Princi shqiptar që nuk reshti së ëndërruari çlirimin e Arbërisë.

Nga Rafael Floqi

Historia shqiptare e shekullit XV është e lidhur pazgjidhshmërisht me emrin e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Fitorja e tij kundër Perandorisë Osmane dhe rezistenca njëçerek shekullore e Arbërisë e kanë bërë heroin kombëtar simbolin më të njohur të identitetit shqiptar. Megjithatë, pas vdekjes së Skënderbeut në vitin 1468 dhe rënies përfundimtare të kështjellave shqiptare, historia nuk u mbyll. Ajo vazhdoi në një skenë tjetër, jashtë kufijve të Arbërisë, aty ku fisnikët shqiptarë të detyruar të mërgonin u përpoqën ta shndërronin Evropën në aleaten e çlirimit të vendit të tyre.

Njëri prej tyre ishte Kostandin Komnen Arianiti, një figurë që për dekada mbeti në hijen e Skënderbeut, megjithëse në kohën e tij ishte një nga shqiptarët më të njohur në oborret mbretërore të Evropës. Ai shërbeu pranë papëve, mbretërve të Francës dhe perandorëve të Perandorisë së Shenjtë Romake, drejtoi ushtri, zhvilloi misione diplomatike, qeverisi principata italiane dhe u përfshi në projektet më ambicioze të kohës për organizimin e një kryqëzate kundër Perandorisë Osmane. Për më shumë se katër dekada ai mbeti zëri më këmbëngulës i aristokracisë shqiptare në mërgim.

Megjithëse disa bashkëkohës e konsideruan aventurier për shkak të pretendimeve të tij mbi titujt bizantinë, dokumentet historike dëshmojnë një realitet shumë më kompleks. Kostandin Arianiti nuk ishte një fisnik që kërkonte vetëm lavdi personale. Ai ishte pjesë e brezit të princërve shqiptarë që besonin se pushtimi osman nuk ishte i përhershëm dhe se Evropa, herët a vonë, do të organizonte një ekspeditë të madhe për çlirimin e Ballkanit. Jeta e tij është historia e një njeriu që jetoi midis diplomacisë dhe luftës, midis idealit dhe realpolitikës, midis kujtesës së Bizantit dhe lindjes së Evropës moderne. 

Trashëgimtari i një prej familjeve më të mëdha princërore shqiptare

Kostandin Komnen Arianiti lindi rreth viteve 1456–1457, ndoshta në Durrës, në një periudhë kur Arbëria po jetonte vitet e fundit të rezistencës së organizuar kundër Perandorisë Osmane. Ai ishte djali i Gjergj Arianitit, një prej komandantëve më të mëdhenj shqiptarë të gjysmës së parë të shekullit XV, princi që kishte fituar një sërë betejash kundër ushtrive osmane edhe përpara se Skënderbeu të ngrinte flamurin në Krujë më 1443.

Historianët shpesh e kanë lënë në plan të dytë figurën e Gjergj Arianitit, por kronikat e kohës dëshmojnë se ai ishte një nga aleatët më të rëndësishëm të Skënderbeut dhe një nga udhëheqësit ushtarakë më të respektuar të Arbërisë. Për afro tri dekada ai mbrojti zotërimet e tij nga sulmet osmane dhe u bë simbol i qëndresës shqiptare. Nëna e Kostandinit ishte Pietrina Francone, bija e baronit Oliviero Francone nga Pulia, çka e lidhte familjen Arianiti edhe me aristokracinë italiane. 

Rrjeti familjar i Arianitëve ishte ndër më të fuqishmit në Ballkan. Motra e tij Donika ishte bashkëshortja e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Motra tjetër, Angelina, u martua me despotin serb Stefan Brankoviç, ndërsa Vojisava u bë bashkëshortja e Ivan Crnojeviçit, sundimtarit të Zetës. Këto martesa nuk ishin rastësi; ato përbënin pjesë të një politike aleancash që synonte bashkimin e forcave të krishtera kundër zgjerimit osman.

Pas vdekjes së Gjergj Arianitit dhe Skënderbeut në vitin 1468, ekuilibri politik në Ballkan u shemb me shpejtësi. Njëra pas tjetrës ranë qytetet shqiptare. Kruja u pushtua në vitin 1478, ndërsa një vit më vonë ra edhe Shkodra. Mijëra familje shqiptare u detyruan të kalonin Adriatikun drejt brigjeve italiane. Midis tyre ishte edhe familja e re e Kostandinit.

Në vitin 1463, Senati i Republikës së Venedikut njohu tre djemtë e Gjergj Arianitit me titullin Patricë Venedikas, duke njohur statusin dhe rëndësinë politike të kësaj familjeje. Kjo nuk ishte vetëm një nderim simbolik; ishte një mënyrë për të ruajtur lidhjet me aristokracinë shqiptare, e cila konsiderohej ende një faktor i rëndësishëm në politikën adriatike. Dokumentet venedikase dëshmojnë se nëna e Kostandinit, Pietrina, kërkoi mbështetjen e Senatit për të siguruar mbijetesën e familjes pas rënies së Arbërisë. 

Fillimi i një karriere evropiane

Ndryshe nga shumë fisnikë të tjerë shqiptarë që mbetën në shërbim ushtarak të Mbretërisë së Napolit, Kostandini zgjodhi një rrugë më të gjerë politike. I ri në moshë, ai hyri në administratën pontifikale gjatë papatit të Sikstit IV dhe mori detyrën e protonotarit apostolik, një funksion që e afronte me administratën më të lartë të Selisë së Shenjtë.

