar.
2. Karta e Kombeve të Bashkuara dhe parimi i barazisë sovrane
Karta e Kombeve të Bashkuara përbën themelin e rendit juridik ndërkombëtar bashkëkohor. Neni 2, paragrafi 1 i saj përcakton se Organizata e Kombeve të Bashkuara bazohet në parimin e barazisë sovrane të të gjitha shteteve.
Ky parim nënkupton se çdo shtet, pavarësisht madhësisë së tij territoriale, fuqisë ekonomike apo ndikimit politik, gëzon të njëjtat të drejta dhe detyrime juridike. Asnjë shtet nuk mund të ketë të drejtë të përcaktojë statusin juridik të një shteti tjetër ose të vendosë mbi sovranitetin e tij.
Po ashtu, neni 2 paragrafi 4 i Kartës së OKB-së ndalon përdorimin e forcës ose kërcënimin me forcë kundër integritetit territorial apo pavarësisë politike të çdo shteti. Ky parim është shndërruar në një normë themelore të së drejtës ndërkombëtare zakonore dhe përbën një garanci për stabilitetin ndërkombëtar.
Në këtë kuadër, Republika e Kosovës, si subjekt i së drejtës ndërkombëtare, gëzon të drejtën për të ushtruar sovranitetin e saj në territorin e përcaktuar dhe për të zhvilluar marrëdhënie me shtetet e tjera mbi bazën e barazisë juridike.
3. E drejta e vetëvendosjes së popujve si bazë juridike e shtetformimit
Një nga parimet më të rëndësishme të zhvillimit të së drejtës ndërkombëtare pas Luftës së Dytë Botërore është e drejta e popujve për vetëvendosje. Ky parim është i përfshirë në nenin 1 të Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe është zhvilluar më tej në dy Paktet Ndërkombëtare të të Drejtave të Njeriut të vitit 1966.
Neni 1 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, si dhe neni 1 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore, përcaktojnë se të gjithë popujt kanë të drejtë të vendosin lirisht statusin e tyre politik dhe të ndjekin zhvillimin e tyre ekonomik, shoqëror dhe kulturor.
Në rastin e Kosovës, e drejta për vetëvendosje është shprehur përmes një procesi të vazhdueshëm politik dhe kushtetues. Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut 1990, Kushtetuta e Kaçanikut e vitit 1990 dhe Referendumi për Pavarësi i vitit 1991 përbëjnë shprehje të vullnetit politik të qytetarëve të Kosovës për përcaktimin e statusit të tyre.
Ky proces duhet të kuptohet në kontekstin e veçantë historik të Kosovës, ku cenimi i autonomisë kushtetuese, shkeljet masive të të drejtave të njeriut gjatë viteve 1990 dhe konflikti i vitit 1998–1999 krijuan një situatë të jashtëzakonshme juridike dhe politike, e cila çoi në ndërhyrjen ndërkombëtare dhe në procesin e përcaktimit të statusit përfundimtar.
4. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe statusi i Kosovës
Pas përfundimit të konfliktit të vitit 1999, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara miratoi Rezolutën 1244, e cila vendosi një administratë të përkohshme ndërkombëtare në Kosovë përmes Misionit të Administratës së Përkohshme të OKB-së (UNMIK).
Qëllimi kryesor i kësaj rezolute ishte krijimi i kushteve për paqe, siguri, ndërtimin e institucioneve demokratike dhe zhvillimin e një procesi politik për përcaktimin e statusit të ardhshëm të Kosovës.
Rezoluta 1244 nuk përcaktoi statusin përfundimtar të Kosovës dhe nuk përmban ndonjë dispozitë që ndalon shpalljen e pavarësisë. Ajo krijoi një regjim të përkohshëm administrimi ndërkombëtar, duke lënë të hapur çështjen e zgjidhjes përfundimtare politike dhe juridike.
Pikërisht mbi këtë bazë u zhvillua procesi ndërkombëtar i udhëhequr nga i Dërguari Special i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Martti Ahtisaari, i cili rezultoi me Propozimin Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës.
5. Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010
Momenti më i rëndësishëm juridik ndërkombëtar pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës ishte Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i datës 22 korrik 2010.
