Rafaela Prifti – Page 3 – Dielli

Nga “subjekt” në “shtetas” – Koncepti kyç i Deklaratës së Pavarësisë

July 3, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Gjatë shkrimit të Deklaratës së Pavarësisë, Thomas Jefferson bëri një ndryshim gjuhësor dhe filozofik thelbësor. Gjithë muajin qershor 1776 Thomas ai hartoi dokumentin “Deklarata e të Përfaqësuarve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës të mbledhur në Kongresin e Përgjithshëm” i njohur si Deklarata e Pavarësisë. Bënte redaktime dhe korrigjime me kujdes në tekst. Por në një paragraf, në faqen 2, ka një fshirje të dukshme dhe jo një vizë të pastër. Ai fillimisht shkroi fjalën “subjekt” për t’iu referuar banorëve të kolonive, por e fshiu atë dhe sipër saj shkroi fjalën “shtetas” (citizen). Ky gjest i vetëm shënoi shkëputjen nga besnikëria ndaj një monarku dhe kalimin te besnikëria ndaj idealeve të përbashkëta dhe njëri-tjetrit.

Ndryshimi nga “subjekt” i një monarku në “shtetas” të një republike hyri si koncept kyç në Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara. Thomas Jefferson në Deklaratën e Pavarësisë kishte shpallur idenë se populli nuk shihej më si nënshtetas i një kurore, por si qytetar i barabartë me të drejta të patjetërsueshme.

Kushtetuta e Amerikës, e ratifikuar më vonë, e ktheu këtë vizion të Jefferson-it në një strukturë qeverisëse konkrete. Ndërsa koncepti i vjetër i nënshtrimit nënkuptonte se të drejtat i jepeshin nga lart, nga një sovran, Kushtetuta e SHBA-së përmbysi këtë logjikë. Ajo fillon me frazën “Ne, Populli” (We the People), duke vendosur sovranitetin te shtetasit. Pushteti nuk zotërohet më nga qeveria, por buron nga qytetarët e lirë të cilët zgjedhin të delegojnë autoritetin për të mirën e përbashkët. Ky ndryshim e shndërroi individin nga një subjekt pasiv i ligjit në një pjesëmarrës aktiv në jetën politike dhe sociale. Në këtë sistem, qeveria është përgjegjëse ndaj shtetasit dhe jo e kundërta.

Zbulimi u bë nga punonjësit e Sektorit të Hulumtimeve dhe Ruajtjes së Dokumenteve në Bibliotekën e Kongresit.

Foto: Biblioteka e Kongresit

Profesor Petraq Pilika, homazh për arkitektin e matematikës në Shqipëri

June 5, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Homazhi për Akademikun Petraq Pilika na kthen tek gjeneza e disiplinës së matematikës moderne në Shqipëri, nga nisi integrimi i shkencave të sakta, që janë sot konstantet prijëse në çdo sferë të jetës dhe transformimit tonë shoqëror.