Papa i dha një pension të konsiderueshëm mujor, çka tregon se ai gëzonte besim dhe mbështetje. Për një princ shqiptar në mërgim, kjo ishte një mundësi e rrallë për të hyrë në qendrat ku vendosej politika evropiane. Ai filloi të krijonte lidhje me fisnikërinë italiane, diplomatët francezë dhe oborret mbretërore, duke fituar gradualisht reputacionin e një njeriu të kulturuar, me aftësi të spikatura negociuese dhe njohës të shkëlqyer të Ballkanit.

Kthesa vendimtare në jetën e tij erdhi në vitin 1492, kur u martua me Françeska Paleologun e Monferratos, vajzën e markezit Bonifaci III Paleolog. Përmes kësaj martese ai u lidh me dinastinë e fundit perandorake të Bizantit, familjen Paleologe, një lidhje që do të ndikonte fuqishëm në karrierën dhe ambiciet e tij politike. Martesa i solli jo vetëm prona, kështjella dhe pasuri në Piemonte, por edhe një prestigj të jashtëzakonshëm në qarqet aristokratike evropiane.

Që nga kjo periudhë, emri i tij shfaqet në dokumente si Constantinus Comnenus Arianites, duke bashkuar trashëgiminë shqiptare me atë bizantine. Pikërisht këtu fillon edhe historia e pretendimeve të tij për titujt Princ i Maqedonisë, Dukë i Akaisë dhe më vonë Despot i Moresë. Edhe pse historianët modernë i konsiderojnë këta tituj kryesisht simbolikë, në fundin e shekullit XV ata kishin një rëndësi të madhe diplomatike. Në një Evropë ku legjitimiteti dinastik ishte pjesë e politikës ndërkombëtare, këta tituj e paraqisnin Kostandinin si një kandidat të mundshëm për udhëheqjen e territoreve që mund të çliroheshin nga osmanët. 

Në fund të shekullit XV, Evropa ndodhej në një udhëkryq historik. Vetëm katër dekada kishin kaluar nga rënia e Kostandinopojës dhe zgjerimi osman dukej i pandalshëm. Megjithatë, në oborret mbretërore të Francës, Napolit, Vjenës dhe Romës vazhdonte të ushqehej ideja e një kryqëzate të re, e cila jo vetëm do të ndalte marshimin osman, por do të rikthente edhe tokat e humbura të krishterimit në Ballkan.

Për Kostandin Komnen Arianitin kjo nuk ishte thjesht një strategji diplomatike. Ishte misioni i jetës së tij.

Projekti i Karlit VIII dhe shpresa për rikthimin në Arbëri

Në vitin 1494, mbreti i ri i Francës, Karli VIII, nisi ekspeditën e tij drejt Italisë për të marrë fronin e Napolit. Për shumë historianë kjo ishte vetëm fillimi i Luftërave Italiane, por për Kostandin Arianitin ajo përfaqësonte një mundësi historike.

Në Casale të Monferratos ai u takua me mbretin francez dhe i paraqiti një projekt shumë më të madh sesa pushtimi i Napolit. Sipas planit të tij, pasi Franca të siguronte Italinë Jugore, ushtria franceze duhej të kalonte Adriatikun dhe të zbarkonte në brigjet shqiptare. Në të njëjtën kohë shqiptarët, grekët dhe popujt e tjerë të Ballkanit do të ngrinin kryengritje të përgjithshme kundër Perandorisë Osmane. Ky ishte vizioni i një fronti të përbashkët evropian për çlirimin e Ballkanit. 

Diplomati dhe kronisti francez Philippe de Commynes, i cili e njihte personalisht Kostandinin, shkruante se princi shqiptar ishte i bindur se shqiptarët prisnin vetëm një shenjë për t’u ngritur në armë. Sipas tij, “Maqedonia dhe Thesalia janë pjesë e trashëgimisë së tij”, duke iu referuar pretendimeve dinastike të Arianitit dhe besimit të tij se mund të udhëhiqte territoret e çliruara. Për Commynes, Kostandini nuk ishte një aventurier, por një nga njerëzit më të informuar për gjendjen politike në Ballkan. 

Në këtë projekt një rol të rëndësishëm kishte edhe kryepeshkopi i Durrësit, Martin Albari (ose Martin Firmiano), i cili udhëtonte fshehurazi midis Shqipërisë, Venedikut dhe Italisë së Jugut për të organizuar kryengritjen. Dokumentet venedikase tregojnë se ai transportonte armë, korrespondencë dhe udhëzime për krerët shqiptarë, ndërsa mbante lidhje të vazhdueshme me Arianitin dhe me oborrin francez. 

Siç shkruan dhe historiani Joël Blanchard në studimin e tij Commynes evropiani, “peshkopi shqiptar Martino pak kohë më parë kishte bërë një inspektim në zonën e Dalmacisë, ku kishte takuar nipat e Konstandin Aranitit dhe të Skënderbeut. Ai kishte frymëzuar shpirtrat e mijra kristianëve që ishin gati të ngriheshin në luftë.” Megjithatë, Martino arriti të arratisej, apo të lirohej, siç shkruhet dhe në një letër të datës 10 mars 1495, që miqtë e tij në Venecie i dërgojnë ambasadorit francez Commynes, i cili kishte bërë të gjitha përçapjet që ta nxirrte arqipeshkvin shqiptar nga qelia ku e mbanin. Franciscus Bernardus Vivecomes dhe Taddeus Vicomercatus, i shkruajnë “Illustrissime et excellentissime Seigneur Philippe Commynnes” se “arqipeshkvi shqiptar që po përgatitej këto ditë të ikte në Levant, u la i lirë në sajë të mbështetjes, influencës dhe kërkesave të princ d’Argenton”.

