Rafaela Prifti/

In the aftermath of the killing of Liridona Ademaj in Kosova in a case of domestic violence, a rally was called on Saturday at corner of 42nd Street and 2nd Ave by F’Oda, a Women’s Advocacy Group. As the public outrage has cut across demographics and geographic locations, organizers in New York aim to bring change to the entrenched issue of gender based violence. President of F’Oda, Djellza Pulatani addressed the crowd on Saturday by first talking about Liridona, an accomplished woman, mother of two small children, reportedly killed in an alleged murder-for hire-scheme by her husband, Naim Murseli. In her remarks at the rally, Djellza reflected on the gender social norms that result in “being treated as a secondary being” – a citizen of a lesser social status assigned to women in a patriarchy which consequently subjects them to violence. To drive the point further Dita Dreaj, F’Oda partner and podcast host of Vajza + Gra, recited a poem she dedicated to the fear associated with “just being a woman.” 

Gender based violence is not an Albanian issue. Community activist Beti (Bedrije) Tola put it in the context of Albanian gender norms and the social stigma surrounding divorce. According to police and news reports, Liridona Ademaj had filed for divorce from her husband, Naim Murseli, currently in the custody of Kosova Police. From the time of the Albanian traditional Code of Ethics, Kanuni, Albanian men are perceived as protectors of the family. “The acts of violence suffered by Albanian women at the hands of their life partners and spouses are incomprehensible in that context,” said Gjek Gjonlekaj, former VOA correspondent, Albanian Language Service.   

Kosova Police have been commended for acting swiftly in making four arrests in the case. Bringing the perpetrators to swift justice is seen as a measure that serves as a deterrence. Yet organizers believe the issue goes beyond justice in the strict legal sense. It links directly to gender equality and social justice. The case of Liridona Ademaj is not an isolated case of gender based violence but rather reinforces the importance of a global conversation, that speakers like Dora Nano, one of the F’Oda partners, believe is starting to gain some traction. “It is within our collective voice that we find the strength for change,” said Dora, NYU Film and Documentary senior student.

In June, UNDP published a report showing that gender biases remain entrenched in the last decade. The severe under-representation of women and “a broken link between women’s progres in education and economic empowerment,” are the causes of the stagnation cited in the agency’s report. Authors write that “Despite the continued prevalence of bias against women, the data shows change can happen.” Fordham students and United Student Government Representatives Fiona Shehu and Desara Murati expressed the view that “Liridona could have been any of the women in our lives” and “the way to address the issue is to focus on being advocates of change.”

A number of speakers pointed out at the stark contrast between Albanian women with incredible achievements in the music and tech/AI world, and the violent murders like Liridona Ademaj’s that has jolted the community. Harnessing public and personal outrage in order to encourage change in and around us was a view shared by protestors who joined the rally from all Albanian lands and all age groups. Lorik Berisha, Medical Student at New Jersey Medical School said that “we need to go from this senseless act to actively championing gender equality.”

Former NYC Council member and leading community activist, Mark Gjonaj energized the crowd with his remarks and chanting “We are few but speak for many.” “Today, we give voice to the voiceless and stand up for those who suffer in silence,” said Gjonaj.

“Advocacy work for all women and girls is the purpose of F’Oda – an initiative that was put in motion by six girls who came together last year,” said Djellza Pulatani. In the face of severe inequality, there are some encouraging sings “as the narrative is shifting and the conversation on gender based violence is gaining momentum,” she added.

F’Oda will host its second Summit for High School students in the summer of 2024. As the group continues to fight against all forms of gender inequality, its mission centers in empowering girls as well as equip them with resources and connections to empower others.

 Photo Credit F’oda

Rafaela Prifti/

Bashkësia shqiptare amerikane ka mundësinë ta vlerësojë këtë vigan që pati fatin e madh ta ketë kombi shqiptar me një sërë projektesh që mund të nisin nga vendosja e një mbishkrimi pranë ish-banesës së tij në Boston, një dhomë studimi me emrin e tij në Universitetin e Harvard-it, një bust në bibliotekën e Bostonit, një pllakë përkujtimore në ish-shtëpinë e tij në Fort Lauderdale, një dedikim në sallonin e hyrjes të Konservatorit të Nju Ingland (The New England Conservatory of Music), një shkollë me emrin e tij dhe shumë të tjera. Një prej ideve mund të ishte kërkesa për ta përjetësuar në një pullë postare. Mund të mos jetë akt aq i pabujshëm sa kthimi i eshtrave, por ka domethënie dhe vlerësim të thellë njësoj me ndjesinë që përjetojmë kur shohim pullën me portretin e Nënë Terezës.

