Homazh letrare për 180-vjetorin e lindjes së Naim Frashërit.

Naim Frashëri është figura më përfaqësuese e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. U lind në 25 Maj të vitit 1846 në fshatin Frashër dhe ndërroi jetë më 20 tetor 1900. Jetoi në Frashër deri në moshën 19-vjeç. Më pas, i detyruar, emigroi jashtë atdheut. Zjarrin e mallit dhe të dashurisë për Atdhe e përjetësoi nëpërmjet vargjeve, që edhe sot tingëllojnë aktuale:

O malet’ e Shqipërisë e ju o lisat’ e gjatë,

fushat e gjëra me lule, q’u kam ndër mënt dit’ e natë

ju bregore bukuroshe e ju lumenjt’ e kulluar,

çuka, kodra, brinja, gërxhe dhe pylle të gjelbëruar,

do të këndonj bagëtinë që mbani ju e ushqeni,

o vendëthit e bekuar, ju mëndjen ma dëfreni…

Të paskësha vrapn’ e veriut, të kisha krahë pëllumbi

nxitimn’ e lumit me valë, q’ikën me vërtik si plumbi

e të vija në gjit’ tuaj, nj’ ujë të ftohtë të pinja

edhe nëpër ato hije një copë herë të rrinja,

syt’ e ballit t’i xbavitnja, zëmërënë ta dëfrenja

gazë, që paçë njëherë, prap’ aty ndër ju ta gjenja…

Frashëri nuk është vetëm vendlindje poetike, por një tempull kujtese, ku ende tingëllojnë vargjet: “Ti Shqipëri, më ep nder, më ep emrin shqipëtar…”

Prandaj në çdo përvjetor të tij, Naim Frashëri rikthehet mes shqiptarëve si zëri i përhershëm i dashurisë për atdheun, gjuhën dhe kulturën kombëtare.

Më 24 dhe 25 maj 2026 Përmeti jetoi dy ditë në festë, të cilat nuk mbeten vetëm në kalendar, por hyjnë në kujtesën shpirtërore të kulturës shqiptare. Atmosfera kulturore dhe shpirtërore në Frashër ishte një homazh i denjë për poetin që mbetet “yll i pashuar” i letërsisë shqipe.

U mblodhëm në vendlindjen e poetit kombëtar, në qytetin e bekuar të trëndafilave, të këngës dhe kujtesës kombëtare, në nderim të 180-vjetorit të lindjes së Naimit, aty ku fjala e tij mori frymën e parë dhe u kthye në dritë për kombin shqiptar.

Poetë, studiues, artistë dhe dashamirës të kulturës shqiptare nga trojet mbarëshqiptare dhe diaspora u mblodhëm në veprimtarinë “Ditët Naimiane 2026”, ku nderuam figurën e pavdekshme të Naimit, poetit që i dha shpirt gjuhës shqipe dhe zemër Rilindjes sonë Kombëtare.

Fjala përshëndetëse, e mirëseardhjes, nga Tomorr Kotorri, drejtues i Shoqatës Kulturore Atdhetare Mbarëkombëtare “Vëllezërit Frashëri”, erdhi e ngrohtë, fisnike, thellësisht atdhetare, që i dha shpirt dhe madhështi aktivitetit. Me emocion, kulturë dhe respekt për figurat e ndritura të kombit, ai solli para të pranishmëve jo vetëm historinë e shenjtë të Vëllezërve Frashëri, por dhe frymën e pavdekshme të shqiptarizmës. Fjala e tij ishte urë mes traditës, kulturës dhe dashurisë për atdheun, duke e kthyer këtë takim në një festë të vërtetë kombëtare.

-Naimi është poet, edukator, sinonimi i Shqipërisë, mësues i popullit, -tha ai dhe falenderoi poetët kombëtarë e ndërkombëtarë, të cilët u bënë pjesë e antologjisë “180-vjetori i lindjes së Naim Frashërit”.

E vërteta është se në kohën e lulëzimit të tij, me atë zhvillim që kishte, Frashëri e bënte Përmetin, ndërsa sot Përmeti nuk e bën dot Frashërin. Se në atë kohë Frashëri kishte 350 shtëpi, afërsisht 1800 banorë, 22 lagje, 4 shkolla, 4 faltore, një mulli, një han. Ishte qyteti më i zhvilluar. Në Frashër bëhej tregëtia më e madhe në Jug, midis 48 fshatrave dhe qyteteve përreth. Me atë zhvillim që kishte, numëroheshin 5 dyqane me xhama, të cilët në atë kohë nuk njiheshin. Prandaj sot Shqipëria duhet ta bëjë Frashërin, sepse Frashëri është Meka e shqiptarëve. Ky vend i shenjtë nuk duhet të braktiset, pavarësisht se njerëzit zgjedhin pozicionin e tyre më të mirë.

