Prof. Dr. Nexhat Abazi (1948–2009) ishte një nga pedagogët dhe studiuesit shqiptarë të Maqedonisë që ia kushtoi një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij shkencore studimit të historisë së arsimit shqiptar, zhvillimit të shkollës shqipe dhe mendimit pedagogjik shqiptar. I lindur në Kolibar të Kërçovës, ai u formua në institucionet arsimore të Kërçovës dhe Shkupit, ndërsa studimet universitare i kreu në Universitetin e Prishtinës, në degën e Pedagogjisë. Veprimtaria e tij profesionale kaloi nëpër disa etapa: mësues, mësimdhënës në gjimnaz, këshilltar në Institutin Pedagogjik në Shkup dhe, më pas, profesor universitar. Në periudhën e pjekurisë akademike ai u angazhua në Universitetin Shtetëror të Tetovës dhe në Universitetin “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup.

Boshti kryesor i veprës së tij shkencore ishte historia e arsimit shqiptar në Maqedoni. Në vitin 1995 ai përfundoi doktoraturën në Universitetin e Tiranës me temën “Zhvillimi i arsimit, i shkollave dhe i mendimit pedagogjik të shqiptarëve në Republikën e Maqedonisë (1830–1912)”. Kjo vepër u botua në Tetovë më 1997 dhe përbën një prej kontributeve të rëndësishme për studimin sistematik të historisë së arsimit shqiptar në këto treva. Abazi nuk u kufizua vetëm në historinë institucionale të shkollës. Në punimet e tij ai trajtoi edhe figurat e Rilindjes Kombëtare, rolin edukativ të letërsisë shqipe, gjuhën amtare, formimin moral e kombëtar të individit dhe çështje të pedagogjisë bashkëkohore.

Historia e arsimit shqiptar nuk është vetëm histori institucionesh, shkollash dhe tekstesh mësimore. Ajo është, në të njëjtën kohë, histori e përpjekjeve intelektuale, kulturore dhe shoqërore për ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës, dijes dhe identitetit. Në këtë kuadër duhet parë edhe veprimtaria e Prof. Dr. Nexhat Abazit.

Ai i përkiste një brezi intelektualësh shqiptarë të Maqedonisë që e përjetuan arsimin jo vetëm si profesion, por edhe si mision shoqëror. Për profesor Nexhat Abazin, studimi i historisë së arsimit shqiptar ishte një mënyrë për të dokumentuar rrugën e gjatë nëpër të cilën kishte kaluar shkolla shqipe dhe për të kuptuar më mirë raportin ndërmjet arsimit, gjuhës, kulturës dhe zhvillimit të shoqërisë.

Burimet enciklopedike e përshkruajnë prof. Dr. Nexhat Abazin si pedagog dhe profesor universitar, me më shumë se 100 punime shkencore në fushën e pedagogjisë. Formimi i tij përfshinte Shkollën Normale në Shkup, Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës, studimet pasuniversitare dhe doktoraturën në Universitetin e Tiranës. Rëndësia e figurës së tij qëndron sidomos në faktin se ai ndërtoi një urë ndërmjet dy dimensioneve: pedagogjisë si disiplinë shkencore dhe historisë konkrete të arsimit shqiptar në Maqedoni. Prandaj, studimi i veprës së tij nuk duhet të kufizohet në një biografi personale. Ai duhet të shqyrtojë edhe pyetjen se çfarë vendi zë Nexhat Abazi në historinë e mendimit pedagogjik shqiptar dhe cilat janë vlerat e trashëgimisë së tij për studiuesit e sotëm.

II. JETA DHE FORMIMI I PROF. DR. NEXHAT ABAZIT

2.1. Lindja dhe vendlindja

Nexhat Abazi lindi më 22 maj 1948 në fshatin Kolibar të Kërçovës. Fshati Kolibar dhe hapësira e Kërçovës përbënin një mjedis ku arsimi dhe kultura shqiptare kishin një histori të veçantë. Pikërisht në këtë mjedis u formua edhe personaliteti i ardhshëm pedagogjik i Abazit. Ai i përkiste një brezi që e përjetoi arsimin shqiptar në një periudhë ndryshimesh të mëdha shoqërore dhe institucionale. Më 4 nëntor 2009, pas ndarjes së tij nga jeta, Universiteti Shtetëror i Tetovës organizoi një mbledhje komemorative në nderim të jetës dhe veprës së tij. Në atë aktivitet u theksua kontributi i tij në veprimtarinë edukativo-arsimore, pedagogjike dhe hulumtuese.

2.2. Arsimi fillor dhe i mesëm

Shkollimin fillor dhe të mesëm Abazi e kreu në Kërçovë. Më pas vazhdoi Shkollën Normale në Shkup, institucion me rëndësi të veçantë për përgatitjen e kuadrove mësimore. Formimi normalist ishte veçanërisht i rëndësishëm për brezin e tij, sepse i jepte studentit jo vetëm njohuri teorike, por edhe bazë profesionale për punën në shkollë. Ky formim ndikoi edhe në orientimin e mëvonshëm të Abazit drejt pedagogjisë.

2.3. Studimet universitare

Pas Shkollës Normale, Nexhat Abazi vazhdoi studimet në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës, në grupin e Pedagogjisë.

Universiteti i Prishtinës ishte në atë periudhë një nga qendrat kryesore të formimit universitar të intelektualëve shqiptarë të ish-Jugosllavisë.

Studimi i pedagogjisë i dha Abazit bazën teorike për të kuptuar proceset e edukimit, mësimit, formimit të personalitetit dhe zhvillimit të institucioneve arsimore.

III. RRUGA PROFESIONALE

3.1. Mësuesi dhe mësimdhënësi

Karriera e profesor Nexhat Abazit filloi në arsimin parauniversitar.

Ai punoi si mësues dhe më pas si mësimdhënës në gjimnaz.

Kjo fazë është e rëndësishme për të kuptuar formimin e tij të mëvonshëm si studiues. Përvoja e drejtpërdrejtë në shkollë i dha mundësinë të njihte nga afër problemet e mësimdhënies, nxënësit, mësuesin dhe institucionin shkollor.

Pra, pedagogjia e tij nuk u ndërtua vetëm mbi teori të marra nga literatura. Ajo u ushqye edhe nga përvoja konkrete e arsimit.

3.2. Instituti Pedagogjik në Shkup

Një tjetër etapë e rëndësishme e karrierës ishte angazhimi si këshilltar në Institutin Pedagogjik në Shkup.

Ky pozicion e afroi atë më shumë me problemet sistemike të arsimit.

Në këtë rol ai nuk ishte vetëm praktikues i arsimit, por edhe profesionist që merrej me çështje të organizimit, zhvillimit dhe përmirësimit të procesit arsimor.

Kjo përvojë ndihmoi në formimin e profilit të tij si studiues i pedagogjisë.

3.3. Profesori universitar

Në fazën e mëvonshme të karrierës, Abazi u angazhua në arsimin e lartë.

Burimet enciklopedike e përmendin si profesor të pedagogjisë në Universitetin Shtetëror të Tetovës. Burime të tjera e identifikojnë si ligjërues edhe në Universitetin “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup. [1]

Profesor Nexhati identifikohet pikërisht si:

Prof. Dr. Nexhat Abazi, ligjërues në Universitetin Shtetëror të Shkupit “Kirili dhe Metodi” dhe në Universitetin Shtetëror të Tetovës.

Kjo tregon shtrirjen e veprimtarisë së tij universitare.

IV. MAGJISTRATURA DHE DOKTORATURA

4.1. Magjistratura

Një prej etapave kryesore të formimit shkencor të Abazit ishte studimi i historisë së shkollave shqiptare.

Në Universitetin e Prishtinës ai përfundoi studimet e magjistraturës me temën:

“Zhvillimi i shkollave shqiptare në Maqedoni (1945–1958)”.

Tema është domethënëse për dy arsye.

Së pari, ajo dëshmon interesimin e hershëm të Abazit për historinë konkrete të arsimit shqiptar në Maqedoni.

Së dyti, ajo tregon se studiuesi e shihte historinë e arsimit si një fushë të veçantë kërkimore.

4.2. Doktoratura

Hapi më i rëndësishëm i formimit të tij shkencor ishte doktoratura në Universitetin e Tiranës.

Sipas Leksikonit të Magjistrave dhe Doktorëve Shqiptarë, Nexhat Abazi doktoroi në Fakultetin e Shkencave Sociale të Tiranës në janar 1995 me temën:

“Zhvillimi i arsimit, i shkollave dhe i mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni (1830–1912)”. [3]

Ky studim përbën boshtin qendror të veprës së tij shkencore.

Vetë periudha 1830–1912 është me rëndësi të veçantë, sepse përfshin një fazë vendimtare të zhvillimit të arsimit shqiptar, të Rilindjes Kombëtare dhe të përpjekjeve për afirmimin e gjuhës shqipe në arsim.