Filatelia e Shqipërisë e ka nderuar Fan Nolin me rastin e njëqind vjetorit të lindjes në vitin 1982. Ky është një shembull brenda vendit por edhe jashtë kufijve të Shqipërisë. Shtete si Maqedonia e Veriut i kanë dhënë vend në koleksionin e pullave të tyre për figura historike dhe personalitete të shquara. Komuniteti shqiptar në Nju Jork arriti të përuronte rrugën Fan Noli në Bronx vitin e kaluar, çka ishte një fillim i mbarë për ta pasur atë më të pranishëm në mesin tonë në Amerikë.

Propozimi për ta çuar Nolin në Shqipëri është i hershëm. Kërkesën e parë për kthimin e trupit të Nolit në Shqipëri e ka bërë qeveria shqiptare më 15 mars 1965, dy ditë pas njoftimit të vdekjes së Nolit, me anë të një telegrami drejtuar Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë. E njëjta ide ka qarkulluar herë pas here dhe u paraqit si kërkesë në periudhën e kthimit të eshtrave të Faik Konicës në Shqipëri. Argumentet e atëhershme vlejnë edhe sot.

Përkrahësit e propozimit thonë se riatdhesimi i Nolit është kundërvënie ndaj Kryepeshkopit Janullatos. Kjo nuk qëndron, sepse ata nuk kanë të njëjtin status në kontekstin kishtar. Veç të tjerave, të drejtat ekskluzive mbi eshtrat e Fan Nolit i përkasin Kryepeshkopatës Ortodokse Shqiptare në Amerikë. Dhe nëse keni kureshtje të dini se ku prehen kryepeshkopët e parë të Kishës Autoqefale në Shqipëri nuk do ta dëshironit kthimin e Nolit në Shqipëri.

Pse nuk qëndron argumenti “fetar” për kthimin e eshtrave të Nolit në Shqipëri për të eklipsuar Kryepeshkopin Anastas Janullatosin? Përpara njohjes së Autoqefalisë, Kryepeshkopi i parë ishte Visarion Xhuvani. Nga viti 1929 në 1937 ai ishte Kryepeshkopi i Tiranës, Durrësit dhe të gjithë Shqipërisë, ose thjesht Kryepeshkopi i Shqipërisë, i cili është njëherit edhe Kryepeshkop i Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, duke qenë gjithashtu kryetar i Sinodit të Shenjtë të kishës. Ndërsa Fan Noli ka status të veçantë. Si themelues i Kryepeshkopatës Ortodokse Shqiptare në Amerikë, të drejtat ekskluzive mbi trupin e tij i takojnë këtij institucioni.

Ku kanë përfunduar eshtrat e kryepeshkopëve të parë të Kishës Autoqefale në Shqipëri? Varri i Visarion Xhuvanit*, ish-Senator i Elbasanit, Kryepeshkop i Shqipërisë, Peshkop i Beratit dhe Dëshmor i Besimit dhe i Ndërgjegjjes, gjendet në fshatin Shijon, në Elbasan, në një rrëpirë rrethuar nga ferrat dhe balta. Pas njohjes së Autoqefalisë më 1937, Kryepeshkopi tjetër ishte Kristofor Kisi+ nga viti 1937 deri më 1948. Pas tij, ishte Paisi Vodica+ i cili shërbeu nga 1948 deri më 1966, dhe i fundit përpara mbylljes së Kishës ishte Damian Kokoneshi për periudhën 1966-1973.

Përse ka rëndësi? Autoqefalia, e cila është një nga sukseset e punës atdhetare të Nolit e ka gjenezën në Shtetet e Bashkuara, pikërisht në Ohio. “Krijimi i një juridiksioni të Ortodoksisë Shqiptare nuk mund të ndodhte gjatë periudhës së Luftës Ballkanike. Patriotët shqiptarë i përqëndruan përpjekjet në Amerikë. Theofan Noli nën udhëheqësinë e të cilit ishte krijuar “Vatra” në Boston arriti një fitore diplomatike duke ia paraqitur personalisht kërkesat e Shqipërisë Presidentit amerikan Udrou Uilson. Ai hartoi një memorandum të nënshkruar nga priftërinjtë ku kërkonte përkrahjen e Presidentit si dhe refuzimin e pretendimeve se shqiptarët ortodokse janë grekë.

