Saimir Kadiu/

26 gusht 1910 – 5 shtator 1997 – Ka njerëz që hyjnë në histori përmes pushtetit. Ka të tjerë që hyjnë përmes pasurisë, dijes, artit apo lavdisë. Dhe ka disa, shumë të rrallë, që hyjnë në histori duke u përkulur mbi njeriun më të varfër, më të sëmurë dhe më të harruar. Nënë Tereza ishte njëra prej tyre. Sot, në 116-vjetorin e lindjes së saj, kujtimi i saj nuk më vjen vetëm nga fotografitë, filmat apo librat. Më vjen nga një dhomë në Tiranë, nga një takim i vitit 1995, kur pata privilegjin ta takoja në zyrën e ministrit të Shëndetësisë, Prof. Maksim Cikuli.

E mbaj mend si një grua trupvogël. Por ndoshta fjala “trupvogël” nuk mjafton për ta përshkruar. Sepse përballë saj nuk ndjeje vogëlsi. Përkundrazi. Ajo kishte një prani të jashtëzakonshme. Një zë disi burrëror, i thellë, që nuk kishte nevojë të ngrihej për t’u dëgjuar. Fliste anglisht, por kuptonte shqip. Dhe kishte dy sy të mëdhenj, tepër të vëmendshëm, sikur të shikonin jo vetëm fytyrën e njeriut, por edhe atë që fshihej pas saj.

Foli shumë pak. Por disa njerëz nuk kanë nevojë të flasin shumë. Ndonjëherë heshtja e një njeriu të madh është më e fuqishme se një fjalim. Atëherë, në vitin 1995, ajo nuk ishte më thjesht Nënë Tereza e Kalkutës. Ishte një nga figurat më të njohura të planetit. Në vitin 1979, Komiteti Norvegjez i Nobelit i dha asaj Çmimin Nobel për Paqen, duke vlerësuar punën e saj në shërbim të njerëzimit që vuante.

Por Nobeli nuk e krijoi famën e Nënë Terezës. Ai vetëm e vendosi mbi një skenë botërore atë që miliona njerëz e kishin parë tashmë në rrugët e Kalkutës: një grua që kishte zgjedhur të jetonte pranë njerëzve që shoqëria i kishte lënë në skajin e saj. Ajo kishte braktisur jetën relativisht të sigurt të një mësueseje dhe kishte zgjedhur rrugën e më të varfërve ndër më të varfrit. Në vitin 1950 themeloi Misionaret e Bamirësisë, kongregacioni që më pas do të shtrihej në dhjetëra vende të botës.

Fama e saj u bë planetare, por ajo vetë nuk u bë kurrë “planetare”.

Mbeti e vogël. E thjeshtë.

Me sandalet e saj, sarin e bardhë me vijat blu dhe duart që ishin mësuar më shumë të shërbenin sesa të përshëndesnin.

p

Dhe Shqipëria?

Për Shqipërinë, historia e Nënë Terezës ka një dhimbje të veçantë.

Ajo e kërkoi për vite të tëra mundësinë për të ardhur në vendin e origjinës së familjes së saj, për të parë varret e nënës dhe motrës. Përpjekjet e saj u kurorëzuan vetëm në fund të regjimit komunist.

Më 14 gusht 1989, ajo shkeli për herë të parë pas shumë dekadash në Shqipëri. Qëndroi deri më 17 gusht dhe vizitoi ndër të tjera varret e nënës dhe motrës, institucione shëndetësore, kopshte fëmijësh dhe institucione sociale.

Ishte një kthim i vonuar.

Një vajzë shqiptare që kishte ikur në moshën 18-vjeçare kthehej në atdhe në moshën 79-vjeçare.

Pesëdhjetë e një vjet largësi mes vajzës që kishte ikur dhe gruas që ishte kthyer.

Në dhjetor 1990 ajo u kthye përsëri, ndërsa Shqipëria po përjetonte tronditjet e fundit të sistemit komunist. Më pas u hapën shtëpitë e para të Misionareve të Bamirësisë në Tiranë dhe Shkodër.

Në vitet e para të tranzicionit, prania e saj në Shqipëri u bë gjithnjë e më e dukshme.

Në vitin 1993, ajo ishte në Shqipëri gjatë vizitës së Papa Gjon Palit II. Papa, në një nga momentet më simbolike të asaj vizite historike, e përshëndeti publikisht duke e lidhur drejtpërdrejt me atdheun shqiptar.

