ZEF PERGEGA

Dom Ndoi, Dom Katriroti, Dom Antoni dhe Pergega, shkurt 2003, Detroit.

    Dom Antonio Sharren, famullitarin italian tё Blinishtit nё Zadrimё e kam njohur personalisht gjatё takimeve nё Lezhё dhe nё famullinё e tij dhe nga kёto takime mbaj mend ndonjё episode:

   Perkujtohej nё Lezhё jeta dhe vepra kombёtare e Gjergj Kastriotit Skenderbeu nё Memorialin e Lezhёs mё tё njёjtin emёr, mё 1996. Erdhen pёrsonalitete mё tё larta shqiptare e kosovare. Isha mbёshtetur nё njёren nga shtyllat dhe po vёzhgoja çdo lёvisje dhe çdo fjalim. Ishte dhe Delegati Apotolik me origjinё indiane, njё dashamirёs i flaktё ё popullit shqiptar, Mons. Ivan Dias. Moren pjesё Sali Berisha, Bujar Bukoshi etj. Nё dorё mbaja njё bllok dhe njё stilolaps tё thjeshtё. Edhe pse punoja nё Agjencinё Telegrafike shqiptare, nuk kishim asnjё mjet pune, pёrveç letrёs dhe stilopasit. Kishte prej tyre qё u vareshin aparatet si hebe kali dhe kalonin sa tek njёri sa tek tjetri, sigurisht pёr tё rёnё nё sy tё tyre…e mё duhet tё pohoj se ato kanё fituar pikёrisht se nuk kishin pikёn e talentit…

    Dom Antonio kishte pyetur Gacin, kryetarin e Komunёs dhe Blinishtit dhe ai i kishte treguar pёr mue. I kishte bёrё pёrshtypje mёnyra ime e tё marrurit informacion dhe nёpёrmjet Gacit mё dhuroj njё diktofon qё ma lehtёsoj shumё punёn…

   Kam marr pjesё, kur Dom Antoni, inaguroi permendoret e Danjel Dajanit dhe At’ Faustit, tё pushkatuar nga dikatura. Po ashtu, kur erdhi njё delegacion nga italian donatorёsh prej 40 vetash, qё kishin sponsorizuar shumё vepra nё Zadrime sa tё dukeshin fshatrat sikur ato ishin nё Itali dhe jo nё Shqipёri. Pastaj nё disa mesha e aktivitete, por mbaj mend, kur e viztoi famullinё e tij, Presidenti Mejdani, bashkё me poetin P. Zogaj, tё cilit, duke i treguar nёntё varre tё improvizuara tё vajzave zadrimore viktima tё prostitucionit tё dhunshёm, i kёrkoj kryetarit tё shtetit njё leje pёr tё ngritur njё institut rehabilitimi pёr vajzat qё pёrdhunoheshin nё Itali e Greqi…por nuk qё e thёnё qё tё bёhej nga frika se komuniteti katolik pёrparone mё shumё se mendja e kalbur nё kokat e shtetit…

   Duke pastruar pak shtёpinё time tё vogёl gjeta nё njё dosje njё letёr qё ma dёrgonte Dom Antoni, mё 18 shkrurt 2003. Interesante miq, kur shkoi nё ndojё shtёpi tё ndonjё krijuesi sё pari mё prezantojnё raftin e madh me libra dhe fotot me koka shtetesh, dekoratat e fletet e lavderimit, por pёr brendinё e librave nuk e thonё njё fjalё. Unё nuk mёrzitem se nuk kam bibliotekё, por jam munduar tё bёj njё bibliotekё sa do tё vogёl mbi historinё e shqiptarёve tё Amerikёs se ndodhta kush e di, ndoshta vlejnё… 

  Shqiptarët nuk e kanë harruar njeriun e mirë që vraponte andej-këndej me fëmijët e Zadrimës pas ‘97-s për të mbledhur gëzhojat e armëve të dala verbërisht nga depot e armatimit, me të cilat ai derdhi “kumbonën e paqёs”, që pasi shëtiti anёmbanë Shqipërisë e Kosovës, si dhe në disa qytete italiane, u vendos në zemër të Tiranës para Piramidës, që të “binte” pa pushim për paqen dhe mirësinë e këtij populli në anë të Adriatikut.

   Dom Antonio Sharra, që vinte nga dioqeza e Avezanos së Italisë, ku kishte shërbyer për shumë vite, qyshse ishte shuguruar meshtar më 1961.  Ai mbёrriti me misson nё Blinisht, pikërisht në vitin 1992, kur ëndrra e shumë njerëzve ishte të emigronin, për një jetë më të mirë, të braktisnin Shqipërinë e mundimeve e skamjes së madhe të përjetuar në regjimin komunist. Kjo situatё e tmerrshme pёr populin tonё Dom Antonios, i kujtonte të atin që në moshën 55 vjeç, i cili emigroi në Argjentinë për të kërkuar një të ardhme më të mirë për familjen e madhe me 8 fëmijë.

  Përballë një grope gjigante të porsa hapur në Krajё, Don Antonio tregon për projektin më të ri. Një rezervuar apo liqen i vogël me ujë burimi të freskët do të zbukuronte peizazhin. Por do të kishte edhe funksione të dobishme si për stërvitjen në gara noti të të rinjve, vaditjen e pemëve frutore të sapo mbjella si dhe për aqua-kulturë. Ishte porositur edhe rasat e peshkut. Dolem nё kodrinё dhe ekipi i donatorёve italianё prektin realitetin e kontributeve tё tyre, pasi kishin vizituar ambulancen, ёndrrёn tregtare dhe artizanale, pёrmendoret e Danjel Dajanit dhe At Faustit. 

    Ai u thotё italianёve: “Shqiptarët i ndihmuan italianët gjatë Luftës së Dytë Botërore, I mbajten neper shtepisikur te ishin pjestare te familjeve te tyre, në një prej momenteve të vështira për ushtrinë tonë, të kthyer nga disfata me Greqinë. Ushtarët italianë, të shpërndarë dhe të ndjekur prej ushtrisë gjermane qenë fshehur, strehuar dhe ndihmuar për ri-atdhesimin prej familjeve shqiptare, me një rrezik të dukshëm per jeten…Është e vërtetë se Italia është duke u treguar solidare me Shqipërinë! Por në realitet jemi edhe duke paguar një borxh moral lidhur me të shkuarën!”

   Mbresat e tij të para ai i shkroi e botoi në gjuhën italiane më 1993 në librin “Shqipëri të kam ëndërruar”, të cilin ua kushtonte gjithë atyre që ndërmerrnin rrugët e bamirësisë, libër që u përkthye dhe botua në gjuhën shqipe në vitin 2006 nga mjeku i mirënjohur zadrimor, Tonin Frani. 

   Në 20 vite të misionit të tij ka shumë për të treguar. Projektet e realizuara janë të larmishme dhe njeri më i dobishëm se tjetri. Përkujtimi dhe nderimi vajzave të zhdukura, ri-vlerësimi i martirëve të fesë, formimi profesional i të rinjve me gjuhë të huaja e profesione konkurruese në tregun e punës.

    Ngritja e shkollave profesionale, laboratorëve, fabrikave e punishteve, fermave të vogla bujqësore edhe me mbështetjen e miqve italianë të shoqatës me emrin domethënës “Rindërtimi” me qendër në Avezano, në Itali.

    Prodhimet “Made in Albania” të të rinjve zadrimorë morën rrugën e tregjeve europiane, duke mundësuar sigurimin e të ardhurave për përmirësimin e jetës së familjeve Zadrimore.

  Kampi i ngritur në Zadrimë në vitin 1999 ishte një model organizimi, mikpritje dhe humanizmi. Ushqime, veshmbathje, qendër shëndetësore, ilaçe, lojëra për fëmijë, asistencë sociale etj, për t’ju plotësuar, kushtet e larguar dhimbjen njerëzve në nevojë, vëllezërve kosovarë.

   Në vitin 2011, Don Antonio u prek nga një sëmundje e rëndë dhe u nda nga jeta në fundin e vitit 2012. Amaneti i tij ishte të prehej në tokën e fshatit Blinisht, vend ku shërbeu për rreth 20 vjet si famullitar.

   Presidenti i Republikës e ka nderuar Antonio Sharrën me Urdhrin “Nënë Tereza”, siç ai mban tituj nderi dhe nga Qarku i Lezhës, Komuna e Blinishtit etj. Disa shkrime qё kam bёrё pёr famullinё e Shёn Shtjefnit tё Blinishtit dhe Shёn Jozefit tё Gjadrit, te botuara ne Buletinin e ATSH-sё, Dom Antonio, i ka botuar edhe nё shtypin Italian.

  Mё kujtohet viti 1997, kur qielli ishte mbushur me plumba dhe trotuarёt me gёzhonja. Tё gjithё qёllonin mbi qiell e mbi koka. Dom Antonit i shkojnё nate njё grup banditash dhe e vjedhin nё qelё, duke i marrё edhe makinёn e tij tё bardhё “Nisan” gazeta “Koha Jonё” botoi njё shkrim pёr tё pa emёr. Shkova nё polici si zakonisht pёr tё biseduar me shefat pёr gjёndjen, kur befas mё dalin tre vetё tё armatosor, qё u banё gati tё qёllonin nё drejtimin tim. Njeri tha: “ta eleminojmё” dhe mbushi kallashin. Tjeri tha: “Na erdh si cjapi tek kasapi!” 