Me synim që të krijonte fronin episkopal në atdhe, Noli dhe i Përndrituri Vagjel Çamçe shkuan në Kongresin e Metropolitanës Ruse në Ohio, në mars 1918. Ortodoksët shqiptarë dhe rumunë, të persekutuar nga kishat e tjera, kishin gjetur përkrahjen e Patrikanës së Moskës në kërkesën për të krijuar dioqezën e tyre. Kongresi e pranoi kërkesën por e vonoi vendimin duke pritur dhënien e lejes nga Patriarku i Moskës. Pavarësisht nga kjo pengesë, Kongresi mori vendim më 24 mars 1918 që të krijohej Misioni i Ortodoksisë Shqiptare në Amerikë nën drejtimin e Të Përndriturit Theofan Noli. (Fragment nga libri The Albanian Orthodox Church, A Political History, 1878-1945, Ardit Bido* p. 56) Dekreti shënon pikënisjen e Kishës Autoqefale Shqiptare.

Kush e ka kërkuar së pari kthimin e trupit të Fan Nolit në Shqipëri? Qeveria shqiptare më 15 mars 1965, dy ditë pas njoftimit të vdekjes së Nolit, kërkonte kthimin e trupit të tij në Shqipëri me anë të një telegrami drejtuar Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë. Tirana u shprehte ngushëllime “gjithë vëllezërve patriotë për humbjen e rëndë të atdhetarit të madh dhe luftëtarit të zjarrtë e të paepur për pavarësinë dhe lulëzimin e Shqipërisë…” dhe me këtë rast përçonte dëshirën në emër të popullit shqiptar, që trupi i Nolit “të sillet e të prehet përjetë në atdheun e tij të shtrenjtë…”

Autori Shefqet Salihu shkruan në librin “Mërgata legjendare e Amerikës” se “një kërkesë e tillë, sado e drejtë dhe legjitime që dukej, ndeshi në pengesa e kundërshtime dhe krijoi probleme. Vetë Noli nuk kishte shprehur ndonjë dëshirë të dokumentuar për vendvarrimin, aq më tepër për t’u varrosur në Shqipëri. Por më e rëndësishme ishte se, mes shqiptarëve të Bostonit, e sidomos në Këshillin e Peshkopatës dhe nga vetë “Vatra”, u shfaqën mendime dhe qëndrime të ndryshme, duke e kthyer këtë kërkesë në një problem të nxehtë politik. Një palë mendonte se Noli duhej të varrosej në Shqipëri, kurse pala kundërshtare, kërkesën zyrtare të Tiranës e konsideronte si shkelje dhe ndërhyrje në punët e brendshme të SHBA-së.”

Në datën 20 mars 1965 pas kryerjes së riteve fetare kushtuar një kleriku të lartë, u mbajt mitingu mortor me pjesëmarrjen e afro 2000 vetëve. Si në fjalën panegjerike të Ikonomit Sokrat Sotiri në gjuhën shqipe edhe në atë të Atit Sotir Dilogjika në anglisht, u përçua “dhembja e gjithë shqiptarëve për humbjen e prijësit të tyre të madh… popullariteti i të cilit vjen i dyti pas Skënderbeut”, thanë ata. Përcjellja në varrezat kryesore në anën jugore të Bostonit u përmbyll me fjalët lamtumirëse të ndarjes nga Imam Vehbi Ismaili dhe Baba Rexhepi që e quajtën Nolin “kalorës të fundit të epokës… që u shkëput prej gjirit tonë për t’u përkitur kohëve, për t’u bërë histori”.

A duhet të cënohet simbioza Noli dhe Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë? Një mbishkrim që ruhet në këtë kishë, të cilën Noli e themeloi në 1908 dhe së cilës i shërbeu deri sa u nda nga kjo botë në 1965 shpreh në mënyrë të thukët simbiozën e tyre: “Nga të gjithë aktivitetet e mia, dashuria ime e parë është kisha. Hyrja ime e parë në lëvizjen shqiptare ish leximi i Dhjatës së Re të përkthyer nga Kostandin Kristoforidhi në shqip kur unë isha dhjetë vjeç’’.