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë u pyet nëse Deklarata e Pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare. Pas shqyrtimit të argumenteve juridike, Gjykata arriti në përfundimin se shpallja e pavarësisë nuk kishte shkelur asnjë normë të përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare.
Gjykata theksoi se e drejta ndërkombëtare e përgjithshme nuk përmban ndonjë ndalim të aplikueshëm ndaj deklaratave të pavarësisë. Ajo gjithashtu konstatoi se Deklarata e Pavarësisë nuk kishte shkelur Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit dhe as Kornizën Kushtetuese të administrimit ndërkombëtar.
Ky Opinion Këshillëdhënës ka rëndësi të jashtëzakonshme, sepse konfirmon juridikisht se krijimi i Republikës së Kosovës nuk bie ndesh me rendin juridik ndërkombëtar. Ai përbën një bazë të rëndësishme për argumentin se statusi shtetëror i Kosovës është rezultat i një procesi të veçantë historik dhe juridik.
Prandaj, pas Opinionit të GJND-së të vitit 2010, çështja juridike nuk është më nëse shpallja e pavarësisë së Kosovës ishte e ligjshme sipas së drejtës ndërkombëtare, por si duhet të zhvillohen marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mbi bazën e realitetit të krijuar juridik.
Vazhdimësia kushtetuese e shtetësisë së Kosovës – nga Kushtetuta e vitit 1974 deri te Kushtetuta e Republikës së Kosovës dhe kufijtë kushtetues të dialogut me Serbinë.
1. Kushtetuta e vitit 1974 dhe subjektiviteti kushtetues i Kosovës
Analiza juridike e shtetësisë së Republikës së Kosovës nuk mund të kufizohet vetëm në aktin e shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008. Përkundrazi, ajo duhet të vendoset në kuadrin e një zhvillimi të gjatë kushtetues dhe politik, i cili lidhet me pozitën juridike të Kosovës brenda ish-federatës jugosllave dhe me transformimet e rendit ndërkombëtar pas shpërbërjes së saj.
Kushtetuta e vitit 1974 e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë dhe Kushtetuta e Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës i dhanë Kosovës një pozitë të veçantë juridiko-kushtetuese. Edhe pse nuk kishte status formal të republikës federale, Kosova ushtronte kompetenca të gjera në fushën legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore.
Kosova kishte Kuvendin, Qeverinë, Gjykatën Kushtetuese, institucionet e veta administrative, përfaqësim në organet federale dhe pjesëmarrje në sistemin e vendimmarrjes së federatës jugosllave. Kjo pozitë e veçantë krijoi një subjektivitet të avancuar kushtetues, i cili tejkalonte kuptimin tradicional të një autonomie administrative.
Në këtë kuptim, ndryshimet kushtetuese të vitit 1989, përmes të cilave iu suprimua autonomia e Kosovës nga regjimi i atëhershëm i Beogradit, përbënin jo vetëm një ndryshim politik, por edhe një cenim të rëndë të rendit kushtetues ekzistues dhe të pozitës juridike që Kosova kishte fituar në kuadër të federatës jugosllave.
2. Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut 1990 dhe Kushtetuta e Kaçanikut
Pas shfuqizimit të autonomisë kushtetuese të Kosovës, përfaqësuesit e zgjedhur të popullit të Kosovës ndërmorën hapa institucionalë për të shprehur vullnetin politik dhe juridik të qytetarëve të saj.
Më 2 korrik 1990 u miratua Deklarata Kushtetuese, përmes së cilës Kosova shpalli vullnetin e saj për të përcaktuar statusin politik mbi bazën e parimeve demokratike dhe të së drejtës për vetëvendosje.
Ky proces vazhdoi më 7 shtator 1990 me miratimin e Kushtetutës së Kaçanikut, e cila përcaktoi Republikën e Kosovës si një subjekt politik të organizuar mbi parimet e demokracisë, ndarjes së pushteteve, mbrojtjes së të drejtave dhe sundimit të ligjit.
Nga pikëpamja juridike, Kushtetuta e Kaçanikut përfaqëson një etapë të rëndësishme në zhvillimin e vazhdimësisë kushtetuese të Kosovës. Ajo krijoi bazën normative për funksionimin e institucioneve politike dhe për artikulimin e kërkesës për një status të përcaktuar mbi bazën e vullnetit të qytetarëve.