   Policet dy meta larg meje pinin kafe jashtё nё taracen e lokalit pa e prishur terezinё. Kapo i tyre, qё mё njihte pak, mё pyeti: “Ti e ke bёrё shkrimi?!” Jo – i thashё! Unё jam gazetar i ATSH-sё dhe jo nё Koha jonё. Pёr tё iu shmagur plumbit, i thashё merre nё telefon shefin tend tё partisё dhe unё po pres kёtu. Foli nё telefon dhe mё thanё tё largohem, po dy tё tjerёt njёri mё goditi me qytё tё automatikut e tjetri me dorezёn e revolёs sa m’u bё njё gungё nё ballё e nuk dola nё punё pёr njё javё…

    Duke kontrolluar nёpёr dosjet e shёnimeve tё mia, mё 4 dhejtor 2023, gjeta edhe kёtё letёr qё ma dergonte Dom Antonio, tё cilin e shoqёruam bashmё me Mark Sallakun nё disa nga vizitat e tij nё Detroit, mes zadrimorёve dhe komunitetit tё dy kishave katolike.

   I nderuar mik, gazetar Zef Pergega        Blinisht, 18 shkurt 2003

   Nё janar tё vitit 2003 bashkё me Dom Kastriotin bamё njё vizitё nё Amerikё dhe u ndalem nё Detroit. Ju falenderoj nga zemra dhe zoti tё bekoftё pёr pasqyrimin e vizitёs tonё dhe pёr meshёn qё dhamё nё kishёn e “Shёn Palit” nё Detroit dhe pёr takimet me zadrimorё nё kёtё kishё dhe nё “Zojen Pajtore” bashkё me Mark Sallakun. Unё po ju pёrcjell pёrshtypjet e mia nga kjo vizitё e paharruar.

                    Stabilizmi i raporteve me emigrantёt…

    Edhe kur isha famullitar nё Itali mё takonte tё bёja vizita nё familje emigrantesh. Ndёrmjet vitesh 1970-80 udhёtoja nё Argjentinё, Brazil e Gjermani. Kujtoj se pёrgjithёsisht familjet ishin nё njё situatё, jo tё mirё dhe tё pёrvuajtura. Nё kёto vitёt e fundit kam vizituar emigrantёt shqiptarё nё Itali nё krahinat e Lazios, Abruzzos e Piemontes. Shpesh herё nё tregimet e tyre kam dёgjuar hidhёrmin pёr vёshtirёsitё qё gjёjnё nё kёrkim tё punёs, strehimit dhe paragjykimet e njerёzve.

   Kёtё herё mora avionin pёr nё Amerikё sepse qindra familje, duke fituar njё llotari amerikane, u kanё kthyer shpinёn fshatrave tanё e kanё hyrё nё metropolin Amerikan. Ky udhёtim ka qenё i programuar bashkё me Dom Katriot Gjokёn, me qellim qё edhe emigrantёt tanё tё mund tё takonin kёtё prift tё ri tё Blinishtit, dhuratё e shenjtё e Zotit qё Shqipёria ka energjitё e reja pёr tё shkuar pёrpara.

   Mons. Dodё Gjergji, Administrator apostolik i Sapёs e ka bekuar kёtё inisiativё, t’ue ditur se shqiptarёt nё tё gjitha rrugёt e botёs e nё rrugёt e tyre tё ecin pёr shpalljen e Ungjillit.

                        Njё ditё dhimbje pёr Amerikёn…

   Hymё nё Amerikё nё njё ditё zije kombёtare, sepse shtatё astronautё nga Kolumbia kanё humbur jetёn tragjikisht pas njё shpёrthimi nё hapёsirё. Televizioni amerikan prezantoi, duke pёrsёritur fluturimin e viktimave, personazhe tё shkёlqyera qё kanё nderuar shkencёn e njerёzimin, figura tё qeshura simbol i bashkёpunimit mes popujve, pёr tё arritur horizonte tё reja. Copat e anijёs tё ndezura, janё thёrmuar me njerёzit e ekujpazhit, mbi teritorin qё edhe ne me avion pas pak minutash i kemi kaluar. Pёr kёtё lutja jonё nuk ka munguar. Edhe pёrshёndetja jonё ka qenё e pёrzemёrt, pёr 750 mijё shqiptarёt qё vitёt e fundit gjetёn fatin e tyre nё Amerikё.

   Mikpritja ka qenё e sinqertё se u çonim edhe njё mesazh nga kryetari i komunёs, Lekё Lufi e nga drejtori i shkollёs Lekё Hiluku, tё cilin ua pёrcollem me anё tё njё vidiokasete. Shumё pytje na janё bёrё nё disa nga tё cilat i keni dёgjuar ju bashkё me Mark Sallakun e zadrimorё tё tjere. “Ҫfarё tё rejash kemi nga fshatrat tona?!” “Pse ёshtё kthyer nё qeveri Fatos Nano?!”, “Pse Komuniteti Europian nuk e zgjidh çёshtjen e Shqipёrisё?!”… 

   Presideti Moisiu ka thёnё nё Washington: “Tani nё Shqipёri ёshtё siguria, mund tё ktheheni!” Pёrgjigja juaj ka qenё: “Ne nuk kthehemi derisa politika ta transformojё Shqipёrinё nё njё shtet modern!”

   Nё tё gjitha shtepitё ishte flamuri kuq e zi dhe figura fetare tё shenjta tё kombit. Kёtё e vura re edhe nё shtёpinё e Nik Ndocit, emigratin e parё nga Zadrima nё Detroit dhe nё pritjen qё ai na bёri, ku ju me Markun ishit prezent.

                        Puna ka ndryshuar jetёn… 

   Janё fjalet qё ka thёnё David Gjokhilaj: “30-vjeç kam zbulue çfarё do tё thotё tё punosh dhe jam i kёnaqur. Punojmё tё gjithё si familje!”

   Maria, njё fshatare nga Fishta, ka arritur nё Amerikё nё moshёn 50-vjeçare, ёshtё ndihmёse guzhiniere dhe bashkёshorti i saj punon nё pastrime. Mimoza punon 12-orё nё ditё pёr t’i mundёsuar burrit tё saj kompensimin e studimeve nё Kaliforni. Tё gjitha çiftёt qё vizituam punonin, madje edhe nga dy punё. Nderim pёr kёta familje.

  Nё festёn e Shёn Valentinit bashkё me Dom Kastrotin jemi lutur nё Katedralen e Shen-Franciskos, pёr çdo cift qё kemi takuar.

  Pёr Mark Sallakun e Ju familjarisht, pёr Nikёn e Marien, Vlashin e Lenen, Sander e Lula, Gacin e Veren, Leka e Valbona, Zef e Lindita, Ardian e Mimoza, David e Diella, Lekё e Anila, Zeka e Matilda, Martin e Albana, Lazer e Flora. Ernest e Lajde, Loro e Lula, Angjelin e Vera, Bardh e Arlinda, Gjon e Vida, Zef e Marije, Eduard e Angjelina, Zef e Sata, Rrok e Juliana, Kola e Brunilda, Ardian e Edmonda, Mark e Arjeta dhe Pavlin e Age…

   Shoqёria amerikane pёrmbledh aziatikёt, afrikanёt e europianёt dhe u krijon tё gjithёve mundёsine e integrimit, duke respektuar rregullat dhe ligjet themelore. Frani nga Gjadri ka miq nga amerikanёt me ngjyrё. Angjelini nga Fishta ёshtё profilizuar si mjek dhe mund tё bёjё karrierё. Shumё sibolike, shqitarёt mё se shumti martoheshin me shqiptare, nё pёrpjekje pёr tё ruajtuar traditёn kundёr asimilimit.

   Me Dom Katriotin bёmё njё reflektim: “Romёt shqiptare mund tё pёrparojnё, si tё tjerёt nё shkallёn shoqёrore!” Po sa kohё duhet tё presim?!

           Pёrtej oqeanit emigrantёt riformojnё Shqipёrinё…

    Pёr Alketin nga Blinishti, nuk ka qenё i lehtё udhёtimi prej 700 km pёr t’u takuar nё Detroit. Shumё shqiptare bёnin mё shumё se 50 km pёr tё marr pjesё nё meshёn e dy kishave katolike nё Detroit. Kёtu gjuha nuk harrohet, feja e krishterё forcohet dhe lidhjet me vendlindjen nuk humbin. Eshtё duke u formuar njё hartё tё pranisё sё familjeve Zadrimore nё Amerikё. Nika, Gaci e Angjelini po punojnё me sukses nё kёtё drejtim…

 Emigratёt nga Zadrima nё Amerikё kanё kёrkuar shtёpi e punё, kanё mёsuar gjuhёn angleze, fёmijёt e tyre vazhdojnё shkollat edhe nё universitete dhe ndihmojnё familjet nё Shqipёri. Pёr familjen e Llesh Franit mbodhen 2 mijё dollarё pёr njё ndёrhyrje kirurgjikane e tetё mijё dollarё pёr kishёn “Martirёt e Shenjtё shqiptare” tё Blinishtit. Zadrimorёt nё Amerikё na kanё siguruar se nё tё ardhmen dё tё jenё shumё mё aktivё nё disa projekte zhvillimore nё Zadrimё, ashtu siç kanё vepruar 100 italianё  tё shoqёrisё “Rindёrtimi” 

  Bezoj, gazetar Zef, ju kujtohet kur ato erdhen pёr tё parё se ku kishin shkuar donacionet nё shёrbim tё infrastukturёs, artizanatit dhe tё bujqёsisё sё zonёs.