Frika e Venedikut

Nëse Franca e shihte projektin si një mundësi për të zgjeruar ndikimin e saj në Mesdhe, Republika e Venedikut kishte një këndvështrim krejt tjetër. Ajo kishte ndërtuar prej dekadash një ekuilibër delikat me Perandorinë Osmane, mbi të cilin mbështetej tregtia e saj në Lindje.

Një kryengritje shqiptare e mbështetur nga Franca rrezikonte ta prishte këtë ekuilibër.

Ndërkohë Konstandini kishte shkuar në Milano dhe kishte kërkuar të bindë fisnikët Sforza të Milanos që të angazhoheshin edhe ata në këtë betejë të madhe. Por Sforzat nuk pranuan, madje fshehurazi, ata i kërkuan venedikasve që ta ndalonin Aranitin në përpjekjet e tij. Në Durrës, luftëtarët e Martino Firmianos mblidhnin armë, ndërsa në bregun tjetër të Adriatikut, Konstandini u kërkonte dalmatëve të Raguzës që tu shisnin disa anije lufte, “lombarda”, për të mundur kështu të pushtonin kështjellat që ishin ende në duart e osmanëve.

Më 22 shkurt të vitit 1495, Charles VIII hyri në Napoli. Ai hyri pa pompozitet dhe i pa armatosur. Ai priste që Papa Alexandre VI të shfaqej në oborrin e tij për të bërë bekimin papal të domosdoshëm, por ndërkohë në fshehtësi, Papa ishte bashkuar në një Ligë të formuar midis milanezëve dhe vendikasve, pra në një ligë anti-franceze.

Kur Senati venedikas mori vesh planet e Kostandin Arianitit dhe të kryepeshkopit Martin, reagoi menjëherë. Martin Albari u arrestua, dokumentet e tij u sekuestruan dhe përgatitjet për kryengritjen u sabotuan. Vetë Kostandini arriti të shpëtonte vetëm falë ndërhyrjes së miqve të tij dhe statusit si patric venedikas. Për Venedikun, ruajtja e paqes me sulltanin kishte përparësi ndaj çdo ideje për një kryqëzatë. 

Ky episod tregon një nga paradokset më të mëdha të politikës evropiane të kohës. Ndërsa princat shqiptarë përpiqeshin të bindnin Perëndimin të organizonte çlirimin e Ballkanit, interesat ekonomike dhe rivalitetet ndërmjet fuqive italiane e bënin pothuajse të pamundur një bashkim të vërtetë kundër Perandorisë Osmane.

Beteja e Fornovës

Edhe pse projekti i zbarkimit në Shqipëri dështoi, Kostandini nuk u shkëput nga Karli VIII. Ai vazhdoi ta shoqëronte mbretin francez gjatë fushatës italiane.

Kulmi i kësaj periudhe ishte Beteja e Fornovës, më 6 korrik 1495, një nga përplasjet më të rëndësishme të Luftërave Italiane. Ushtria franceze, shumë më e vogël në numër, u përball me forcat e Lidhjes së Shenjtë të përbërë nga Venediku, Milano, Mantova dhe aleatët e tyre.

Në të dy kampet luftonin edhe stratiotët shqiptarë, kalorësit e famshëm ballkanikë që kishin fituar reputacion të jashtëzakonshëm për shpejtësinë dhe aftësitë luftarake. Disa ishin në shërbim të Francës, të tjerë të Venedikut dhe Mantovës. Ishte një situatë paradoksale ku shqiptarët gjendeshin në të dyja anët e fushës së betejës. 

Kronikat tregojnë se vetë Karli VIII luftoi në vijën e parë. Stratiotët sulmuan kolonën franceze, por duke u shpërndarë për të plaçkitur karvanin mbretëror humbën avantazhin fillestar. Francezët arritën të çanin rrethimin dhe të vazhdonin marshimin drejt veriut.

Edhe pse beteja nuk solli fitues të qartë, ajo shënoi fundin e ëndrrës së Karlit VIII për një ekspeditë drejt Ballkanit. Franca tashmë duhej të merrej me konfliktet italiane dhe jo me çlirimin e Shqipërisë.

Për Kostandin Arianitin kjo ishte një goditje e rëndë. Një mundësi historike kishte humbur.

Regjent i Monferratos

Pas vdekjes së markezit Bonifaci III dhe më pas të Maria Brankoviçit, Kostandini mori kujdestarinë e trashëgimtarit të mitur Guglielmo IX dhe u bë regjent i Monferratos.

Për pesë vjet ai qeverisi një nga principatat më të rëndësishme të Italisë Veriore. Ishte një arritje e jashtëzakonshme për një princ shqiptar në mërgim. Ai drejtonte administratën, ushtrinë dhe marrëdhëniet diplomatike të principatës, duke fituar respektin e shumë oborreve evropiane.

Megjithatë politika ishte e pamëshirshme. Kur në fronin francez erdhi Luigji XII, balancat ndryshuan. Kostandini u akuzua se nuk ishte mjaftueshëm besnik ndaj interesave franceze, u arrestua në Novara dhe u burgos. Por edhe kësaj radhe ai arriti të arratisej dhe rifilloi karrierën diplomatike. 