V. MONOGRAFIA “ZHVILLIMI I ARSIMIT, I SHKOLLAVE DHE I MENDIMIT PEDAGOGJIK SHQIPTAR NË MAQEDONI”

5.1. Vepra themelore

Rezultati më i rëndësishëm i punës së doktoratës u botua në Tetovë në vitin 1997:

Nexhat Abazi, “Zhvillimi i arsimit, i shkollave dhe i mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni (1830–1912)”, Tetovë, 1997, 363 faqe.

Botimi është dokumentuar edhe në Studia Albanica të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. [4]

Vepra është përdorur më pas nga studiues të ndryshëm si literaturë referuese për historinë e arsimit shqiptar në Maqedoni.

Studime bashkëkohore mbi arsimin shqiptar në këto treva e citojnë Abazin në mënyrë konkrete për të dhënat mbi shkollat shqiptare, përfshirë edhe ato të Dufit, Rekës së Epërme dhe viseve të tjera. [5]

5.2. Rëndësia historiografike

Vlera e monografisë nuk qëndron vetëm në faktin se ajo paraqet një histori të shkollave.

Ajo përpiqet të ndërthurë tri nivele:

1. arsimin si proces shoqëror;

2. shkollën si institucion;

3. mendimin pedagogjik si sistem idesh.

Kjo e bën veprën më të gjerë sesa një katalog kronologjik i shkollave.

Abazi kërkon të tregojë se zhvillimi i arsimit nuk ndodh i shkëputur nga zhvillimi i shoqërisë. Shkolla është pjesë e proceseve kulturore, politike dhe kombëtare.

5.3. Hapësira shqiptare e Maqedonisë si objekt studimi

Një meritë e veçantë e veprës është përqendrimi te territoret shqiptare të Maqedonisë së atëhershme.

Kjo fushë kishte nevojë për studime të posaçme sepse historia e arsimit shqiptar në këto treva shpesh ishte trajtuar në mënyrë të shpërndarë.

Abazi përpiqet të mbledhë në një kornizë të vetme të dhëna mbi shkollat, mësuesit, institucionet dhe përpjekjet për zhvillimin e arsimit.

VI. ARSIMI DHE GJUHA SHQIPE

Një prej ideve themelore që del nga veprimtaria e Abazit është lidhja e arsimit me gjuhën amtare.

Për të, historia e shkollës shqipe nuk mund të kuptohet pa marrë parasysh rolin e gjuhës shqipe në formimin e individit dhe të komunitetit.

Në punimin e tij për Naim Frashërin, Abazi thekson vlerat e shumanshme edukative të veprës së Naimit: artistike, estetike, letrare, pedagogjike, historike dhe filozofike.

Kjo qasje është karakteristike për mënyrën e tij të trajtimit të figurave të Rilindjes: personaliteti nuk shihet vetëm si autor letrar, por edhe si edukator dhe formues i vetëdijes.

VII. NEXHAT ABAZI DHE NAIM FRASHËRI

Interesimi i Abazit për Naim Frashërin është një tregues i rëndësishëm i konceptimit të tij pedagogjik.

Në studimin “Vlerat edukative të mësimeve të Naimit për gjuhën shqipe”, ai analizon dimensionin edukativ të veprës së Naimit.

Në interpretimin e Abazit, vepra e Naimit ka ndikim në formimin:

– intelektual;

– moral;

– estetik;

– kulturor;

– patriotik.

Kjo është e rëndësishme për historinë e mendimit pedagogjik shqiptar, sepse tregon se Abazi nuk e kufizonte pedagogjinë vetëm në metodologjinë e mësimdhënies.

Ai e kuptonte edukimin si formim të gjithanshëm të personalitetit.

VIII. NEXHAT ABAZI DHE JOSIF BAGERI

Një tjetër figurë e rëndësishme në veprimtarinë e tij studimore ishte Josif Bageri.

Abazi u mor në mënyrë të veçantë me figurën e Bagerit dhe rolin e tij në arsimin shqiptar.

Një dëshmi konkrete është botimi:

“Poezia didaktike e Josif Bagerit”, Ylberi Plus, Tetovë, 2009, ISBN 9789989284335. [6]

Burime bibliografike e regjistrojnë këtë botim si libër në gjuhën shqipe, botuar në Tetovë në vitin 2009.

Studimi i Bagerit është domethënës sepse Bageri ishte një figurë që e lidhi letërsinë me arsimin dhe veprimtarinë kombëtare.

Prandaj, përzgjedhja dhe studimi i poezisë së tij didaktike përputhet me interesimin e përgjithshëm të Abazit për dimensionin edukativ të letërsisë shqiptare.

IX. MËSONJËTORJA E KORÇËS NË STUDIMET E ABAZIT

Një nga artikujt e dokumentuar të Nexhat Abazit është:

“Mësonjëtorja e Korçës – shkollë e parë shqipe me fizionomi kombëtare laike”, botuar më 7 mars 1995 në gazetën Flaka e vëllazërimit.

Ky artikull është i rëndësishëm për dy arsye.

Së pari, ai dëshmon interesimin e Abazit për institucionet themelore të historisë së arsimit kombëtar shqiptar.

Së dyti, ai tregon se studiuesi nuk e shihte Mësonjëtoren vetëm si një ngjarje të historisë arsimore, por si institucion me një dimension të veçantë kombëtar dhe kulturor.

Në këtë kuptim, shkolla shfaqet si vend ku ndërthuren:

dija – gjuha – edukimi – kultura – vetëdija kombëtare.

Ky është një prej elementeve më të rëndësishme të mendimit të tij.

X. NEXHAT ABAZI DHE STUDIMI I ARSIMIT NË REKË

Monografia e tij është përdorur edhe në studimet bashkëkohore për arsimin shqiptar në Rekën e Epërme.

Në një studim historik të botuar nga revista Studime Historike, Abazi citohet për të dhëna mbi shkollat e Dufit dhe zhvillimin e arsimit në këtë hapësirë. [5]

Kjo tregon se monografia e tij nuk është vetëm dokument i kohës kur u shkrua, por vazhdon të shërbejë si burim për hulumtime të mëvonshme.

Për një vepër historiko-pedagogjike kjo është një tregues i rëndësishëm i qëndrueshmërisë së saj referenciale.

XI. NEXHAT ABAZI DHE PEDAGOGJIA

Megjithëse një pjesë e madhe e veprimtarisë së tij lidhet me historinë e arsimit, Abazi ishte mbi të gjitha pedagog.

Burimet enciklopedike e vlerësojnë me më shumë se 100 punime shkencore në fushën e pedagogjisë. [1]

Kjo do të thotë se veprimtaria e tij nuk mund të reduktohet në një monografi historike.

Ai trajtoi edhe probleme të pedagogjisë, ndër të cilat pozitën e nxënësit në procesin mësimor.

Kjo përbën një element të rëndësishëm të mendimit pedagogjik modern: nxënësi duhet parë jo vetëm si objekt i edukimit, por edhe si subjekt aktiv i procesit mësimor.

XII. NXËNËSI DHE PROCESI MËSIMOR

Në punimet pedagogjike të Abazit vihet re interesimi për raportin ndërmjet nxënësit dhe procesit mësimor.

Kjo çështje është themelore në pedagogji.

Në modelin tradicional, nxënësi shpesh trajtohet si marrës i njohurive.

Në pedagogjinë bashkëkohore, nxënësi shihet si pjesëmarrës aktiv.

Interesimi i Abazit për këtë problem tregon se ai nuk ishte vetëm historian i arsimit, por studiues i problemeve konkrete të pedagogjisë.

Kjo është një pikë ku trashëgimia e tij mund të lidhet edhe me diskutimet bashkëkohore për arsimin.

XIII. VEPRIMTARIA SHKENCORE DHE PUBLICISTIKE

Veprimtaria e Abazit ishte e shpërndarë në disa fusha:

1. Historia e arsimit

Studimi i zhvillimit të shkollave shqiptare në Maqedoni.

2. Historia e mendimit pedagogjik

Studimi i ideve dhe koncepteve pedagogjike të figurave shqiptare.

3. Pedagogjia

Probleme të procesit edukativo-arsimor.

4. Rilindja Kombëtare

Studimi i figurave si Naim Frashëri, Josif Bageri dhe Jusuf Ali Albani.

5. Gjuha dhe edukimi

Roli i gjuhës shqipe në formimin e personalitetit.

6. Arsimi kombëtar

Raporti ndërmjet arsimit, kulturës dhe vetëdijes kombëtare.

Kjo gjerësi tregon se ai e shihte arsimin si fenomen kompleks.

XIV. ABSTRAKTIMI SHKENCOR I KONTRIBUTIT TË ABAZIT

Kontributi i Nexhat Abazit mund të analizohet në pesë nivele kryesore.

14.1. Kontributi dokumentues

Ai mblodhi dhe sistematizoi të dhëna mbi shkollat shqiptare dhe zhvillimin e arsimit në Maqedoni.

14.2. Kontributi historiografik

Ai ndihmoi në ndërtimin e një narrative të veçantë për historinë e arsimit shqiptar në këto treva.

14.3. Kontributi pedagogjik

Ai trajtoi çështje të drejtpërdrejta të pedagogjisë dhe procesit mësimor.