   Nё Florida vepronte xhakoj nga Tropoja Gjetё Bajraktari, pёr 45-vjet nё Amerikё. Nё Detroit sё bashku vizituam dy kishat katolike ajo e “Shёn Palit” me Dom Anton Kçiren dhe “Zoja Pajtore” me Dom Ndue Gjergjin nё mё shumё se 100 mijё katolikё nё kёtё shtet tё madh industrial.

   Ditёn e diel, mё 9 shkurt Dom Katrioti dha njё meshё nё kishёn e Shёn Palit dhe predikimi i tij u prit shumё mirё dhe ne bёmё fotografi me zadrimorёt qё na rrethuan me dashuri. Atё ditё edhe ju ishit zadrimor si tё gjithё ne. Pёr ne ka qenё mallegjyese se nё tё gjitha shtёpitё e emigranteve kishte figura tё shenjta dhe simbolet kombёtare.

                    Instituti “Danjel Dajani” nё San Francisko…

   Nё Kaliforni nё qytetin San Francisko qёndruam tre ditё pёr t’u njohur me veprimtarinё e Institutit “Danjel Dajani” i themeluar pranё Universitetit katolik tё Jezuitёve nga Gjon Sinishta gjatё vitёve tё diktaturёs komuniste nё vendet e Europёs Lindore. Studiusi shkodran kishte ndjeshmёri dhe sesibilitet tё fortё fetar dhe kulturor. Me mbёshtetjen e Jezuitёve donte tё zgjonte vёmendjёn e katolikёve amerikanё mbi tragjendinё qё mbyste Shqipёrinё e vogёl, sё cilёs ishte e pa mundur t’i afroheshe.

   Jezuiti At Leo Schiavo ka qenё emёruar si mbledhёs i shkrimeve tё Isntitutit qё vazhdonte tё siguronte dokumente mbi qendrёn heroike tё Kishёs Katolike Shiptare dhe prapёsitё e regjimit tё Tiranёs komuniste. Laiku Raimond Frostit i qё besuar drejtimi i Institutit “Danjel Dajani” pas vdekjёs sё Prof. Gjon Sinishtёs, me origjinё nga malёsorёt e trojeve tё tyre nё Mal tё Zi.

   Kemi kёrkuar tё marrim inisiativёn qё tё bёjmё shtёpinё e kёtij martiri nё Blinisht, qё tё mund tё krijojmё njё muze tё vogёl, si vend kujtimi dhe dokumentimi tё Kishёs sё Martirёve tё shenjtё shqiptarё. Ka qenё emocionuese tё verifikosh se si dora e Zotit çmon ndriçimin e bijёve tё tij, duke dashur tё vendosi nё metropolin amerikan pёrballё Oqeanit Paqёsor, pranё emrave tё shenjtё tё Shёn Franceskut, Shёn Injacit edhe emrin e jezuitit tё Zadrimёs Danjel Dajani…

  Sata e Zef Marku kanё njё djalё nё shkollёn e marinsave amerikanё. Eshte njё nga 250 mijё ushtaret e mobilizuar nё luftёn me Irakun. Familja ka shqetёsim, por tё gjithё i trembёn pёrhapjёs sё terrorizmit. Rektori i Universitetit tё San Franciskos u ka propozuar tetё mijё studentёve tё lutёn pёr paqe…Kam menduar takimet tona tё vogla me fёmijёt shqiptarё Abasadorё tё Paqёs. Zoti bёftё tё zhvillohet mbi tё gjitha bazat e reja tё kundёrshtimit absolut tё logjikёs sё luftёs.

                     Njё takim me Dom Ndue Gjergjin…

    Kemi patur kёnaqesinё tё jemi nё njё takim tё organizuar nga Dom Ndue Gjergji, famullitar i kishёs “Zoja Pajtore”. Aty erdhen edhe disa zadrimorё dhe ju pёgёzoj qё ju me Markun na shoqёruat nё çdo vizitё nё komuniteti shqiptar tё Detroitit. Publikisht nё kёtё takim tё ngrohtё e miqёsor kemi shprehur kёto mendime:

  Qytetёrimi amerikan nuk i ndalon vlerat e zakoneve tё shqiptarёve qё emigrojnё nga Shqipёria e vogёl, por ato duhet tё jenё vigjilentё. Bёnin mirё shqiptarёt qё kishin emigruar 10 vite mё parё qё i çonin fёmijёt nё klasat shqipe pranё kishave qё tё mёsojnё gjuhёn dhe tё bёnin katekizmin sipas rregullave tё kishёs.

   Shumё burra e gra shqiptare nga tё gjitha krahinat merrnin pjesё nё meshёn e tё dieles dhe nё aktivitetet kishtare dhe kombёtare. Nё kёtё kishё organizoheshin festat kombёtare tё Shqipёrisё sё Kosovёs, pёrkujtoheshin heronjtё dhe martirёt dhe nё raste tё veçanta e pervjetorёsh organizohёshin sesione shkencore. Shqiptarёt, si burat e gratё dhe fёmijёt punonin shumё pёr tё pёrballuar jetesen. 

   Shumё kritike ishte situata pёr ata qё arrijnё nё Amerikё pa dokumenta dhe periudha e miratimit tё tyre zgjat me vite. Jam trishtuar kur pashё dokumetat tuaja dhe sulmin e eger qё tё kishte bёrё andministrata e Agjencisё Telegrafike shqiptare, qё ju na qenkeni njё prift i lajmit dhe se ke bёrё shkrime pёr kishёn katolike. Unё lutёm pёr ju dhe familjen qё tё bashkoheni dhe sapo tё kthehem do ta potencoi kёtё çёshtje tek administrata shtetёrore dhe ajo kishtare.

   Tё gjithё ndjenin njё vuajtje tё mbrendёshme pёr vendin e tyre. Kemi premtimin nga Nik Ndoci i Pirajve emigrant mё i vjetёr prej 45-vitёsh nё Amerikё qё ti japim jetё njё shoqate qё tё na lidhi nё qё jetojmё buzё Adriaktikut me ju nё Amerikё…

   Rinisemi nga New-Yorku, i mbuluar nga njё stuhi me dёborё. Aeroplani pёrfishet mes reve tё dёndura mbi qiellin e Atlantikut. Jemi tё kёnaqur. Dora e Zotit na ka udhёhequr takimet me vёllezёrit shqiptarё. Ishin tё zhgёnjyer nё fshatrat e tyre, tani aktiv e kurajoz nё dinamikёn e shoqёrisё Amerikane me dёshirёn pёr tё qenё akoma mё tё lidhur e mё protagonistё me Shqipёrinё e tyre. Ishte njё lidhje qё nuk do tё harrohet dhe as ndёrpritet. 

 Nga Rafael Floqi

Në një botë që lëviz me ritmin e alarmit të telefonit dhe me ankthin e lajmeve të përditshme, Pashkët rrezikojnë të mbeten thjesht një stacion kalendarik: një fundjavë e gjatë, një tryezë më e pasur, një fotografi me vezë të kuqe në rrjetet sociale. Por në thelbin e tyre, Pashkët nuk janë një dekor, por një thirrje. Një thirrje për ringjallje – jo vetëm të Krishtit në besimin e krishterë, por të vetë njeriut në ndërgjegjen e tij.

Pashkët janë paradoksi më i madh i historisë njerëzore: vdekja që kthehet në jetë, humbja që shndërrohet në fitore, errësira që thyhet nga drita. Ky paradoks sot duket më i largët se kurrë, sepse shoqëria moderne është ndërtuar mbi logjikën e kundërt: mbi përfitimin e menjëhershëm, mbi suksesin e dukshëm, mbi fuqinë që matet me ndikim dhe jo me sakrificë. Në këtë kuptim, mesazhi i Pashkëve është jo vetëm fetar, por edhe thellësisht kundër kulturor në kuptimin e sotit.

Në thelbin e besimit të krishterë, Pashkët nuk janë thjesht një simbol, por ngjarja themelore që i jep kuptim gjithçkaje: vdekja dhe ringjallja e Krishtit. Kryqi nuk është vetëm një instrument vuajtjeje, por një akt i dashurisë sakrifikuese, ku Zoti bëhet pjesë e fatit njerëzor deri në skaj. Në këtë akt, besimtari sheh jo vetëm dhimbjen, por një identifikim hyjnor me njeriun, një solidaritet që e tejkalon historinë. Kjo është arsyeja pse besimi në Krishtin nuk është vetëm një pranim dogmatik, por një marrëdhënie ekzistenciale me një Zot që ka kaluar përmes vdekjes për të dhënë jetë.