Dhe pastaj erdhi 1995-a.

Viti i takimit tim me të. E kujtoj atë zyrë.

E kujtoj figurën e saj të vogël. E kujtoj zërin.

E kujtoj sidomos sytë. Ishte një vështrim që nuk të linte indiferent.

Ndoshta sepse pas atyre syve kishte parë më shumë vuajtje njerëzore se shumica prej nesh mund të imagjinojë.

Kishte parë fëmijë të uritur. Të sëmurë pa njeri pranë.

Të vdekur të harruar në rrugët e Kalkutës.

Leprozë që shoqëria i kishte dëbuar.

Njerëz që nuk kishin as shtëpi, as familje, as shpresë.

Dhe kishte zgjedhur të mos kalonte pranë tyre.

Të ndalonte. Ndoshta kjo ishte e gjithë filozofia e saj.

Në një botë ku njerëzit nxitojnë të kalojnë pranë dhimbjes së tjetrit, Nënë Tereza ndalonte.

Në vitin 1995, ajo erdhi përsëri në Shqipëri edhe në një mision të vogël, por domethënës: të uronte vendin për anëtarësimin në Këshillin e Evropës. Dëshmia e Liri Berishës për atë vizitë përshkruan ardhjen e saj nga Kalkuta dhe takimin në Presidencë, ku ajo përcolli mesazhin se Shqipëria ishte “në rrugë të drejtë”, por se rruga do të ishte e gjatë dhe e vështirë.

Ajo e kishte parë Shqipërinë në dy skaje të historisë:

në heshtjen e komunizmit, dhe në zhurmën e tranzicionit.

Dhe ndoshta e kuptonte se liria politike nuk mjafton.

Një shoqëri mund të ketë parlament, zgjedhje dhe kushtetutë, por ende të ketë njerëz të vetmuar, të varfër, të sëmurë e të braktisur.

Prandaj mesazhi i saj ishte gjithmonë më i madh se politika: njeriu.

Nobeli i vitit 1979 e bëri Nënë Terezën një figurë globale. Por fama e saj nuk u ndërtua mbi fjalime të mëdha.

U ndërtua mbi një veprim shumë të vogël: t’i afrohesh një njeriu që të gjithë të tjerët e kanë braktisur.

Komiteti Nobel theksoi pikërisht këtë dimension: respektin për individin dhe dinjitetin e tij, veçanërisht për njerëzit më të vetmuar, më të varfër dhe më të braktisur.

Kjo është ndoshta arsyeja pse fama e saj kaloi kufijtë e fesë.

Ajo u bë një simbol botëror i bamirësisë.

Një grua shqiptare nga Shkupi, e cila jetoi pjesën më të madhe të jetës në Indi, u bë një nga fytyrat më të njohura të shekullit XX.

Dhe Shqipëria, një vend që për dekada kishte qenë pothuajse i panjohur për botën, kishte papritur një emër që bota e njihte kudo: Mother Teresa.

Sot, 116 vjet pas lindjes së Agnes Gonxhe Bojaxhiut, ajo nuk është më vetëm një figurë historike.

Është një pyetje.

Një pyetje që i drejtohet secilit prej nesh:

Çfarë bëjmë kur përballë nesh kemi dhimbjen e një tjetri?

A kalojmë tutje? A e shohim? A e mëshirojmë?

Apo ndalemi? Nënë Tereza u ndal.

Dhe ndoshta madhështia e saj nuk qëndron vetëm në mijëra shtëpitë e bamirësisë, në çmimet, në Nobel, në famën botërore apo në shenjtërimin e saj.

Qëndron në diçka shumë më të thjeshtë.

Ajo i dha fytyrë njeriut që bota nuk donte ta shihte.

Dhe sot, kur kujtoj atë grua të vogël në zyrën e ministrit Maksim Cikuli, me zërin e saj të thellë, fjalët e pakta dhe ata dy sy të mëdhenj e të vëmendshëm, më duket sikur e kuptoj më mirë se atëherë:

Njerëzit vërtet të mëdhenj nuk kanë nevojë të zënë shumë hapësirë.

Ndonjëherë mjafton një trup i vogël, një palë sy të mëdhenj, dy duar të gatshme për të shërbyer dhe një zemër që ka vend për gjithë botën.