-Siç e shikoni, -vazhdoi z. Kotorri, -këtu mungon infrastruktura rrugore, mungon shkolla, shëndtësia. Gjendja ekonomike është vështirësuar. Investimi për ta bërë rrugën e Frashërit me asfalt është domosdoshmëri.

* * *

-Tre vëllezërit Frashëri, -ka shkruar poeti Xhevahir Spahiu, -ishin lindur me pishtar në dorë. Ata i dhanë frymë Shqipërisë, kur Shqipëria po jepte frymën e fundit. Abdyli, Naimi, Samiu farkëtuan zgiimin e madh. Të tre vëllezërit Frashëri janë tre profetë. Vendlindja e tyre ishte dhe mbetet Meka dhe Jeruzalemi ynë. Ardhmëria do të ketë fytyrën e ëndrrës së tyre.

-Në Frashër u takuam, shkëmbyem eksperienca dhe dashurinë për njeri-tjetrin, -u shpreh kryegjyshi botëror, Haxhi Dede Edmond Brahimaj, i Urdhërit Bektashi, (i njohur si Baba Mondi), -Naimi e shkriu jetën e vet për njerëzimin, për Perëndinë, për atdheun. Gjurmët që ai ka lënë në kulturën, gjuhën shqipe dhe më gjerë, kanë qenë, janë e do të jenë mësim i vyer për brezat. Përmasat e personalitetit naimian si intelektual i pa përsëritshëm, fetar e atdhetar, kanë krijuar njohës, dashamirës, admirues të shumtë në Shqipëri e jashtë saj nëpër botë dhe na bën besimplotë e krenarë si shqiptarë.

Xhevat Limani, aktor dhe regjisor shqiptar nga Struga, Maqedonia e Veriut, tha se erdhi në Përmet për hirë të shpirtit të madh të Naim Frashërit.

-Që 50 e ca vjet, përmes vargjeve të tij, unë e mbart me vete, kudo nëpër botë, -theksoi mes emocionesh të forta. Ky takim në dhomën e frshërllinjve i mëson secilit se Frashëri është një nga tempujt e shenjtë të shqiptarisë. Sipas tij, shqiptarët nuk kanë nevojë të shkojnë e të kërkojnë Mekën nëpër vende të tjera, kur tepujt e shenjtë të lidhjes së Zotit e të gjakut të Kastriotit janë vendet tona.

-Prandaj, -tha zëlartë, -duhet të lajmë borxhin tonë ndaj gjeneratave që vijnë, që ata mos të qajnë apo të vajtojnë: s’kemi rrugë, s’kemi këtë apo atë…

Prof. Emrah Bilalli, në cilësinë e sekretarit të Klubit të Shkrimtarëve “Jehona e Karadakut”, nga qyteti i Kumanovës, tha se në Frashër provuam një ndjenjë të jashtëzakonshme, sepse ne shqiptarët jetojmë larg atdheut, larg Shqipërisë. Gjithmonë e kemi ndjerë nevojën për ta vizituar këtë vend, sidomos sot në një datë shumë të rëndësishme, 25 maj ivitit jubilar, 180-vjetorit të lindjes së Naim Frashërit, vendi ku është lindur e rritur, ku ka mësuar e ka shkruar vargje.

Sipas tij, vepra e Naimit është nga më të mëdhatë që kanë parë shqiptarët dhe historia e njerëzimit.

-Jo vetëm udhëtim fizik drejt Përmetit, -u shpreh Emrie Krosi, studiuese, gazetare, mësuese, poete dhe romanciere, -por edhe udhëtim shpirtëror mes kujtimeve, poezisë dhe dashurisë për njerëzit e letrave. Përmeti shfaqet si një qytet që merr frymë me trëndafila, libra dhe poezi, ndërsa Vjosa, Trebeshina dhe rrugët e Jugut krijojnë një tablo thuajse pikturale. Natyra, njerëzit dhe poezia ecin bashkë në të njëjtën rrugë.

* * *

Në letërsinë shqiptare figura e Naim Frashëri mbetet një nga zërat më të fuqishëm të dashurisë për atdheun. Malli i tij për Shqipërinë nuk ishte vetëm ndjenjë poetike, por edhe dhembje e një mërgimtari që jetoi larg vendlindjes. Në vargjet e poezisë “Atdheu”, ai e shenjtëron vendin e tij, duke e krahasuar me nënën, motrën e vëllanë, pra me gjithçka më të dashur për njeriun.