14.4. Kontributi kulturor

Ai studioi figurat e kulturës shqiptare duke vënë në pah dimensionin e tyre edukativ.

14.5. Kontributi universitar

Si profesor, ai ndikoi në formimin e brezave të studentëve të pedagogjisë.

XV. KONTEKSTI HISTORIK I VEPRËS SË TIJ

Për ta kuptuar drejt Abazin duhet parë edhe periudha në të cilën ai veproi.

Ai u formua profesionalisht në një hapësirë ku çështjet e arsimit shqiptar ishin të lidhura ngushtë me çështjet e gjuhës dhe kulturës.

Më vonë, veproi në periudhën e pluralizmit politik, ndryshimeve shoqërore dhe zhvillimit të arsimit të lartë në gjuhën shqipe.

Në këtë kontekst, angazhimi i tij në Universitetin Shtetëror të Tetovës merr një rëndësi të veçantë.

Ai ishte pjesë e një brezi akademikësh që kontribuan në konsolidimin e arsimit universitar shqiptar në Maqedoni.

XVI. NEXHAT ABAZI DHE UNIVERSITETI SHTETËROR I TETOVËS

Burimet përkujtimore të vitit 2009 dëshmojnë se Abazi ishte ligjërues në Universitetin Shtetëror të Tetovës.

Pas vdekjes së tij, universiteti organizoi një mbledhje komemorative ku morën pjesë familjarë, miq, intelektualë, studentë dhe staf akademik.

Në atë ceremoni, drejtuesi i universitetit e vlerësoi Abazin për punën e tij edukative, arsimore, pedagogjike dhe hulumtuese.

Kjo dëshmi ka rëndësi jo vetëm emocionale, por edhe institucionale: ajo tregon se figura e Abazit ishte pjesë e historisë akademike të universitetit.

XVII. VLERËSIMI I VEPRËS

Vepra e profesor Nexhat Abazit duhet vlerësuar në raport me kohën e saj.

Një prej meritave kryesore është përpjekja për ta bërë historinë e arsimit shqiptar në Maqedoni objekt të një studimi sistematik.

Në vend që arsimi të trajtohej vetëm përmes episodeve të veçanta, Abazi synoi të krijojë një panoramë më të gjerë historike.

Kjo është veçanërisht e dukshme në monografinë e tij 363-faqëshe.

Vepra mund të konsiderohet një pikë referimi për studiuesit që merren me historinë e arsimit shqiptar në Maqedoni.

XVIII. METODOLOGJIA STUDIMORE

Një vlerësim akademik nuk duhet të jetë vetëm lavdërues.

Për një analizë të plotë të veprës së Abazit do të nevojitej konsultimi i drejtpërdrejtë i të gjitha botimeve të tij dhe jo vetëm i katalogëve bibliografikë dhe citimeve të mëvonshme.

Sidomos për një autor me më shumë se 100 punime shkencore, bibliografia e plotë duhet të rindërtohet nga:

– katalogët e bibliotekave;

– revistat pedagogjike;

– gazetat shqiptare;

– botimet universitare;

– konferencat shkencore;

– arkivat institucionale;

– fondet e Universitetit të Tetovës;

– fondet e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë;

– fondet e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës.

Prandaj, lista e veprave e paraqitur në këtë punim nuk duhet konsideruar bibliografi përfundimtare.

XIX. KRONOLOGJIA E JETËS DHE VEPRIMTARISË

Viti Ngjarja

1948 Lind në Kolibar të Kërçovës

vitet e rinisë Arsimi fillor dhe i mesëm në Kërçovë

më pas Shkolla Normale në Shkup

periudha universitare Studime në Fakultetin Filozofik, Pedagogji, Universiteti i Prishtinës

karriera e hershme Punon si mësues

më pas Punon si mësimdhënës në gjimnaz

më vonë Këshilltar në Institutin Pedagogjik në Shkup

periudha pasuniversitare Magjistraturë në Universitetin e Prishtinës

1995 Doktoron në Universitetin e Tiranës

1995 Boton artikullin “Mësonjëtorja e Korçës – shkollë e parë shqipe me fizionomi kombëtare laike”

1997 Boton monografinë “Zhvillimi i arsimit, i shkollave dhe i mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni (1830–1912)”

vitet e mëvonshme Veprimtari universitare dhe shkencore në Shkup dhe Tetovë

2009 Bashkautor/përgatitës i veprës “Poezia didaktike e Josif Bagerit”

2009 Ndahet nga jeta

2009 Universiteti Shtetëror i Tetovës organizon akademi komemorative në nderim të tij.

XX. VEPRAT DHE KONTRIBUTET E DOKUMENTUARA

Nga burimet e verifikueshme deri në këtë fazë mund të veçohen:

1. “Zhvillimi i arsimit, i shkollave dhe i mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni (1830–1912)”

Tetovë, 1997, 363 faqe.

Kjo është vepra kryesore e lidhur me doktoraturën e tij.

2. “Mësonjëtorja e Korçës – shkollë e parë shqipe me fizionomi kombëtare laike”

Flaka e vëllazërimit, 7 mars 1995.

3. “Vlerat edukative të mësimeve të Naimit për gjuhën shqipe”

Punim mbi dimensionin pedagogjik dhe edukativ të veprës së Naim Frashërit.

4. “Poezia didaktike e Josif Bagerit”

Ylberi Plus, Tetovë, 2009.

Vepër e lidhur me Josif Bagerin dhe poezinë e tij didaktike.

5. Studime dhe artikuj të tjerë pedagogjikë

Burimet enciklopedike e vlerësojnë veprimtarinë e tij me më shumë se 100 punime shkencore në fushën e pedagogjisë.

XXI. PËRFUNDIME

Prof. Dr. Nexhat Abazi ishte një personalitet i rëndësishëm i pedagogjisë shqiptare në Maqedoni.

Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në titullin akademik apo në numrin e punimeve të publikuara.

Ajo që e bën të veçantë është lidhja që ai krijoi ndërmjet:

historisë së arsimit – pedagogjisë – gjuhës shqipe – kulturës – identitetit – formimit të personalitetit.

Ai e studioi shkollën shqiptare si institucion, por njëkohësisht edhe si produkt të përpjekjeve kulturore dhe shoqërore.

Monografia e tij mbi zhvillimin e arsimit, shkollave dhe mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni përbën kontributin e tij më të rëndësishëm në këtë fushë.

Vlera e saj vazhdon të dëshmohet nga fakti se studiues të mëvonshëm e përdorin si referencë për trajtimin e historisë së shkollave shqiptare në Maqedoni.

Në dimensionin pedagogjik, Abazi u interesua për procesin e edukimit, pozitën e nxënësit dhe rolin e figurave kulturore shqiptare në formimin e personalitetit.

Në dimensionin kulturor, ai studioi figura të tilla si Naim Frashëri dhe Josif Bageri, duke nxjerrë në pah sidomos vlerat e tyre edukative.

Në dimensionin universitar, ai ishte pjesë e brezit të pedagogëve që kontribuan në zhvillimin e arsimit të lartë shqiptar në Maqedoni dhe në konsolidimin e Universitetit Shtetëror të Tetovës.

Prandaj, trashëgimia e Nexhat Abazit duhet të shihet si pjesë e historisë së përpjekjeve intelektuale shqiptare për dije, arsim dhe kulturë.

Studimi i veprës së tij sot ka rëndësi jo vetëm për historinë e pedagogjisë, por edhe për kuptimin e rrugës nëpër të cilën kaloi arsimi shqiptar në Maqedoni.

Në këtë kuptim, Prof. Dr. Nexhat Abazi mbetet një nga emrat që meritojnë të rikthehen në vëmendjen e historiografisë pedagogjike shqiptare.

XXII. BIBLIOGRAFIA

1. Abazi, Nexhat. Zhvillimi i arsimit, i shkollave dhe i mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni (1830–1912). Tetovë: BKSH, 1997.

2. Abazi, Nexhat. “Mësonjëtorja e Korçës – shkollë e parë shqipe me fizionomi kombëtare laike”. Flaka e vëllazërimit, 7 mars 1995.

3. Abazi, Nexhat. “Vlerat edukative të mësimeve të Naimit për gjuhën shqipe”.

4. Bageri, Josif; Abazi, Nexhat. Poezia didaktike e Josif Bagerit. Tetovë: Ylberi Plus, 2009.

5. Macedonian Encyclopedia, zëri “Abazi, Nexhat”.

6. Leksikoni i Magjistrave e Doktorëve Shqiptarë, zëri “Abazi, Nexhat”.

Literaturë e përdorur për këtë punim / studim shkencor:

1. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Studia Albanica, bibliografia ku regjistrohet vepra e Abazit.

2. Studime Historike, materiale bashkëkohore mbi zhvillimin e arsimit shqiptar në Maqedoni.

3. Materiale përkujtimore të Universitetit Shtetëror të Tetovës, 2009.

4. Literatura për historinë e arsimit dhe mendimit pedagogjik shqiptar.

5. Bashkëbisedimi i autorit të këtij punimi dhe profesorit të nderuar sa ishte gjallë në takime dhe biseda të shumta formale dhe joformale në Universitet, në shtëpi të profesorit dhe në ndeje të ndryshme.

