Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit. Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit të Shkupit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë.

Nga Prof.dr Skender Asani

Më 26 korrik 2026 mbushen gjashtëdhjetë e tre vjet nga tërmeti katastrofik që goditi Shkupin, një nga fatkeqësitë më të mëdha natyrore në historinë moderne të Ballkanit. Për botën, ai mbeti simbol i solidaritetit ndërkombëtar. Për Shkupin, ai u shndërrua në pikën e nisjes së rindërtimit urban. Por për kujtesën historike të shqiptarëve, përveç tragjedisë njerëzore, ai përfaqëson edhe një moment që në analizat historike ngre pyetje mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërveproi me transformimin e identitetit historik të qytetit. Pikërisht në këtë dimension duhet lexuar historia e sheshit qendror të Shkupit.

Për më shumë se pesë shekuj, hapësira ku sot shtrihet sheshi qendror nuk ishte një hapësirë neutrale urbane. Ajo përfaqësonte zemrën shpirtërore dhe qytetëruese të Shkupit. Aty ngrihej Burmali Xhamia, një nga monumentet më përfaqësuese të qytetit; aty ndodhej Teqeja Bektashiane, varrezat myslimane dhe, në të njëjtën hapësirë, Rezidenca e Ipeshkvisë Shkup-Prizren me Katedralen “Zemra e Krishtit”, rreth së cilës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX u zhvillua lagjja e katolikëve shqiptarë. Këto objekte nuk përfaqësonin vetëm institucione fetare; ato dëshmonin bashkëjetesën historike të komuniteteve shqiptare myslimane, bektashiane dhe katolike dhe përbënin argumentin më të fortë urban të vazhdimësisë së tyre në qendrën e qytetit.

Tetori i vitit 1912 solli një kthesë të thellë historike. Me hyrjen e ushtrisë serbe në Shkup nuk ndryshoi vetëm administrata politike, por nisi edhe një koncept i ri për transformimin e fizionomisë së qytetit. Dokumentet dhe shtypi i kohës dëshmojnë se bashkë me ushtrinë mbërritën edhe arkitektë dhe urbanistë, të cilët kishin për detyrë t’i jepnin Shkupit një identitet të ri vizual dhe simbolik. Lufta e Parë Botërore e ndërpreu përkohësisht këtë proces, por pas vitit 1918 ai rifilloi me intensitet të ri, në kushtet e konsolidimit të Mbretërisë SKS dhe politikave të saj të kolonizimit, reformës agrare dhe rikonfigurimit urban.

Në këtë kontekst duhet parë edhe rrënimi i Burmali Xhamisë në vitin 1924. Ky akt nuk ishte vetëm zhdukja e një monumenti arkitekturor. Në interpretimin e shumë studiuesve ai përfaqësonte një akt me simbolikë të fortë politike, pasi në vend të saj u ngrit Shtëpia e Oficerëve, një objekt monumental që mishëronte praninë e shtetit të ri dhe autoritetin e tij në qendrën e qytetit. Në shtypin e kohës, ceremonia e vendosjes së themeleve u paraqit si një ngjarje triumfale, duke e shndërruar arkitekturën në instrument të komunikimit politik. Në të njëjtën periudhë u zhdukën edhe Teqeja Bektashiane dhe varrezat myslimane e katolike, ndërsa mbi këto hapësira filluan të projektoheshin ndërtesa të administratës së re. Në këtë mënyrë, transformimi urban nuk preku vetëm peizazhin fizik të qytetit, por edhe kujtesën e tij historike.