O Atdhe, më je i dashur sa më s’ka

më je nënë, më je motër e vëlla

nga ç’ka rrotull më i shtrenjti ti më je,

je më i miri nga çdo gjë që ka ky dhé.

Në këto vargje, atdheu nuk paraqitet thjesht si tokë, por si kujtesë, gjak, histori dhe përjetësi. Dashuria për mëmëdhenë lidhet me varret e të parëve, me nënën që “tek ti lindi, tek ti vdiq”, me jetën dhe me shpirtin e kombit. Edhe larg Shqipërisë, Naimi e mbajti të ndezur mallin për vendin e tij dhe këtë mall e ktheu në frymëzim për gjithë shqiptarët. Mesazhi i tij mbetet i pavdekshëm: dashuria për kombin dhe gjuhën duhet të jetë mbi çdo interes vetjak. Përmes fjalëve: “Ta duan shqipëtarët dhe shqipen si perëndinë”, Naimi u thërret brezave të ruajnë identitetin kombëtar, gjuhën dhe unitetin.

Kjo është arsyeja pse poezia e tij edhe sot tingëllon e gjallë, e ngrohtë dhe aktuale, sepse dashuria për atdheun nuk vjetërohet kurrë.

Festat, si ajo e Frashërit, nuk janë vetëm përkujtim datash, apo nderim figurash të mëdha. Ato janë rikthim i shpirtit kombëtar në burimin e vet. Në vendlindjen e Naim Frashëri, fjala shqipe duket sikur merr frymë ndryshe, më e pastër, më e ngrohtë, më atdhetare. Aty ku dikur lindi ëndrra e Rilindjes Kombëtare, sot mblidhen shqiptarë nga të gjitha trojet, si degë të një peme të lashtë që ushqehet ende nga rrënjët e Frashërit. Kënga, poezia, recitimi dhe kujtesa historike bëhen një flamur i padukshëm që bashkon zemrat shqiptare përtej kufijve. Në Frashër, çdo 25 maj, duket sikur ringjallet vetë Rilindja: bilbilat këndojnë me vargjet e Naimit, malet marrin pamjen e tribunave të historisë dhe gurët e shtëpisë muze flasin me zërin e brezave. Kjo festë është dëshmi se kombet nuk jetojnë vetëm me ekonomi e politikë, por mbi të gjitha me kujtesë, kulturë dhe shpirt. Ndaj Frashëri mbetet një vatër e shenjtë ku shqiptarizmi ndizet çdo vit si një pishtar që nuk shuhet.

* * *

Nderimi që iu bë Naimit nga Klubi i Shkrimtarëve dhe Artistëve të Përmetit është vazhdim i një amaneti shpirtëror: ta mbajmë të gjallë figurën e Naimit në kulturë, në art dhe në zemrat shqiptare. Dhe sa herë përmendet emri i tij, duket sikur nga Frashëri ngrihet përsëri zëri i poetit që na thërret: “Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin shqipëtar.”

Festivali Mbarëkombëtar i Poezisë Lirike “Në gjurmët Naimiane 2026”, organizuar nga Klubi i Shkrimtarëve dhe Artistëve “Naim Frashëri” Përmet, u shndërrua në një homazh të denjë për Naim Frashërin, në 180-vjetorin e lindjes së tij.

Ishte një mbrëmje ku fjala poetike mori frymë si dikur në odat e Rilindjes, ku vargu u bë urë mes trojeve shqiptare dhe ku arti dëshmoi se kombi ynë vazhdon të mbetet i bashkuar përmes gjuhës, kulturës dhe kujtesës shpirtërore. Poetë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, diaspora dhe treva të ndryshme shqiptare sollën në qytetin e trëndafilave, jo vetëm krijimet e tyre, por dhe dashurinë për identitetin kombëtar.

Ky festival dëshmoi se emri i Naimit nuk është vetëm histori, por dritë që vazhdon të udhëheqë brezat. Përfshirja e të rinjve në interpretimin e poezisë naimiane ishte një nga vlerat më të bukura të kësaj feste, sepse aty shihej vazhdimësia e frymës rilindëse: fjala e poetit që kalon nga një brez te tjetri si amanet kulture dhe atdhedashurie.

Në këtë 180-vjetor të lindjes së Naim Frashëri, fjala e prof. dr. Shyqri Galicës, kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, erdhi si një përkulje e denjë para figurës më të ndritur të mendimit dhe shpirtit shqiptar. Ajo na kujtoi se Naimi nuk ishte vetëm poet, por një dritë udhërrëfyese e kombit, një zemër që rrahu gjithë jetën për Shqipërinë dhe për gjuhën shqipe. Me të drejtë, emri i tij mbetet i gdhendur në themelet e ndërgjegjes kombëtare, sepse ai i dha atdheut jo vetëm vargje të pavdekshme, por edhe besim, frymëzim dhe dashuri të shenjtë për lirinë.

