Rafaela Prifti – Page 2 – Dielli

Regjisori Jani Tane – Nga TVSh-ja në Zemër të Italisë

August 19, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Çfarë ndodh kur një regjisor me karrierë 30-vjeçare në Televizionin Shqiptar (TVSh) zhvendoset në vitin 1998 në Assisi të Peruxhias pikërisht në zemër të Italisë? Ndodh që ai i fal qytezës me histori e kulturë mijëravjeçare një pjesë të shpirtit të tij përmes kamerës filmike. Si rrjedhojë, dokumentari “Vivaldi në Assisi – Katër Stinët” i regjisorit Jani Tane lindi “me lotin e emigrantit, pasionin e profesionistit dhe punë intensive njëvjeçare.” Mozaiku vizual i dokumentarit përfshin Kishën e madhe të San Francescos dhe Tempullin e Minervës, afreskot me famë dhe kishat e restauruara të Assisit. Xhirimet e muzeve dhe afreskeve të Giottos, Cimabue-s, Simone Martini-t e Cezaro Sermei-t në qytetin që pret pesë milionë turistë në vit janë ‘telajo’ për kryeveprën muzikore të Antonio Vivaldit prej nga regjisori Jani Tane na fton të adhurojmë bukurinë në natyrë dhe në arte si krijesa njerëzore pa asnjë dallim. Ndërsa po plotësohen gati tridhjetë vite jete dhe krijimtarie jashtë Shqipërisë, arti mbetet stina e gjithkohshme që mban gjallë shpirtin e tij.

“Vivaldi në Assisi” u shfaq në kanalin privat Enrico Fermi në Perugia në 2006. Në një bisedë shoqëruese me autorin e ftuar në studio, pronari dhe menaxherja e kanalit televiziv u shprehën me superlativa për këtë produksion “esecionale” nga një regjisor emigrant shqiptar. “Tranzicioni në Assisi” vendi ku Jani dhe bashkëshortja, Natasha, u shpërngulën për të mbështetur studimet e vajzës së vogël, nisi me një ndryshim radikal. “Nga komoditeti i studios, pulti i regjisorit dhe dritat e kontrolluara kalova te një kamera dore, në dritën e rrugës dhe një studio montazhi.” Nuk ishte teknika, as investimi i mundimshëm dhe as mungesa e kushteve që patën ndikimin më të madh. Ishte diçka tjetër, që ai e kujton kështu: “Në fund të viteve ‘90 mentaliteti i italianëve ishte shumë i ngarkuar nga dyndjet e emigrantëve. Në atë qytezë me 30 mijë banorë kishin mbërritur në atë kohë rreth 100 familje vetëm nga zona e Prezës…

“Disa herë bëra tentativa për të kërkuar punë në profesionin tim, dhe pastaj fillova t’i përshtatem realitetit si “qen tartufi” në sebepet e komunitetit si festa, dasma, ditëlindje.”

Por “kamera në dorë” i ndryshoi atij perspektivën përtej këndit të xhirimit. Prej saj, ai thotë se mësoi të rrëfej jetën pa filtra. “Vizioni im u zhvendos nga estetika e inskenuar te dokumentimi i gjallë i të vërtetës. Pashë sakrificat e bashkëkombëseve të mi për t’u integruar dhe vendosa ta përdor kamerën për të treguar dinjitetin e tyre. Dokumentimi i jetës sonë ishte terapia ime si edhe një mjet rrëfimi se shqiptarët mbartin vlera të mëdha.”

Korça – Afërsia e Assisit nga kryeqendra Perugia dhe nga Foligno, ku është shtypur “Komedia hyjnore “e Dante Aligerit në 1472 është frymëzim për të, siç ishte vendlindja e tij, Korça, prej nga i lindi pasioni për artin skenik. “Në vitet 1969 -1974 kursin tonë në Institutin e Lartë të Arteve e drejtonte regjisorja e parë dhe pedagogia plot kulturë moskovitë, Prof. Drita Agolli. Me plot nostalgji e quaj veten produkt të saj. Me idenë e regjisorit dhe pedagogut të madh Mihal Luarasi dhe Drejtorit të Përgjithshëm të asaj kohe Todi Lubonja për të krijuar Teatrin në Ekran, trupa me aktorë të sapo-diplomuar si Eglantina Kume, Justina Aliaj, Esat Telit, Jani Tane, Vera Grabocka, Fatos Sela dhe Niko Kanxheri shkuan në televizion. Si pasojë e goditjes së Festivalit të 11 në TVSh në 1972, dhe të dy ideatorëve të projektit, programi dështoi. Atëherë iu dha mundësia të kalonim Asistent Regjisor.