Në shërbim të Papëve dhe Perandorëve

Arratisja nuk shënoi fundin e karrierës së tij. Përkundrazi.

Perandori Maksimilian I e emëroi ambasador pranë Selisë së Shenjtë, ndërsa Papa Juli II e bëri një nga bashkëpunëtorët më të afërt.

Kronikat papnore e përshkruajnë Kostandinin si një burrë me shtat të lartë, elokuent dhe me autoritet të madh diplomatik. Papa jo vetëm që ia rriti pensionin, por e emëroi komandant të forcave papnore dhe e mori me vete në disa nga ekspeditat më të rëndësishme ushtarake të kohës.

Ai ishte pjesë e ceremonive madhështore të hyrjes së Julit II në Bolonjë, mori pjesë në krijimin e Lidhjes së Kambrës dhe shërbeu si ndërmjetës midis Francës, Perandorisë dhe Papatit. Në këtë periudhë emri i tij përmendet vazhdimisht në korrespondencën diplomatike të Evropës Perëndimore. 

Në vitin 1514 Papa Leoni X e emëroi guvernator të Fanos, qytetit strategjik në brigjet e Adriatikut. Nuk ishte një zgjedhje rastësore. Fano ishte një nga portat kryesore ku mbërrinin refugjatët shqiptarë dhe grekë dhe konsiderohej pikënisje e mundshme për çdo ekspeditë të ardhshme drejt Ballkanit.

Megjithatë administrimi i qytetit u vështirësua nga politikat fiskale të Papatit. Banorët u rebeluan dhe Arianiti u detyrua të strehohej në kështjellë. Edhe pse u largua përkohësisht nga detyra, Papa Klementi VII e riktheu më vonë në administratë, një dëshmi e besimit që Selia e Shenjtë vazhdonte të kishte ndaj tij. 

Fundi i një jete të jashtëzakonshme

Vitet e fundit të jetës Kostandini i kaloi në Montefiore Conca, një fortesë e fuqishme në zotërim të Papatit. Edhe në pleqëri ai vazhdoi të përdorte titujt Princ i Maqedonisë, Dukë i Akaisë dhe Despot i Moresë, jo si shenjë vaniteti, por si simbol i një bote që besonte se mund të ringjallej.

Ai vdiq më 8 maj 1530, rreth moshës 74-vjeçare. Trupi i tij u varros në Romë, ndërsa vendndodhja e saktë e varrit mbetet ende objekt diskutimesh mes historianëve. Në epitafin e tij u gdhendën pikërisht titujt që kishte mbrojtur gjatë gjithë jetës. 

Trashëgimia

Historia shqiptare e ka kujtuar me të drejtë Skënderbeun si heroin e madh të qëndresës, por shumë më pak është ndalur te brezi që vazhdoi betejën pas tij. Kostandin Komnen Arianiti ishte figura më përfaqësuese e këtij brezi.

Ai nuk arriti ta çlironte Arbërinë. Nuk u bë mbret i Maqedonisë dhe as despot i Moresë. Por për më shumë se dyzet vjet ai mbajti gjallë në kancelaritë e Evropës idenë se Shqipëria dhe Ballkani nuk ishin një çështje e mbyllur.

Në një kohë kur Evropa po kalonte nga Mesjeta në Rilindje, ai ndërtoi ura midis aristokracisë shqiptare, trashëgimisë bizantine dhe diplomacisë perëndimore. Prandaj figura e tij nuk duhet parë si ajo e një pretendenti romantik ndaj froneve të humbura, por si një diplomat shqiptar me ndikim evropian, i cili përdori prestigjin, lidhjet familjare dhe aftësitë politike për ta mbajtur gjallë çështjen shqiptare në një nga periudhat më të vështira të historisë sonë.

Në këtë kuptim, Kostandin Komnen Arianiti mbetet një nga personalitetet më ndërkombëtare të aristokracisë shqiptare të shekujve XV-XVI, një njeri që jetoi mes lavdisë së së kaluarës dhe shpresës për një të ardhme që nuk u realizua kurrë, por që la gjurmë të pashlyeshme në historinë politike të Evropës.

Burimet

• Franz Babinger, studimet mbi Kostandin Komnen Arianitin. 
• Philippe de Commynes, Mémoires. 
• Jonathan Harris, studime mbi trashëgiminë bizantine dhe diasporën. 
• Giorgio Fiori, Gli Arianiti, una famiglia albanese alla corte di Monferrato. 
• Paolo Petta, studime mbi aristokracinë shqiptare në Itali. 
• Pierluigi Piano, studime mbi familjen Arianiti dhe Monferraton. 
• Didier Le Fur, Charles VIII. 
• Ivan Cloulas, Charles VIII. 
• Marino Sanudo, Diarii. 
• Domenico Malipiero, Annali. 
• Dokumentet e Arkivit të Vatikanit. 
• Dokumentet e Arkivit Shtetëror të Venedikut.

Ilir Cubi/

I nderuari kryetari i Komunës së Klinës, prof. dr. Zenun Elezaj,

Të nderuar anëtarë të familjes Rugova

I nderuari Nënkryetar i Komunës së Klinës, z. Fadil Gashi,

Të nderuar përfaqësues të institucioneve të Komunës së Klinës të nderuar krytarja Vjosa Osmani

Të nderuar ish kryministri Ramush Haradinaj

Të nderuar ish kryeministër Abdullah Hoti

Të dashur qytetarë,

Zonja dhe zotërinj,

Në emrin tim dhe të gjithë familjes sime, ju falënderoj nga zemra për praninë tuaj në këtë ditë të veçantë.