Shkruan: Dr. Kujtim Kasami

Fillimi i vitit të ri shkollor sjell gjithmonë emocione të veçanta. Në veçanti, fillestarët, të cilët për herë tëparë shkelin në bankat shkollore, përjetojnë një ditë të paharrueshme. Në sytë e tyre ka kureshtje,gëzim e pak pasiguri, ndërsa pas tyre qëndrojnë prindërit, të emocionuar e krenarë për hapin e parë tëfëmijëve të tyre. Për disa prej tyre ka edhe lot ndarjeje. Dora e nënës apo e babait, që lëshohet ngadalë në derën eklasës, është një moment i vogël, por shumë domethënës. Aty fillon një rrugëtim i ri – rrugëtimi drejtdijes, shoqërisë, pavarësisë dhe ëndrrave.

Por viti i ri shkollor nuk sjell vetëm gëzim. Ai sjell edhe dëshira, përgjegjësi dhe sfida, si për nxënësit,ashtu edhe për prindërit dhe mësimdhënësit.

Tekstet shkollore dhe mbështetja për nxënësit

Një ndihmë e rëndësishme për familjet është sigurimi i teksteve shkollore për nxënësit e arsimit fillornga Ministria e Arsimit. Ndërsa në arsimin e mesëm, veçanërisht në gjimnaz, familjet përballen meshpenzime më të mëdha për tekstet dhe materialet shkollore.

Një mbështetje e veçantë është edhe vendimi i Komunës së Tuzit për t’u dhuruar nga 100 eurofillestarëve. Ky është një gjest që meriton falënderim, sepse ndihmon familjet në përballimin eshpenzimeve të fillimit të shkollës dhe përcjell një mesazh se fëmijët dhe arsimi janë një investim ipërbashkët i familjes dhe i komunitetit.

Arsimi parashkollor në Malësi

Parashkollorja “Nënë Tereza” në Tuz është një institucion i rëndësishëm për edukimin e hershëm tëfëmijëve dhe zhvillon mësimin në gjuhën shqipe dhe në gjuhën zyrtare. Ajo ka edhe njësitë e saj nëDinoshë dhe Triesh.

Në Sukruq funksionon parashkollorja katolike “Nënë Tereza”, e cila është një tjetër mundësi erëndësishme për edukimin parashkollor të fëmijëve të kësaj zone.

Në Tuz vepron edhe kopshti islam.

Në përgjithësi, mund të vërehet një dallim ndërmjet zonave urbane dhe atyre rurale: kopshtet në zonaturbane kanë goxha fëmijë, ndërsa në zonat rurale numri i tyre është dukshëm më i vogël.

Rënia e natalitetit dhe ndryshimet demografike ndikojnë drejtpërdrejt edhe në numrin e fëmijëve nëbankat shkollore.2

Shkollat fillore të Malësisë

Shkolla qendrore fillore e Malësisë është SHF “Mahmut Lekiq” në Tuz, e cila ka mbi 1.000 nxënës dhemësimi zhvillohet në gjuhën shqipe dhe në gjuhën zyrtare.

Ajo ka edhe paralelet e saj në:

Vuksanlekaj

Sukruq

Milesh

SHF “29 Nëntori” në Dinoshë, me paralelet e saj në:

Priftën

Kshevë

SHF “Bashkimi” në Hot, me paralelen e saj në Drume të Epërme.

SHF “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu” në Triesh, me paralelet e saj në:

Rudinë

Cem të Trieshit

Këto shkolla nuk janë vetëm institucione arsimore. Ato janë vatra të dijes, kulturës, gjuhës dheidentitetit të vendbanimeve tona.

Sidomos në zonat malore, ku numri i fëmijëve është i vogël, paralelet e shpërndara dhe aneksetpërballen me sfida të mëdha. Një klasë me pak nxënës mund të duket e vogël në numër, por për njëfshat ajo mund të jetë shpresa për të mos mbetur pa shkollë, pa fëmijë dhe pa jetë.

Sfida e ruajtjes së mësimit në gjuhën shqipe

Një ndër sfidat që duhet ta shqetësojë shoqërinë tonë është edhe rënia e numrit të nxënësve që ndjekinmësimin në gjuhën shqipe.

Në këtë dukuri ndikojnë disa faktorë demografikë e shoqërorë: rënia e natalitetit, shpërnguljet, poredhe martesat e përziera me persona të kombësive të tjera, të cilat në disa raste ndikojnë në zgjedhjene gjuhës së mësimit për fëmijët.

Ruajtja e mësimit në gjuhën shqipe është një përgjegjësi e përbashkët e familjes, shkollës,institucioneve dhe gjithë komunitetit.

Një sfidë tjetër është sigurimi i kuadrit profesional. Në përgjithësi, shumica e lëndëve janë të mbuluarame kuadër profesional, por nevoja dhe vështirësi paraqiten veçanërisht në Matematikë dhe në lëndëtnatyrore.

Vështirësitë në arsimimin në gjuhën shqipe

Nxënësit që ndjekin mësimin në gjuhën shqipe përballen me vështirësi edhe në tekstet mësimore, veçanërisht në tekstet letrare, të cilat janë të përkthyera nga gjuha zyrtare. Përkthimet në disa raste nuk janë adekuate dhe përmbajnë gabime gjuhësore e terminologjike, të cilat mund ta vështirësojnë kuptimin e përmbajtjes nga nxënësit.

Këto mangësi në përkthim përcillen edhe në testet eksternе, të cilat janë të domosdoshme në përfundim të shkollës fillore dhe të mesme. Për këtë arsye, si staf pedagogjik, sa herë që na jepet mundësia, theksojmë nevojën që këto çështje të përmirësohen në të ardhmen, në mënyrë që nxënësit që mësojnë në gjuhën shqipe të kenë kushte të barabarta dhe materiale mësimore të përkthyera saktë, qartë dhe në mënyrë profesionale.

Shkolla e mesme në Tuz

Shkolla e Mesme e Përzier “25 Maji” në Tuz është institucioni kryesor i arsimit të mesëm në Komunëne Tuzit.3

Mësimi zhvillohet në gjuhën shqipe dhe në gjuhën zyrtare. Shkolla përfshin gjimnazin e përgjithshëmdhe drejtime profesionale.

Edhe në arsimin e mesëm mbetet e rëndësishme ruajtja dhe forcimi i mësimit në gjuhën shqipe, si dhesigurimi i kuadrit profesional për të gjitha lëndët.

Shkolla e Mesme Fetare “Mehmed Fatih”

Shkolla e Mesme Fetare “Mehmed Fatih” në Tuz zhvillon mësimin në gjuhën shqipe dhe në gjuhënzyrtare.

Ajo është një shkollë fetare që u ofron nxënësve mundësinë e arsimimit dhe edukimit në përputhje meprogramin e saj.

Arsimi – investimi më i madh për Malësinë

Fillimi i një viti të ri shkollor është më shumë se një datë në kalendar.

Është momenti kur klasat mbushen përsëri me zëra fëmijësh, korridoret me hapa të vegjël e tëmëdhenj dhe bankat me ëndrra të reja.

Udhëheqësve të institucioneve arsimore u urojmë punë të mbarë, përgjegjësi dhe vizion, sepse njëshkollë e mirë fillon nga një udhëheqje që e vendos nxënësin në qendër.

Trupit arsimor – mësuesve, arsimtarëve, profesorëve dhe të gjithë punonjësve të arsimit – u urojmëdurim, shëndet dhe suksese. Sepse mësuesi nuk përcjell vetëm dije; ai ndërton karakter, ushqen ëndrradhe ndez dritën e së ardhmes.

Prindërve u urojmë bashkëpunim të mirë me shkollën dhe besim te mësuesit.

Ndërsa nxënësve tanë u themi:

“Mësoni sot, sepse dija është çelësi që hap dyert e së nesërmes.”

“Mos kini frikë nga vështirësitë – çdo gabim është një hap drejt suksesit.”

“Ruajeni gjuhën, kulturën dhe traditën tuaj, sepse ato janë pjesë e identitetit që ju përcillet brez pasbrezi.”

Dhe mbi të gjitha, ta ruajmë shkollën në çdo vendbanim të Malësisë, sepse aty ku ka shkollë, ka fëmijë;aty ku ka fëmijë, ka shpresë; dhe aty ku ka shpresë, ka të ardhme.

Suksese në vitin e ri shkollor 2026/27!

Udhëheqësve, mësimdhënësve, nxënësve dhe prindërve ,një vit të mbarë, me shumë dije,punë, mirësi dhe rezultate!

