Harta e zgjerimit territorial të Serbisë gjatë shekujve XIX dhe XX nuk mund të lexohet vetëm si histori e rritjes së një shteti. Për shqiptarët, ajo është edhe histori e humbjeve territoriale, e shkëputjes së krahinave të banuara prej tyre, e shpërnguljeve dhe refugjatizimit, e ndryshimeve të strukturës demografike dhe e dobësimit të vazhdimësisë së hapësirës shqiptare.
Ky është një dimension themelor i historisë së Ballkanit. Ndërsa shteti serb u zgjerua nga bërthama e tij fillestare drejt jugut dhe jugperëndimit, veçanërisht pas viteve 1877–1878 dhe më pas gjatë Luftërave Ballkanike, shqiptarët nuk përjetuan thjesht ndryshimin e një vije në hartë. Në disa territore ata humbën përkatësinë e mëparshme administrative, u gjendën nën një pushtet shtetëror tjetër dhe, në raste të dokumentuara, një pjesë e popullsisë u detyrua të largohej ose u zhvendos si pasojë e luftës, dhunës dhe politikave të periudhës.
Humbja shqiptare ishte, para së gjithash, territoriale. Vendbanime dhe krahina ku shqiptarët kishin qenë të pranishëm u përfshinë në territoret e shtetit serb. Kjo ishte veçanërisht e dukshme në hapësirat e Sanxhakut të Nishit pas luftës serbo-osmane të viteve 1877–1878. Për shqiptarët e këtyre trevave, ndryshimi i kufirit shtetëror nënkuptoi shkëputjen e tyre nga hapësira osmane dhe përfshirjen në një shtet kombëtar serb që po ndërtonte institucionet dhe identitetin e vet territorial.
Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: humbja e territorit politik nuk është e barabartë matematikisht me humbjen e territorit etnik. Një krahinë nuk bëhet homogjene vetëm sepse ndryshon kufiri shtetëror. Por kur ndryshimi politik shoqërohet me shpërngulje të popullsisë, vrasje, braktisje vendbanimesh, ndryshim pronësie dhe vendosje të popullsive të tjera, atëherë ndryshimi territorial fillon të prodhojë edhe një transformim demografik afatgjatë.
Kjo është pikërisht ajo që duhet të bëjë të dukshme harta historike.
I. Sanxhaku i Nishit: një nga humbjet më të mëdha territoriale shqiptare të shekullit XIX.
Lufta serbo-osmane e viteve 1877–1878 dhe vendimet pasuese të Kongresit të Berlinit shënuan një kthesë të rëndësishme. Serbia mori territore të reja dhe kufiri i saj u zhvendos ndjeshëm drejt jugut. Në këto hapësira jetonte edhe një popullsi e konsiderueshme shqiptare.
Pas përfshirjes së këtyre territoreve në Serbi, ndodhi një proces i gjerë shpërnguljeje të shqiptarëve. Në historiografinë shqiptare dhe në literaturën ndërkombëtare këta të shpërngulur njihen gjerësisht si muhaxhirët e Nishit. Shumë prej tyre u vendosën në Kosovë dhe në zona të tjera të Perandorisë Osmane.
Kështu, në hartë ndodhi diçka që një hartë politike e zakonshme nuk e tregon: një territor kaloi nga një administratë në një tjetër, ndërsa një pjesë e popullsisë që jetonte aty u largua. Vija e re kufitare ishte vetëm fillimi i procesit; pasoja demografike ishte ndryshimi i vetë përbërjes së territorit.
Për shqiptarët, kjo përfaqësonte një humbje të dyfishtë: humbje të territorit ku jetonin dhe humbje të një pjese të popullsisë që e banonte atë territor.
II. Nga humbja e krahinave te tkurrja e hapësirës shqiptare.
Procesi u bë edhe më i thellë gjatë Luftërave Ballkanike të viteve 1912–1913. Shpërbërja e Perandorisë Osmane dhe zgjerimi i shteteve ballkanike ndryshuan në mënyrë dramatike hartën politike të rajonit.
Serbia u zgjerua në Kosovë, Maqedoni dhe zona të tjera; Mali i Zi zgjeroi kontrollin e tij në territore shqiptare; Greqia zgjeroi territorin e vet në jug. Ndërkohë, më 1912 u krijua shteti shqiptar, por kufijtë e tij të përcaktuar ndërkombëtarisht në vitet 1913–1914 përfshinë vetëm një pjesë të hapësirës së banuar nga shqiptarët.
Kjo krijoi një prej paradokseve më të mëdha të historisë moderne shqiptare:
shqiptarët fituan shtetin kombëtar, por shteti shqiptar nuk përfshiu të gjitha territoret me popullsi shqiptare.
Për pasojë, hapësira shqiptare u nda ndërmjet disa shteteve. Kosova dhe treva të tjera shqiptare mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë së krijuar më 1912–1913. Kjo nuk ishte vetëm një humbje gjeografike; ajo krijoi një ndarje të qëndrueshme ndërmjet territorit të shtetit shqiptar dhe hapësirës së banimit të shqiptarëve.
III. Humbja nuk ishte vetëm tokë: ishte edhe demografi.
Një nga gabimet më të zakonshme në leximin e hartave historike është të shihet vetëm sipërfaqja. Por territori pa popullsinë është vetëm gjysma e historisë.