Ramazan Çeka/

Shiroka, në një mbrëmje vere, kur liqeni merr dritën e perëndimit, ndërsa kënga dhe humori shkodran i japin zemër sheshit. Ka mbrëmje që vijnë me një magji të veçantë, kur muzika lundron mbi freskinë e liqenit, kur Shiroka vishet me dritën e perëndimit dhe, për pak çaste, edhe eklipsi i Diellit i jep kësaj mbrëmjeje një dritë tjetër, një bukuri të rrallë.

   Një e tillë ishte edhe kjo mbrëmje vere në Shirokë, aty ku freskia e Liqenit të Shkodrës përkëdhelte tingujt e muzikës, ndërsa zërat e këngëtarëve dhe e qeshura plot jetë e bejtaxhinjve shkodranë i jepnin mbrëmjes shpirt e ngrohtësi. Nën kujdesin e Bashkisë së Shkodrës, Shoqata Kulturore “Bejta Shkodrane” solli në sheshin e Shirokës një koncert që bashkoi dy prej thesareve më të dashura të shpirtit shkodran: këngën dhe bejtën.

   Përballë liqenit, në një mbrëmje që vinte pas ditëve përvëluese të kësaj vere, freskia e ujit dhe tingujt e muzikës i dhanë Shirokës një tjetër gjallëri, ndërsa sheshi qendror u mbush nga publiku, duartrokitjet, buzëqeshjet dhe emocionet. Por, para se të fillonte koncerti i kësaj mbrëmjeje artistike, ndalëm për pak çaste me disa prej protagonistëve të saj. Biseduam fillimisht me aktoren e mirënjohur, Merita Smaja, “Mjeshtre e Madhe”, një artiste që e njeh mirë shpirtin e humorit dhe të skenës shkodrane.

   Më pas, fjala shkoi te bejtaxhiu Isuf Çoku, një prej atyre zërave që e mbajnë gjallë traditën e bejtës shkodrane, këtij arti të hollë ku fjala bëhet humor, thumb, mençuri dhe buzëqeshje. Dhe mes të ftuarve të kësaj mbrëmjeje ishte edhe këngëtari Vitor Hila, i ardhur nga Amerika, për t’iu bashkuar kësaj feste të këngës, miqësisë dhe traditës.

   Pastaj… erdhi çasti që të gjithë po e prisnin.

   Skena mori jetë, zërat e këngëtarëve i dhanë shpirt mbrëmjes, ndërsa tingujt u përhapën mbi ujërat e liqenit, duke e kthyer atë mbrëmje vere në një festë të vërtetë të këngës dhe të shpirtit shkodran.

   Ishte Orjeta Kelaj, një nga këngëtaret më të dashura të Shkodrës, ajo që i dha zërin e parë kësaj mbrëmjeje. Me këngën e saj, Shiroka sikur mori frymë ndryshe; tingujt u përhapën mbi liqen, ndërsa publiku e priti me duartrokitje dhe emocion, duke i dhënë kësaj feste artistike një nisje të bukur.

   Pas saj, në skenë u ngjitën disa prej zërave më të dashur për publikun: Mukades Çanga, “Mjeshtre e Madhe”, Myzafer Koliqi nga Kraja, Vitor Hila nga Amerika, Sadet Kuçi nga Kosova, Erissela Deda, Xhelal Juka dhe Lirim Gjonbiba.

   Secili prej tyre solli në Shirokë ngjyrën e zërit, emocionin dhe atë ngrohtësi të veçantë që vetëm kënga di t’ia falë një mbrëmjeje. 

   Një rol të veçantë pati edhe formacioni muzikor që shoqëroi këngëtarët: Avni Mani dhe Edison Sima në tastierë, Agron Rexha në klarinetë dhe Hamit Asllani në kitarë.

   Pa shumë kohë në dispozicion për prova, ata u bënë pjesë e kësaj mbrëmjeje me profesionalizëm dhe dashamirësi, duke i dhënë secilit interpretim mbështetjen dhe ngjyrën e duhur muzikore.

   Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e një mbrëmjeje të tillë: kur pasionit të këngëtarëve i bashkohet përkushtimi i muzikantëve, skena merr jetë dhe muzika gjen udhën drejt zemrës së publikut.

   E publiku i Shirokës ishte i mrekullueshëm.

   I ndoqi këngëtarët me duartrokitje, i shoqëroi me entuziazëm dhe, kur ritmi u bë më i gjallë, sheshi nuk qëndroi më vetëm spektator.