Valbona Gojçaj Gjokaj

Foto: telegraf.al

Sokol Paja/

New Jersey, 6 shtator 2026 – Kryetari i Partisë Demokratike të Shqipërisë Prof. Dr. Sali Berisha zhvilloi një takim entuziast me shqiptarët e Amerikës. I shoqëruar nga deputetët Fatmir Mediu, Belind Këlliçi e Klevis Balliu, Prof.Dr. Sali Berisha u prit përzemërsisht prej qindra shqiptarëve të Amerikës e veçanërisht prej mbështetësve të tij besnik prej 35 vitesh në rrugëtimin historiko-politik të Dr. Berishës e vetë Partisë Demokratike. Prof. Dr. Sali Berisha e filloi fjalimin e tij duke falenderuar diasporën shqiptaro-amerikane për kontributin e çmuar në shembjen e komunizmit Shqipëri dhe kontributin e jashtëzakonshëm për çështjen e Kosovës. “Diaspora shqiptare në Amerikë është fati i bardhë, fati i mirë i kombit shqiptar” theksoi Dr. Berisha. Përgjatë fjalimit të tij z.Berisha falënderoi shqiptarët që e mbështetën në ditët më të vështira dhe u ndal të mirënjohja ndaj administratës Trump dhe Sekretarit të Shtetit Amerikan Rubio. Në betejë me të keqen në pushtet, Dr. Berisha theksoi se shqiptarët qëndrojnë të pamposhtur për dinjitetin, familjen, lirinë dhe kombin, të pamundurën e bëjnë të mundur. Përgjatë fjalës së tij lideri historik i PD, shpjegoi se pse iu ndalua hyrja në SHBA nga agjenda të errëta e antiliri të quajtura si presidenti Trump, si extremi i majtë.

Kryetari i PD, Dr. Berisha u bëri thirrje të gjithë shqiptarëve anembanë botës se atdheu ynë Shqipëria, po rrokulliset në ditët më të këqija prej qeverisë së majtë, të shartuar me krimin dhe kartelet. Dr. Berisha akuzoi qeverisjen e majtë se rrënoi arsimin, shëndetësinë, shkatërroi drejtësinë, bllokoi imunitetin e Ballukut dhe liroi nga burgu eksponentët e Partisë Socialiste. Narkoshteti i Ramës, theksoi Berisha po shpopullon e zbrazë Shqipërisë ku prej më shumë se 1 milion shqiptarë janë dëbuar prej qeverisë. Dr. Berisha e akuzoi Ramën se kontrollon mediat kombëtare, bashkëpunon me padronin Vuçiç, armik i egër i Kosovës dhe kombit shqiptar. Dr. Berisha përgjatë fjalës së tij uroi që luftëtarët e çlirimtarët e UÇK në Hagë të shpallen të lirë e të pafajshëm.

Ardhjen në Amerikë dhe takimin me shqiptarët Dr. Berisha e cilësoi ditë dinjiteti dhe triumfi, ditë e betejës për shpëtimin e Shqipërisë. Duke larguar Ramën, tha Berisha u bëjmë nder shqiptarëve dhe shteteve mike. Lideri historik i demokratëve theksoi se kërkon ndihmën dhe mbështetjen e SHBA ashtu si në mars 1991 për të shembur diktaturën në Shqipëri pasi vendi ka nevojë për ringritje dhe kthimin e vlerave më të mira shqiptare. Në fjalën e tij Dr. Berisha sulmoi Sorosin dhe ekstremin e majtë në Shqipëri për shkatërrimin e vlerave njerëzore dhe familjes, ndaj ripërtëritja e Shqipërisë është kusht për shpëtimin e Shqipërisë. Dr. Berisha tha se PD ka në plan ripopullimin e Shqipërisë dhe krijimin e kushteve për kthimin në Shqipëri të mërgatës për të gëzuar resurset dhe pasuritë e begata të Shqipërisë.

Dr. Berisha u ndal dhe te Revolucioni i Flamingove të cilët kërkojnë mbrojtjen e pasurive publike dhe largimin e qeverisë së korruptuar. Dr. Berisha i bëri thirrje diasporës që ti bashkohet protestës në Tiranë dhe e cilësoi si lëvizjen më të fuqishme pas viteve 90-të në Shqipëri. Në fund të fjalës së tij, Prof. Dr. Sali Berisha theksoi se është me rëndësi jetike kthimi i marrëdhënieve të shkëlqyera me Shtetet e Bashkuara të Amerikës të cilat kanë rëndësi specifike prej më shumë se një shekulli në lirinë dhe ekzistencën e kombit shqiptar. Pas fjalimit zyrtar Dr. Berisha zhvilloi një bashkëbisedim me të pranishmit mbi çështje që shqetësojnë mërgatën dhe shtetin shqiptar.

Për të ardhur në pushtet, sfidë për Partinë Demokratike mbetet krijimi i një alternativë të fuqishme dhe të besueshme për të ardhmen e Shqipërisë e shqiptarëve: ripërtëritjen e ekipit drejtues me njerëz të rinj, hapjen e partisë ndaj intelektualëve, njerëzve dinjitozë e të dinjitetshëm, profesionistëve e ekspertëve të spikatur, përfshirje dhe hapësirë për shqiptarët e diasporës, bashkim të opozitës, organizim kapilar në çdo degë, të krijojë dhe të shpalosë një program konkret e bashkëkohor për ekonominë, punësimin, sigurinë, shëndetësinë, arsimin, drejtësinë, infrastrukturën dhe mirëqenien e familjeve shqiptare.

Partia Demokratike duhet të ngjallë shpresë, besim, siguri dhe garanci para shqiptarëve me qëllim përmbysjen e klasës sunduese në pushtet që qeveris prej katër mandatesh mes skandaleve të korrupsionit, keqqeverisjes, abuzimeve, akuzave direkte për vjedhje e shpërdorim të fondeve publike dhe integritetit në rënie të qeverisë. Si pasojë e shpopullimit të Shqipërisë, diaspora shqiptare përbën fuqi elektorale për Partinë Demokratike dhe përfshirja e elementeve të spikatur të diasporës në institucione dhe politikën aktive jo vetëm që garanton cilësi e gjithëpërfshirje por siguron zgjidhjen e problematikave që kanë shqiptarët në diasporë. Vizita e Prof.Dr. Sali Berishës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës duket se sfumon narrativën e “non gratës” dhe hap një kapitull të ri politik për opozitën në Shqipëri.

Me rastin e 10-vjetorit të Shenjtërimit të bijës më të njohur të Kombit Shqiptar (4 Shtator, 2016).

Nga Frank Shkreli

Nënë Tereza – një mesazh bashkimi në një kohë përçarjeje. Ndoshta në asnjë moment tjetër të historisë sonë të kohëve të fundit nuk kemi pasur më shumë nevojë për mesazhin bashkues të Nënë Terezës se sa sot. Shqiptarët në Shqipëri, në Kosovë, në trojet shqiptare dhe në mërgatë vazhdojnë të përballen me ndarje të thella politike, me debate të ashpra, me mosmarrëveshje dhe, jo rrallë, me një gjuhë që e kthen kundërshtarin politik në armik. Përballë kësaj gjendjeje, figura e Nënë Terezës merr një kuptim edhe më të madh. Ajo nuk na mëson të mendojmë njësoj. Na mëson të respektojmë njëri-tjetrin. Frank Shkreli/ NËNA TEREZE LUTU PËR KOMBIN SHQIPTAR | Gazeta Telegraf

Nuk na kërkon të heqim dorë nga bindjet tona. Na kujton se mbi bindjet politike qëndrojnë vlera më të mëdha si dinjiteti i njeriut, dashuria për tjetrin, solidariteti, toleranca dhe shërbimi ndaj së mirës. Në Shqipëri, Kosovë dhe në gjithë hapësirën shqiptare kemi nevojë për më shumë ura dhe më pak mure. Kemi nevojë për më shumë dialog dhe më pak urrejtje. Kemi nevojë të kuptojmë se kundërshtari politik nuk është, domosdoshmërisht, armiku i kombit dhe se ndryshimi i mendimit nuk duhet të shndërrohet në armiqësi personale. Në këtë kuptim, Nënë Tereza është shumë më tepër se një figurë historike apo fetare. Ajo mund të jetë një simbol moral i bashkimit të shqiptarëve. Nënë Tereza na bashkon jo vetëm rreth kujtimit të saj, por edhe rreth vlerave që ajo mishëroi dashurisë për njeriun, përulësisë, sakrificës, paqës dhe dinjitetit njerëzor. Nga Frank Shkreli – Shën Nënë Tereza: Figura që i tregoi botës anën më të bukur të shpirtit shqiptar | Gazeta Telegraf

Ky është një mësim që duhet ta kujtojmë edhe sot. Identiteti kombëtar dhe universalizmi nuk janë, domosdoshmërisht, në kundërshtim. Nënë Tereza ishte shqiptare dhe njëkohësisht i përkiste gjithë njerëzimit. Ajo tregoi se dashuria për kombin nuk ka nevojë të shndërrohet në përbuzje për të tjerët dhe se krenaria për prejardhjen mund të bashkëjetojë me respektin për çdo njeri. Emri i saj është një emër që kapërcen ndarjet. Historia shqiptare është e pasur me figura të mëdha, por jo gjithmonë shqiptarët kanë ditur të bashkohen rreth tyre. Nënë Tereza është një përjashtim i fuqishëm. Ajo i kapërcen kufijtë politikë, gjeografikë dhe ideologjikë. Bashkon shqiptarët në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Malin e Zi, në diasporë dhe kudo ku jetojnë shqiptarë. Ajo nuk pyet për bindje politike. Nuk pyet nga cili qytet vjen shqiptari. Nuk pyet në cilën anë të një kufiri jeton. Mesazhi i saj është shumë më i thjeshtë dhe më i madh: njeriu duhet të ndihmojë njeriun. Pikërisht këtu qëndron edhe kuptimi i saj si simbol i bashkimit. Në një kohë kur shoqëritë tona ende përballen me ndarje, mosmarrëveshje dhe polarizime, figura e saj na kujton se ekzistojnë vlera më të mëdha se interesat e çastit.