3. Referendumi për Pavarësi i vitit 1991 dhe shprehja e vullnetit demokratik
Në shtator të vitit 1991, qytetarët e Kosovës u shprehën përmes referendumit për statusin e ardhshëm politik të vendit. Shumica dërrmuese e pjesëmarrësve votuan në favor të një Republike të pavarur dhe sovrane.
Edhe pse referendumi u zhvillua në rrethana të vështira politike dhe nuk u njoh nga autoritetet serbe të kohës, ai përfaqësonte një shprehje të drejtpërdrejtë të vullnetit politik të popullit të Kosovës.
Në të drejtën ndërkombëtare, vetëvendosja nuk realizohet vetëm përmes një akti të vetëm, por mund të shfaqet përmes një procesi të vazhdueshëm politik, juridik dhe institucional. Në këtë kuptim, referendumi i vitit 1991 ishte një hallkë e rëndësishme në procesin e formimit të subjektivitetit shtetëror të Kosovës.
4. Procesi ndërkombëtar i statusit dhe Plani i Ahtisaarit
Pas ndërhyrjes ndërkombëtare të vitit 1999 dhe vendosjes së administrimit ndërkombëtar sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, çështja e statusit të Kosovës hyri në një fazë të re juridike dhe diplomatike.
Në vitin 2005 filloi procesi ndërkombëtar për përcaktimin e statusit përfundimtar të Kosovës, i udhëhequr nga i Dërguari Special i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Presidenti Martti Ahtisaari.
Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës parashihte krijimin e një shteti të pavarur, demokratik dhe multietnik, me garanci të veçanta për komunitetet joshumicë, mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe respektimin e standardeve ndërkombëtare.
Edhe pse ky propozim nuk u miratua përmes një rezolute të re të Këshillit të Sigurimit për shkak të kundërshtimit të Federatës Ruse, ai shërbeu si bazë politike dhe juridike për ndërtimin e institucioneve të Republikës së Kosovës dhe për hartimin e Kushtetutës së vitit 2008.
5. Kushtetuta e Republikës së Kosovës dhe sovraniteti shtetëror
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, e cila hyri në fuqi më 15 qershor 2008, përbën aktin më të lartë juridik të shtetit dhe themelin e rendit kushtetues.
Neni 1 i Kushtetutës përcakton qartë: “Republika e Kosovës është shtet i pavarur, sovran, demokratik, unik dhe i pandashëm.”
Kjo dispozitë ka karakter themelor kushtetues, sepse përcakton identitetin juridik të shtetit dhe kufijtë brenda të cilëve veprojnë institucionet publike. Sovraniteti, pavarësia dhe integriteti territorial nuk janë çështje të zakonshme politike, por elemente themeluese të rendit kushtetues.
Neni 2 i Kushtetutës përcakton se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet nëpërmjet institucioneve të zgjedhura në mënyrë demokratike. Kjo do të thotë se institucionet shtetërore nuk janë pronare të sovranitetit, por bartëse të mandatit për ta ushtruar dhe mbrojtur atë.
Prandaj, asnjë institucion politik nuk mund të heqë dorë nga elementet themelore të shtetit jashtë procedurave kushtetuese, sepse sovraniteti i përket qytetarëve të Republikës së Kosovës dhe është i mbrojtur nga Kushtetuta.
6. Kufijtë kushtetues të dialogut me Serbinë
Dialogu ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë duhet të zhvillohet në përputhje me rendin kushtetues të Kosovës dhe me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare.
Dialogu mund të përfshijë çështje praktike me interes të ndërsjellë: bashkëpunimin ekonomik, lirinë e lëvizjes, çështjet humanitare, personat e zhdukur, energjinë, telekomunikacionin, mbrojtjen e komuniteteve dhe fusha të tjera që kontribuojnë në normalizimin e marrëdhënieve.
Megjithatë, sovraniteti, integriteti territorial, karakteri unik i shtetit dhe rendi kushtetues i Republikës së Kosovës nuk mund të jenë objekt negociimi, sepse ato përbëjnë bazën juridike të ekzistencës së saj.