Dy vjet më parë, në 100 vjetorin e lindjes së akademikut Petraq Pilika (1924-2009), themelues i Katedrës së parë të Matematikës në Shqipëri dhe drejtues i saj për më shumë se tri dekada, Akademia e Shkencave nderoi kujtimin e tij monumental me emërtimin e çmimit shkencor Pilika. Institucioni ua jep këtë çmim kërkuesve shkencorë për ecuritë në fushën e matematikës dhe shkencave kompjuterike në vend. Nga një vështrim i shpejtë i gamës së gjerë të ndikimit të tij vëren se ai ishte ideator dhe pjesëtar i ecurisë së shkencës së matematikës, duke nisur nga tekstet shkollore deri në hartimin e strategjisë së zhvillimit të saj, dhe krijimin e disa nën-disiplinave shkencore. Në kohën tonë kur aplikimet janë kaq të përditshme dhe të kudogjendura, largpamësia e Profesorit është e pamohueshme. Duke qenë se koha sjell harresën, ia vlen të çpluhurosim tablonë e komplikuar të kultivimit të shkencave në hapat e parë të Shqipërisë së pasluftës. Në studimin Mathematics in Albania (Matematika në Shqipëri) nga Profesori Peter R. Christopher i Institutit Politeknik të Usterit (Worcester Polytechnic Institute, WPI) përshkruhet rrugëtimi interesant dhe i vështirë i matematikës moderne në regjimin e kaluar. Kur ndryshimet gjeopolitike e izoluan Shqipërinë nga arteriet jetësore akademike të Bllokut Lindor, baza e ndërtuar nga Profesor Pilika e ruajti dhe e modernizoi matematikën si disiplinë shkencore. Në balancën delikate të trysnive politike, statusit disi të ‘privilegjuar’ për matematikën nga udhëheqja për shkak të lidhjes së saj me ambiciet teknologjike të regjimit komunist, siç vëren Prof. Christopher, dhe fushatat e spastrimeve të herëpashershme ‘teknokrate’ në katedra dhe institucione, Profesor Pilika, me kolegë, ishte timonieri i matematikës në Shqipëri.

Profesori i respektuar i Universitetit Politeknik të Tiranës Luigj Gjoka, banor në Nju Jork prej disa viteve, mban mend figurën me autoritet dhe zemërmadhe e vizionare të matematicienit Pilika. “Ai përkrahte studentët e talentuar, edhe kur ata ishin, siç thuhej në kohën e diktaturës, “të prekur politikisht”. Në disa raste ka këmbëngulur dhe ia ka arritur që studentë të tillë të bëheshin anëtarë të Katedrës së Matematikës. Kjo vinte edhe për shkak të autoritetit të tij shkencor,” vëren ai.

Kur u themelua Universiteti i Tiranës në mesin e shekullit të 20-të, matematika nuk ishte ende një disiplinë e rrënjosur akademike në vend. Shefi i sapoemëruar i Katedrës së Matematikës, Pilika i kishte kryer studimet në Universitetin Lomonosov të Moskës (1946-1951) dhe asnjë nga kolegët e grupit të parë nuk e kishin doktoratën në atë kohë, thuhet në studimin Mathematics in Albania (Matematika në Shqipëri). Aty përshkruhet sesi për t’ia dalë mbanë, Profesor Pilika alternonte dijet e të diplomuarve të kulturës akademike franceze, specialistët sovjetikë të matematikës që vendosën piketat e standardeve teknike dhe talentet e reja, të etur për ta lëvruar këtë fushë shumë premtuese.

Një moment që e sjell në kujtesë Profesori Luigj Gjoka është koha e provimeve të pjekurisë, kur “Profesor Pilika shkonte në disa shkolla cilësore të vendit për të dëgjuar përgjigjet e nxënësve në provimin e matematikës, dhe pastaj ndikonte që më të mirët të vinin studentë në degën e Matematikës në Fakultetin e Shkencave Natyrore. Kjo solli që pedagogët dhe mësuesit e matematikës të kishin një nivel të spikatur.”

Krahas kultivimit të disiplinës matematikore, Profesor Pilika nxiste kërkimin e mirëfilltë shkencor ndërkohë që piketonte, me kolegë si Aleko Minga e të tjerë, kahjen drejt fushave të reja dhe shkencave kompjuterike. “Ish-studentët e Profesorit thonë se në dukje ishte i rreptë, i prerë, por gjithmonë i arsyeshëm dhe shumë i drejtë,” kujton Profesor Luigj Gjoka, dhe përmend shprehjen e tyre “Pilika të “jep hakun.” Ndërsa “si lektor,” vazhdon ai, “Profesor Pilika ishte pa mëdyshje më i miri. Kjo vinte prej kulturës së gjerë e të thellë, por, më shumë se kaq, vinte nga dashuria dhe pasioni i veçantë për matematikën.”