Shenjtërimi i saj, më 4 shtator 2016, ishte një moment kur shqiptarët, pavarësisht dallimeve të tyre, mundën të ndiheshin bashkë rreth një figure që i nderon në mbarë botën. Por vlera e atij momenti nuk duhet të mbetet vetëm në kujtesën e një ceremonie në Vatikan. Sot, dhjetë vjet pas atij shenjtërimi, pyetja është më e drejtpërdrejtë: a mund të gjejmë te Nënë Tereza një arsye për t’u afruar me njëri-tjetrin? Unë besoj se po. Nëse ajo arriti të shërbente pa bërë dallim feje, kombësie, shteti a kontinenti, mes njerëzve që ndihmonte, ne shqiptarët duhet të mësojmë të mos e masim vlerën e njëri-tjetrit vetëm nga përkatësia politike, krahinore, fetare apo nga bindjet politike që kemi. Në një kohë kur politika shpesh na ndan, Nënë Tereza na kujton se kombi nuk mbahet vetëm nga institucionet politike. Ai mbahet edhe nga kujtesa, kultura, gjuha, historia dhe vlerat njerëzore që kemi të përbashkëta.

Prandaj, përvjetori i shenjtërimit të saj nuk duhet të jetë vetëm një ditë për të kujtuar një shqiptare të madhe. Duhet të jetë edhe një ditë për të pyetur veten se çfarë po bëjmë ne me trashëgiminë që ajo na la. Ndoshta mesazhi më i madh i Nënë Terezës për shqiptarët sot është shumë i thjeshtë: Të mos lejojmë që dallimet tona të bëhen më të mëdha se ajo që na bashkon. Sepse një komb që ka nxjerrë nga gjiri i vet një figurë si Nënë Tereza duhet të ketë edhe forcën morale për të kapërcyer grindjet e veta. Ajo na la një emër që e njeh bota. Ne kemi detyrën të mos e përdorim atë emër vetëm për krenari, por edhe si kujtesë për të qenë më të bashkuar, më të respektueshëm ndaj njëri-tjetrit dhe më të denjë për vlerat që ajo përfaqësoi në këtë botë. Nënë Tereza lindi shqiptare, u bë shërbëtore e njerëzimit dhe u shenjtërua si një nga figurat më të mëdha të shekullit tonë. Por për ne shqiptarët, ajo mbetet edhe një kujtesë e çmuar se, përtej të gjitha dallimeve, ka vlera që mund të na bashkojnë. Sepse shumë pak gjëra na bashkojnë. Por njëra prej tyre ka emrin e saj, Nënë Tereza.

Nëse Nënë Tereza arriti të bëhej urë mes njerëzve të besimeve, kombeve dhe kulturave të ndryshme botërore, atëherë ajo mund të jetë edhe sot një urë bashkimi mes shqiptarëve. Nënë Tereza mund të na bashkojë sepse nuk na kërkon të mendojmë njësoj. Na kërkon të mos harrojmë tjetrin. Ajo na kujton se një komb nuk ndërtohet vetëm me fjalë të mëdha për atdheun, por edhe me përgjegjësinë ndaj njeriut. Na kujton se madhështia nuk matet me pushtetin që zotëron, por me të mirën që u bën të tjerëve. Dhe na kujton se Shqiptaria nuk është vetëm një trashëgimi që e marrim nga të parët, por edhe një përgjegjësi që ua përcjellim brezave që vijnë. Prandaj edhe ne duhet ta ruajmë me kujdes figurën e saj nga çdo përdorim i ngushtë politik, nga ekzagjerimet dhe nga përvetësimet që e zvogëlojnë madhështinë e saj. Ajo është e jona, por është edhe e botës. Është shqiptare, por është edhe universale. Është një figurë e besimit, por mesazhi i saj njerëzor mund të kuptohet nga çdo njeri, pavarësisht besimit apo prejardhjes. Dhe pikërisht për këtë arsye, Nënë Tereza është një nga simbolet më të fuqishme që shqiptarët kanë për t’u bashkuar.

Ceremonia e 4 shtatori, 2016 në Vatikan ishte një fotografi e rrallë e bashkimit shqiptar. Ishte në një farë mënyre një fotografi e asaj që shqiptarët nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, diaspora dhe vende të tjera u gjendën së bashku në të njëjtin vend, për të njëjtën arsye dhe rreth të njëjtit emër. Aty nuk kishte rëndësi se nga cila anë e kufirit vinte një shqiptar. Nuk kishte rëndësi se cilës parti i përkiste. Nuk kishte rëndësi se çfarë bindjesh politike kishte. Nuk kishte rëndësi nëse vinte nga Shqipëria, Kosova apo nga një komunitet shqiptar në Evropë, Amerikë apo Australi. Përpara figurës së Nënë Terezës, këto dallime u bënë të parëndësishme. Ishte një moment kur shqiptarët u kujtuan se çfarë kanë të përbashkët. Dhe pikërisht kjo e bën 4 shtatorin 2016 më shumë se një përvjetor fetar. Sot, dhjetë vjet pas shenjtërimit të Nënë Terezës, mesazhi i saj për kohën në të cilën jetojmë duket edhe më aktual. Shqiptarët në Shqipëri, Kosovë dhe në hapësirat e tjera shqiptare vazhdojnë të përballen me ndarje të forta politike. Debati publik shpesh shndërrohet në konflikt personal. Kundërshtari politik trajtohet si armik dhe dallimet politike shumë herë bëhen më të rëndësishme se interesat e përbashkëta. Edhe në diasporë, ku shqiptarët kanë mundësi të shohin më qartë nga larg problemet e vendlindjes, nuk kemi qenë gjithmonë imunë ndaj këtyre ndarjeve.

Në një realitet të tillë, Nënë Tereza na kujton diçka themelore se nuk është e nevojshme të mendojmë njësoj për të qenë bashkë. Bashkimi nuk do të thotë uniformitet. Një shoqëri demokratike ka nevojë për debate, për kundërshti dhe për mendime të ndryshme. Por demokracia nuk mund të ndërtohet mbi urrejtjen ndaj tjetrit. Kundërshtari politik nuk duhet të konsiderohet armik dhe ndryshimi i mendimit nuk duhet të kthehet në armiqësi. Nënë Tereza nuk na la një program politik. Na la diçka më të thjeshtë dhe më të thellë: respektin për dinjitetin njerëzor dhe shërbimin ndaj tjetrit. Ky është një mësim që shqiptarët, veçanërisht në këtë periudhë të historisë sonë, nuk duhet ta harrojnë. Nënë Tereza mund të jetë një nga urat më të fuqishme simbolike ndërmjet shqiptarëve. Ajo nuk i përket vetëm Shqipërisë. Nuk i përket vetëm Kosovës.

Nuk i përket vetëm shqiptarëve katolikë. Nuk i përket vetëm një partie politike apo një grupimi shoqëror. Nënë Tereza është pjesë e trashëgimisë së përbashkët të shqiptarëve dhe, në të njëjtën kohë, një figurë universale. Kjo është, pikërisht, arsyeja pse ajo mund të na bashkojë. Nëse një ditë, dhjetë vite më parë, shqiptarët mundën të mblidheshin në Sheshin e Shën Pjetrit me flamujt e tyre, me origjina të ndryshme dhe me bindje të ndryshme, për të nderuar të njëjtën figurë, atëherë duhet të jetë e mundur që edhe sot të gjejmë më shumë pika takimi. Kjo nuk do të thotë të harrojmë dallimet. Por do të thotë të mos lejojmë që dallimet të na bëjnë armiq. Ndoshta kjo është ajo që na duhet më shumë edhe sot. Jo të jemi të njëjtë. Por të jemi bashkë. Nënë Tereza na la një emër që na nderon. Le ta bëjmë edhe një vlerë që na bashkon.

Dr. Afrim Shabani/

Ka udhëtime që bëhen për të parë vende dhe ka të tjera që, pa e kuptuar, të çojnë drejt vetvetes. Prej disa vitesh kam marrë përsipër një udhëtim që për mua është bërë më shumë se dëshirë turistike: të shoh, sa të mundem, trojet shqiptare. Qytetet dhe fshatrat, malet dhe lumenjtë, kishat e xhamitë e vjetra, rrënojat arkeologjike, kalatë, stanet, shtigjet, varrezat, odat dhe njerëzit që ende jetojnë aty ku historia nuk është vetëm kapitull libri, por pjesë e jetës së përditshme.