Prandaj, dialogu duhet të kuptohet si një proces ndërmjetësimi për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet dy subjekteve me realitete të ndryshme politike, jo si proces për rishqyrtimin e statusit juridik të Republikës së Kosovës.
Parimi i paprekshmërisë së kufijve, Komisioni Badinter, integriteti territorial dhe përfundimet mbi sovranitetin e Republikës së Kosovës.
1. Parimi i paprekshmërisë së kufijve në të drejtën ndërkombëtare
Një nga parimet themelore të rendit juridik ndërkombëtar bashkëkohor është respektimi i integritetit territorial dhe paprekshmëria e kufijve ndërmjet shteteve. Ky parim është zhvilluar si një mekanizëm juridik për ruajtjen e paqes dhe stabilitetit ndërkombëtar, veçanërisht pas periudhave të shpërbërjeve shtetërore dhe konflikteve të armatosura.
Akti Final i Helsinkit i vitit 1975, i miratuar nga Konferenca për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, përcaktoi ndër parimet themelore respektimin e sovranitetit, integritetit territorial, paprekshmërisë së kufijve, mosndërhyrjen në punët e brendshme dhe zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve.
Këto parime u bënë bazë e rendit evropian të sigurisë dhe bashkëpunimit pas Luftës së Dytë Botërore dhe veçanërisht pas përfundimit të Luftës së Ftohtë. Ato synojnë të pengojnë ndryshimin e kufijve përmes forcës dhe të garantojnë stabilitetin ndërmjet shteteve.
Në rastin e Republikës së Kosovës, respektimi i integritetit territorial lidhet drejtpërdrejt me parimin e sovranitetit shtetëror. Ushtrimi i autoritetit kushtetues në të gjithë territorin e Republikës nuk është çështje politike e momentit, por një detyrim që buron nga vetë natyra juridike e shtetit sovran.
2. Parimi “Uti Possidetis Juris” dhe stabiliteti i kufijve
Një koncept i rëndësishëm në të drejtën ndërkombëtare është parimi “uti possidetis juris”, sipas të cilit kufijtë administrativë ekzistues në momentin e krijimit të një shteti të ri shndërrohen në kufij ndërkombëtarë.
Ky parim fillimisht u zhvillua në proceset e dekolonizimit, por më vonë u pranua edhe në raste të tjera të transformimeve shtetërore. Qëllimi i tij është të parandalojë konfliktet territoriale dhe të sigurojë vazhdimësinë juridike të kufijve.
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e ka trajtuar këtë parim si një instrument të rëndësishëm për ruajtjen e stabilitetit ndërkombëtar, duke theksuar se kufijtë nuk mund të ndryshohen në mënyrë të njëanshme ose përmes përdorimit të forcës.
Në procesin e shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, ky parim mori rëndësi të veçantë, sepse garantoi se transformimet politike nuk mund të çonin në ndryshime territoriale të imponuara.
3. Komisioni i Arbitrazhit për Jugosllavinë (Komisioni Badinter)
Me shpërbërjen e Jugosllavisë në fillim të viteve 1990, Komuniteti Evropian themeloi Komisionin e Arbitrazhit, i njohur si Komisioni Badinter, për të dhënë opinione juridike mbi çështjet që lindën nga ky proces.
Komisioni konstatoi se federata jugosllave ndodhej në proces shpërbërjeje dhe se kufijtë ndërmjet njësive federale ekzistuese nuk mund të ndryshoheshin me forcë. Sipas qëndrimit të tij juridik, kufijtë administrativë kishin mbrojtje juridike dhe çdo ndryshim duhej të bëhej vetëm me marrëveshje të lirë ndërmjet palëve.
Edhe pse Kosova kishte një pozitë të veçantë juridike si krahinë autonome dhe jo si republikë federale, zhvillimi i saj kushtetues sipas Kushtetutës së vitit 1974 dëshmonte një nivel të lartë të subjektivitetit politik dhe juridik.
Prandaj, çështja e integritetit territorial të Kosovës duhet të shihet në kuadrin më të gjerë të parimeve që u zbatuan gjatë shpërbërjes së Jugosllavisë dhe krijimit të rendit të ri juridik në Ballkan.