Kjo logjikë, sipas dokumenteve dhe analizave të ndryshme historiografike, nuk u ndërpre pas Luftës së Dytë Botërore. Përkundrazi, ajo mori forma të reja në kuadër të planifikimit urban të Shkupit socialist. Pikërisht këtu, tërmeti i vitit 1963 krijoi një realitet të ri. Fatkeqësia natyrore goditi rëndë Katedralen “Zemra e Krishtit” dhe Rezidencën e Ipeshkvisë. Në vend që këto objekte të rindërtoheshin mbi themelet e tyre historike, ato u zhvendosën në periferi të qytetit. Si pasojë, nga qendra historike e Shkupit u larguan edhe shenjat e fundit monumentale që lidhnin drejtpërdrejt këtë hapësirë me praninë shumë shekullore të shqiptarëve katolikë.

Në të njëjtën kohë, vetë tërmeti rrëzoi edhe Shtëpinë e Oficerëve, të ndërtuar mbi themelet e Burmali Xhamisë. Ky moment mund të kishte krijuar mundësinë e një debati të ri mbi rikthimin e identitetit historik të kësaj hapësire. Megjithatë, dekada më vonë, projekti “Shkupi 2014” parashikoi rindërtimin e objektit të Oficerëve, duke rikthyer simbolikisht një monument që kishte zëvendësuar dikur një prej objekteve më të rëndësishme të trashëgimisë islame të qytetit. Ky zhvillim u interpretua nga kritikët e projektit si vazhdimësi e një modeli të caktuar të leximit të historisë urbane, ku rikrijimi i simboleve shtetërore vinte në plan të parë, ndërsa shtresat më të hershme të kujtesës historike mbeteshin të pazëshme.

Një proces i ngjashëm shoqëroi edhe trajtimin e trashëgimisë së lagjes katolike shqiptare. Në vendin ku dikur qëndronte Katedralja “Zemra e Krishtit” nuk u rindërtua objekti historik, ndërsa në hapësirën që lidhej me shtëpinë e familjes Bojaxhiu u ngritën projekte të reja muzeale që ndryshuan raportin fizik ndërmjet vendit origjinal dhe kujtesës historike të lagjes. Në këtë hapësirë kishte marrë edukimin e saj të parë Gonxhe Bojaxhiu Nënë Tereza, kishte funksionuar shkolla shqipe dhe kori kishtar ku përdorej gjuha shqipe. Për shumë studiues të historisë urbane të Shkupit, këto ndryshime ngritën pyetje mbi mënyrën se si qyteti e trajton trashëgiminë e komuniteteve që e ndërtuan identitetin e tij historik.

Prandaj, gjashtëdhjetë e tre vjet pas tërmetit, debati nuk kufizohet më vetëm te pasojat sizmike të vitit 1963. Ai shtrihet mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërtoi edhe një narrativë të re historike. Qytetet nuk ndryshojnë vetëm përmes betonit; ato ndryshojnë edhe përmes kujtesës që zgjedhin të ruajnë ose të harrojnë. Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit.

Shkupi i shekullit XXI nuk mund të ndërtojë një identitet të qëndrueshëm duke mbështetur vetëm një shtresë të së kaluarës. Ai mund të jetë qytet i pajtimit vetëm nëse pranon të gjitha shtresat e historisë së tij: Burmali Xhaminë dhe Katedralen “Zemra e Krishtit”, Teqenë Bektashiane dhe lagjen katolike shqiptare, trashëgiminë osmane dhe atë evropiane, kujtesën myslimane, bektashiane dhe kujtesën katolike. Vetëm një qytet që i pranon të gjitha këto shtresa mund ta quajë veten me të drejtë kryeqytet i historisë së përbashkët.

Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë. Sepse ndërtesat mund të shemben nga tërmetet, por kujtesa historike humbet vetëm atëherë kur një shoqëri zgjedh të mos e mbrojë.