Vlerësimet për poetët fitues, për interpretuesit e rinj dhe nderimi me titullin “Qytetar Nderi” i Përmetit për Përparim Kabon dhe Flora Brovinëna, i dhanë festivalit madhështi morale dhe kombëtare. Ishte një çast ku arti, mendimi dhe historia u bashkuan në një duartrokitje të vetme.

Përmeti tregoi edhe një herë se mbetet vatër e gjallë kulture, qytet ku poezia nuk lexohet vetëm në libra, por jeton në shpirtin e njerëzve. Dhe në atë mbrëmje të majit, dukej sikur vetë hija e Naimit ecte mes sallës, duke buzëqeshur qetë përballë dashurisë që shqiptarët vazhdojnë të kenë për emrin dhe veprën e tij.

Sipas poetit Agim Bajrami, kryetar i Shtëpisë së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Durrësit, udhëtimet në Përmet karakterizohen nga emocioni i veçantë dhe entuziazmi i brendshëm, aq më shumë kur je krijues. Këtu jo vetëm që festojmë ditëlindjen e liderit të atdhetarisë shqiptare, Naim Frashërit dhe vëllezërve të tij, por promovojmë dhe kujtesën tonë historike ndaj veprës së tyre të jashtëzakonshme. Përmeti vazhdon ta ruajë mirë traditën historike të banorëve e të të parëve të vet. Në këtë qytet historik, trevë e atdhetarisë shqiptare, promovojmë vlerat e poezisë bashkëkohore.

* * *

Në qytetin e bekuar të trëndafilave, këngës dhe kujtesës kombëtare, jetuam dy ditë festive që nuk mbeten vetëm në kalendar, por hyjnë në kujtesën shpirtërore të kulturës shqiptare. Festivali Mbarëkombëtar i Poezisë Lirike “Në gjurmët Naimiane 2026”, organizuar nga Klubi i Shkrimtarëve dhe Artistëve “Naim Frashëri” Përmet, u shndërrua në një homazh të denjë për Naim Frashëri, në 180-vjetorin e lindjes së tij.

Atmosfera festive në Frashër, këngët mbi vargjet e Naimit, recitimet, prania e shqiptarëve nga të gjitha trojet, vizita në Shtëpinë Muze dhe në Teqenë e Frashërit, janë dëshmi e gjallë, se figura e Naimit vazhdon të bashkojë shqiptarët përtej kufijve. Emri i Naimit nuk është vetëm histori, por një dritë që vazhdon të udhëheqë ndërgjegjen shqiptare drejt kulturës, dijes dhe qytetërimit

Qoftë fjala poetike gjithmonë urë bashkimi mes njerëzve, brezave dhe trojeve tona, ashtu siç e ëndërronte Naim Frashëri!

Hamdi Hysuka,

Klubi letrar “Pjetër Budi”, Mat

Sokol Demaku/

Në qytetin e Åmål të Suedisë ne regjionin Dalsland ne date 23/24 maj 2026 u organizua një aktivitet kulturor kushtuar prezantimit të kulturës shqiptare, ku pjesëmarrësit patën mundësinë të njihen më nga afër me gjuhën, traditat dhe kuzhinën shqiptare. Aktiviteti u organizua nga QKSH Migjeni në bashkëpunim me Bokdagar i Dalsland. Gjatë këtij organizimi u prezantuan elemente të pasura të trashëgimisë kulturore shqiptare, duke përfshirë muzikën, veshjet tradicionale, zakonet dhe vlerat që karakterizojnë popullin shqiptar.

Gjatë këtij organizimi u prezantuan elemente të pasura të trashëgimisë kulturore shqiptare, duke përfshirë muzikën, veshjet tradicionale, zakonet dhe vlerat që karakterizojnë popullin shqiptar. Një vëmendje e veçantë iu kushtua edhe gjuhës shqipe dhe rëndësisë së ruajtjes së saj ndër breza.

Të pranishmit shijuan gjithashtu gatime tradicionale shqiptare, të cilat zgjuan interes dhe kureshtje të madhe tek pjesëmarrësit suedezë dhe ndërkombëtarë.

Ky aktivitet shërbeu si një urë lidhëse mes kulturave, duke promovuar mirëkuptimin, respektin dhe bashkëjetesën shumëkulturore në shoqërinë suedeze.