A duhet të shkojë Fan Noli 7,000 kilometra larg Bostonit? Vendprehja e fundit e Nolit dallohet nga bazorelievi në varrezat Forest Hills, Boston. Në një pllajë të valëzuar ngjitur me Nolin është varri i Peshkop Stefan Laskos, pasardhësit të tij besnik, i cili gjithmonë i qëndroi pranë kryezotit të vet shpirtëror. Pranë tij prehet një tjetër mik i vjetër e bashkëkohës besnik që iu gjend në krah në ditë të vështira, At Arallam Dode.

Pse nuk është jetësuar ky propozim i paraqitur herë pas here? Një propozim i paraqitur në muajin nëntor 2015 për riatdhesimin e Nolit u botua në faqet e Gazetës “Dielli” të muajit dhjetor. Kryeeditori i gazetës Dielli, i ndjeri Dalip Greca shkruante se “situata e sotme në Shqipëri nuk është e përshtatshme për transferimin e eshtrave të Imzot Nolit.” Kryesia e atëhershme e “Vatrës” e ka marrë në konsideratë këtë ide fillimisht të përmendur me rastin e riatdhesimit të eshtrave të Faik Konicës në Shqipëri, sipas disa kujtimeve të ish-Sekretarit të Vatrës Naum Prifti. Siç është dokumentuar në shkëmbime dhe komunikime, procedura kërkon koordinim mes Kishës Ortodokse në Shqipëri, Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë si edhe autoriteteve zyrtare.

Kryetari i atëhershëm i Vatrës, z. Gjon Buçaj, ka pasur konsultime me At Artur Liolinin dhe i ka shprehur mirënjohje për informimet dhe sqarimet me rëndësi rreth argumentit. Gjashtë vjet më pas propozimi për kthimin e eshtrave të Fan Nolit në Shqipëri filloi të qarkullonte përsëri. Në gusht 2021 unë kam biseduar me administratoren e Katedrales së Shën Gjergjit në Boston si edhe me Kancelarin e atëhershëm të Përndriturin At Artur Liolin. Për çështjen e riatdhësimit të Nolit, ai përsëriti se imzot Noli nuk e ka lënë këtë amanet dhe nuk ekziston dokumentacion ku të jetë shprehur kjo dëshirë nga ana e tij.

Pse riqarkullon edhe sot e kësaj dite ideja e riatdhesimit? Çështja e juridiksionit të eshtrave ka specifikat e veta të cilat duhet të kuptohen dhe shtrohen për diskutim. Tani ne kemi mundësi të bashkojmë forcat të arrijmë atë që kemi mundësi ta bëjmë. Një prej tyre mund të nis me kërkesën për një pullë postare amerikane.

© Rafaela Prifti

* Ardit Bido – Autor, Drejtor në Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivit, Tiranë dhe lektor në Universitetin Metropolitan të Tiranës

* +Kristofor (Kisi) Kryepeshkop i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare (1937-1949), Vendi i Prehjes në varrezat e fshatit Tufinë, Tiranë.

* +Paisi (Vodica) Kryepeshkop i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare (1949-1966), Vendi i Prehjes në varrezat e fshatit Sharrë, Tiranë.

Rafaela Prifti/

At AFC’s Fourth Anniversary dinner the impact of its work was in full display for over 200 guests assembled at the grand hall in Canton, 15 miles southwest of Boston, Massachusetts, on Sunday. A multitude of snapshots, subtle and noticeable, told moving stories that go to the heart of AFC humanitarian mission – a hug to a partner who is currently in remission, a tearful eye of a daughter looking across the white clothed-table at her mother that recently completed a cycle of  radiation, a friend that pins the purple ribbon on the blazer upon entering the venue with their family members, the SOLD sign placed next to the hand-knitted deep yellow colored vest – an auction item donated by a survivor – a quiet embrace for a relative who received a cancer diagnosis – marked the Gala event of AFC USA. From 2019 to 2023 the organization has helped 93 individuals, raised $ 163,000, had made donations including two hospitals in Albania and Kosovo thanks to the unrelenting efforts of the AFC Board, the Clinical Committee directed by Dr. Albana B. Mihali, MD, FACP, the donors and sponsors. 