Besnik Fishta/

Ekspozita Botërore Filatelike “Boston 2026”, e zhvilluar nga 23 deri më 30 maj 2026 nën patronazhin e Federatës Ndërkombëtare të Filatelisë (FIP), u shndërrua në një nga ngjarjet më të rëndësishme të filatelisë botërore. Duke mbledhur pjesëmarrës nga dhjetëra vende, ajo përfaqësoi nivelin më të lartë të konkurrimit në fushën e koleksionimit, historisë postare dhe literaturës filatelike, ku vlerësohen jo vetëm pasioni dhe përvoja, por mbi të gjitha cilësia e kërkimit shkencor dhe kontributi në zhvillimin e filatelisë.

Në këtë ekspozitë botërore, Shqipëria u përfaqësua nga studiuesi dhe autori Hysen S. Dizdari, i cili arriti një sukses të veçantë duke fituar Medaljen Vermeil në klasën e literaturës filatelike me veprën “Gjergj Kastrioti Skënderbeu në pullat shqiptare 1913–2023”. Libri paraqet të gjitha emisionet e pullave postare shqiptare me figurën e Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, të emetuara nga Posta Shqiptare gjatë periudhës 1913–2023, duke ndërthurur kërkimin shkencor, analizën filatelike dhe kronologjinë historike. Ky vlerësim dëshmon se edhe studimi shkencor filatelik shqiptar mund të konkurrojë denjësisht në nivelet më të larta ndërkombëtare.

Diploma e medaljes larte “Vermeil”

Deri pak vite më parë, pjesëmarrja e studiuesve shqiptarë në ekspozita botërore të këtij niveli dukej një objektiv i vështirë për t’u arritur. Mungesa e një tradite të konsoliduar konkurruese, burimet e kufizuara dhe prania modeste në aktivitetet ndërkombëtare krijonin përshtypjen se këto forume ishin të rezervuara vetëm për vendet me histori të gjatë filatelike. Rezultati i arritur në Boston 2026 dëshmoi të kundërtën.

Suksesi i autorit është fryt i një pune shumëvjeçare studimore dhe kërkimore. Veprimtaria e Hysen Dizdarit nuk kufizohet vetëm në koleksionimin e pullave postare, por shtrihet edhe në studimin sistematik të filatelisë shqiptare, me botime cilësore kushtuar figurave historike si Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Nënë Tereza, si edhe në trajtimin e temave të arkeologjisë shqiptare, mbrojtjes së florës e faunës, biodiversitetit dhe burimeve natyrore kombëtare. Pikërisht kjo veprimtari kërkimore dhe shkencore, e mbështetur në një literaturë të gjerë filatelike dhe historike, mori vlerësimin e merituar nga juria ndërkombëtare në Ekspozitën Botërore Boston 2026.

Në klasën e literaturës filatelike, çmimet nuk fitohen mbi bazën e paraqitjes grafike të një libri, por sipas kritereve të mirëpërcaktuara, si origjinaliteti, përmbajtja, saktësia shkencore, struktura e studimit, përdorimi i literaturës filatelike e shkencore dhe kontributi që vepra sjell në zhvillimin e filatelisë. Medalja Vermeil e fituar në Ekspozitën Botërore Boston 2026 tregon qartë se filatelia shqiptare është në gjendje të konkurrojë denjësisht në ekspozita të nivelit evropian dhe botëror.

Kjo arritje e autorit Hysen Dizdari dëshmon nivelin e lartë cilësor të punës së tij studimore, kërkimore dhe shkencore, si edhe përfaqësimin dinjitoz të filatelisë shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ky sukses duhet parë edhe si një nxitje për studiuesit, koleksionistët dhe institucionet shqiptare që merren me filatelinë. Ai tregon se përkushtimi afatgjatë, puna e argumentuar dhe botimet cilësore mund ta bëjnë filatelinë shqiptare pjesë të dialogut shkencor ndërkombëtar.