Në kuadër të programit kulturor u bë edhe një prezantim i denjë i krijimtarisë së poetëve Sokol Demaku, Gladiola Busulla dhe Rizah Sheqiri, të cilët me veprat dhe krijimtarinë e tyre sollën para publikut vlerat e letërsisë dhe kulturës shqiptare.

Të pranishëm në këtë manifestim kulturor ishin edhe mysafirët nga Norway, poeti Bardh Nengurra dhe Ylldije Syla, të cilët me pjesëmarrjen e tyre i dhanë një vlerë të veçantë këtij organizimi.

Bashkëpunime të tilla kulturore kanë një rëndësi dhe vlerë të veçantë në aspektin e integrimit në shoqërinë suedeze. Përmes prezantimit të kulturës, gjuhës dhe traditave shqiptare krijohen mundësi më të mëdha për njohje reciproke, respekt dhe afrim mes komuniteteve të ndryshme. Këto aktivitete ndihmojnë në forcimin e dialogut kulturor, ruajtjen e identitetit kombëtar dhe njëkohësisht kontribuojnë në integrimin e suksesshëm të shqiptarëve në jetën shoqërore dhe kulturore të vendit ku jetojnë.

QKSH Migjeni vazhdon të dëshmohet si një ambasador i denjë i gjuhës, kulturës dhe traditës shqiptare në Skandinavi, duke promovuar me përkushtim vlerat shqiptare përmes aktiviteteve kulturore, letrare dhe artistike. Me punën dhe angazhimin e saj të vazhdueshëm, kjo qendër kulturore po luan një rol të rëndësishëm në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe në afrimin e kulturës shqiptare me popujt dhe kulturat e tjera të rajonit skandinav.

Një interesim të madh tek vizitorët e Åmål zgjoi edhe ekspozita me veshje kombëtare shqiptare, filigrane dhe punime dore të realizuara nga Lina Sali, si dhe ekspozita fotografike, të cilat lanë përshtypje fantastike tek të pranishmit. Këto ekspozita paraqitën bukurinë, lashtësinë dhe pasurinë e traditës shqiptare, duke u vlerësuar shumë nga vizitorët suedezë dhe ndërkombëtarë.

Aktiviteti u përcoll nga një publik fantastik, me interesim të madh për kulturën, traditat dhe trashëgiminë shqiptare. Atmosfera e ngrohtë dhe mikpritëse krijoi një urë të fuqishme komunikimi dhe miqësie mes kulturave të ndryshme.

Aktiviteti u organizua nga QKSH Migjeni në bashkëpunim me Bokdagar i Dalsland, me mbështetjen e Kulturrådet dhe Kultur i Väst dhe se planifikohet qe në muajin tetor në këtë qytet të organziohet edhe një tryezë pune për vepren dhe jetën e Ismail Kadare.

Ky aktivitet shërbeu si një urë lidhëse mes kulturave, duke promovuar mirëkuptimin, respektin dhe bashkëjetesën shumëkulturore në shoqërinë suedeze.

Bujar Leskaj/

𝑵𝒆𝒔𝒆 𝒏𝒖𝒌 𝒎𝒖𝒏𝒅𝒂 𝒃𝒓𝒆𝒏𝒈𝒆𝒔 𝒕’𝒊 𝒃𝒆𝒋 𝒃𝒂𝒍𝒍𝒆,

𝒛𝒋𝒂𝒓𝒓 𝒑𝒆𝒓𝒔𝒆𝒓𝒊 𝒖𝒏𝒆 𝒌𝒂𝒎 𝒏𝒆 𝒔𝒉𝒑𝒊𝒓𝒕 𝒕𝒆 𝒅𝒋𝒆𝒈𝒖𝒓,

𝑵𝒆𝒔𝒆 𝒎’𝒊 𝒗𝒅𝒆𝒌𝒖𝒓 𝒋𝒂𝒎 𝒔𝒆 𝒄𝒅𝒐 𝒊 𝒈𝒋𝒂𝒍𝒍𝒆,

𝑴𝒊𝒓𝒆 𝒑𝒓𝒂, 𝒎’𝒊 𝒈𝒋𝒂𝒍𝒍𝒆 𝒋𝒂𝒎 𝒔𝒆 𝒄𝒅𝒐 𝒊 𝒗𝒅𝒆𝒌𝒖𝒓…

𝑽𝒊𝒍𝒔𝒐𝒏 𝑩𝒍𝒍𝒐𝒔𝒉𝒎𝒊, 1 𝒔𝒉𝒕𝒂𝒕𝒐𝒓 1972

53 vite më parë, në pranverën e largët të vitit 1973, më 21 – 22 majit të burgosurit politikë në burgun famëkeq të Spaçit, sfiduan diktaturën edhe në segmentin më të hekurt të saj.