Ndërsa ringjallja e Krishtit përbën kulmin e këtij misteri: ajo është jo vetëm triumfi mbi vdekjen, por edhe themeli i shpresës së krishterë. Nëse kryqi është realiteti i dhimbjes, ringjallja është përgjigjja ndaj saj. Për besimtarin, ajo nuk është thjesht një ngjarje historike, por një premtim: se vdekja nuk është fundi, se e keqja nuk ka fjalën e fundit, se jeta ka një dimension përtej asaj që shohim. Kjo e bën besimin një akt guximi në një botë që shpesh e redukton njeriun në përkohësi.

Pashkët katolike dhe ato ortodokse kanë të njëjtin kuptim teologjik – festojnë Ringjalljen e Jezu Krishtit – por ndryshojnë kryesisht në mënyrën e llogaritjes së datës. Kisha Katolike përdor kalendarin Gregorian, ndërsa Kisha Ortodokse ndjek kalendarin Julian për llogaritjet liturgjike dhe ka një rregull shtesë që Pashkët të bien pas Pashkës hebraike. Për këtë arsye, Pashkët ortodokse zakonisht festohen më vonë, edhe pse në disa vite mund të përkojnë.

Ndryshime ka edhe në traditat dhe ritualet. Në kishën katolike theksi vihet te Mesha e Pashkëve dhe ceremonitë janë më të strukturuara, ndërsa në traditën ortodokse kulmi është ceremonia e mesnatës me qirinj dhe përshëndetjen “Krishti u Ngjall!”. 

Edhe simbolika popullore ndryshon disi: në Perëndim hasen elemente si vezët dekorative dhe figura e lepurit, ndërsa në Lindje vezët e kuqe kanë një kuptim të fortë shpirtëror.

Pashkët Ortodokse shquhen për një atmosferë të veçantë shpirtërore që arrin kulmin në ceremoninë e mesnatës. Besimtarët mblidhen në kishë duke mbajtur qirinj të ndezur, dhe në momentin kur shpallet “Krishti u Ngjall!”, drita përhapet simbolikisht nga njëri tek tjetri, duke krijuar një pamje të fuqishme uniteti dhe besimi. Ky ritual përfaqëson triumfin e dritës mbi errësirën dhe ringjalljen si shpresë për jetën e përjetshme, ndërsa atmosfera solemne e liturgjisë shoqërohet me këngë kishtare dhe lutje të thella.

Një tjetër element i rëndësishëm i kësaj feste është tradita e vezëve të kuqe, të cilat simbolizojnë gjakun e Krishtit dhe jetën e re që lind nga sakrifica. Familjet ortodokse i përgatisin dhe i ndajnë këto vezë si shenjë gëzimi dhe bashkimi, shpesh duke i përplasur mes tyre si pjesë e një zakoni të vjetër popullor. Përveç aspektit fetar, Pashkët Ortodokse janë edhe një moment i fortë komunitar dhe familjar, ku besimi ndërthuret me traditën, duke ruajtur një trashëgimi të pasur kulturore që kalon brez pas brezi.

Sot, kur individi është më i lidhur se kurrë me botën përmes teknologjisë, por njëkohësisht më i vetmuar në brendësi, Pashkët ofrojnë një reflektim të domosdoshëm: çfarë do të thotë të ringjallesh si njeri? A është ringjallja thjesht një koncept teologjik, apo një proces i përditshëm i kapërcimit të vetvetes?

Në shoqëritë tona, shpesh shohim një krizë të thellë besimi – jo vetëm në kuptimin fetar, por edhe në besimin tek drejtësia, tek e vërteta, tek tjetri. Kjo krizë është, në një farë mënyre, një “kryqëzim” modern: një moment ku idealet duken të braktisura, ku e mira shpesh duket e mundur. Dhe pikërisht këtu qëndron aktualiteti i Pashkëve. Ato nuk premtojnë një botë pa vuajtje, por japin një kuptim përtej saj.

Në traditën e krishterë, ringjallja nuk vjen pa kryq. Nuk ka dritë pa kaluar përmes errësirës. Ky është një mesazh që sot shpesh refuzohet, sepse kultura e kohës sonë promovon shmangien e dhimbjes, jo përballjen me të. Por pa përballje nuk ka transformim. Pa sakrificë nuk ka rilindje.

Në kontekstin shqiptar, ku historia jonë është e mbushur me vuajtje, sakrifica dhe përpjekje për mbijetesë, Pashkët marrin një dimension edhe më të thellë. Ato nuk janë vetëm një festë fetare, por një simbol i qëndrueshmërisë. Një kujtesë se edhe në momentet më të errëta, ekziston mundësia e ringritjes.

Megjithatë, sot përballemi me një sfidë tjetër: banalizimin e festës. Pashkët rrezikojnë të reduktohen në një folklor pa përmbajtje, në një ritual pa reflektim. Kur vezët e kuqe bëhen më të rëndësishme se mesazhi që ato simbolizojnë – gjakun, jetën, sakrificën – atëherë kemi humbur thelbin.

Kjo nuk do të thotë që traditat duhet të braktisen. Përkundrazi, ato duhet të rikthehen në kuptimin e tyre origjinal. Vezët e kuqe nuk janë thjesht një zakon, por një metaforë e fuqishme e jetës që lind nga një guaskë e mbyllur. Ato janë një kujtesë se edhe në kufizimet tona më të mëdha, ekziston potenciali për ndryshim.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm i Pashkëve sot është dimensioni i faljes. Në një kohë ku konfliktet – personale, politike, shoqërore – janë të shumta, mesazhi i faljes duket i vështirë, ndonjëherë edhe i papranueshëm. Por pa falje, nuk ka paqe. Dhe pa paqe, nuk ka ringjallje.

Falja nuk është dobësi, por forcë. Është aftësia për të thyer ciklin e urrejtjes dhe për të hapur një mundësi të re. Në këtë kuptim, Pashkët janë një sfidë për secilin prej nesh: a jemi të gatshëm të falim? A jemi të gatshëm të rilindim si njerëz më të mirë?

Në planin shoqëror, Pashkët mund të lexohen edhe si një thirrje për drejtësi. Ringjallja është, në një farë mënyre, triumfi i së vërtetës mbi padrejtësinë. Në një botë ku shpesh duket se e keqja fiton, ky mesazh është thelbësor. Ai na kujton se historia nuk mbaron në kryq, por vazhdon përtej tij.

Sot, më shumë se kurrë, kemi nevojë për këtë shpresë. Jo si një iluzion, por si një forcë që na shtyn të veprojmë. Sepse shpresa pa veprim është vetëm dëshirë. Ndërsa shpresa e Pashkëve është aktive: ajo kërkon ndryshim, kërkon angazhim, kërkon përgjegjësi.

Në fund të fundit, kuptimi i Pashkëve sot nuk qëndron vetëm në atë që besojmë, por në mënyrën se si jetojmë. A jemi ne njerëz që sjellim dritë në jetën e të tjerëve? A jemi ne dëshmi e një “ringjalljeje” të përditshme, në mënyrën se si mendojmë, flasim dhe veprojmë?

Pashkët nuk janë vetëm një ngjarje e së kaluarës, por një mundësi e përhershme për të ardhmen. Ato na kujtojnë se çdo fund mund të jetë një fillim, se çdo errësirë mund të thyhet nga një dritë, se çdo njeri ka mundësinë të ndryshojë.

Në një kohë cinizmi dhe lodhjeje kolektive, ky mesazh është ndoshta më revolucionari nga të gjithë: se ringjallja është e mundur. Jo vetëm një herë në histori, por çdo ditë, në çdo zemër që zgjedh të besojë, të falë dhe të shpresojë.

Dhe ndoshta, pikërisht këtu qëndron kuptimi i vërtetë i Pashkëve sot: jo në atë që festojmë, por në atë që bëhemi pas festës.

Gëzuar Pashkët!

Prof. dr. Avzi Mustafa/

E kam zakon që cingërimat në telefonin e xhepit nga numra të panjohur të mos i hapi, por kur pas pak minutash përsëri cingëroi numri i njëjtë, u bëra kureshtar, sepse numri ishte nga një vend i huaj. Andaj e hapa. Në telefon më prezantua dhe më përshëndeti Florim Useni. Pas fjalëve të rëndomta, siç është zakon, më njoftoi se Shoqata Kulturore “Kërçova” në Zvicër do të mbajë një tribunë shkencore mbi të folmet e Kërçovës dhe një nder referuesit më kishin caktuar mua dhe prof. dr. Qemal Muratin. Pasi u njoftova me aktivitetin që do ta realizojë shoqata, fillimisht nuk i dhashë fjalën e prerë, por e luta të më presë derisa të bëja disa konsultime me mjekun amë se a mund të udhëtoja, duke pasur parasysh sëmundjet që i sjell pleqëria. U konsultova me mjekun dhe pas tri ditësh përsëri u paraqit Florimi, me ç’rast biseduam gjerë e gjatë rreth udhëtimit dhe organizimit. Kështu edhe unë pranova me dëshirën më të madhe.