From the time of its founding through the Covid pandemic to the fourth anniversary and onward, the AFC is driven by its commitment to survivors. One of them, whose initials are L.L. and who agreed to be in the story, said that the day started out with her “not being keen on going to a party” and, by the end of the extended five-hour-event on Sunday, she “was truly glad to have been there.” A wife, mother and grandmother, L. L, a longtime resident of Boston, received her breast cancer diagnosis in May of this year. She underwent surgery and recently completed radiation, getting a good prognosis by doctors. “I honestly didn’t think of being at the AFC celebration. But now I’m so glad I came here,” she said stepping outside the venue with an AFC imprinted logo mug – souvenir which was the centerpiece at the table arrangement- arranged gracefully with freshly cut pink and red roses by Enkela Pance, a Board member and Brizida Koci. Recognitions and certificates of appreciation to some AFC supporters were presented by Board members, Dr. Ivi Kasimati and Irvin Cepa.     

The approach to every single detail at the Gala from the presentation, banners, slide show, auction items, donations for raffle prizes reflected the wealth of experience and the meticulous execution by the AFC caring team. 

Roberta Panariti, AFC Founder and President, understands the intricacies of the fight against cancer. Her sister Noela, Health Insurance Policy Leader and AFC Board member, is a four-year colorectal cancer survivor. Evidently fighting cancer is personal. 

Emphasizing that point, Dr. Zhenisa Hysenaj, MD, a New York hematologist and oncologist specialist, and key note speaker at the event, said that “breast cancer, now counting at two million cases a year is not one disease, it’s many.” It might be the same diagnosis, but it is very different experiences for each individual. 

All three key note speakers, renowned specialists, Dr. Lorenc Malellari, MD in Colon Cancer and Dr. Hysenaj, MD in Breast Cancer, and Dr. Andreas Varkaris, MD at MA General Harvard Cancer Center, New Treatments and Clinical Trials, respectively underscored that testing and early screening saves lives. Looking into the future, Clinical Committee Chair, Albana Mihali, MD, FACP, hopes that “participating in clinical trials is an opportunity for the community.”

 “It is concerning that while colorectal cases in the older population are going down, the disease is trending upward among the young people,” said Dr. Lorenc Malellari, a California MD, double Board Certified in General Surgery and Rectal Surgery. In his presentation, Dr. Malellari, Medical Director at Robotic Surgical Center noted that colon cancer doesn’t manifest with any specific symptoms, which means it is even more important to test before one notice changes. “A small action that could save 40,000 lives a year,” he said. 

A reminder of the losses incurred along the journey was expressed in the form of a tribute to Dr. Çaushaj by Dr. Agim Aliaj. On the photos by the entrance and on the slides of the first AFC Gala 2019, Dr. Çaushaj’s smile injected joy to his colleagues. “There are over six hundred twenty organizations in the US that have the word cancer in their names. So what makes AFC unique?” asked Dr. Ivi Kasimati on Sunday. Then taking a few steps back toward the standup banner showing the logo with a circle of colorful ribbons spelling out the name Albanians Fighting Cancer, he ran his hand under the word Albanian. It prompted an immediate and enthusiastic applause. Feeling emotional but resolute in their commitment, all board members linked hands together inviting “everyone to symbolically join in” Dr. Agim Aliaj projected a gesture of the strength of standing with the community in the fight against cancer.  

It is worth noting the significance of the date and venue: October 1 being the first day of the Breast Cancer Awareness month, and the Blue Hill Country Club, Canton, Massachusetts, the venue of the first AFC Gala in 2019. 

The opening act of the 2023 Gala was a nod to the AFC fundraiser in May of this year. Roberta Panariti, who holds a music degree from Albania before coming to the US, invited the Gala guests to join her in a sing-along of the unofficial hymn of Albanians. Across the tables all around the hall, the gentle croon by the audience of Dua me shume Shqiperine (I love Albania the most) evoked the emotions of the piano rendition by Genc Tukici at Boston Symphony Hall at the May fundraiser of AFC. The evening’s fine entertainment included a tasteful DJ selection of song records from all Albanian regions. 

At home, L.L. put on the pink T shirt with the AFC logo that she picked up at the Gala. Looking at herself for the first time dressed in a garment she never owned before that Sunday. With her eyes fixated on one word, she said “I’m wearing my diagnosis,” expressing her will to reclaim what is hers – her powers over cancer. 

The journey of AFC is not long in years, yet quite poignant in the lives of every day survivors. https://albaniansfightingcancer.org/