Të lodhur nga puna e rëndë, ushqimi i pakët, dhuna fizike dhe nëpërkëmbja e dinjitetit, shpërthyen në një revoltë masive e cila zgjati tre ditë.

Tre ditë lirie e drite në errësirën e regjimit më të egër komunist në Europë.

Kryengritja e Spaçit përbën një pikë kulmore në historinë e qëndresës antikomuniste, por edhe të lëvizjes për liri e demokraci.

Të burgosurit, në burgun e braktisur nga policët dhe rojet, brohorisnin kundër diktaturës komuniste, kundër ideologjisë marksiste dhe pro demokracisë.

Parullat e hedhura gjatë revoltës ishin: “Ja vdekje ja liri”, “Ju jeni katila”, “Rroftë Shqipëria e Lirë”, “Ju jeni katila dhe keni lyer duart me gjakun tonë”, “Populli është me ne dhe kundër jush”, “Mos u gënjeni se kurrë në botë nuk do të fitojë komunizmi”, “Poshtë komunistët”, “Rroftë Europa e lirë”, etj.

Në atë kryengritje, për herë të parë u artikulua shprehja “E duam Shqipërinë si gjithë Europa!”, shprehje, e cila ishte lejtmotivi i Lëvizjes Studentore Shqiptare në Dhjetor ’90!

Një prej gjesteve më simbolike dhe më domethënës, që shënoi kulmin e revoltës, ishte ngritja e flamurit kombëtar pa yllin komunist, mbi tarracën e njërës prej fjetoreve. Flamuri u improvizua me mjete rrethanore nga të burgosurit.

Revolta e 21 Majit 1973 u shtyp me egërsi nga regjimi, duke përdorur trupa dhe mjete ushtarake.

Për këtë ngjarje janë dënuar me procese speciale në Tiranë, disa grupe, duke u ndarë në grupet e revoltës përgjithësisht dhe ai i flamurit veçanërisht.

U zhvilluan gjithsej 5 procese penale. Dolën në gjyq 66 të dënuar. Nxitësit, organizatorët dhe pjesëmarrësit më aktivë u ndëshkuan me rritje të dënimit, ndërsa katër prej tyre u dënuan me pushkatim.

Katër martirët e revoltës së Spaçit e 3 ditëve të LIRISË ishin: Hajro Pashaj, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Skënder Daja, eshtrat e të cilëve ende nuk janë gjetur as sot, por që me aktin e tyre dëshmuan se regjimi edhe pse i egër rrëzohej, se diktatira nuk e nënshtronte dot shpirtin e lirë të shqiptarit, se për lirinë ia vlen të sakrifikosh.

Pal Zefi, Skënder Daja, Hajro Pashaj dhe Dervish Bejko, 4 martirët e Revoltës së Spaçit, dhe dhjetëra të burgosur të tjerë politikë treguan se edhe në momentet më të zeza, edhe të vetëm, me guxim dhe trimëri mundet të rrëzonin dhe rrëzuan regjimin komunist për 3 ditë lirie dhe se për lirinë ia vlen të sakrifikosh.

U ekzekutuan, dhe eshtrat e tyre nuk gjenden as sot, por akti i tyre është dhe do mbetet i gjallë për të sotmen dhe të ardhmen!

21 Maji është dhe duhet të jetë dita e qëndrestarëve, dita e disidentëve të vërtetë antikomunistë shqiptarë. Dhe 21 maji duhet të vendoset me ligj si dita e përkujtimit publik, krahas 5 majit-Ditës së Dëshmorëve, 4 dhjetorit-Ditës së Forcave të Aramatosura dhe 8 dhjetorit – Ditës së Rinisë.

21 maji i vitit 1973 i parapriu revoltës së Qafë Barit në 22 maj 1984, kur përsëri disidentët, antikomunistët e vërtetë sfiduan dhëmb për dhëmb regjimin komunist, pavarësisht pasojave.

Ndaj vendosja me ligj e një dite të tillë, si Ditë e Përkujtimit Kombëtar, (Dita për qëndrestarët e vërtetë antikomunistë në vitet 1944- 1990), duhet të jetë Monumenti më i përkryer i NJERIUT dhe i triumfit të lirisë e shpirtit të lirë mbi tiraninë.

Përkujtimi i asaj dite, i atij akti, i katër martirëve të revoltës së Spaçit, i revoltës së Qafë Barit, është nderim jo vetëm i qëndresës së tyre ndaj diktaturës, por dhe respekt ndaj të gjithë antikomunistëve të vërtetë.