Sot, në Klinën kreshnike e historike, Presidenti historik i Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, përjetësohet në shtatore, si shenjë e respektit dhe mirënjohjes së përhershme për veprën e tij madhështore në shërbim të Kosovës dhe të gjithë kombit shqiptar.

Studiues, historianë dhe personalitete të shumta e vlerësojnë Dr. Rugovën si një nga figurat më të mëdha të historisë sonë moderne kombëtare. Ai ishte një burrë shteti me vizion të rrallë, një udhëheqës që e ngriti çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe i dha popullit tonë shpresë në kohët më të vështira.

Dr. Ibrahim Rugova ishte i veçantë si njeri, si politikan, si ideolog dhe si filozof. Me urtësi, mençuri, vizion dhe përkushtim të palëkundur, ai e udhëhoqi popullin e Kosovës në një nga periudhat më të rënda të historisë sonë, duke ndërtuar rezistencën paqësore dhe duke mbajtur gjallë idealin e lirisë.

Kjo shtatore që zbulojmë sot në Klinë nuk është thjesht një vepër arti e punuar në bronz. Kjo shtatore është simbol i një epoke, simbol i qëndresës paqësore, i besimit në liri, demokraci dhe pavarësi, përfaqëson vizionin e Presidentit Rugova për një Kosovë të lirë, demokratike, të integruar në familjen euroatlantike dhe në miqësi të përhershme me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, aleatin tonë më të madh dhe garantuesin e paqes, sigurisë dhe lirisë së Kosovës.

Unë jam një dardan i lindur në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, 48 vjet më parë. Ndihem jashtëzakonisht me fat që pata privilegjin ta njoh nga afër Presidentin Rugova, ta shoqëroj, ta pres dhe ta përcjell gjatë vizitave të tij diplomatike dhe patriotike në Shtetet e Bashkuara.

Këtë privilegj e pata së bashku me babain tim, Marjan Cubi, i cili në atë kohë ishte Kryetar i Degës së LDK-së për New York, New Jersey dhe Connecticut. Ishte një nder i veçantë të kontribuoja, qoftë edhe modestisht, në misionin e Presidentit Rugova për ta bërë të njohur çështjen e Kosovës para botës.

Krenaria ime më e madhe është se jam biri i një burri që pati fatin të ishte mik i afërt i Presidentit Dr. Ibrahim Rugova. Kjo është një trashëgimi morale që do ta mbaj me nder gjatë gjithë jetës sime.

A few words in English

I am incredibly proud to stand here today in a free and independent Kosova.

What makes this moment even more meaningful is that today I had the honor of delivering a speech in the Albanian language, on Albanian soil, surrounded by my Albanian brothers and sisters.

I hope and pray that we have made our ancestors proud and that we continue to honor the sacrifices of those who dedicated their lives to the freedom of our nation.

Thank you.

Ju faleminderit të gjithëve!

Të dashur miq,

Me kete rast ndjeh obligim te falenderoj Komunën e Klinës, gjegjesisht kryetarin e Komunes, prof. dr. Zenun Elezajn dhe Nënkryetarin e Komunës, z. Fadil Gashin, të cilët u angazhuan me tërë përkushtimin që sot, në Ditën historike të 2 Korrikut, në këtë vend të lartësohet kjo shtatore e Dr. Rugovës, e cila nga sot do të rrezatojë në qytetin e. ukur të Klinës, e cila do t’i jap imazh atraktiv këtij qyteti te rezistencës dhe qytetërimit.

Faleminderim të veçantë njëherësh ju përçojmë kryerësve artistë te veprës, z. Burim Berisha dhe Agron Beqiri për kontributin dhe veprën cilësore që reslizuan.

Bashkë endës të mi, klinas të dashur dhe gjithë ju qytetarë të pranishëm,

Gëzuar kjo Ditë e Bekuar dhe kjo Shtatore e Bukur- shprehje e RiLINDJES NË BRONZ e Arkitektit të Pavarësisë së Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova.

Zoti e bekoftë Amerikën.

Zoti e bekoftë Kosovën.

Zoti e bekoftë familjen Rugova!

Ju faleminderit.

Klinë, më 2 Korrik 2026

Nga Dashnim HEBIBI/

Kloten/Zvicër, 27 qershor, 2026 – Në një atmosferë plot emocione, krenari dhe ndjenja patriotike, Ansambli Kulturor “Trojet” ka përcjellë delegacionin e tij në Aeroportin e Cyrihut, nga ku valltarët, drejtuesit dhe përfaqësuesit e ansamblit morën rrugën drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës për të marrë pjesë në Festivalin Shqiptar “Lahuta 2026”, që do të mbahet në Detroit. Ky festival konsiderohet një nga ngjarjet më të rëndësishme kulturore të diasporës shqiptare, ndërsa këtë vit Ansambli “Trojet” do të ketë nderin të jetë i vetmi përfaqësues shqiptar nga Evropa, duke prezantuar me dinjitet traditat, vallet dhe kulturën kombëtare shqiptare para mijëra bashkatdhetarëve dhe artdashësve në Amerikë.