Në Zvicër kisha qenë njëherë, dikur kah vitet e nëntëdhjeta, sepse i kisha vëllezërit, por si atëherë, ashtu edhe sot, shumica e shqiptarëve kurbetçinj ishin nga Kërçova. Por, tani kishte një dallim të mdh – nuk ishin ata që kishin shkuar në gjysmë shekullin e kaluar, por ishin fëmijët e tyre, që i kanë krijuar edhe familjet e tyre. Me secilin që bisedonim vëreja se kjo gjeneratë e shkolluar, sigurisht të punësuar dhe me biznese, jo që e fliste bukur gjuhën shqipe, por mendjen e kishte që vitet e pleqërisë t’i kalojnë në vendlindje. Kjo është gjenerata që kur janë shpërngulur në dhè të huaj, i kanë marrë me vete kujtimet e vendlindjes. 

Kërçova në Ollten

Pasi zbritëm në aeroportin e Bazellit dhe i kaluam të gjitha kontrollet, e takuam një shqiptar nga Kosova, të cilin e lutëm të na i lidhë celularët për të komunikuar me organizatorët. Nuk shkuam as 5 minuta dhe drejt nesh po vinte një djalosh shtatlartë dhe i buzëqeshur. Quhej, Bukurim Xhaferi.

E pyesim si kalojnë aty? Ai na përgjigjet se ata e kanë siguruar mirëqenën sociale, por një nevojë nuk e përmbushin kurrë – mallin për vendlindje. Ne – thotë Bukurimi – po mundohemi që etje-dhimbjen ta shuajmë përmes vizitave të herëpashershme. “E sa u përket fëmijëve tanë, që veç më janë integruar në shoqërinë zvicrane, po mundohemi në forma të ndryshme t’ua ngulisim lidhjet me vendlindjen, që ta ruajnë gjuhën tonë të shenjtë shqipe, duke berë vizita me farefisin ose nëse na pyesin, të martohen me shqiptarë”, shpjegon dhe qeshet Bukurimi.

 Dr. Qemal Murati, Bukurim Xhaferi dhe prof. dr. Avzi Mustafa

Unë dhe Qemali e kuptojmë Bukurimin, sepse ai i takon gjeneratës së dytë që kanë vajtur në Zvicër bshkë me tërë mozaikun shpirtëror të vendlindjes. Gjithë kjo gjeneratë shprehet në këtë mënyrë, sepse te ata shprehet një presion i brendshëm që prindërit ua kanë imponuar – që të mos i harrojnë kujtimet dhe të mos shkëputen nga rrënjët e tyre, për të mos e harruar gjuhën, identitetin, zakonet, besimin.

Lasgush Poradeci: “Nuk ka letër që e shuan mallin për vendlindjen…”

Para se të hyjmë në qytetin Ollten, Bukurimi e kërkon një shok dhe pyet a punon restoranti. Pasi mori përgjigje, na dërgoi drejt te restoranti “Garana”, ku pronar ishte një bashkëvendës nga fshati Garanë. Djali i pronarit, Fluturimi, nga gostiti me kafe dhe ujë, bile na luti që të darkojmë. Iu falënderuam. Pronari na tregoi se ai jo vetëm që e posedonte restorantin, por e kishte bërë edhe motel, njësoj si shtëpinë ku banonte me familjen. Fluturimi na tha se prefekti i Bazellit ka thënë se “pa shqiptarë nuk do të kishte Zvicër”. 

Pastaj u nisëm drejt hotelit në qendër të Olltenit – hoteli “Astoria”. Para se të arrijmë në hotel, në celular u paraqit kryetari i Shoqatës, z. Resul Mehmedi, i cili na uroi mirëseardhje. Pasi u vendosëm në hotel, shkuam për të darkuar. Zgjedhjen e ushqimit ia lamë në dorë Bukurimit, sepse ai ishte njeri ndër bizismenët e mishit atje, madje edhe shkollën e kishte të mbaruar për përpunimin e mishit. Andaj edhe porosia e tij ishte me shije të veçantë.

Pasi shkuam të pushojmë, nuk vonoi shumë edhe na telefonoi z. Florim që të na vizitojë, por ne e lutem që të pushojmë se ishim të lodhur prej udhëtimit.

Në mëngjes, pasi hëngrëm kafjall, bashkë me Qemalin ia bëmë një vizitë Olltenit, duke ecur rrugëve shumë të bukura dhe të pastra. Ajo që na bënë përshtypje që në kontaktin e parë me qytetin ishte qetësia në hapësirë dhe tek njerëzit. Neve na mungonte zhurma, buria e veturave, britmat e njerëzve, ajo që në Shkup e Prishtinë është evidente. Në këtë qytet ndihej një ekuilibrim ndërmjet natyrës dhe njeriut.

Koha ikte me të shpejtë. Ende pa u kthyer në hotel, aty kishte ardhur z. Florim Useni, i cili na mori që të shkojmë në sallën ku do të mbahej kuvendi i Shoqatës dhe ku do të mbhej tribuna shkencore. U ulëm në fujaenë e klubit dhe aty na njoftuan në detaje me projektin e ardhshëm. Ai gjithashtu na tha se ka biseduar edhe me bizismenë nga Maqedonia e Veriut për realizimin e mega-projetit. Ai na njoftoi se aty do të ndërtohej një kampus i madh, në të cilin do të funksiononte edhe shkolla edhe xhamia, edhe hoteli edhe salla sporti, edhe biblioteka edhe atelieja etj.

Florimi, Bukurimi, Deari, Avziu, Qemali, Resuli, ……… ………..   ,

Pas një çerek ore u drejtuam te salla ku do të mbahej tribuna. Në korrdior takuam shumë bashkëvendës: disa na njihnim prej më parë e me disa po njoftoheshim. Aty na ua afrua edhe profesori Rexhep Bajrami, i cili na përgëzoj dhe na uroi mirëseardhje. Ai u gëzua shumë, por të gjithë kishin dëshirë që të na takojnë. Kishin ardhur edhe miq e dashamirë edhe nga qytetet e tjera të Zvicrës, si dhe nga Gjermania. 

Para sallës u takuam edhe me z Resul Mehmedin. Pasi u përshëndetem, u futëm në sallën ku do të mbahej tribuna shkencore. Neve dhe pjesëmarrësi na përshendeti kryetari i Shoqatës z. Resul Memehedi dhe më pas sipas programit, nën udhëheqjen e moderatotit z.Florim u paraqitëm me kumtesat, që me shumë vëmendje e ndiqnin pjesëmarrësit  dhe në fund pasuan edhe pyetjet dhe  përgjigjet, tribuna mbaroi.  

Foto e përbashkët

Pastaj, pas fotografisë së përbashkët, shumë pjesëmarrës bashkëvendës kishin dëshirë të ketë një kujtim me mua dhe me Qemalin. 

Më pas, bashkë me z. Resulin, Florimin, Dearin, Bukurimin……. etj. shkuam për darkë. Vajtëm në restorantin e një prizrenasi, ku ushqimi ishte fantastik – me një shërbim shumë dashamirës nga ana e kamerierëve. 

Pas ushqimit, kryetari i Shoqatës dhe stafi i tij na morën në makinë dhe pas 15 minutash udhë, shkuam te restoranti i z. Naim Kurti. Aty biseduam lirshëm, rrëfyem barcoleta, thjesht u krijua një atmosferë e këndshme, siç vetëm mund të imagjinohet.

Në mëngjes para hotelit erdhi z. Dehari, që të na dërgojë në aeroport. Par kontrolleve në aeroport, u përshëndetëm me z. Deharin dhe pastaj vijuan kontrollet e parapara. Edhe pasi u ndamë z. Resuli, si edhe z. Florimi, z. Bukurimi e z. Deari na kërkonin dhe interesoheshin se si kemi udhëtuar dhe si i kemi gjetur familjarët.

Me atë që pashë atje, mund të krenohem se komuniteti kërçovar është një shembull eklatant i punës dhe dinjitetit. Ata sot përfaqësojnë jo veten tonë, por edhe familjet tona dhe vendlindjen tonë. Ajo që më gëzon më shumë është se ata qëndrojnë shumë bashkuar dhe e mbajnë gjithmonë gjallë një dëshirë të madhe – që lidhja e tyre me vendlindjen të forcohet sa më shumë brez pas brezi. Motoja e tyre ishte që kujtimet e tyre t’i përcjellin te brezat e rinj, që ata t’i njohin rrënjët e tyre, ta flasin gjuhën e bukur shqipe dhe ndjehen krenarë për prejardhjen e tyre nga Kërçova.

Alketa Burimi (Kapaj)*

Naples, Florida/

Sot, si autore e diasporës dhe si pjesë e një misioni të ri — atë të ruajtjes së gjuhës dhe identitetit shqiptar te brezat e lindur larg atdheut — e ndjej si detyrim shpirtëror të përulem me mirënjohje përpara këtyre figurave. Përmes penës së ndritur të personaliteteve si Fan Noli, Faik Konica, Kristo Çekrezi, Kostë Panariti dhe shumë intelektualë të tjerë të diasporës, gazeta “Dielli” nuk ishte thjesht një gazetë — ajo ishte dhe mbetet një dritë.

Një dritë që na lejon të përcjellim gjuhën, mallin dhe dashurinë për shqiptarët dhe Shqipërinë. Një dritë që vazhdon të jetojë — në çdo fjalë shqipe që mësohet, në çdo fëmijë që e thërret këtë gjuhë “të vetën”, dhe në çdo përpjekje për të mos harruar kush jemi. Dhe sot, me këtë dritë që na është lënë amanet, kam nderin e madh të shkruaj për “Të Premten e Gjuhës Shqipe” në Shkollën Shqipe në Naples, Florida.