Në listën e gjatë të arritjeve shkencore të arkitektit të matematikës në Shqipëri, lëvrimit të teorisë së funksioneve, dhe në radhitjen e titujve dhe përfaqësimeve në kongrese botërore të matematikës, më kapin syrin dy emërtime që janë përmbledhëse të figurës së Profesorit Petraq Pilika “Mësues i Popullit’ dhe “bir i Korçës.” Në përvjetorin e lindjes së tij, nderimi më i madh është përulja përpara mësuesit Petraq Pilika, i cili mbolli dituri në mendjet e shumë brezave dhe la gjurmën e vet në altarin e shkencës shqiptare.

Mathematics in Albania by Professor Peter R. Christopher, The Mathematical Intelligencer

Foto nga Prof. Christopher: Peter R. Christopher, Petraq Petro, Petraq Pilika, Erka Koci, Aleko Minga.

Homeland through the lens of Elena Dorfman

May 27, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Sunday’s discussion with the renowned artist Elena Dorfman captivated the audience of the Fan Noli Cultural Center in an afternoon filled with art, heritage and inspiration.

In the cozy reception room, art admirers engaged with their fellow Albanian American from the moment her family pictures popped up on the screen. Her Bostonian roots going all the way to Korce sparked her lifelong artistic journey of exploring Albania’s history and identity. Through photography, mixed media, woven textiles, and the use of gold, silver, and palladium, she brought the artistry and complexity of the communist era film industry to life.

The discussion, injected with video images, touched on themes of grief, family memory, and her enduring connecdtion to the maternal homeland. With persistence and diligence, she initiated and carried out the preservation of some eighty Kinostudio films of the Cold War Era. The films were facing their doom on the floor of the then Film Archive. Honoring the directors and artists of the time, while also decoding the ideological messages of the movies, Elena alongside her husband Paul O’Brian, produced the triptych The Dream and the Lie – an experimental film with a universal resonance about art and propaganda.

A rainy Sunday afternoon turned into a delightful event with friends who enjoyed Elena Dorfman’s fascinating story and her extraordinary vision.

Enjoy these photos capturing the spirit of the event taken by Sandra Kosta, as well as Artan Malaj. Thank you both!

Mesazhi i Pashkës nga Nëna Terezë në faqet e Diellit si dje 50 vjet më parë

May 16, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në pranverën e vitit 1976 vizita e papublikuar e Nënës Terezë në Boston u ‘dokumentua’ nga Peter Prifti në faqet e Diellit. Ndërsa pesëdhjetë vjet më parë lexuesi ndjeu aty fuqinë e komunikimit njerëzor të ‘Shenjtores së gjallë,” siç e quante atë gazeta Nju Jork Tajms (tetor 1965), pesëdhjetë vjet më pas, artikulli rikonfirmon forcën e mesazhit të paqes në një botë kaotike dhe rëndësinë e veçantë të gazetarisë komunitare. Artikulli i tij është shkruar në anglisht në faqen 3 të Diellit në 15 maj 1976. Në vijim është një shënim i shkurtër imi në anglisht për kontekstin kohor dhe rezonancën sot të shkrimit të Peter Prifti, ish-Sekretar dhe ish-Editor i gazetës Dielli.

How does a message of peace break through the noise of a polarized society? In the spring of 1976, Mother Teresa toured the United States, drawing massive crowds in Scranton, Philadelphia and Omaha. But 50 years ago today, in the pages of Dielli, Peter Prifti chronicled her quiet, largely unpublicized Easter stop in Boston. The account of the former editor of Dielli illuminates the raw power of Mother Teresa’s direct and humble communication. The human element that carried the quiet strength resonated deeply across faiths then, and echoes even louder in today’s chaotic world. Historically, her visit coincided with the U.S Bicentennial where the town stood at the center of “Boston 200” liberty celebrations. The stark contrast between the celebrations of freedom and a community fractured by civil unrest provided a powerful background of her message of peace. Fifty year later, Peter Prifti’s article stands as more than a historical note. It reinforces the importance of preserving our stories and the enduring need for community journalism that is ultimately Dielli’s vital legacy.