Delegacioni përbëhet nga 13 valltarë, 1 lahutar dhe 4 anëtarë të kryesisë dhe organizimit, të cilët do të përfaqësojnë me krenari kulturën shqiptare në këtë festival mbarëkombëtar. Në ceremoninë e përcjelljes morën pjesë familjarë, miq, dashamirës të kulturës shqiptare dhe përfaqësues të ansamblit. Një moment tepër emocionues ishte shpalosja e flamurit kombëtar shqiptar, përkrah flamurit të Zvicrës dhe atij të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, simbol i lidhjes së fortë ndërmjet shqiptarëve kudo që jetojnë. Me fjalë të ngrohta dhe plot emocion, kryetari i Ansamblit “Trojet”, Zeqë Gashi, falënderoi valltarët për përkushtimin e tyre, prindërit për mbështetjen e vazhdueshme dhe donatorët që kanë bërë të mundur realizimin e këtij udhëtimi të rëndësishëm.

Ai theksoi se kjo pjesëmarrje është një përgjegjësi e madhe, por edhe një mundësi e jashtëzakonshme për të promovuar kulturën dhe identitetin shqiptar në arenën ndërkombëtare. Në delegacion janë gjithashtu edhe lahutari Shaqir Dema – Baci SHAQ, anëtari i kryesisë Bubekir Morina dhe kostumografja Teuta Gashi, të cilët do të kontribuojnë në prezantimin sa më autentik të trashëgimisë sonë kulturore. Valltarët që do të përfaqësojnë Ansamblin “Trojet” në Festivalin “Lahuta 2026” janë:

Blearta Shala

Marisa Murtezi

Alisa Lahu

Leotrim Gashi

Ensar Morina

Sovran Shala

Eriona Kryeziu

Betim Ajrizi

Donjeta Gashi

Edona Kurtishi

Shaqir Gashi

Bubekir Morina

teuta Gashi

Zeqir Gashi

Kian Shala

Arik Shala

si dhe pjesa tjetër e ekipit artistik që përbën delegacionin prej 13 valltarësh.

Ky grup përfaqëson një brez të ri shqiptarësh me profesione dhe formime të ndryshme – nga mjekësia, pedagogjia dhe ekonomia, deri te menaxhimi, juridiku dhe shkencat biomjekësore – të bashkuar nga një pasion i përbashkët: ruajtja dhe promovimi i folklorit shqiptar.

Pjesëmarrja në Festivalin “Lahuta” synon:

të prezantojë kulturën shqiptare me dinjitet;

të forcojë lidhjet ndërmjet diasporës shqiptare në Evropë dhe SHBA;

të promovojë traditat, vallet dhe identitetin kombëtar;

të krijojë ura bashkëpunimi mes brezave të shqiptarëve në mërgatë.

Ansambli “Trojet” vazhdon të dëshmojë se kultura shqiptare nuk njeh kufij. Me punë, përkushtim dhe dashuri për traditën, këta të rinj do të jenë ambasadorë të denjë të kombit shqiptar në Detroit, duke përcjellë tek publiku amerikan dhe diaspora shqiptare bukurinë e folklorit, kostumeve kombëtare dhe vlerave që trashëgojmë brez pas brezi. Udhëtim të mbarë dhe suksese Ansamblit “Trojet” në Festivalin Shqiptar “Lahuta 2026”!

( Foto Adi HEBIBI)

Nga Dr. Afrim Shabani/

Qysh para gjashtë vitesh, familja jonë, bashkëshortja ime Emine, si dhe dy djemtë tanë, Fehimi dhe Learti, morëm një vendim që sot është shndërruar në një mision familjar: të njohim çdo pëllëmbë të trojeve shqiptare. Jo thjesht si udhëtarë, por si kërkues të kujtesës sonë kombëtare.

Qëllimi ynë është i qartë: të shohim malet, pyjet, kullotat, fshatrat historike, vendbanimet arkeologjike, lumenjtë, liqenet, detet, burimet ujore, Alpet, shpellat, kështjellat, fortesat, muzetë, rrugët e vjetra, urat shekullore, kishat, xhamitë, teqetë, kullat tradicionale, stanet, fushat pjellore dhe çdo gjurmë që dëshmon vazhdimësinë e qytetërimit shqiptar ndër shekuj.

Udhëtimi im i këtij qershori të vitit 2026 ishte i veçantë. Këtë herë udhëtova vetëm, pasi pjesa kryesore e ekspeditës kërkonte ngjitjen e malit më të lartë të të gjitha trojeve shqiptare, Korabit madhështor, me lartësi prej 2,764 metrash.

Udhëtimi im filloi në Shkup, kryeqytetin e sotëm të Maqedonisë së Veriut, por edhe kryeqendrën e dikurshme të Dardanisë së lashtë. Në aeroport më priste miku im i kahershëm, profesori Kujtim Elezi, njeri i dijes dhe i maleve, me të cilin më lidh jo vetëm miqësia, por edhe dashuria për trashëgiminë shqiptare.

Megjithatë, asnjë udhëtim imi nuk fillon pa një ndalesë të shenjtë: takimin me gjyshen time, Nënën Tishe, tashmë në prag të një shekulli jete. Ajo është 90 vjeçe, por në shpirt mbetet po ajo grua e fortë e maleve tona. Unë e thërras me përkëdheli “Sheqer”, sepse fjalët e saj gjithmonë kanë pasur ëmbëlsinë e mjaltit dhe urtësinë e kohës.

Për mua, vizita te Nëna Tishe nuk është vetëm një detyrim familjar. Është një kthim te rrënjët. Në fytyrën e saj lexoj historinë e një shekulli shqiptar: luftërat, mundimet, mërgimet, lindjet dhe shpresat. Duart e saj të rrudhura mbajnë ende aromën e bukës së pjekur në saç dhe kujtimin e netëve kur kënga popullore ruante identitetin tonë. Çdo përqafim me të është një bekim dhe një kujtesë se njeriu, sado larg të shkojë, mbetet gjithmonë bir i trungut të vet.