Dhe pas çdo udhëtimi përpiqem të shkruaj.

Jo sepse mendoj se mund t’i përshkruaj të gjitha. Përkundrazi. Sa më shumë i shoh këto vende, aq më shumë bindem se trojet shqiptare nuk mund të njihen nga një fotografi apo nga disa rreshta në internet. Duhet shkuar atje. Duhet ecur. Duhet trokitur në një derë fshati. Duhet pirë një kafe me dikë që nuk e ke njohur më parë. Duhet dëgjuar një emër mali nga goja e njeriut që ka lindur nën hijen e tij.

Nëse këto shënime arrijnë të bindin qoftë edhe një familje shqiptare në Amerikë që verën tjetër, krahas Tiranës, Prishtinës, Shkupit apo bregdetit, të marrë edhe një rrugë mali e të hyjë në një fshat shqiptar, atëherë udhëtimi im ka pasur edhe një dobi tjetër.

Ky ishte udhëtimi im i tretë në trojet shqiptare gjatë verës së vitit 2026 dhe udhëtimi i 24-të që kam bërë në gjashtë vitet e fundit, që kur vendosa të shoh të gjitha trojet shqiptare.

Midis këtyre tri udhëtimeve më duhej të kthehesha vazhdimisht në Amerikë për shkak të konferencave dhe angazhimeve në edukimin muzikor. Kështu vera ime u nda disi në dy botë: aeroportet, konferencat dhe jeta profesionale në Amerikë nga njëra anë; malet, fshatrat dhe rrugët shqiptare nga ana tjetër.

Këtë herë zbrita në aeroportin e Shkupit.

Aty më prisnin kushërira ime Luljeta, të cilën e konsideroj si motër, dhe bashkëshorti i saj, Murati, kunati im. Të dy janë profesorë universitarë. Me disa njerëz mund të kalosh orë të tëra dhe biseda të mbarojë. Me Luljetën dhe Muratin ndodh e kundërta: sa më shumë kohë kalojmë së bashku, aq më tepër duket sikur kemi ende gjëra për të thënë.

Rruga nga Shkupi drejt Kërçovës kaloi kështu, mes bisedave familjare, kujtimeve dhe planeve. Por në Kërçovë më priste dikush tjetër. Gjyshja ime, 91 vjeçe. Në atë moshë, pritja e gjyshes merr një kuptim tjetër. Kur ishim fëmijë mendonim se gjyshet do të ishin gjithmonë aty. Shtëpia, oborri, zëri i tyre, pyetja nëse kemi ngrënë, të gjitha na dukeshin të përhershme. Vetëm më vonë njeriu kupton se koha nuk bën marrëveshje me askënd.

Prandaj sot, kur hyj dhe e shoh gjyshen time, nuk numëroj më vetëm vitet e saj. Numëroj privilegjin tim. Të kesh ende një gjyshe 91-vjeçare që të pret kur kthehesh nga Amerika është sikur të gjesh ende të ndezur një kandil të vjetër të familjes. U ula pranë saj. Në ato çaste nuk kishte rëndësi Amerika, konferencat, aeroportet apo mali që do të ngjisnim të nesërmen. Ishte vetëm ajo qetësi e rrallë që ekziston ndërmjet nipit dhe gjyshes, ku shumë gjëra kuptohen pa qenë nevoja të thuhen.

Po atë mbrëmje më prisnin edhe dy shokët e udhëtimit: Kujtimi dhe Naseri, dy bjeshkatarë të Shoqatës së Bjeshkatarëve “Ujëmiri”. Vetë emri i shoqatës më prek në mënyrë të veçantë. Ujëmiri është mali mbi Kaleshe, fshatin malor prej nga vjen familja ime. Për mua, pra, ai nuk është vetëm emër gjeografik. Është pjesë e hartës së kujtesës familjare. Me Kujtimin dhe Naserin bëmë përgatitjet e fundit. Të nesërmen na priste Vuthaj dhe, përtej Vuthajt, Jezerca.

Por rruga drejt një mali shqiptar rrallëherë është vetëm rrugë drejt malit. Gjatë udhëtimit nga Kërçova drejt Vuthajt ndaluam në Radavc. Aty, pranë burimeve të Drinit të Bardhë dhe nën masivin e Bjeshkëve, peizazhi të jep menjëherë ndjesinë se gjeografia shqiptare nuk është e ndarë në kapituj. Uji, shkëmbi, mali dhe vendbanimet lidhen me njëri-tjetrin në mënyrë pothuaj organike.

Ndalëm edhe te kapela e Radavcit.

Vende të tilla të vogla më kanë tërhequr gjithmonë më shumë sesa monumentet madhështore. Një faltore e vogël pranë një rruge mund të tregojë për një vend po aq sa një ndërtesë monumentale. Aty ku brezat kanë ndezur një qiri, kanë bërë një lutje apo thjesht kanë ndalur për një çast, krijohet një lloj arkivi që nuk ruhet në letër.

Qëndruam pak.

Pastaj vazhduam drejt Plavës dhe Gucisë.

Sa herë kaloj nëpër këtë trevë më lind e njëjta pyetje: si mund të kuptohet historia shqiptare pa ecur nëpër këto vende?

Emrat e maleve, kullat, livadhet, uji, mënyra e ndërtimit dhe vetë pozita e fshatrave tregojnë histori shumë më të gjata se kufijtë modernë.

Dhe pastaj erdhi Vuthaj.

Vuthaj është nga ato vende ku mali nuk duket sikur qëndron përballë fshatit. Mali duket sikur është pjesë e fshatit.

Shtëpitë shtrihen nën kreshtat e Bjeshkëve, ndërsa lugina e Ropojanit hapet përpara si një korridor i madh natyror drejt zemrës së Alpeve Shqiptare. Uji i ftohtë, kullotat dhe shkëmbinjtë krijojnë një peizazh që njëkohësisht është i ashpër dhe mikpritës.

U vendosëm në Bujtinën Gerla.

Njerëzit që e drejtonin na pritën me një ngrohtësi që shqiptarëve nuk ka nevojë t’ua shpjegosh gjatë. Ka një ndryshim të madh ndërmjet të jesh klient diku dhe të ndihesh mysafir. Atje u ndjemë mysafirë.

Dhe për një njeri që udhëton nëpër trojet shqiptare, bujtina të tilla janë vetë pjesë e udhëtimit. Ato janë vazhdimi modern i një tradite shumë më të vjetër: dera që hapet për udhëtarin.

Fjetëm pak.

Në orën 4:30 të mëngjesit filloi aventura.

Nisja jonë ishte nga Katuni Zastan, pranë Vuthajt. Përpara kishim një itinerar prej rreth 28 kilometrash, të cilin në mendjen time e kisha ndarë në tri pjesë.

Pjesa e parë na çonte drejt Liqeneve të Jezercës.

Në ato orë të mëngjesit mali ka një karakter krejt tjetër. Drita ende nuk e ka marrë plotësisht terrenin. Ajri është i ftohtë. Hapat dëgjohen më qartë. Bisedat bëhen më të shkurtra.

Dhe njeriu fillon ta kuptojë se mali nuk ka nevojë për fjalët tona.

Sa më lart ngjiteshim, aq më shumë peizazhi ndryshonte. Pylli mbetej prapa, shkëmbi bëhej më i pranishëm dhe horizonti hapej.

Pastaj u shfaqën Liqenet e Jezercës.

Mbërritëm aty rreth orës shtatë të mëngjesit.

Liqenet akullnajore të vendosura nën masivin e Jezercës janë një nga ato pamje ku njeriu instinktivisht ul zërin. Uji, guri dhe majat përreth krijojnë një amfiteatër natyror ku gjithçka duket më e vjetër se ne.

Aty bëmë pushimin e parë të gjatë.

Por Jezerca ishte ende sipër.

Filloi pjesa e dytë.

Dhe aty ndryshoi edhe karakteri i ecjes.

Nga një ecje e gjatë malore kaluam në atë që tashmë ndihej si përvojë alpine. Në disa vende kishte ende borë. Gurët lëviznin nën këmbë. Pjerrësia rritej. Çdo hap kërkonte më shumë vëmendje.

Mali, më në fund, po na tregonte pse kishim ardhur.

Maja e Jezercës ngrihet 2,694 metra mbi nivelin e detit. Është maja më e lartë e Bjeshkëve që ndodhet tërësisht brenda Shqipërisë dhe një prej kulmeve madhështore të gjithë Alpeve Shqiptare.

Aty bëmë pushimin e dytë.

Dhe unë bëra diçka që shokët e mi nuk do të ma harrojnë lehtë.

Më zuri gjumi.

Në mes të Jezercës.

Kujtimi dhe Naseri qeshnin: “Afrimi erdhi ta pushtojë Jezercën!”

Pushimi mbaroi.

Pjesa e tretë nuk kishte më shumë humor.

Terreni u bë serioz.

Në disa segmente nuk mund ta ndihmonim më njëri-tjetrin si më parë. Secili duhej të gjente vendin e këmbës, të ruante ekuilibrin dhe të mendonte për lëvizjen e radhës. Gurët e lirshëm dhe pjerrësia nuk lejonin shpërqendrim.