   Nisi vallëzimi.

   Dhe atëherë ndodhi diçka që vetëm muzika di ta bëjë.

   Kur ritmi mori hov dhe vallëzimi u shtri në gjithë sheshin, edhe disa nga turistët e huaj që ndodheshin atë mbrëmje në Shirokë iu bashkuan kësaj feste, duke u bërë pjesë e gëzimit që kishte pushtuar sheshin.

   Pa ditur ndoshta as fjalët e këngës, ata kuptuan gjuhën më të bukur që nuk ka nevojë për përkthim: gjuhën e muzikës, të ritmit dhe të gëzimit.

   Dhe kështu, për disa çaste, Shiroka u shndërrua nga një peizazh i bukur buzë Liqenit të Shkodrës në një skenë ku kënga dhe vallëzimi u shkrinë me bukurinë e natyrës.

   Në jetën e përditshme të këtij qyteti, bejtja shkodrane dhe kënga popullore janë pjesë e pandashme e shpirtit të Shkodrës. 

   Ato jetojnë në fjalën, në humorin, në këngën dhe në mënyrën se si ky qytet e përjeton e ia rrëfen jetën vetvetes.

Ramazan Çeka/

Ditët e nxehta të korrikut i lamë pas në ultësirën e Shkodrës dhe, një mëngjes herët, morëm rrugën në drejtim të Alpeve Shqiptare. Lamë pas Koplikun e zhurmshëm, Bajzën e Vukpalajt dhe morëm rrugën e Kelmendit.

Rrugët që gjarpëronin mes maleve e luginave nisën të na shoqëronin me emocionet e këtij udhëtimi, ndërsa makina ngjitej në Brigjet e Hotit dhe hynte në luginën aq madhështore të Kelmendit.

Jemi mes Alpeve Shqiptare. Ecim në një rrugë që na drejton në Veri, përmes Tamarës e Selcës, për të dalë në Qafën e Predelecit, për të arritur në atë sofër të mrekullueshme e bujare që na priste me krahë hapur, për festën e madhe që ishte organizuar.

Rruga ishte e gjatë, por ne arritëm në kohë. Dhe tani, përpara nesh shtrihej madhështia e Alpeve Shqiptare, ajo botë e egër dhe e bukur, ku natyra, historia dhe jeta e malësorit janë ndërthurur ndër shekuj.

Në zemër të Gadishullit të Ballkanit ngrihet madhështor një masiv i madh malesh, që njihen në hartë me emërtimin Alpet e Shqipërisë, të cilat zënë rrënjë buzë Liqenit të Shkodrës dhe përfundojnë në Malësinë e Gjakovës.

Këto Alpe ngrihen “me kryet deri në qiell” dhe majat e tyre të mbuluara me borë shpesh është thënë se kanë qenë frymëzim që malësorët të vinin në kokë qeleshet e bardha.

Rapsodët, poetët dhe studiuesit e përdorin shpesh këtë paralelizëm, ashtu siç përdorin edhe krahasimin midis maleve dhe malësorëve viganë, apo midis çikave dhe çetinave të rritura në shkëmb.

Është kjo biografi, ky reliev madhështor, që ka frymëzuar rapsodët e lashtë për t’u kënduar bëmave dhe trimërive të Mujit e Halilit, të përjetësuara në eposin e lashtë shqiptar përmes një vegle të stërlashtë muzikore: lahutës.

Në gjithë këtë shtrirje alpine, një vend të veçantë zë Malësia e Madhe, e emërtuar kështu që në kohë të hershme, jo vetëm sepse zinte një sipërfaqe të gjerë, por edhe sepse ishte një kështjellë që, me kryetrimat e saj, i rezistoi të gjitha rrebesheve që historia i vuri në provë.

Mijëra vjet, qindra luftëra, dhjetëra pushtues kanë hyrë dhe kanë dalë në qafat, luginat, pyjet, lumenjtë e përrenjtë e këtyre maleve, por ata kanë qëndruar, ashtu siç thotë një këngë e vjetër:

“Malet s’i luan era.”

Ndoshta ishte pikërisht kjo frymë e Malësisë, kjo lidhje e pashkëputur mes vendit, njerëzve dhe traditës, që na shtyu edhe më tej në këtë udhëtim. Pak kohë më parë, isha frymëzuar nga emisioni i mëngjesit “Mirëmëngjes Shqipëri” në Radio Televizionin Shqiptar, i cili zgjon të gjithë shqiptarët në orën 06:30, me tri orë transmetim të drejtpërdrejtë, ku ishte e ftuar Kryetarja e Shoqatës Kulturore “Jehona e Kelmendit”, zonja Dila Vaçaj.