Ja, dhe e premtja erdhi.

Si një rit që përsëritet çdo javë, fëmijët zbresin nga makinat me gëzim, me sy që ndriçojnë si dritë. Vrapojnë drejt njëri-tjetrit me përqafime të sinqerta, si zemra që rrahin shqip. Në sytë e tyre lexohet mall për t’u takuar me shokë e shoqe nga i njëjti vatan — një mall që nuk ka nevojë për shpjegim, sepse lind natyrshëm nga kujtesa e gjakut dhe e gjuhës.

Përqafimi i tyre nuk mungon as për ne, mësuesit, që hapim dyert e Shkollës Shqipe çdo të premte. Ne nuk hapim vetëm një derë shkolle — ne hapim një portë kujtese, një vazhdimësi mes brezave, një rrugë kthimi drejt gjuhës së nënës.

Kjo shkollë është kthyer në një çerdhe zogjsh që cicërojnë me zëra të ëmbël e melodiozë. Theksi i përzier anglisht–shqip tingëllon si një muzikë e re e diasporës — dëshmi e gjallë se këta fëmijë janë degët e rrënjëve të forta përtej oqeanit, që mbajnë gjuhën shqipe gjallë. Ata studiojnë çdo ditë në shkollat amerikane, mes një bote tjetër, një kulture tjetër, një gjuhe tjetër. Por e premtja për ta bëhet festë e shpirtit — dita kur mësojnë gjuhën e nënës, kur shqipja ringjallet në buzët e tyre përmes vjershave, këngëve dhe valleve që do të mbeten të gjalla në kujtesën e tyre si trashëgimi e përjetshme.

Një ditë, Altea, një vajzë e vogël dhe e mençur, më tregoi me gëzim të madh se në shkollën amerikane kishte njohur një shoqe të re. Surpriza më e bukur për të ishte momenti kur ajo i tha: “I am Corina from Albania.” Të dyja të lindura në Amerikë — por në atë çast një ndjenjë e thellë afërsie i bashkoi, sikur kishin zbuluar një thesar të fshehur brenda vetes: identitetin që nuk humbet.

E mes këtyre rrënjëve që rriten me dashuri, lindin edhe zëra të vegjël që mbajnë gjallë shpirtin e traditës.

Një vajzë e vogël, Izabela jonë, vetëm 6 vjeçe, i jep zë jugut me një ëmbëlsi të rrallë — si një kujtesë e gjallë se kultura nuk njeh moshë, por vetëm zemër.

Në zërin e saj nuk këndon vetëm një fëmijë — por një trashëgimi e tërë që refuzon të harrohet.

Sepse aty ku lind kënga, nuk shuhet kurrë kombi.

Si ato, edhe shumë fëmijë të tjerë të kësaj shkolle mbajnë në zemër të njëjtën lidhje me gjuhën dhe rrënjët e tyre. Në buzëqeshjet dhe zërat e tyre jeton e njëjta dashuri për gjuhën shqipe.

Prindërit që i dorëzojnë fëmijët në pragun e kësaj shkolle — të qetë, me shpirtin plot — e dinë se këtu ruhet diçka më e madhe se mësimi: ruhet kujtesa e një kombi, dinjiteti i gjuhës dhe dashuria për rrënjët.

Pas këtij misioni qëndron një mbështetje e heshtur, por e fuqishme — përkushtimi i Albanian American Organization of Southwest Florida, i komunitetit shqiptar dhe i mësueseve tanë të dashur.

Ndër to, si një shembull i vyer për t’u përmendur, është edhe znj. Dallandyshe Gerbi, mësuese në pension, e cila ka qenë pjesë e këtij rrugëtimi, duke dhënë, me përvojën dhe dashurinë për gjuhën, një kontribut të çmuar në rritjen dhe forcimin e Shkollës Shqipe në Naples, e hapur më 17 janar 2025.

Përmes angazhimit dhe vizionit të Albanian American Organization of Southwest Florida është krijuar një hapësirë ku fëmijët shqiptarë të diasporës mësojnë gjuhën e prindërve të tyre, njohin kulturën e tyre dhe ndihen pjesë e një identiteti që nuk shuhet — përmes vjershave, këngëve dhe valleve popullore shqiptare, nga veriu në jug, përfshirë edhe vallet çame, si shprehje e gjallë e trashëgimisë sonë kulturore.

Sepse shkollat lindin nga idealet — por mbijetojnë falë komunitetit. Dhe kur një komunitet bashkohet për gjuhën, ai nuk ruan vetëm fjalët — ruan historinë.

Në këtë mision, të qenit mësuese nuk është thjesht profesion — është thirrje shpirtërore. Është përkushtim për të mbjellë fjalën shqipe në zemrat e fëmijëve, për të ruajtur identitetin në një tokë të largët dhe për të ndezur një dritë si amanet. Kështu, çdo të premte, përtej oqeanit, gjuha shqipe jeton. Ajo jeton në zërat e fëmijëve, në përqafimet e tyre, në ëndrrat e tyre — si një frymë e shenjtë që lidh brezat, ruan kujtesën dhe sfidon kohën.

*Alketa Burimi (Kapaj) është autore dhe poete shqiptare që jeton në Florida, e përkushtuar ndaj ruajtjes së gjuhës dhe identitetit shqiptar në diasporë, përmes krijimtarisë së saj letrare dhe angazhimit në Shkollën Shqipe në Naples.

Këngët “Marshi i UÇK” dhe “Jam Kosova e shqiptarisë”, dy krijime që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në gjithë shqiptarinë.

Halil RAMA – Mjeshtër i Madh

• Si e vlerësojnë Arif Vladin, kompozitori i mirënjohur Edmond Zhulali, tenori famoz Kastriot Tusha,  poeti, muzikologu e koreografi Avni Ndreu dhe Mjeshtri i Madh Muharrem Gjoka, President i Ansamblit Artistik “Hazis Ndreu”- “Nderi i Kombit”…

• Strukturat përkatëse shtetërore në Tiranë, Dibër e Prishtinë, në kuadrin e 70-vjetorit të ditëlindjes së tij (3 shtator 1956 – 3 shtator 2026) duhet ta vlerësojnë këtë personalitet emërndritur të kulturës sonë kombëtare, qoftë dhe duke mbështetur financiarisht projekte për koncerte recitale të tij…

Në 50 vitet e fundit, Artisti i Merituar dhe Mjeshtri i Madh, Arif Vladi është ndër emrat më të njohur për interpretimin mjeshtëror të këngës epiko-lirike shqiptare. Jo më kot, kompozitori i mirënjohur Edmond Zhulali, vlerëson se Arifi është një ndër këngëtarët më të  spikatur të muzikës shqiptare, me një karierë të gjatë e të suksesshme, duke qenë gjithonë pranë publikut shqiptar me vokalin e tij tejet të veçantë.

 “Moj Kosovë o djep lirie/ Çdo kulm shpie një bajrak/ UÇK të paska hije/ Për atdhe po derdhet gjak…”, një performancë shumë e veçantë kjo, e një artisti me dhunti e talent të rrallë, për një publik po krejt të veçantë në interpretimin e “Marshit të UÇK-së”.

Gjithkush që dëgjon zërin brilant të Arif Vladit në këtë refren kushtrimor e identifikon atë si artistin famoz në repertorin e të cilit cilit Kosova zë një vend qendror, duke reflektuar historinë e lavdishme dhe heroike të UÇK-së. Zëri i tij unik e ka bërë që gjithmonë të pëlqehet dhe të jetë ndër këngëtarët më të kërkuar kur bëhet fjalë për këngët kushtuar atdheut.

Kënga e tij e parë për Kosoven është “O prite Azem Galicën”, për të vijuar ndër vite e dekada, në skenat madhështore të Prishtinës, Prizrenit e Gjakovës, Tiranës e ngado në hapësirën mbarëshqiptare në botë, me interpretimin e veçantë të këngëve “Sef Kosharja”, “⁠Shote Galica”, “⁠Jakup Ferri” e “⁠Jam Kosova e Shqiptarisë”.

Padyshim që interpretimi mjeshtëror ndër vite e dekada i këtyre këngëve epike me zërin e tij kushtrimor, do ta rendisnin Arif Vladin me zërat e lavdisë shekullore. Sepse Ai si askush tjetër ka kënduar për historinë tonë të lavdishme. Kësisoj me performacën e shkëlqyer artistike dhe zërin brilat krejt të veçantë, me këngët e tij për Kosovën e pavarësinë e saj, është mishëruesi dhe përçuesi më i mirë të gjitha vyrtyteve të popullit shqiptar, psikologjisë e shpirtit luftarak e liridashës.

EDHE SOT “MARSHI I UÇK” MBETET NJË NDËR KËNGËT 

MË FRYMËZUESE PËR POPULLIN E KOSOVËS

Kompozitori i mirënjohur Edmond Zhulali – “Kalorës i Urdhërit të Skënderbeut”, i cili ka patur  një bashkëpunim të madh me Arifin, si në kohë ashtu edhe në punët e shumta që kanë realizuar së bashku, veçon këngët “Marshi i UÇK” dhe “Jam Kosova e shqiptarisë” si dy krijime që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në gjithë shqiptarinë, duke evidentuar edhe bashkëpunëtorët e tij të paharruar Agim Doçi e Gjoke Beci, si poetë të këngës.