Renowned Albanian Nun Mother Teresa Welcomed in Boston

Peter Prifti

“Easter 1976 was a special one for some Albanians in Boston (and beyond), including this reporter. For on that day, April 25, exactly at 2 o’clock in the afternoon, one of our own, Mother Teresa of Calcutta, presented an Easter message of love and renewal to an audience at the Hynes Civic Auditorium, in Boston’s Prudential Center. By a curious coincidence, Mother Teresa spoke at the same time that her Albanian co-nationals were celebrating the “Pashka” Mass in their churches. Both she and they were exalting the Risen Christ, yet in locales and somewhat different circumstances.

In fact, few Albanians in the Boston area seemed to know that she was in town. I was one of the fortunate few who happened, by chance, to learn of her quiet coming to town. Fortunate, I say, because I have wanted for a long time to see and hear her in person. I could not have asked for a better Easter present. (Although I did not meet her, a couple of enterprising Albanians from Worcester managed to see her backstage before she spoke and after.)

The several thousand people who came to hear Mother Teresa gave her a warm, standing ovation as she was led on to the platform by Humberto Cardinal Medeiros, Archbishop of Boston. Rev. Medeiros, who introduced her as “a most extraordinary, yet unassuming women,” and as “a great women of God with a simple, yet profound message of peace.” He said that her presence and message was especially relevant to Boston at this time, in view of the troubled social climate that grips the city.

Mother Teresa, whose maiden name is Agnes Gonxha Bojaxhiu, is a small woman, so small in fact that when she rose to speak, the top of her head was barely visible above the lectern. She resolved this problem by taking the microphone in her hand and stepping in front of the lectern to speak. She wore her customary white headkerchief, and an Oriental type of dress resembling baggy pants. Whenever she acknowledged the applause of the audience, she responded in the Hindu fashion, by putting her hands together in front of her, as if to pray. It was a beautiful gesture.

Mother Teresa is her mid-sixties now, but such is the aura of light and love that envelops her being, that she projected the image of a girl in the bloom of youth. She spoke excellent English, and in a voice that was remarkable for its clarity and tranquility. Her voice, I felt, was a true reflection of her ideas and her inner being. There was nothing abstract or learned or even “pious” in her talk. No. She spoke in simple, direct language, as if she were addressing not a gathering of thousands, but speaking to each one individually and communing directly with everyone present.

Last October, the New York Times called Mother Teresa a Living Saint. That was when she spoke at the United Nations during the U.N.’s Spiritual Summit Conference. Two months later, in December 1975, Time magazine featured her on its front cover, and carried a story which described her as “unique” in the world of religion today. It would take too long to tell of the many honors and the world-wide recognition she has won as the founder and leader of the Missionaries of Charity. But now that I have been in her presence, I can understand why this is so. Perhaps the best evidence of the respect and enthusiasm she inspires in people came at the end of her talk in Boston. As she walked down the aisles, people pressed all around her to get a close look at her. Some seemed tempted to touch the hem of her clothes. I could not help but think of Jesus the Christ, and the throngs of people that crowded about him wherever he went, in the land of Galilee. “She is a beautiful person,” I heard people say all around me. I agree.”

Peter R. Prifti (Name handwritten)

The Critic’s Corner, Dielli, Boston, Mass. May 15, 1976, p. 3 (Date handwritten by author)