21 Maji 1973 është shenjuar në kujtesën shqiptare si dita e heronjve, dita e qëndresës antikomuniste, këtë ditë mund ta quajmë pa frikë edhe ditë e krenarisë kombëtare, ditë e lirisë…!

Pas rezistencës së viteve 1944-1946, protesta e Spaçit e 21 Majit 1973 është momenti dhe monumenti më sublim i qëndresës dhe i vetëflijimit në emër të një besimi, tê një besimi antikomunist.

Përgjigjja e regjimit ishte shume e egër, menjëherë u arrestuan 12 anëtarët e grupit të parë nga të cilët heronjtë:

Skënder Daja, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Hajri Pashaj u dënuan me vdekje, ndërsa Dashnor Kazazi, Syrja Lame, Paulin Vata, Jorgo Papa, Luan Burimi, Sami Dangëlliu, Luan Koka dhe Hodo Sokoli u ridënuan me nga 25 vjet burgim.

Me nga 25 vjet u ridënuan edhe anëtarët e grupit të dytë Bedri Çoku, Mersin Vlashi, Murat Marta, Neim Pashaj, Feti Kumanaku, Ndrec Çoku, Hasan Ibro, Elez Hoxha, Neim Uka, Zef Ashta, Jonuz Norja, Tomorr Allajbej, Pal Marku, Haxhi Bena, Qemal Demiraj, Shuaip Ibrahimi, Muho Curri, Mërkur Babameto, Gramos Spahiu dhe Dervish Sulo.

Ridënimet të rënda nga 11 vjet deri në 20 vjet morën edhe:

Fadil Dushku, Demir Pojani, Gëzim Medolli, Çaush Çoku, Lenin Prifti, Muharrem Dyli, Petro Popaj, Sulo Veshi, Muharrem Isufi, Stefan Kola Spiro Nasho, etj.

66 heronjtë që u riburgosën dhe qindra të dënuar të tjerë që mbështetën revoltën ngritën për 3 ditë flamurin pa yllin komunist të dizenjuar nga i burgosuri Mersin Vlashi.

Ditët e Kryengritjes së Spaçit përshkruhen në detaje në librin e heroit të burgjeve antikomuniste Bedri Blloshmi (Revolta e Spaçit, 21-23 Maj 1973).

11 vjet më vonë më 22 Maj 1984 kjo kryengritje u përsërit në Qafë Bari.

Kryengritja e Qafë Barit me 22.05.1984 u drejtua nga :

Sokol Sokoli, Tom Ndoja, Sokol Progri, Haxhi Baxhinovski, Lush Bushgjoka,Vllasi Koci, Kosta Gjordeni, Bajram Vuthi, Martin Leka, Lazer Shkembi,Hysen Tabaku, Ndue Pisha.

U sugjeroj veçanërisht të rinjve të lexojnë librat e Bedri Blloshmit “Revolta e Spaçit”dhe “Revolta e Qafë Barit – Terrori Komunist 1943 – 1990”.

Historia duhet të kujtohet që të mos përsëritet.

Të paharruar heronjtë antikomunistë!

V.O Pëmes këtij postimi modest përcjell respektin dhe nderimin për demokratin vlonjat Adrian Spahiu ( Spahillari) , babai i të cili Nesim Rexhep Spahiu vuajti 31 vite në burgjet e komunizmit , kryesisht në Spaç (vitet 1955-1965 ; ‘71-‘78 ; denimi i trete 1979 -1991) dhe ishte një nga pjesëmarrësit aktiv të Revoltës së Spaçit.

Mehmet Prishtina/

Protesta e djeshme e studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut nuk ështe vetëm një reagim spontan ndaj padrejtësive të momentit, por një thirrje e fuqishme për respektimin e të drejtave kushtetuese dhe të frymës së bashkëjetesës ndëretnike mbi të cilën duhet të ndërtohet shteti modern demokratik. Kërkesa për përdorimin e gjuhës shqipe nuk është privilegj, por e drejtë që buron drejtpërdrejt nga Kushtetuta e RMV-së, nga Amendamenti i Pestë dhe nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e cila pas konfliktit të vitit 2001 u bë themel i paqes dhe stabilitetit institucional në vend. Historia dëshmon se raportet ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve kanë njohur periudha shumë më të avancuara bashkëpunimi dhe mirëkuptimi sesa klima politike e sotme. Që para një shekulli, organizatat revolucionare shqiptare dhe maqedonase kishin vendosur ura komunikimi dhe marrëveshjeje politico-ushtarake.