4. Pse sovraniteti i Republikës së Kosovës nuk mund të jetë objekt negociatash
Në teorinë dhe praktikën e së drejtës ndërkombëtare ekziston një dallim i qartë ndërmjet negociimit të marrëdhënieve ndërmjet shteteve dhe negociimit të vetë ekzistencës së një shteti.
Shtetet mund të negociojnë marrëveshje për bashkëpunim ekonomik, politik, teknik ose diplomatik. Ato mund të zgjidhin çështje të ndryshme praktike dhe të krijojnë mekanizma bashkëpunimi. Por ekzistenca juridike e një shteti dhe sovraniteti i tij nuk janë çështje që varen nga vullneti i një shteti tjetër.
Historia moderne ndërkombëtare dëshmon se shtetet e krijuara pas shpërbërjeve federale ose proceseve të vetëvendosjes nuk kanë negociuar të drejtën e tyre për ekzistencë. Negociatat janë zhvilluar për njohje reciproke, marrëdhënie diplomatike dhe bashkëpunim, por jo për të përcaktuar nëse një shtet ka të drejtë të ekzistojë.
Në këtë kuptim, edhe Republika e Kosovës nuk mund të negociojë vetë ekzistencën e saj shtetërore, sepse ajo mbështetet në një proces juridik ndërkombëtar, në vullnetin demokratik të qytetarëve të saj dhe në Opinionin Këshillëdhënës të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë të vitit 2010.
5. Detyrimi i institucioneve të Kosovës për forcimin e sovranitetit
Sovraniteti nuk përfaqëson vetëm një deklaratë juridike, por edhe një përgjegjësi institucionale. Një shtet sovran duhet të jetë në gjendje të ushtrojë autoritetin e tij në mënyrë efektive, të zbatojë ligjet, të garantojë sigurinë, të mbrojë rendin kushtetues dhe të sigurojë barazi për të gjithë qytetarët.
Për Republikën e Kosovës, forcimi i sovranitetit nënkupton funksionimin e plotë të institucioneve në të gjithë territorin, respektimin e të drejtave të komuniteteve dhe zbatimin e standardeve demokratike evropiane.
Ushtrimi efektiv i sovranitetit nuk duhet të kuptohet si cenim i të drejtave të komuniteteve, por si mënyrë për garantimin e rendit juridik të barabartë për të gjithë qytetarët. Një shtet demokratik e dëshmon sovranitetin e tij pikërisht përmes sundimit të ligjit dhe mbrojtjes së të drejtave themelore.
Analiza e së drejtës ndërkombëtare, e zhvillimit kushtetues të Kosovës dhe e praktikës ndërkombëtare dëshmon se sovraniteti i Republikës së Kosovës është rezultat i një procesi të gjatë juridik, historik dhe institucional.
Karta e Kombeve të Bashkuara, parimi i vetëvendosjes së popujve, barazia sovrane e shteteve, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit, procesi i Ahtisaarit, Kushtetuta e Republikës së Kosovës dhe Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010 përbëjnë bazën kryesore juridike mbi të cilën mbështetet shtetësia e Kosovës.
Opinioni i GJND-së i vitit 2010 ka një rëndësi të veçantë, sepse konfirmoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare. Për rrjedhojë, çështja themelore juridike nuk është më ekzistenca e shtetit të Kosovës, por ndërtimi i marrëdhënieve normale dhe të qëndrueshme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.
Dialogu ndërmjet dy vendeve duhet të zhvillohet mbi bazën e barazisë juridike, respektimit të sovranitetit dhe integritetit territorial, duke synuar paqen, stabilitetin dhe bashkëpunimin rajonal.
Sovraniteti i Republikës së Kosovës nuk është dhe nuk mund të jetë objekt negociatash, sepse ai përbën themelin juridik të ekzistencës së shtetit dhe shprehjen e vullnetit demokratik të qytetarëve të saj. Detyra e institucioneve të Kosovës është ta mbrojnë, ta forcojnë dhe ta ushtrojnë këtë sovranitet në përputhje me Kushtetutën, të drejtën ndërkombëtare dhe standardet demokratike evropiane.