Beqir Derhemi, një emër në zanafillën e Televizionit Publik Shqiptar

May 5, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

29 prill, 1960, ora 18:00, Tiranë. Imazhi i parë në ekranin bardhezi ishte folësja Stoli Beli (1935-2026). Në ditën e parë të transmetimit nga Qendra Eksperimentale e Televizionit shqiptar, pas përshëndetjes së saj u shfaq një film për fëmijë, një dokumentar, një koncert dhe në fund një film artistik. Edicioni parë i lajmeve u transmetua në 1963, ndërsa dy vjet më vonë, kamera e vetme e TVSH-së u vendos në stadium për të transmetuar një ndeshje futbolli. Si nga ana teknike, ashtu edhe profesionale, Televizioni u ngrit nga kapacitetet e Radio Tiranës, themeluar në 28 nëntor 1938. Me kalimin nga faza eksperimentale në programe të rregullta ditore, një numër i madh i punonjësve teknikë erdhën nga Instituti i Lartë i Arteve. Ndërtesa e re e televizionit mundësoi shtimin e orëve të transmetimit, nga ora 18 deri në orën 22.30. Në ato vite telekronistët e televizionit si Alfons Gurashi dhe Agron Çobani, spikerët si Kiço Fotjashi, Virgjil Kule, Çlirim Poro, Amalia Dhamo, Tefta (Dobi) Radi, Violeta Kongo, e të tjerë, të cilët hynin në shtëpitë tona nga ekrani i TV-së kishin një lloj statusi të veçantë. Madje edhe operatorët televizivë si Beqir Derhemi, Stefan Gajo, Pali Kuke, Gazmir Shtino, Engjel Strazimiri, Bujar Kore, Valter Qarri, Sazan Mane, Bujar Kokonozi, Gasper Shllaku, Besnik Shima e të tjerë ishin emra të respektuar nga kolegët e tyre, si edhe në publik.

Më “të padukshmit” mbase ishin ndihmës-operatorët, operatorët e zërit, ndriçuesit, dizenjatorët, inxhinierët, montazhierët dhe qindra e qindra profesionistë dhe punëtorë shërbimi, të cilët, në shumë raste, ia kushtuan gjithë jetën e tyre punës në Televizion, për të cilën meritojnë mirënjohje si bashkëndërtues të transmetuesit publik.

Në shenjë respekti sot shkruaj pak rreshta për Beqir Derhemin “kameramani i parë i punësuar prej RTSH-së në pranverë 1960,” shkruhet në rezymenë e tij, që ma nisi vajza e tij e madhe. Eda Derhemi është edhe ish-profesoresha ime në Fakultetin Histori Filologji, në Tiranë. Rastisi të shoh postimin e Edës natën e 29 prillit 2026 në faqen e Facebook-ut dhe fotot bardhezi të ruajtura prej të atit, Beqir Derhemit. “Mbrëmë paska qene 66 vjetori i transmetimit të parë televiziv shqiptar prej 29 prillit 1960. Babi është personi në të djathtë në foton e parë, marrë në studion eksperimentale që realizoi atë debut.” Befasia ime e përzier me ngazëllimin që shkaktojnë fotot bardhezi u tulat nga mungesa e një mirënjohjeje të denjë për gur-vënësit e transmetimit të parë televiziv shqiptar. Brezat nga Shqipëria të moshës mbi 50 e 60 vjeçare, që sot i gjen nga Amerika në Australi, e kanë pasur TV thuajse program jashtëshkollor të çdo pasditeje. Thuajse i vetmi medium i vendit që dhuronte një farë informacioni dhe argëtimi të përditshëm. Me gjithë orët e reduktuara të programit të RTSH (ose shkurt “televizorit”) nga 18 deri në 22:30, me përjashtim të së dielës kur kishte program për fëmijë nga orët e mëngjesit, ekrani ishte një “qendër bote”që na çonte larg nga dhomat tona të ndjenjës, atëherë kur nuk kishim celularë, faqe Facebook-u, media sociale, Instagram, Tik-Tok e plot si këto.