Medalja e fituar në Boston 2026 nuk është vetëm një arritje personale e autorit Hysen Dizdari, por edhe një moment krenarie për Postën Shqiptare dhe sektorin e saj të filatelisë, duke dëshmuar se filatelia shqiptare mund të konkurrojë me sukses dhe të arrijë rezultate të larta në skenën botërore. Prandaj, edhe në të ardhmen, Posta Shqiptare, veçanërisht sektori i filatelisë, duhet të mbështesë më shumë koleksionistët dhe studiuesit shqiptarë, duke organizuar ekspozita kombëtare, duke nxitur botimet shkencore dhe duke krijuar mundësi më të mëdha për pjesëmarrje në ekspozitat ndërkombëtare.

Beqir Sopa/

Në kuadër të Festivalit Ndërkombëtar Veror “Sommer Festival”, të mbajtur në Stuttgart, ku morën pjesë përfaqësues nga rreth 100 shtete të botës, Shoqata “Pavarësia” prezantoi me dinjitet kulturën dhe traditat shqiptare.

Përmes interpretimit të valleve tradicionale shqiptare, grupi artistik i shoqatës përcolli para publikut pasurinë e folklorit, identitetin kulturor dhe vlerat shpirtërore të kombit shqiptar. Performanca u mirëprit dhe u duartrokit nga pjesëmarrësit, duke dëshmuar edhe një herë bukurinë dhe autenticitetin e kulturës sonë.

Pjesëmarrja e Shoqatës “Pavarësia” në këtë festival prestigjioz ndërkombëtar përbën një kontribut të rëndësishëm në promovimin e kulturës shqiptare, forcimin e dialogut ndërkulturor dhe përfaqësimin dinjitoz të komunitetit shqiptar në Gjermani.

Urime të gjithë valltarëve, koreografëve dhe drejtuesve të Shoqatës “Pavarësia”, të cilët me përkushtim dhe profesionalizëm e ngritën lart emrin e kulturës shqiptare në zemër të Baden-Württembergut.

AFA/

This week, Albanians For America (AFA) was honored to participate on Capitol Hill for the first time as Albania’s representative within the Central and East European Coalition (CEEC). Established in 1994, the CEEC is composed of eighteen national organizations representing Central and Eastern European American communities that work together to strengthen U.S. partnerships with the region and advance the shared goal of a free, secure, and democratic Central and Eastern Europe. During our meetings with Members of Congress, we joined fellow coalition members in advocating on issues including Russia’s war of aggression against Ukraine, the situation in Georgia, sanctions on Russia, Kosova’s path toward NATO membership, Albania hosting next year’s NATO Summit, and continued support for Baltic security initiatives. A common thread shared by every CEEC member organization is the need to counter the growing threats posed by Russian aggression and Chinese malign influence throughout our region.

As part of the CEEC delegation, AFA participated in the Capitol briefing, Enhanced Resilience: A View from the NATO Centers of Excellence in the Baltic Countries, featuring Representatives Don Bacon and Salud Carbajal, along with senior officials from Lithuania, Latvia, and Estonia. Together with CEEC, we also met with Kristine Berzina of the U.S. Helsinki Commission and held bipartisan meetings with the offices of Senator Chris Coons (D-DE), Senator Elissa Slotkin (D-MI), Congressman Keith Self (R-TX), Congressman Zach Nunn (R-IA), Congressman French Hill (R-AR). These discussions focused on strengthening U.S. engagement in Central and Eastern Europe and advancing policies that support regional security and stability.

In addition to our coalition activities, AFA held separate meetings with a member of the National Security Council within the Executive Office of the President at the Eisenhower Executive Office Building to discuss U.S. engagement in the Balkans and issues affecting Albanians in the region. We also met separately with Ambassador Ilir Dugolli of the Republic of Kosova to discuss current developments and opportunities to further strengthen the U.S.-Kosova relationship. During our visit to Washington, AFA also paid its respects by signing the memorial book honoring Senator Lindsey Graham.

As AFA continues to expand its presence in Washington, we remain committed to ensuring that the voice of Albanian Americans is represented where policy is made. We are grateful to our partners, lawmakers, and our fellow CEEC member organizations for their collaboration, and we look forward to building on these relationships as we continue advocating for freedom, security, stronger U.S.-Albania and U.S.-Kosova relations, and a more secure Central and Eastern Europe.