Ajo shpalosi në mënyrë brilante jo vetëm punën e shkëlqyer që bëhet në këtë zonë, por edhe vlerat e kulturës dhe të artit të mrekullueshëm të kësaj treve.

Ndër të tjera, u fol edhe për një aktivitet mjaft të rëndësishëm, siç është “Festa e Shna Pretes”, që ka marrë një vëmendje të madhe nga malësorët e kësaj zone dhe nga të gjithë ata që sot jetojnë në SHBA.

Në këtë aktivitet do të gjeni trashëgimtarë të denjë të banorëve alpinë shqiptarë, që mbajnë gjallë trashëgiminë e kësaj treve me këngë, me pasuri etnokulturore dhe, pse jo, edhe me studime bashkëkohore të djemve dhe vajzave që janë nderi dhe krenaria e kësaj krahine.

Artistët e spikatur popullorë të kësaj Malësie, me shpirtin e tyre krijues, po mbajnë gjallë dhe po trashëgojnë folklorin ndër breza. Këngët, vallet, veshjet dhe bujaria e kullave të Malësisë, të transformuara në bujtina mikpritëse, e bëjnë akoma më magjik aktivitetin e “Festës së Shna Pretes”, nën mbikëqyrjen dhe kujdesin e veçantë të zonjës Dila Vaçaj.

Në Predelec, u rikthye një traditë e bukur që kishte munguar prej shumë vitesh: një kthim në origjinë i Logut të Bjeshkës.

Në festën “Logu i Shna Pretes”, në peizazhin mahnitës natyror dhe në ambientet e jashtme të kishës, u mblodhën besimtarë, banorë e mysafirë për të festuar së bashku këtë ditë të veçantë.

Aty u shpalos bukuria e nuseve, veshjet e traditës, Vallja e Logut, këngët majekrahu dhe lojërat popullore, ndërsa grupe folklorike nga Plava, Gucia dhe troje të tjera etnike shqiptare e kthyen logun në një spektakël të bukur të demonstrimit të artit folklorik burimor.

Falë përkushtimit të At Vitor Demajt dhe Shoqatës Kulturore Artistike “Jehona e Kelmendit”, me Presidente zonjën Dila Vaçaj, si edhe mbështetjes financiare të kelmendasve në Amerikë, u rikthye atmosfera e dikurshme me këngë, valle dhe tingujt autentikë të artistëve kelmendas, duke i dhënë festës një jehonë të veçantë.

Mesha e celebruar nga Famullitari i Kelmendit, Pater Vitor Demaj, ishte e veçantë në një ditë të veçantë.

Si asnjëherë më parë, vajzat e bukura nga krahina ishin në meshë me xhubletën e Malcisë.

Kisha e Shna Pretes dukej më e bukur se kurrë. Ishte një rikthim në traditën e hershme, një pamje që dukej sikur lidhte të shkuarën me të sotmen.

Një rol të rëndësishëm në krijimin e atmosferës së kësaj feste pati edhe Studio Volaj, e cila u kujdes me profesionalizëm dhe me vëmendje në çdo detaj për anën e fonisë. Tingulli i pastër dhe i përshtatur me hapësirën bëri që këngët, vallet dhe instrumentet tradicionale të përcilleshin me gjithë bukurinë dhe forcën e tyre, duke e bërë edhe më të veçantë jehonën e kësaj dite në Predelec.

Festa e Shna Pretes në Qafën e Predelecit riktheu traditat e hershme të Kelmendit, duke bashkuar, pas Meshës së Shenjtë, banorët, diasporën dhe vizitorët në një festë me këngë, valle, veshje tradicionale dhe lojëra popullore.

Kjo ditë tregoi edhe një herë se traditat, besimi dhe kultura jonë mbeten të gjalla kur ka atdhetarë të përkushtuar, që punojnë me zemër dhe kontribuojnë për t’i ruajtur e përcjellë ato brez pas brezi.

Mirënjohje për të gjithë organizatorët, artistët, sponsorët dhe pjesëmarrësit që e bënë këtë festë një ngjarje të paharruar.

Realisht, ky ishte logu i bukurisë dhe i traditës në Kelmend.