Kujtoj me nostalgji regjisorin Mërkur Bozgo qe me përgatiti dhe operatorin e talentuar mjeshtrin Muharem Kondo. Redaksinë e fëmijëve dhe rinisë e konsideroj një pistë që ka formatuar shumë regjisorë, redaktorë dhe operatorë. Një redaksi krijuese e lidhur me shkrimtaret më të mirë si Shpresa Vreto, Naum Prifti, Adelina Mamaqi, Skënder Hasko, Elisabeta Kamberi, Fatmira Veisllari, Taqo Pecani, Luljeta Tabaku. Minerva Kume etj. Redaktorja veterane e Redaksisë e Fëmijëve në TVSh, Luljeta Tabaku e kujton Janin “me respektin më të madh si njeri dhe si regjisor i papërtuar dhe me pasion. Ai kishte krijimtari, fantazi dhe shije artistike, pa u ankuar për ngarkesën,” por duke punuar me bashkëpunim dhe mirëkuptim.” Tek bashkëpunimet e asaj kohe, Tane vlerëson instruktorët e ndjerë Suat Gega dhe Zysh Sandra që përgatisnin talentet e reja të Pallatit të Pionierëve.

Profili i tij në IMBD https://www.imdb.com/name/nm1115401/ ndjek karrierën e Jani Tanes si regjisor e producent në disa projekte në vitet ‘80 dhe ‘90. Në vitet 2000, begatia arkitekturale dhe historike e Assisit e frymëzoi atë për telereportazhe me temë të antikitetit dhe historisë Ilire-Etruske, produksione të studios së tij Nostalgjia. Një prej tyre është seria “Trokitje në Iliri” në qytetet Orvieto, Tarquinia dhe Spoleto e realizuar me studiuesin e kohës së antikitetit, Kol Marku, “Në një moment,” kujton ai, “ishte piktori Zamir Mati, që përmendi vendndodhjen të varrit monumental të mbretit tonë të Ilirisë Genti në Gubbio. Plot kureshtje dhe krenari ilire, pas disa tentativave e gjetëm këtë objekt si monument romak, ku gjendet një tabelë me mbishkrimin: Sipas dëshmitarëve të vjetër këtu prehet mbreti i Ilirëve Genti. Sipas kronikanit të shquar romak Tit Livi, Romakët, pas 200 vjet luftimesh, sulmuan me mercenarë perandorinë e Ilirisë në 168 p.k. Ata e pushtuan Ilirinë dhe më pas Maqedoninë e Greqinë e sotme.

Për të mos u shfarosur popullsia ilire, Mbreti Gent u dorëzua tek Romakët që e festuan me madhështi fitoren e rënies së Perandorisë së Ilirisë së mirëfilltë. Ai bashkë me bashkëshorten Etuta, vajzën e mbretit të Dardanisë, Monun me dy djemtë dhe me skortën e tij, u izoluan në Gubbion e sotme, nën mbikëqyrjen e Romakëve. Ky ishte thelbi i një dokumentari shumë të suksesshëm të studiueses së Antikitetit Eva Brinja.” “Bujtina e fundit” – bashkëpunim me shoqatën Acas Scanderbeg, studiuesin Kol Marku, kushtuar atit të pavarësisë imzot Ismail Qemali me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë. “Artisti pa titull” – film kushtuar koreografit dhe studiuesit të folklorit shqiptar Bujar Aliaj. Gjatë viteve të pandemisë, së bashku me gazetarin dhe kolegun Gëzim Gjyrezi realizoi tri telereportazhe “Kandari i Fajit”, nisur nga pushtimi i trojeve tona nga perandoria Osmane deri në pavarësi, dhe më tej deri në periudhën e Zogut.

Në Kanada, ku jeton një komunitet intelektualësh dhe artistësh me emër, si edhe vajza e madhe e Taneve, regjisori ka krijuar disa dokumentarë, si “Mushti i një Romancieri” për veprimtarinë letrare të shkrimtarit Kristaq Turulli, Ambasador i Kombit, “Simfonia e Ngjyrës” produksion për piktorin e talentuar Bujar Asllani. Një pjesë të artistëve që qëmton, ai thotë se kanë qenë në transmetimet e TVSh-së dhe në rubrikën “Trokitje në mërgim” TV Korça dhe bashkëpunime të tjera.