“Punët e para datojnë kur unë isha Drejtues Muzikor në Estradën Profesioniste të qytetit të Peshkopisë duke realizuar shumë këngë të reja koncerte recitale e mjaft rregjistrime në RTSH, që edhe sot mbeten ikona të papërseritshme të këngës shqiptare”, shprehet kompozitori Zhulali, duke e vlerësuar Arifin si një artist që kryesisht ka lëvruar këngën epike shqiptare dhe i ka dhënë asaj një dimesion të rrallë e profesional, si nga ngjyra e vokalit ashtu edhe nga karakteri i veçantë që ka ajo rrymë muzikore. Kjo për faktin se në karieren e tij ka interpretime  që kanë lënë gjurmë të mëdha e sidomos në kohë  të vështira që ka kaluar kombi shqiptar, duke mbajtur lart ndërgjegjen kombëtare si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë.

Pasi evidenton bashkëpunimin për një kohë të gjatë e deri në ditët e sotme, kompozitori Zhulali shprehet se “Arifi ka realizuar një interpretim brilant të tyre duke i bërë ato ndoshta këngët më të dashura në luftën e Kosovës 1998-99 e duke patur një ndikim të jashtëzakonshëm në ditët e vështira për mbarë kombin shqiptar dhe duke mobilizuar e frymëzuar mbarë popullin e Kosovës në luftën e tij për liri. Nuk përshkruhen me fjalë  emocionet që krijonte me zërin e tij, me këto këngë në me së 80 koncerte humanitare në 16 shtete të Europës, ku i kemi përcjellë së bashku këto momente të jashtezakonshme”. Sipas kompozitorit famoz E. Zhulali, edhe sot “Marshi i UÇK” mbetet një ndër këngët më frymëzuese për popullin e Kosovës.

Arif Vladi ka interpretuar shumë krijime si me Estradën Profesioniste të Peshkopisë ku spikasin këngë të kompozuara nga kompozitorët Perparim Tomçini, Edmond Zhulali, me Ansamblin e Këngëve e Valleve Popullore dhe në koncerte të ndryshme në diasporë, por gjithmonë, sipas E.Zhulalit, do mbetet si këngetari që i kendoi aq shumë Kosovës e çeshtjes sonë kombëtare, e duke qenë gjithmonë i vlerësuar e mirëpritur nga mbarë  publiku shqiptar kudo që ndodhet.

KOLONA ZANORE E UÇK QË UDHËHOQI LUFTËTARËT 

NDËR BETEJA TË PËRGJAKSHME

Në të njetën linjë me kompozitorin Zhulali, edhe tenori i famshëm Kastriot Tusha që ka treguar aftësi të këndimit brenda e jashtë vendit në shumë zhanre dhe turne, e quan për nder, të flasë për artistin e madh Arif Vladi që i ka kënduar Epopesë së lavdishme të UÇK. Ai vlerëson zërin e bukur me një timbër të pastër tenori të Arif Vladit,  si dhe  një repertor të gjerë të tij, nga këngët epike dhe ato lirike… “Me zërin e tij, me këngën e tij, luftëtarët e lirisë janë futur në beteja dhe mbi të gjitha Arifi karakterizohet për patriotizmin dhe profesionalizmin e tij… Kam pas nderin ta kem në krah si koleg dhe si mik të mirë …Ështe shembulli më i mirë për brezin e ri të artistëve”, vlerëson tenori Kastriot Tusha. 

Ndërsa muzikologu Avni Ndreu, themelues dhe drejtues i Ansamblit Artistik “Hazis Ndreu”- “Nderi i Kombit”, vlerëson se jo më kot Arif Vladi është quajtur kolona zanore e UÇK-së që udhëhoqi në beteja të përgjakshme luftëtarët e saj dhe ku disa prej tyre dhanë dhe jetën me këngët e tij në gojë. 

“Arif Vladi është zëri brilant i Kombit, që shpalos vlerat vokale autentike në nivelin më të lartë artistik. Zëri i Arif Vladit përfaqëson shpirtin e një kombi, që e bën të dallueshëm nga kombet e tjera. Sa herë dëgjojmë këngët e tij përjetojmë emocione të veçanta, emocione që të ngjethin e herë herë të flakërojnë shpirtin”, shprehet Avni Ndreu. Ai e vlerëson Arif Vladin si ndër të rrallët lirik (këngëtar) që artin e tij e ka vënë në themel të patriotizmit e atdhedashurisë, si lirikun që i ka falur me dhjetra këngë e lirika, perla të papërsëritshme spektatorit.

“Në gjurmët e artistëve më në zë të Dardhës, Muharrem Xhediku e Hazis Ndreu, si askush tjetër Arifi, me talent të rrallë arriti të përvetësoje dhe interpretojë mjeshtërisht folklorin dibran e atë mbarëkombëtar, mbështetur në rrënjët popullore e kombëtare. Madje, përvetësimi dhe interpretimi me ndjenjë i këngës epike dibrane do të ishte faktori bazë i formimit të tij artistik”, pohon Mjeshtri i Madh Muharrem Gjoka, President i Ansamblit Artistik “Hazis Ndreu”-“Nderi ï Kombit, udhëheqës artistik i të cilit është Arif Vladi.

SI JA NDËRPRENË KARIERËN ARTISTIKE AUTORITETET VENDORE 

TË DIBRËS PAS DIPLOMIMIT NË DEGËN E KANTOS….

 Arif Vladi ka lindur dhe është rritur në Lurë, në një mjedis ku muzika popullore dhe kënga epike ishin pjesë e përditshmërisë. Që në moshë fëmijërore ai tregoi prirje të veçantë për këndimin, duke u ushqyer artistikisht nga folklori shqiptar, baladat dhe këngët që përcillnin histori trimërie, sakrifice dhe dashurie për atdheun.

Ka lindur në Lurë në familjen Vladi, një familje e shtrirë në katër fshatra të Lurës, ku të gjitha kanë dalë nga një oxhak.

Është lindur nga dy prindërit Demir Vladi dhe Shkurte (Simoni) Vladi) në 3 shtator 1956. 

Që kur ishte 10 vjeç ka kënduar në grupin artistik të shkollës dhe ka përfaqësuar shkollën e Lurës në festivalin që organizoj në rang rrethi të Dibrës në qytetin e Peshkopisë. 

Në moshën 12 vjeç ka përfaqësuar Dibrën në festivalin kombëtar në Tiranë.

Shkollën 8- vjeçare e ka kryer në vendlindje, ndërsa ka studjuar dhe është diplomuar në Shkollën e Mesme të Kulturës në Tiranë, dega muzikë. Më pas ka punuar për një vit si mësues muzike në Lurë. Por kurrësesi nuk do të mjaftohej vetëm me këtë nivel shkollimi, por do të fitonte konkursin në Akademinë e Arteve në Tiranë, ku do të diplomohej shkëlqyeshëm në degën e  kantos. Për talentin e tij të rrallë të shpalosur në disa koncerte, Arif Vladi, pas diplomimit në Akademinë e Arteve do të punonte për dy vite radhazi në Ansamblin Shtetëror të këngëve dhe Valleve në Tiranë, karrierë të cilën do t’ja ndërprisnin autoritet vendore të Dibrës, duke insistuar deri në qverinë e asaj kohe për ta tërhequr në Estradën Profesioniste të Pëshkopisë. I dha asaj emër me talentin e performancën e shkëlqyër për disa vite derisa në vitin 1990 u larguar jashtë Shqipërisë si i pavarur.

Duke marrë stafetën e një historie të shkëlqyer muzikore nga legjenda Hazis Ndreu, interpretimi i këngës epike nga Arif Vladi mbushte me krenari çdo shqiptar, edhe në një kohë të vështirë kur kënga epike nuk shihej me sy të mirë nga diktatura, sepse i bënte hije përpjekjes shpirtvogël për ta zëvendësuar trashëgiminë muzikore të vendit me këngët për kultin e diktatorit.

KËNGËT E ARIF VLADIT, KËNGË TË QËNDRESËS 

E MBIJETESËS

Këngët e Arif Vladit janë këngë të qëndresës, këngë të mbijetesës, prandaj edhe kumbonin e kumbojnë kudo, si hymne që bartin krenarinë dhe vetëdijen se folklori e historia jonë do të triumfonte mbi përpjekjet e diktaturës për zvetënimin e “njeriut të ri”, shqiptarit të kthyer në skllav.

Repertori i tij është i larmishëm, që nga këngët për fëmijë e deri të ato profesionale të krijuara nga kompozitorë të njohur profesionistë, si dhe me tekste të poetëve të mirënjohur të këngës Gjok Beci e Naim Plaku. Ndaj dhe ka të drejtë të krenohet sepse këngët e tij janë në veshin e dëgjuesit që nga rinia e deri sot, si dëshmi e pasionit, përkushtimit dhe talentit të rrallë që ka treguar ndër vite në ruajtjen dhe promovimin e trashëgimisë sonë kombëtare..  