“Logu i Shna Pretes.”

Suksese, e në festa e gëzime u mbledhshi gjithmonë, Bjeshkët e Malësisë!

Sokol Paja/

Patriotë nga Shqipëria vizituan Federatën Vatra. Entela Gjinaj psikologe dhe Osman Basha menaxher të shoqëruar nga kryetari i degës së Vatrës Long Island Dr. Paulin Marku u pritën prej editorit të Diellit dhe u njohën në detaje me historinë e Federatës Vatra dhe të gazetës Dielli. Editori u shpjegoi në etapa historikun e zhvillimeve e rrugëtimit të Federatës Vatra, kontributin e gazetës Dielli dhe kontributin patriotik që këto dy institucione kombëtare, kulturore dhe atdhetare kanë dhënë për komunitetin shqiptaro-amerikan dhe kombin shqiptar në 114 vite histori të Vatrës. Miqtë u njohën imtësisht mbi veprimtarinë atdhetare, kulturore e patriotike të figurave udhëheqëse të Vatrës, Diellit e mërgatës shqiptare në Amerikë. Miqtë vlerësuan rolin e Vatrës dhe kontributin e saj për shqiptarët e Amerikës e të drejtat e shqiptarëve në trojet etnike. Në përfundim, miqtë nderuan historinë e mikpritjen dhe dhuruan 100 usd për Federatën Vatra. Editori u dhuroi kopje të gazetës Dielli ku pasqyrohet veprimtaria dhe historia e vatranëve e shqiptarëve të Amerikës.

Irena Dragoti/

Kapërcen dyert e Kishës së Shën Palit në Rochester Hills e pavarësisht besimit tënd fetar ndihesh në shtëpi. Ndihesh në një frymë besimi e paqeje pasi Madhështia e Kishës katolike shqiptaro-amerikane të Shën Palit që është një objekt me vlera fetare e kombëtare pasi përpos sallës së madhe të meshave dhe mjediseve të shumta kulturore e me karakter edukativ shqiptar është edhe një copëz Atdhe!

Muret e saj të zbukuruara me piktura të ndryshme me karakter fetar e shumica e tyre të karakterit kulturor shqiptar janë vepra të piktorit lezhian Pashk Pervathi.

Çdo element i saj të bën të prekësh një copëz identiteti përfshi këtu edhe mikpritjen e pastorit Dom Fred Kalaj.

Biseda me të nuk u kufizua vetëm në çështje të besimit por u orvat në çështje të teologjisë dhe filozofisë, sikur të dyja të ishin brigje të së njëjtës rrjedhë, që kërkon të kuptojë njeriun, lirinë, vuajtjen, dashurinë dhe kuptimin e ekzistencës njerëzore. Çdo pyetje hapte një horizont të ri, ndërsa çdo përgjigje nuk kufizonte mendimin, por e zgjeronte atë.

Në këtë bisedë kuptova se teologjia nuk është një sistem i ngurtë dogmash, por ftesë për ta soditur jetën më thellë, ndërsa filozofia jo vetëm një ushtrim intelektual, por një përpjekje e vazhdueshme për t’i dhënë kuptim përvojës njerëzore.

Dom Fredi dëshmoi kulturë, maturi dhe një aftësi të veçantë për ta kthyer dialogun në një përvojë reflektimi të thellë. Ai nuk imponoi përfundime, përkundrazi, të ftonte të mendoje, të kërkoje dhe të ballafaqoheshe me pyetjet më të rëndësishme që njeriu i bën vetes. E ç’është më e rëndësishmja ai nuk kërkonte famën, zhurmën, komercialitetin por thjeshtësinë e shërbimin ndaj krijesave të Zotit.

Gjithnjë kam menduar se bisedat më të vyera janë ato që nuk japin përgjigje të gatshme, por zgjojnë etjen për të kërkuar më tej, shtojnë njohuritë e lënë gjurmë në mënyrën se si e shohim botën dhe vetveten.

Por ajo që mbeti pa thënë prej Tij ishte pikërisht vepra e Tij e shërbimit. Për asnjë çast nuk foli për vehten duke më bindur se ka figura që nuk maten vetëm me detyrën që kryejnë, por me gjurmën që lënë në ndërgjegjen e një komuniteti. Ka njerëz që administrojnë institucione dhe ka të tjerë që u japin institucioneve shpirt. Dom Fred Kalaj i përket kësaj kategorie të dytë pasi ai nuk është vetëm një pastor që udhëheq një bashkësi besimtarësh, por dëshmitar i një udhëtimi njerëzor ku kryqëzohen feja, liria, kujtesa dhe identiteti kombëtar.