Të nesërmen, bashkë me profesor Kujtimin, mikun tonë Naser dhe Selimin kryetarin e Shoqatës së Bjeshkatarëve “Ujëmiri”, nisëm udhëtimin e gjatë drejt Qarkut të Tropojës.

Ndalesa e parë ishte qyteti i Bajram Currit, zemra administrative e Malësisë së Gjakovës. Qyteti mban emrin e heroit kombëtar Bajram Curri, tribun i lirisë shqiptare. I rrethuar nga male madhështore, qyteti duket si një portë që hapet drejt Alpeve Shqiptare. Në sheshin qendror ngrihen monumente që kujtojnë historinë e qëndresës shqiptare, ndërsa mbi qytet qëndrojnë hijerëndë majat e maleve, sikur të ruanin ende kufijtë shpirtërorë të kombit.

Nga aty vazhduam drejt Dragobisë legjendare. Pak vende në trojet shqiptare mbartin aq shumë simbolikë sa Dragobia. Këtu ndodhet Shpella e Dragobisë, e lidhur përjetësisht me emrin e Bajram Currit, i cili gjeti strehë dhe fundin e jetës së tij në këtë vend. Për shqiptarin, kjo shpellë nuk është thjesht një formacion natyror; ajo është një monument i qëndresës dhe i sakrificës.

Ecja drejt shpellës kalon përmes pyjeve të ahut, pranë ujërave të kristalta të Valbonës. Çdo hap dukej sikur na afronte me historinë. Gurët, lisat dhe rrëketë e malit flisnin me gjuhën e heshtjes, atë gjuhë që vetëm malësori dhe udhëtari i vëmendshëm mund ta kuptojnë.

Pas kthimit, zbritëm pranë lumit Valbonë. Aty përgatitëm ushqimin dhe pushuam pranë ujërave që zbresin nga Alpet si damarët e gjallë të kombit. Zhurma e lumit dhe era e pishave krijonin një qetësi që vështirë mund të përshkruhet me fjalë.

Mbrëmjen e kaluam në Valbonë, rreth njëzet kilometra më larg. Të nesërmen u nisëm drejt Malit të Rosit. Ngjitja ishte e gjatë dhe sfiduese. Sa më lart ngjiteshim, aq më shumë horizonti hapej para nesh. Kur arritëm në lartësitë e malit, Alpet Shqiptare shpaloseshin në të gjitha drejtimet si një amfiteatër gjigant guri. Aty, mbi retë, njeriu kupton se malet nuk janë vetëm reliev; ato janë identitet.

Një ditë më pas u nisëm drejt Kalasë së Rosujës. E vendosur në një terren të lartë kodrinor, rreth 900 metra mbi nivelin e detit, kjo kala ka zënë një vend të rëndësishëm në historinë e itinerarit iliro-dardan. Pozicioni i saj strategjik, me pamje mbi luginën e Valbonës dhe rrugën natyrore që kalon përmes Qafës së Morinës në drejtim të Dardanisë, dëshmon se Rosuja ka shërbyer ndër shekuj si pikë vrojtimi, mbrojtjeje dhe kontrolli të lëvizjeve tregtare e njerëzore. Gjetjet arkeologjike të zbuluara në këtë vend tregojnë se kjo qendër ka qenë e banuar që nga periudha e vonë e hekurit dhe ka vazhduar të luajë rol të rëndësishëm edhe gjatë periudhës romake.

Arritja deri te Kalaja e Rosujës ishte ndër përvojat më të vështira të këtij udhëtimi. Shtegu pothuajse ishte zhdukur në shumë pjesë dhe përparimi kërkonte kalimin përmes shkurreve të dendura, pyjeve dhe terreneve të thyera malore. Në disa segmente na duhej të hapnim vetë rrugën mes bimësisë së egër, duke ecur me kujdes nëpër një terren të pjerrët e të pakalueshëm. Ishte një ngjitje e lodhshme, por vetë vështirësia e saj dukej sikur e ruante edhe më shumë misterin dhe lashtësinë e këtij fortifikimi ilir, të fshehur prej shekujsh në gjirin e Alpeve Shqiptare.

Nga Rosuja vazhduam drejt Nikaj-Mërturit, një nga krahinat më autentike shqiptare. Rruga kalon përmes fshatrave të izoluara, ku koha duket se ecën më ngadalë. Kullat tradicionale, stanet, mikpritja e banorëve dhe historia e krenarisë së kësaj treve e bëjnë Nikaj-Mërturin një muze të gjallë të etnografisë shqiptare. Kjo krahinë ka qenë ndër shekuj simbol i lirisë dhe vetëqeverisjes së malësorëve.

Të nesërmen soditëm Liqenin e Komanit nga lart. Pamja ishte madhështore. Ujërat e kaltër, të rrethuar nga faqet vertikale të maleve, krijonin një peizazh që të kujton fjordet norvegjeze, por me shpirt shqiptar. Drita e mëngjesit pasqyrohej mbi sipërfaqen e liqenit si një pasqyrë e pafundme.

Më pas vizituam qytetin e Pukës. I vendosur mes pyjeve të dendura, Puka ruan një qetësi fisnike. Monumentet dhe bustet e figurave kombëtare dëshmojnë për kontributin e kësaj treve në historinë shqiptare. Shëtitja në qytet ishte një rikujtim se edhe vendet më të qeta mbartin histori të mëdha.