“Sa i kujdesshëm dhe largpamës babi që i ka ruajtur fotot,” i shkruajta në koment. Nga kureshtja, e pyeta për disa kujtime Edën, e cila është profesoreshë në Katedrën e Italishtes dhe Frëngjishtes në Universitetin e Illinois-it (UIUC). “Fotoja ime e parë e bërë në një ambient realist (jo studio fotografike) ka qenë në Radio Tiranën e Vjetër, tek Rruga e Kavajës. Sapo kisha shpëtuar gjallë për mrekulli pasi më pat “shkelur autobusi”, dhe atë mbrëmje, si për festë, babi dhe mami më morën me vete në punën e babit që punonte edhe gjatë darkave në Radion e Vjetër. Në foto kemi dalë të tre para një monitori, që tani duket i stërvjetër, dhe unë kam një gërvishtje në ballë. Jam tre vjeç,” shkruan Eda. Ajo sqaron se fotoja përbën për të një copëz të historikut të TV, i cili në fillimet e veta ishte tek Radioja e Vjetër. “Lëvizja drejt ndërtesës që ende ekziston sot ndodhi në 1963,” dhe koha e fotos përkon me kohën e shtrirjes së njërës tek tjetra.

E rritur në ndërtesën e Televizionit të ri, Eda e vogël e ndiente sa të ndryshme ishin grupimet shumëtipëshe në RTSH-në e atyre viteve: disnivele dhe variacione sjelljeje dhe kreativiteti. Por të gjithë bashkë, si kolektiv, kujton ajo, formonin “një kombinim të përsosur energjie që për mua ishte si model ardhmërie,” pavarësisht nga produkti propagandistik që TV detyrohej të nxirrte. Eda është kujdesur të mbledhë biografinë e të atit, ku vendosen piketat kryesore të karrierës së tij, që nis me një specializim disamujor në Kinostudion Shqipëria e Re në tetor 1958, me përvojën në filmin “Furtuna” që ishte shkolla e tij televizive, vazhdon me punësimin në Radio Tiranën e Vjetër në studion televizive në pranverë 1960, dhe pastaj me kalimin e plotë në TV e ri në 1963-64. Për një dekadë të tërë, 1964-1974, Beqir Derhemi është kamera kryesore e Radio Televizionit. Ishte koha e ritmeve të jashtëzakonshme dhe e krijimit të gjinive televizive nga kronika e reportazhe tek kongrese, koncerte, festivale dhe ndeshje sportive. Pasioni i tij ishin “kamerat televizive të thjeshta apo të komplikuara të asaj kohe, që vinin së pari në duart e tij, direkt nga Kina si fillim, Franca, Polonia, dhe më pas, edhe Gjermania,” vëren me adhurim e bija. “Ishte koha”, shton ajo, “kur punohej me kamera të teknologjisë së vjetër, shumica nga Kina, që papritur ndodhte të merrnin flakë gjatë xhirimit në studio ose në stadiume.”

Ngazëllimi popullor për Festivalin e 11-të kishte në qendër TV ku gjuha e re vizuale ishte kamera e Derhemit, që ishte lejuar të lëvizte në skenë e jo të mbetej statike, siç ishte praktika. Pas Festivalit ai u dërgua në një specializim disa-mujor në Itali. Por, sapo kthehet në 1973, Beqir Derhemi dërgohet për riedukim si punëtor ngarkim-shkarkimi lënde druri (trungjesh) në Stacionin e trenit. Atje, gjatë punës, pëson dëmtim të shtyllës kurrizore dhe mbetet pa punë për dy vjet. Nga 1976-1993 punon në Institutin e Lartë Bujqësor si prodhues i filmit didaktik shkencor për Institutin, ku krijon shumë filma dokumentarë dhe ndërton arkivin filmik të Institutit. Tani në moshën 89 vjeçare tiranasi i mëhallës së derhemve është ende në shtëpinë e tij në Tiranën e Vjetër, me bashkëshorten kolonjare, “zyshën legjendare të rusishtes” tek Shkolla e Kuqe, Dhimitra Derhemin. Të ruajtura me kujdes prej tij, fotot bardhezi mund të jenë zverdhur paksa nga koha, por Beqir Derhemi mbetet një emër i shkrirë me vetë themelet e Televizionit Shqiptar.