Dom Fred Kalaj është produkt i takimit të pesë historive, nga historia e Kishës Katolike Shqiptare, historia e vuajtjes nën komunizëm, historia e diasporës, historia e lirisë amerikane deri te historia e krishtërimit si fe e shpresës.

Shën Toma Akuini, duke zhvilluar filozofinë e tij mbi natyrën e njeriut, argumentonte se njeriu është qenie që kërkon të vërtetën dhe të mirën si pjesë të vetë natyrës së tij. Në këtë perspektivë, thirrja e Dom Frederik Kalajt drejt meshtarisë nuk mund të shihet si zgjedhje profesionale, por si përgjigje ndaj një kërkimi të brendshëm për kuptimin. Meshtaria për të nuk ishte pozitë shoqërore, por formë ekzistence, një mënyrë për t’iu kushtuar tjetrit.

Shën Augustini, në veprën e tij monumentale Rrëfimet, e përshkruan njeriun si një qenie që mbart një shqetësim të thellë ekzistencial, një kërkim të vazhdueshëm për të vërtetën dhe për prehjen e shpirtit. “Zemra jonë është e shqetësuar derisa të pushojë në Ty”. Këtë ide augustiniane e shoh si çelës interpretimi për rrugëtimin shpirtëror të Dom Fred Kalajt.

Ai nuk e njohu vuajtjen nga librat, por nga përvoja. Prandaj fjala e tij ka një peshë të veçantë në meshë e kudo. Kur ai flet për shpresën, nuk e përcjell si një ide abstrakte por si dikush që e ka kërkuar dritën në një periudhë errësire.

Një libër i fshehur në rrënojat e një bote të shkatërruar nga mohimi i besimit u bë për të një dritare drejt një bote tjetër. Ungjilli nuk ishte thjesht tekst fetar për të, por zbulim i kuptimit.

Këtu figura e Dom Fred Kalaj takohet me filozofinë ekzistenciale. Viktor Frankl, psikiatri dhe mendimtari që analizoi kuptimin e jetës përballë vuajtjes ekstreme, theksonte se njeriu mund të përballojë pothuajse çdo rrethanë nëse gjen një “pse-në” për të cilin ia vlen të jetojë. Historia e Dom Fred Kalajt është shembull konkret i kësaj ideje pasi vuajtja nuk u bë fundi i rrugës për Të, por burim misioni e thirrje për shërbim.

Në filozofinë e Jacques Maritain, njeriu nuk reduktohet në një qenie ekonomike, politike apo sociale. Ai është një qenie me dinjitet të pakrahasueshëm, i hapur ndaj së vërtetës dhe ndaj të tjerëve. Në këtë frymë duhet kuptuar edhe shërbimi i Dom Fred Kalajt, i cili nuk udhëheq vetëm një institucion, por kujdeset për persona e histori konkrete, për plagë dhe shpresa konkrete. Të falësh -thotë Dom Frederik Kalaj, në meshat e tij qoftë edhe armikun tënd, nënkupton lehtësim e shërim të vetes. Ai predikon faljen po aq sa faktin se të gjithë jemi të Zotit e te ai do kthehemi një ditë!

Në Kishën Katolike Shqiptare të Shën Palit në Rochester Hills, Dom Fredi e ka kuptuar herët se nuk është vetëm një ndërtesë lutjesh por një hapësirë ku një popull ruan fytyrën e vet, shpirtin e vet, gjuhën dhe identitetin kombëtar.

Ndaj sot Kisha e Shën Palit është një fenomen kulturor dhe shpirtëror, është vendi ku liturgjia takohet me historinë, ku Ungjilli takohet me gjuhën shqipe, ku lutja takohet me kujtesën kombëtare. Për shqiptarët në diasporë, veçanërisht për brezat e rinj, një kishë e tillë nuk është vetëm një institucion fetar, por një urë mes së shkuarës dhe së ardhmes dhe pastori i saj modeli i paqes, patriotizmit e dijes. Dom Fredi e ka tejkaluar dimensionin e misionit të tij, kur gjatë meshës shprehet se një shpirt pa kujtesë rrezikon të humbasë drejtimin, ndërsa një komb pa kujtesë rrezikon të humbasë vetveten.