Nga Puka udhëtuam drejt Radomirës, porta natyrore e Korabit. Fshati, i vendosur në skajin verilindor të Shqipërisë, është një nga vendet më të rëndësishme për alpinizmin shqiptar. Aty ngritëm kampin për natën e fundit.

Në agimin e ditës pasuese, grupit tonë iu bashkuan edhe miqtë Bedri dhe Ekrem. Tashmë gjashtë vetë, nisëm ngjitjen drejt Korabit.

Nuk është e lehtë të përshkruash me fjalë përvojën e ngjitjes së Korabit. Shtegu kalon përmes livadheve alpine, burimeve të ftohta dhe shpateve shkëmbore. Me rritjen e lartësisë, ajri bëhet më i hollë dhe çdo hap kërkon përkushtim.

Për mua, si shqiptar që jeton në Amerikë, kjo ngjitje kishte një kuptim të veçantë. Ishte shumë më tepër sesa një sfidë sportive. Ishte një kthim simbolik te maja e identitetit tim. Në ato lartësi, larg zhurmës së qyteteve moderne, ndjeva edhe një herë lidhjen e pashkëputshme me vendlindjen, me gjuhën dhe me historinë tonë.

Kur arritëm në majën e Korabit, heshtëm për disa çaste. Përballë nesh shtrihej një horizont pa fund. Retë lëviznin poshtë këmbëve tona, ndërsa era e malit sillte aromën e lirisë. Ishte një nga ato momente të rralla kur njeriu ndjen se është njëkohësisht shumë i vogël përballë natyrës dhe shumë i madh për shkak të shpirtit të tij.

Pas ditësh të mbushura me ecje, kujtime dhe emocione, u ktheva i përmbushur në Kërçovë.

Megjithatë, ky udhëtim nuk përfaqëson fundin e rrugëtimit tonë familjar. Përkundrazi, ai është vetëm një kapitull tjetër në kërkimin tonë të pandërprerë për të njohur trashëgiminë shqiptare.

Ka ende male për t’u ngjitur, lumenj për t’u ndjekur, kështjella për t’u studiuar dhe fshatra për t’u dëgjuar. Sepse trojet shqiptare nuk njihen vetëm duke i parë; ato njihen duke i jetuar.

Dhe ne do të vazhdojmë t’i jetojmë.

Djana Koçiaj

Foto: Robert Minaj/

Ka ditë që mbeten gjatë në kujtesë, sepse mbartin më shumë se një ceremoni; ato mbartin ëndrra, përkushtim dhe dashurinë për atdheun. Një ditë e tillë ishte inaugurimi i Qendrës Komunitare “Ilirian” në Manchester, një vatër e re shqiptarie që do të shërbejë si urë bashkimi për komunitetin tonë në mërgatë.Në atmosferën e ngrohtë festive, mes flamujve kuqezi dhe emocionit që bashkonte të gjithë të pranishmit, Councillor Jawad Amin, në fjalën e tij përshëndetëse, theksoi se kjo qendër ishte një domosdoshmëri për komunitetin dhe shprehu kënaqësinë e veçantë që ndodhej pjesë e kësaj dite të rëndësishme inaugurimi.Një mesazh frymëzues përcolli edhe Zëvendësambasadori i Kosovës, z. Vlorat Gashi, i cili e cilësoi këtë qendër si një shtëpi shpirtërore të shqiptarëve në mërgatë, një vend ku ruhen e kultivohen gjuha, traditat dhe ndjenja e përkatësisë kombëtare. Ai shprehu gëzimin për një nismë që afron zemrat shqiptare dhe forcon lidhjet mes brezave.

Në fjalën e tij, drejtori i Shkollës Shqipe “Iliria” në Londër, z. Visar Berbatovci, vuri theksin te rëndësia jetike e mësimit të gjuhës shqipe, duke e cilësuar atë si thesarin më të çmuar që mund t’u përcillet fëmijëve tanë. Ai nënvizoi se ruajtja e gjuhës dhe trashëgimisë kombëtare është garancia më e fortë për ruajtjen e identitetit shqiptar kudo në botë.Me emocion dhe përkushtim foli edhe Besa Gjergji, përfaqësuese e komunitetit shqiptar në Manchester dhe mësuese e Shkollës “Iliria”, e cila shprehu lumturinë e saj për këtë arritje dhe gatishmërinë për të kontribuar në edukimin e brezit të ri me dashuri për gjuhën, kulturën dhe vlerat kombëtare.

Kjo ditë mori ngjyrat më të bukura të shqiptarisë falë ushqimeve tradicionale, të përgatitura me shije, aromë dhe dashuri Shqipërie. Kostumet popullore, vallet dhe këngët e trashëguara brez pas brezi e shndërruan këtë festë në një copëz atdheu të sjellë në zemër të Manchesterit.Qendra Komunitare “Ilirian” nuk është thjesht një godinë. Ajo është një vatër shprese, një strehë e gjuhës shqipe, një shtëpi ku do të rriten ëndrrat e fëmijëve tanë dhe ku do të ruhet gjallë fryma e kombit. Sepse, edhe larg trojeve tona, shqiptaria vazhdon të rrahë fort në zemrat e bijve dhe bijave të saj.Një falënderim i përzemërt dhe mirënjohje shkon për komunitetin e madh të shqiptarëve në Manchester, që ishin shpirti dhe zëri atdhetar i veprimtarisë!

U bëftë kjo qendër një dritë e pashuar e identitetit tonë kombëtar dhe një simbol i bashkimit, krenarisë dhe dashurisë për rrënjët tona shqiptare!