Bujar Leskaj/

Dje, datë 17 korrik 2026 u shënuan 49 vjet nga pushkatimi i poetëve martirë, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka, një krim i kryer nga regjimi diktatorial komunist ndaj dy intelektualëve që refuzuan të nënshtroheshin.

Kjo datë, siç çdo datë kushtuar heronjve antikomunistë, duhet të mbetet një ditë reflektimi dhe kujtese për të gjithë shqiptarët. Një demokraci që humbet kujtesën rrezikon të përsërisë gabimet e së kaluarës; prandaj, kujtimi i viktimave të diktaturës është një detyrim moral dhe kombëtar.

Më 17 korrik, në qytetin e Librazhdit, së bashku me heroin e gjallë të qëndresës antikomuniste, Bedri Blloshmi, vëllain e poetëve martirë, organizuam ceremoninë përkujtimore pranë memorialit kushtuar poetëve martirë Vilson Blloshmit dhe Genc Lekës.

Vilson Blloshmi dhe Genc Leka ishin disidentë të vërtetë dhe antikomunistë të vendosur. Ata zgjodhën të ruanin dinjitetin dhe lirinë e mendimit, edhe pse kjo u kushtoi jetën. Sakrifica e tyre i ka bërë ata të mbeten përgjithmonë “Nderi i Kombit” dhe simbol i qëndresës ndaj tiranisë.

Pas ceremonisë pranë memorialit, vizituam shtëpinë-muze të poetëve në Bërzhishtë, ku heroi i gjallë Bedri Blloshmi, i mbijetuar i burgjeve komuniste, i cili jetën ua ka kushtuar vëllezërve të tij, nga shtëpia muze ndau historinë e dhimbshme të përsekutimit, torturave dhe vuajtjeve që përjetoi familja e tij gjatë regjimit komunist.

Në këtë veprimtari përkujtimore morën pjesë aktorët e mirënjohur, Mjeshtri i Madh Bujar Asqeriu, aktorja Raimonda Bulku, deputetët e Kuvendit të Shqipërisë Kastriot Piroli, Greta Bardeli dhe Klodiana Çapja, anëtari i Kryesisë së Partisë Demokratike Atird Hoxha, intelektualë, gazetarë, si dhe dhjetra të rinj demokratë nga Vlora.

Në këtë aktivitet përkujtimor, në nderim të poetëve martirë, morri pjesë dhe Grupi Polifonik “Jehona Labe”, të cilët interpretuan këngë labe kushtuar dy poetëve martirë, duke i dhënë ceremonisë një emocion të veçantë.

Në shtëpinë-muze, së bashku me Bedri Blloshmin, u dhuruam libra të rinjve dhe pjesëmarrësve, me dëshirën që historia, kujtesa dhe vepra e poetëve martirë të vazhdojnë të jetojnë te brezat e rinj.

Në nderim të Vilson Blloshmit dhe Genc Lekës, në këtë postim modest po përcjellë disa vargje nga poezia “Saharaja” e Vilson Blloshmit, një krijim që regjimi komunist e konsideroi “agjitacion e propagandë” dhe e përdori si pretekst për ta dënuar:

“Saharaja s’di të ëndërrojë.

Ajo bluan gurë me mend’ e saj…

Saharaja s’ka këngë të këndojë,

Saharaja s’ka as lot të qajë.

Saharaja nuk ka miq e shokë,

Saharaja nuk ka bijë, as bir.

Saharaja është një copë tokë,

Thonë se dhe me natën s’shkon mirë…”

Lavdi dhe nderim i përjetshëm martirëve të demokracisë, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka! Kujtimi i tyre do të mbetet gjithmonë frymëzim për lirinë dhe demokracinë.