Një nga shtyllat më të rëndësishme të veprës së Dom Fred Kalaj është kujtesa e martirëve shqiptarë. Në historinë e Kishës, martirët nuk janë vetëm viktima të së kaluarës, por dëshmi të një lirie të brendshme që nuk mund të mposhtet nga dhuna. Figura e tyre lidhet me një ide themelore të krishterimit, se dinjiteti i njeriut është më i madh se pushteti i çdo regjimi.

Përmes kujtimit të tyre, Dom Fred Kalaj nuk kërkon vetëm të nderojë të kaluarën por edhe të edukojë të tashmen. Sepse një shoqëri që harron sakrificat e saj humbet një pjesë të busullës morale.

Në traditën biblike, kujtesa është detyrim shpirtëror. Popujt që harrojnë historinë e tyre humbasin një pjesë të identitetit të tyre moral.

Stili i tij në meshë është një shprehje e kësaj teologjie të jetuar. Ai nuk e paraqet fenë si një teori të largët, por si përgjigje për jetën konkrete. Fjala e tij lidhet me familjen, me dhimbjen, me emigrantin, me të riun që kërkon drejtim, me njeriun që lufton me vetminë. Në të shfaqet ideja e krishterë se Hyji nuk qëndron larg historisë njerëzore, por hyn e jeton në të.

Edith Stein, filozofja hebreje e kthyer në katolike dhe e shpallur shenjtore, e trajtoi vuajtjen si një mister ku njeriu mund të gjejë një dimension të ri të bashkimit me të tjerët dhe me Zotin. Jeta e saj, ashtu si ajo e shumë martirëve, dëshmon se vuajtja e përjetuar me besim mund të shndërrohet në forcë morale.

Dimensioni atdhetar i figurës së Dom Fred Kalaj është i lidhur me këtë filozofi të shërbimit. Patriotizmi i tij nuk është retorikë, por vepër. Ai shfaqet në ruajtjen e gjuhës, në edukimin e brezave, në bashkimin e komunitetit dhe në përpjekjen që shqiptari në Amerikë të mos humbasë lidhjen me origjinën e tij.

Patriotizmi i tij është krijimi i një hapësire ku njerëzit ndihen pjesë e një rrëfimi më të madh se vetja.

Ai është mbështetës e nismëtar i një sërë aktivitetesh kulturore e patriotike si dëshmi se përtej detyrës institucionale Ai është një nga ne që malli, krenaria dhe përgjegjësia si atdhetar e bëjnë ta tejkakojë atë detyrë.

Në një kohë kur globalizimi krijon mundësi të mëdha, por edhe rrezikun e shkëputjes nga rrënjët, figura të tilla si Dom Fred Kalaj marrin një rëndësi të veçantë e na kujtojnë se njeriu nuk jeton vetëm nga ajo që ndërton përpara, por edhe nga ajo që ruan pas vetes.

Dom Fred Kalaj mbetet figura e ndërmjetësimit, mes qiellit dhe tokës, mes Shqipërisë dhe Amerikës, mes kujtesës dhe së ardhmes. Ai shërben në një altar ku lutja bashkohet me përgjegjësinë njerëzore dhe ku besimi bëhet forcë për të ndërtuar komunitet.

Ai dëshmon se rrënjët janë forca që i japin njeriut qëndrueshmëri dhe identitet.

Portreti i Dom Fred Kalajt nuk është vetëm portreti i një pastori shqiptar në Amerikë por edhe i një njeriu që e ka kthyer historinë personale në shërbim publik, vuajtjen në urtësi dhe besimin në vepër shprese e dashurije.

Ai mbetet bariu shpirtëror që nuk ruan vetëm një bashkësi besimtarësh, por një kujtesë të tërë historike e komunitare. Sepse ndonjëherë misioni më i madh i një njeriu nuk është të ndërtojë diçka të re, por të mos lejojë që një dritë e vjetër të shuhet.

Dom Fred Kalaj , hermeneutika (interpretimi) e shpresës, kujtesës dhe identitetit mbetet një portret filozofiko-teologjik përmbledhur në tri nocione themelore:

1-thirrje,

2-kujtesë,

3-shërbim.

Thirrja e udhëhoqi drejt altarit. Kujtesa e lidhi me sakrificat e popullit të tij. Shërbimi e bëri një figurë të dashur për komunitetin.