Nga programacioni edukativ në podkastet politike – Regjisori i njohur bën një reflektim kritik mbi evolucionin e televizionit publik shqiptar. “Puna dhe pasioni i dikurshëm i sollën publikut programe ikonike që nga teletregimet për fëmijë dhe përrallat me “teta Marika Kallamatën dhe xhaxhi Ilia Shytin”, tek programet e Vitit të Ri dhe Konkurset e Fjalës artistike, të Letërsisë, të Fizikës për të rinjtë deri te filmat televizivë. Sot ekrani është pushtuar nga bisedat e thata, lajme dhe podkaste me politikanë, si pasojë e “mungesës së vullnetit dhe të buxhetit,” thotë ai. Përballë thashethemeve ose “shashkave” për mbylljen e kanalit publik, reagimi i tij është i prerë: “TVSh-ja i takon publikut shqiptar!” Ai e njeh mirë kohën e konkurrencës dhe lirisë mediale. Në rrugëtimin e tij regjisori veçon televizionin publik italian RAI “si një shkollë të madhe të eksperiencës sime të formatimit si regjisor.”

TVSh Trashëgimia dhe Teknologjia “Ne punuam në kushte të tjera, ku çdo kuadër dhe çdo fjalë peshohej me përgjegjësi të lartë artistike dhe etike. Sot teknologjia ka krijuar mundësi të jashtëzakonshme, por shpesh humbet thellësia. Brezat e rinj kanë ritëm dhe dinamikë të admirueshme. Megjithatë, ndonjëherë tregu dhe dëshira për audiencë të shpejtë i largon ata nga estetika e pastër televizive. Disa përpiqen të ruajnë atë dinjitet që kemi kultivuar ne në TVSH, të tjerë bien pre e komercializmit.”

Reflektimi mbi Jetën dhe Artin Pikëvështrimi i formësuar përgjatë dekadave mes Shqipërisë, Italisë dhe Kanadasë është se “arti nuk ka atdhe fiks, pasi aty jeton gjuha universale e shpirtit.” Pavarësisht se xhiron në studiot e Tiranës, në rrugët me histori të Assisit, apo në realitetin e mijëvjeçarit ri në Kanada, “njeriu mbetet qendra e gjithçkaje. Jeta më ka mësuar se vështirësitë e emigrimit mund të kthehen në lëndë të parë për art të madh. Nëse ke një familje që të mbështet dhe një pasion që të djeg përbrenda, asnjë distancë nuk të largon dot nga misioni yt. Arti të mban të ri, të mban lidhur me rrënjët dhe të bën qytetar të botës.”

Së shpejti, në Korçë dhe në Institutin e Arteve në Tiranë, regjisori Jani Tane do të prezantojë dokumentarin “Aktori pa maskë” mbi jetën e aktorit të shquar të karaktereve, Andrea Pepi. Për autorin e filmit dokumentar “Katër stinët e Assisit”, kushtuar qytetit që e adoptoi artistikisht, krijimtaria është hapësira ku ai i gjen dhe jeton intensivisht të gjitha stinët e jetës së tij.

Eseja e parë e Peter Priftit te Dielli – Shtegtim filozofik në 16 vjetorin e përjetësisë

August 17, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Përpara se të ulej në karrigen e editorit të gazetës “Dielli” në 1958, djaloshi Peter R. Prifti (1924-2010) ishte pjesëmarrës në konkursin e parë për të rinjtë shqiptarë, një nismë e organizuar nga Kuvendi i Vatrës i vitit 1950. Ai ishte i vetmi që e dërgoi esenë në gazetë, siç shkruan redaktori në shënimin shoqërues të punimit. Krahas me botimin, ai u vlerësua me çmimin e parë në konkurrimin e shpallur nga Vatra, në numrin e Diellit të datës 18 korrik 1951. Më pas në faqet e gazetës u botuan të tjera punime e shkrime të tij. Në përmbyllje të atij dhjetëvjeçari, Peteri bashkë-drejtonte Diellin me Qerim Panaritin, redaktorin me përvojë të gjatë dhe kampionin e jetëgjatësisë në këtë pozicion.

Nga një mundësi e vogël në dukje, siç ishte konkursi për të rinj, ai arriti të bëhej pjesë e redaksisë së gazetës, duke vërtetuar se në jetë asgjë nuk është për tu nënvlerësuar. Me tone humori, Peter Prifti e kujtonte episodin e esesë së parë duke e krahasuar veten me atë që fiton garën ku ka vetëm një garues. Por, njëherazi ai theksonte idenë se në një thirrje apo detaj në dukje të vogël mund të fshihet kthesa e madhe e një jete të tërë.