Kulmin famës e arriti në vitet e fundit të shekullit XX. Përhapja e famës së Arif Vladit në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Diasporë, u bë me punimin e këngëve “O prite Azem Galicën”, “Hajredin Pasha ku e le ushtrinë”, “Jakup Ferri me bajrak”, “Sefë Kosharja i pari i fisit”, “Jam Kosova e shqiptarisë”, “Marshi i UÇK-së”, etj. Si talent i rrallë i këngës shqipe, ka marrë pjesë në shumë turne ndërkombëtare, si në Francë (1980), Zvicër (1981), Gjermani Perëndimore (1983), Algjeri, Tunizi (1984), Itali, Austri (1985), Egjipt (1989), etj. Këngët e Arif Vladit ishin “ajka” e repertorit të Ansamblit të Këngëve dhe Valleve. Albumet muzikore të tij janë: “Arif Vladi këndon”, “Kënga ime për shqiptarët”, “Unë dhe këngët e mia, “” Jam Kosova e shqiptarisë”, “Marshi i UÇK-së”, etj.

Sot ai bashkë me familjen jeton e vepron në Belgjikë, por kohë pas kohe vjen në Shqipëri e Kosovë, ku me bashkëpunëtorët e tij, tekstshkruesin Agim Doçi, kompozitorët Edmond Zhulali e Përparim Tomçini, me këngëtarin që kanë realizuar disa hite kushtuar heronjve dhe kombit shqiptar Ilir Shaqiri, punon projekte të reja. Për personalitetin dhe veprimtarinë e tij artistike është realizuar një film dokumentar nga kolegu i tij Ilir Shaqiri, regjisori Blerdi Malushi, e gazetari Besart Galica, i titulluar “Arif Vladi – Zëri i këngëve lapidare”, i cili u shfaq në Muzeun Historik në Tiranë dhe në Qendrën për Kulturë “Haki Stërmilli” në Peshkopi. Emri i Arif Vladit do të përmendet gjithmonë si këngëtar i përkushtuar dhe profesional.

HARMONIZIMI I KËNGËVE ME STILET E DIALEKTEVE PËRKATËSE

Në repertorin e Arif Vladit harmonizohen një sërë këngësh, me stilet dhe dialektet përkatëse, të karakterit epiko-heroik dhe epiko-lirik. Për vite të tëra (para e pas ‘’’90-tës) përmes këngëve ka bërë dedikime për shqiptarët që dhanë jetën për atdhe,  si për Jakup Ferrin, Sef Kosharen, “Shote Galicën, Elez Isufin, Isuf Murren etj.

Dy vitet e fundit kam ndjekur nga afër koncertet festive në Dibër të Madhe e Vilë të Kukësit, ku Arifi kishte udhëtuar nga Brukseli si një zë bilbili, rrënjët e të cilit janë të bukura, si burimet e liqeneve të Lurës nga është vendlindja e tij. Me shumë dekorata, tituj e grada artistike mbi supe, i madhi Arif Vladi, vinte si një zë surprizë e grupeve organizatore, për t’u bërë njësh me publikun e për të sjellë para tij këngët himn “Jakup Ferri, mor ku je”, e më pas “Jam ushtar i UÇK-së”, refreni i së cilës “Se këtu jam denbabaden/ për Kosovë jap shpirtin tem”, jehoi fuqishëm.

Edhe në këto koncerte, një performancë krejt e veçantë e një artisti me dhunti e talent të rrallë, për një publik po krejt të veçantë në interpretimin e disa këngëve epiko-lirike. Në çdo rast ai ngre peshë zemrat e çdo shqiptari… ngre peshë zemrat e mijëra pjesëmarrësve teksa përcjell me zërin e tij kushtrimor jehonën e vargjeve: “Pa bashkim nuk ka fuqi/pa Kosovë nuk ka Shqipëri…”. Krejt e veçantë edhe stilistika e këngëtarit me shpërthim vullkanik përballë publikut, duke i përcjellë atij një fond të pasur këngësh, të krijuara e të ruajtura brez pas brezi si lapidar kujtimi, si epika historike popullore shqiptare, që padyshim është një pasuri e madhe kombëtare. 

ARIF VLADI KA NDRIÇUAR SHPIRTIN DHE KULTURËN SHQIPTARE, 

DUKE NA BËRË TË NDJEHEMI KRENARË KUDO NË BOTË

Përmes këngëve, dhe interpretimit të mrekullueshëm, Arif Vladi ka ndriçuar shpirtin dhe kulturën shqiptare, duke na bërë të ndjehemi krenarë kudo në botë, duke mbajtur gjallë traditat tona dhe duke na dhuruar art të jashtëzakonshëm, brez pas brezi. Arif Vladi i këndoi jo vetëm trimërisë së dibranëve e kosovarëve përballë okupatorëve, ai i këndoi jo vetëm namit të mirë të kësaj trimërie, por ai i ngriti himn mbijetesës së kombit tonë. Me “Marshin e UÇK –së”, “Jam Kosova e shqiptarisë”;  “Në Serbi lëshoj termet”, Ndal Serbi se k’tu i thonë Lumë”, “Bien tupanat”,  si me refrenin e fuqishëm: “O prite Azem Galicën/ Bashkë me nuse/ Shqipja ban valë/ Në fushë të kuqe” (me tekst të Naim Plakut e muzikë të Perparim Tomçinit), në dy kohë, Arif  Vladi dha modelin se si artisti nuk plaket, nuk del jashtë kohe, kur i mbetet besnik muzikës së vërtetë të popullit. Dibranët, kosovarët dhe mbarë shqiptaria frymëzohen sot nga kjo ikonë virtuoze e këngëve të qëndresës, nga vepra artistike e Arif Vladit që kumbon përjetë si trashëgimi brez pas brezash dhe si frymëzim i përditshëm për secilin prej nesh. 

Ai dallohet për origjinalitetin e këngës së tij që është tej mase i veçantë, qoftë me zërin brilant, të lindur apo të trashëguar (por edhe të kultivuar), qoftë me përzgjedhjen e këngëve, qoftë me forcën e brendshme shpirtërore, mobilizuese, që iu ka dhënë këngëve.

Udhëtimi drejt këngës i këngëtarit të mirënjohur Arif Vladi është një udhëtim drejt një magjie, surprizimi dhe mrekullimi, që sa më shumë të shtyhesh në morinë e tingujve dhe trajtave të saj, aq më shumë ndihesh i pushtuar nga magjia e një arti muzikor elitar. 

Me emrin e tij është e lidhur kënga epiko-lirike e njërës nga trevat më të pasura artistike të kulturës popullore dhe folkut shqiptar. Fuqia e mesazhit të tij, tonaliteti i spikatur liriko-epik, ëmbëlsia dhe finesa e një zëri unik, magjia e një interpretimi të thjeshtë dhe komunikues gjer në detajet më të imëta, e bëjnë atë një këngëtar të preferuar në gjithë Shqipërinë, në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në gjithë hapësirat etnike shqiptare, si dhe në diasporën e vjetër dhe të re. 

KËNGËTARI I LIRISË SË KOSOVËS

Këngët e Arif Vladit përcjellin në tërësi, moralin e lartë njerëzor që është gjithëherë i gatshëm të vihet në ballë të atdheut e të bjerë theror për truallin e tij.

Nga repertori i tij i pasur, brezat e sotëm e të ardhshëm do të mësojmë për luftërat e popullit shqiptar, që gjithmonë patën karakter çlirimtar e mbrojtës; fitimin e lirisë dhe ruajtjen e saj. Këngët e tij na kujtojnë moralin e lartë luftarak, luftërat e drejta për çlirim kombëtar. Sepse këngët epike të Arif Vladit kanë lënë gjurmë të pashlyera dhe frymëzim për brezat.  Arif Vladi ishte dhe është një zë burrëror që vinte e vjen si një jehonë drithëruese duke shkundur e mbajtur gjallë shpirtin e pamposhtur me piskamën e fortë të maleve të Dibrës për liri. 

Repertori i tij ka motivuar studiuesit e folklorit dhe gazetarët e kulturës të gazetave e televizioneve të ndryshme, për ta pagëzuar Arif Vladin si këngëtarin e lirisë së Kosovës. Në ekranet e televizioneve kryesore të Tiranës e Prishtinës dhe jo vetëm, por edhe dhjetra e dhjetra koncerte, në skena moderne e të improvizuara në viset ku luftoi heroikisht UÇK-ja ai ka transmetuar dhe transmeton ndër breza shqiptarësh, këtej e matanë kufirit eposin epiko-heroik shqiptar.

Ndaj jo si privilegj, por me meritë është vlerësuar nga instancat shtetërore të kohës me titullin “Artist i Merituar” (nga Presidiumi i Kuvendit Popullor më 1989) dhe “Mjeshtër i Madh” (Nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë më 2012).

Ndaj dhe strukturat përkatëse shtetërore në Tiranë, Dibër e Prishtinë, në kuadrin e 70-vjetorit të ditëlindjes së tij (3 shtator 1956 – 3 shtator 2026) duhet ta vlerësojnë këtë personalitet emërndritur të kulturës sonë kombëtare, qoftë dhe duke mbështetur financiarisht projekte për koncerte recitale të tij.