Në vitin 1927, përfaqësues të VMRO-së së Bashkuar, si Zankov dhe Vllahov, si dhe Komiteti për Mbrojtjen Kombëtare i përfaqësuar nga Hasan Prishtina, zhvillonin kontakte dhe marrëveshje politike mbi parimin e vetëvendosjes së popujve,rregullimin e marrdhenjeve nderetnike dhe percaktimin e demarkacionit kufitare bayuar ne vullnetin e popullit. Në atë kohë, diplomacia ilegale sovjetike me qendër në Vjenë premtonte mbështetje financiare dhe logjistike për lëvizjet kombëtare, duke sfiduar politikën e Lidhjes së Kombeve, e cila nuk favorizonte krijimin e shteteve të reja dhe mbështeste vetëm të drejtat e minoriteteve. Edhe Kushtetuta e vitit 1974 e Republikës Socialiste të Maqedonisë, në kuadër të federatës jugosllave, kishte dispozita më të avancuara sa i përket përdorimit të gjuhëve të komuniteteve, përfshirë shqipen dhe turqishten.

Ligjet ekzistonin, por shpesh nuk zbatoheshin në praktikë, sidomos ndaj shqiptarëve. Sot, paradoksi bëhet edhe më i madh: Maqedonia e Veriut është anëtare e NATO-s dhe synon integrimin në Bashkimin Evropian, por njëkohësisht vazhdon të kontestojë të drejta elementare si përdorimi i gjuhës shqipe dhe simboleve kombëtare. Më shqetësuese mbetet heshtja e faktorit politik shqiptar në pushtet. Partitë shqiptare, të përçara dhe të përfshira në kalkulime të ngushta politike, shpesh kanë harruar se përfaqësojnë interesat kombëtare dhe jo vetëm interesat e tyre partiake. Pikërisht kjo heshtje ka rritur revoltën tek të rinjtë dhe studentët, të cilët po kërkojnë atë që u takon me ligj dhe me Kushtetutë. Lufta e UÇK-së në vitin 2001 detyroi palët të ulen në tryezën e negociatave dhe solli Marrëveshjen e Ohrit, e cila garantoi përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe në zonat ku shqiptarët përbëjnë mbi 20% të popullsisë. Ligji për përdorimin e gjuhëve nuk duhet të mbetet vetëm dokument formal apo mekanizëm politik për konsum ditor.

Çdo tentativë për ta relativizuar apo shpallur “inaktiv” këtë ligj përbën goditje ndaj procesit demokratik dhe rrezikon të nxisë tensione të panevojshme ndëretnike. Kryeqyteti i dikurshëm i vilajetit te Kosoves, Shkupi, edhe një herë u bë qendër e mobilizimit studentor. Studentë të drejtësisë dhe të fakulteteve të tjera, të mbështetur edhe nga student të rinj nga Tirana dhe Prishtina, u mblodhën për të ngritur zërin kundër padrejtësive. Autobusë me protestues u ndaluan dhe u penguan gjatë hyrjes në kufi apo në rrugët drejt Shkupit. Protestat eskaluan deri në përplasje fizike pas kërkesave për dorëheqjen e Ministrit Mickovski dhe ministrit të Arsimit, ndërsa tre studentë shqiptarë përfunduan të arrestuar.

Në mbrëmje, figura publike nga Tirana dhe Prishtina, ne kalan e Shkupit i bashkoj Grida Duma me emsioni e saj live ne Top Chanel,Top Story i bashkoj studentët dhe opinionistet nga Tirana dhe Prishtina për të bashkëbiseduar mbi studentet rreth kërkesat dhe qëllimet e protestës. Studentët deklaruan njëzëri se nuk do të tërhiqen deri në realizimin e kërkesave të tyre legjitime per te mrojtur provimet e jurispedences ne gjuhen shqipe. Historia ka dëshmuar se lëvizjet studentore kanë qenë gjithmonë bartëse të ndryshimeve të mëdha shoqërore dhe politike. Nga Parisi i vitit 1968 e deri tek lëvizjet demokratike në Ballkan, studentët kanë qenë zëri i ndërgjegjes qytetare. Prandaj, kërkesat e tyre duhet të merren seriozisht. Injorimi i tyre jo vetëm që dëmton demokracinë dhe marrëdhëniet ndëretnike, por rrezikon edhe vet stabilitetin politik të qeverisë së Maqedonisë së Veriut. Respektimi i gjuhës shqipe nuk është kërcënim për shtetin. Përkundrazi, është dëshmi e pjekurisë demokratike dhe e respektit të ndërsjellë mes dy popujve shtetformues. Vetëm përmes barazisë reale dhe zbatimit të ligjeve mund të ndërtohet një Maqedoni e Veriut evropiane, stabile dhe demokratike për të gjithë qytetarët e saj.