Në shumë prej territoreve të përfshira në zgjerimin serb, shqiptarët u përballën me pasoja të ndryshme: vrasje gjatë konflikteve, shpërngulje, arratisje, humbje pronash, ndryshime administrative dhe presione për largim. Intensiteti dhe natyra e këtyre proceseve ndryshonin sipas kohës dhe vendit, ndaj secili rast duhet dokumentuar veçmas.
Por nga perspektiva e gjatë historike, rezultati ishte i rëndësishëm: në disa hapësira ku shqiptarët kishin pasur prani të konsiderueshme, pesha e tyre demografike u dobësua.
Kështu, harta e zgjerimit territorial duhet lexuar bashkë me hartën e shpërnguljeve. Vetëm vendosja e këtyre dy hartave mbi njëra-tjetrën tregon plotësisht lidhjen ndërmjet ndryshimit të kufirit dhe ndryshimit të popullsisë.
IV. Një humbje tjetër: ndërprerja e vazhdimësisë territoriale.
Për shqiptarët, pasoja më e gjerë e ndryshimeve territoriale të viteve 1878–1913 ishte copëtimi politik i hapësirës së tyre kombëtare.
Në vend të një hapësire të vetme të lidhur administrativisht, u krijua një mozaik territoresh shqiptare brenda shteteve të ndryshme. Shqipëria përbënte vetëm një pjesë të kësaj hapësire; pjesë të tjera mbetën në Mbretërinë e Serbisë, në Malin e Zi dhe në Greqi.
Kjo e bëri çështjen shqiptare thelbësisht të ndryshme nga projekti territorial i shteteve fqinje. Ndërsa Serbia po zgjeronte territorin e saj shtetëror, projekti politik shqiptar përballej me problemin e kundërt: si të ruante dhe bashkonte politikisht një hapësirë që po ndahej ndërmjet shteteve të tjera.
Në këtë kuptim, Lidhja e Prizrenit e vitit 1878 nuk mund të shkëputet nga ndryshimet territoriale të kohës. Ajo u shfaq pikërisht në një moment kur çështja e mbrojtjes së territoreve shqiptare ishte bërë çështje qendrore politike.
V. Harta tregon atë që statistikat shpesh e fshehin.
Një hartë krahasuese e viteve 1877, 1878, 1912 dhe 1913 do të mund të tregonte në mënyrë shumë më të qartë përmasën e transformimit.
Në një hartë do të shfaqej territori i shtetit serb përpara zgjerimeve. Në tjetrën, territoret e fituara pas vitit 1878. Në një të tretë, zgjerimi i viteve 1912–1913. Dhe mbi këto harta duhet të vendosen shtresat e popullsive, vendbanimeve shqiptare, rrugëve të migrimit dhe zonave të shpërnguljeve.
Vetëm atëherë bëhet e dukshme se zgjerimi territorial i Serbisë dhe tkurrja e hapësirës politike shqiptare ishin dy procese që zhvilloheshin në të njëjtin peizazh historik.
Prandaj, pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “Sa territor fitoi Serbia?” Pyetja duhet të jetë edhe: “Sa territore shqiptare u shkëputën nga hapësira e tyre e mëparshme politike, çfarë ndodhi me popullsitë që jetonin aty dhe si ndryshoi harta demografike pas ndryshimit të kufijve?”
Kjo qasje e zhvendos analizën nga një histori thjesht shtetërore në një histori të territorit dhe të njerëzve.
VI. Një bilanc historik që nuk duhet fshehur.
Për shqiptarët, periudha 1878–1913 shënoi një seri humbjesh të lidhura ndërmjet tyre:
– humbje territoriale, për shkak të përfshirjes së krahinave të banuara nga shqiptarë në shtete të tjera;
– humbje demografike, për shkak të shpërnguljeve dhe ndryshimeve të mëvonshme të strukturës së popullsisë;
– humbje pronësore, në rastet kur shpërngulja u shoqërua me humbjen e tokës dhe pasurisë;
– humbje politike, sepse një pjesë e madhe e hapësirës shqiptare mbeti jashtë shtetit të ri shqiptar;
– humbje të vazhdimësisë territoriale, për shkak të ndarjes së popullsisë shqiptare ndërmjet disa shteteve;
– dhe humbje të mundësisë për një konsolidim të hershëm të një hapësire politike shqiptare të unifikuar.
Këto humbje nuk duhet të trajtohen si një statistikë e vetme dhe as të reduktohen në një formulë nacionaliste. Ato duhet të maten dhe dokumentohen krahinë më krahinë, vit pas viti, duke krahasuar hartat politike me regjistrimet demografike, dokumentet diplomatike, dëshmitë e udhëtarëve, burimet osmane, serbe, shqiptare dhe ndërkombëtare.
Kjo është ajo që e bën hartën historike një dokument të fuqishëm shkencor: ajo nuk tregon vetëm se ku kaloi kufiri. Ajo na detyron të pyesim se kush jetonte aty para se kufiri të kalonte, kush mbeti pas tij, kush u largua dhe si ndryshoi territori pas largimit të tyre.
Në këtë këndvështrim, zgjerimi i Serbisë dhe humbjet shqiptare janë dy anë të së njëjtës hartë historike. Njëra tregon zgjerimin e territorit shtetëror serb; tjetra tregon tkurrjen e hapësirës politike shqiptare. Të dyja duhet të paraqiten së bashku, sepse vetëm kështu kuptohet realisht transformimi territorial i Ballkanit në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX.
Historia e kufijve, në fund të fundit, nuk është vetëm histori vijash. Është histori e njerëzve që jetonin në të dy anët e atyre vijave.
Prof. Dr. Pal Nikolli