Në male vjen një çast kur shoqëria vazhdon të jetë pranë teje, por përgjegjësia bëhet krejtësisht personale.

Hapi yt.

Dora jote.

Fryma jote.

Vendimi yt.

Dhe pastaj, pas orësh të tëra ecjeje, shkëmbi nuk ngrihej më përpara nesh.

Kishim arritur.

Jezerca.

2,694 metra.

Në majë nxorëm flamujt.

I valëvitëm.

Bëmë fotografitë që bëhen në raste të tilla, por fotografia nuk e ruan dot atë që ndien njeriu atje lart.

Nga maja, Alpet Shqiptare nuk duken më si male të veçuara. Duken si një det guri. Kreshtat vijnë njëra pas tjetrës, luginat humbin thellë poshtë dhe horizonti të detyron të mendosh jo për një majë, por për tërë hapësirën.

Në atë çast kuptova përsëri diçka që këto udhëtime ma kanë mësuar vazhdimisht.

Gjeografinë shqiptare mund ta mësosh nga harta.

Por përmasën e saj duhet ta shohësh nga mali.

Nuk qëndruam pafund.

Në mal, arritja në majë është vetëm gjysma e udhëtimit.

Duhej të ktheheshim.

Në mbrëmje mbërritëm përsëri në bujtinë të lodhur, por të lumtur. Kishte atë heshtjen e këndshme të njerëzve që nuk kanë nevojë t’i shpjegojnë njëri-tjetrit çfarë kanë bërë. E kishim parë bashkë.

Jezerca kishte mbetur pas nesh.

Por udhëtimi im nuk mund të mbaronte vetëm me një mal.

Kam krijuar një zakon: gjatë këtyre udhëtimeve dua të vizitoj të paktën një fshat.

Jo vetëm qytetet.

Fshatin.

Sepse një pjesë e madhe e historisë sonë është shkruar pikërisht atje, ndonëse rrallë me bojë.

Këtë herë zgjodha Prapadishtin, mbi Kërçovë.

E njihja fshatin edhe më parë, sepse kam një kushëri që ende jeton atje, të paktën një pjesë të kohës.

Shkuam një grup shokësh.

Dhe aty udhëtimi mori një karakter krejt tjetër nga Jezerca.

Nuk kishte litarë, borë apo gurë që lëviznin.

Kishte zjarr.

Ushqim të përgatitur jashtë.

Të qeshura.

Këngë.

Biseda.

Përshëndetëm edhe disa banorë të fshatit.

Në një kohë kur shumë fshatra shqiptare po humbasin banorët e tyre, të hysh në një fshat nuk është më thjesht vizitë. Është edhe një lloj dëshmie.

Shtëpitë mund të jenë mbyllur, por emrat e vendeve janë ende aty. Krojet janë aty. Rrugicat janë aty. Varret e të parëve janë aty. Dhe herë pas here del një njeri nga një portë dhe të përshëndet.

Kjo mjafton që fshati të marrë frymë përsëri.

Prapadishti atë pasdite nuk ishte pikë në hartë.

Ishte tryezë.

Ishte zjarr.

Ishte këngë.

Ishte shoqëri.

Dhe prej andej shkova drejt një vendi edhe më personal.

Kaleshës.

Fshatit malor të familjes sime.

Atje kemi ndërtuar një shtëpi mbi vendin ku ndodheshin rrënojat e shtëpisë shekullore të familjes sonë.

Ndoshta për një të huaj është vetëm një shtëpi në mal.

Për mua nuk është.

Kur qëndroj aty, e di se poshtë asaj toke kanë ecur njerëzit e familjes sime shumë kohë përpara se unë të lindja. Aty kanë pasur dimrat e tyre, dasmat, vdekjet, gëzimet, mosmarrëveshjet, bukën, bagëtinë, këngët dhe heshtjet e tyre.

Shtëpia e re qëndron mbi gjurmën e së vjetrës.

Dhe kjo më duket një metaforë e bukur e vetë jetës sonë shqiptare.

Ne ndërtojmë të renë, por poshtë saj është gjithmonë diçka e vjetër.

Kaleshet më kujtonë se prejardhja nuk është dekor.

Është përgjegjësi.

Atë mbrëmje nuk më duhej ndonjë mal tjetër.

Nga Jezerca, 2,694 metra mbi det, isha kthyer te disa metra tokë familjare që për mua kishin po aq peshë.

Dhe ndoshta ky ishte kuptimi i vërtetë i udhëtimit.

Të nesërmen duhej të largohesha.

Përsëri aeroporti i Shkupit.

Përsëri Amerika.

Luljeta erdhi me familjen e saj për të më përcjellë. Motra-kushërirë që më kishte pritur në fillim të udhëtimit po më kthente tani në aeroport.

Kaluan edhe disa orë bashkë.

Folëm.

Qeshëm.

U munduam ta zgjasnim kohën, megjithëse të gjithë e dinim se aeroportet nuk negociojnë me orën.

Ka njerëz me të cilët takohesh dhe thua: kaluam mjaft kohë.

Me Luljetën dhe familjen e saj nuk më ndodh kështu.

Gjithmonë mbetet edhe një bisedë.

Edhe një kafe.

Edhe një kujtim.

Edhe diçka që do ta themi “herën tjetër”.

Pastaj vjen hyrja e aeroportit.

Valixhja zbret.

Përqafimi.

Dhe ajo fjala e vjetër shqiptare që përmban gjithmonë shpresën e kthimit:

Mirupafshim.

Në avion mendova për këto pak ditë.

Kisha filluar me një gjyshe 91-vjeçare që më priste në Kërçovë.

Kisha kaluar nëpër Radavc, Plavë, Guci e Vuthaj.

Kisha fjetur nën Bjeshkët e malësisë madhe.

Kisha nisur ecjen në 4:30 të mëngjesit.

Kisha parë Liqenet e Jezercës.

Kisha ecur mbi borën e verës dhe gurët e lëvizshëm.

Kisha arritur në 2,694 metra.

Kisha valëvitur flamurin në Jezercë.

Pastaj kisha zbritur përsëri mes njerëzve.

Në Prapadisht kishim ndezur zjarr, kishim ngrënë, qeshur e kënduar.

Në Kaleshe kisha qëndruar mbi truallin e shtëpisë së të parëve të mi.

Dhe në fund, një familje shqiptare më kishte përcjellë drejt aeroportit.

Atëherë kuptova se ndoshta gabojmë kur udhëtimet tona i masim vetëm me kilometra.

Ky udhëtim ishte rreth 28 kilometra në mal.

Por rruga e vërtetë ishte shumë më e gjatë.

Ajo shkonte nga gjyshja te Jezerca.

Nga Jezerca te Prapadishti.

Nga Prapadishti te Kaleshet.

Nga Kaleshet te aeroporti.

Dhe nga aeroporti, përsëri në Amerikë.

Unë jetoj në Amerikë dhe jam mirënjohës për jetën, punën dhe mundësitë që ky vend më ka dhënë. Por pikërisht jeta larg vendlindjes ma ka bërë edhe më të qartë një gjë: distanca nuk duhet të na bëjë vizitorë të trojeve tona.

Sidomos ne shqiptarët e Amerikës duhet t’ua tregojmë këto vende fëmijëve tanë.

Jo vetëm me fotografi.

T’i marrim me vete.

Të ecin nëpër Shkodër e Prizren, Kërçovë e Guci. Të shohin Vuthajn. Të futen në një fshat. Të dëgjojnë një të moshuar. Të pinë ujë nga një krua mali. Të shohin një stan. Të vizitojnë një kala, një kishë të vjetër, një xhami, një vend arkeologjik. Dhe, nëse këmbët ua mbajnë, të ngjiten edhe në një mal.

Sepse një vend nuk trashëgohet vetëm duke thënë se është i yti.

Duhet njohur.

Unë ende nuk e kam mbaruar udhëtimin tim nëpër trojet shqiptare.

Kam shumë qytete pa parë.

Shumë fshatra ku nuk kam hyrë.

Shumë male ku nuk kam shkelur.

Shumë rrënoja që nuk i kam prekur me dorë dhe shumë histori që nuk i kam dëgjuar ende nga njerëzit që i mbajnë mend.

Prandaj ky nuk është përfundimi.

Është vetëm një tjetër shënim nga rruga.

Dhe ndoshta ky është mesazhi që dua t’i lë lexuesit të “Diellit”, sidomos atij që e lexon këtë gazetë nga larg:

Kur të shkoni në trojet shqiptare, mos shkoni vetëm për pushime.

Merrni një rrugë që nuk e njihni.

Hyni në një fshat.

Ngjituni në një mal.

Pyetni një plak për emrin e një vendi.

Uluni në një sofër.

Dëgjoni.

Shikoni.

Ecni.

Sepse ka ende një Shqipëri natyrale kulturore, historike dhe njerëzore që nuk gjendet në broshurat turistike.

Ajo duhet kërkuar.

Dhe nganjëherë, për ta gjetur, duhet të niseni në orën 4:30 të mëngjesit.