Në 1951, 27 vjeçari Peter Prifti, ndiqte studimet pasuniversitare në Universitetin e Pensilvanisë, një nga tetë Universitetet e Ivy League të Amerikës. Ai kishte rreth dhjetë vjet që kish ardhur nga Rehova e Kolonjës në Filadelfia, ku kishin emigruar më herët babai, Rafaeli, (Ralph) dhe vëllai i tij i madh, Apostoli. Pavarësisht rinisë së autorit dhe jetës së tij të re në Amerikë, punimi dallohet për aftësinë analitike dhe një vështrim largpamës në shkencat shoqërore. Aty Peteri parashtron me radhë argumentet për karakterin e emigrantit shqiptar në Amerikë në mesin e shekullit XX në rrafshin ekonomik. Pas tre çerek shekulli, eseja ka aq shumë pika takimi me të tashmen sa mund të ishte shkruar edhe sot. Por këtë mund ta gjykojë vetë lexuesi.

Eseja e Peter Priftit e titulluar “Disa Ndikime Ekonomike në Karakterin e Emigrantit Shqiptar në Amerikë” është hartuar në gjuhën angleze dhe përmban rreth 1,100 fjalë. Ajo paraprihet nga një shënim i shkurtër i redaktorit të Diellit, po ashtu në anglisht, ku vlerësohet punimi dhe jepen disa të dhëna biografike për Peterin. Redaktori shpreh zhgënjimin e tij me rezultat e pjesëmarrjes në konkursin e të rinjve, nismë e re e Vatrës atëkohë, por e vlerëson “esenë vijuese nga i riu Peter R. Prifti nga Filadelfia,” “si një punim që karakterizohet nga thjeshtësia dhe origjinaliteti, tërësisht i zhveshur nga gjuha e ngurtë e librave dhe pedantizmi, e për rrjedhojë një punim me meritë të madhe.”

Eseja e parë tek “Dielli” i kushtohet sot plot mirënjohje kujtimit të albanologut, mendimtarit dhe ish-editorit të gazetës, Peter Prifti, në 16 vjetorin e ndarjes së tij nga jeta.

<a href=”https://docs.google.com/…/1FmMrttuyN5ohGcWTSzlR…/edit…“>Eseja e Pare Peter Prifti 1951 Dielli Boston</a>

LETËR E ARKIVIT TE NAUM PRIFTIT NË PERVJETORIN E PARE TE DRAGO SILIQIT

August 7, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në kohën e përgatitjes së veprës Një Jetë në Fluturim, ku përmblidhen poezi të zgjedhura, studime kritike e kujtime të kolegëve për Drago Siliqin, e bija Laura Siliqi Konda pati komunikuar me mua për ta pasur edhe babain tim në faqet e këtij libri monumental të 90 vjetori të lindjes në vitin 2020. Pas botimit, ajo e dërgoi librin tek ne me një shënim të ndjeshëm prej një dore dhe mendje të vajzës fisnike. Të dy autorët dhe baballarët tanë janë në jetën e përtejme, mirëpo ja që të dy u rikthyen në formën e një letre, që Naum Prifti e shkruante në 1964 në përvjetorin e parë të vdekjes së parakohshme të Dragos, bashkëmoshatarit dhe mikut që la pas një pritje të pafundme. Në faqet e shkruara me dorë ndihet sesa i prekur është Naumi nga ndarja nga jeta e Dragos, sesi largimi krijoi një boshllëk të madh në rrethet letrare dhe zyrtare, ku ai vlerësohej si një drejtues, kritik dhe mbështetës i rrallë i të rinjve. Në letër Naumi ndalet tek rikthimi i idesë të kundërshtuar prej Dragos që librat të diskutohen në Lidhjen e Shkrimtarëve para botimit, duke e quajtur atë të dëmshme.

Praktika, që përkrahej nga Kryetari i atëhershëm i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Dhimitër Shuteriqi, sjell vetëm thashetheme, vonesa dhe punë të dyfishtë për autorin, pa përmirësuar cilësinë e veprave, vëren Naumi. Më tej rrëfimi aq i gjallë i ngjarjes me tregimin Shoferi i Ambulancës është një rast nga sa e sa të tjerë që zbulojnë realitetin e artit në darën e censurës së regjimit dhe një shpëtimtar të fateve të autorëve dhe veprave të kohës, si Drago Siliqi.

Një vit pa Drago Siliqin nga Naum Prifti

I shkreti Drago sot bëri një vit që kur vdiq aksidentalisht, ndonëse kam përshtypjen se s’ka vdekur, sepse s’mund të vdes njeriu aq i ri; ndaj më duket sikur do të vijë e do të kthehet nga ai fluturim i gjatë që e nisi dhe nuk do ta mbarojë…por ashtu si pritja jonë s’do të mbarojë kurrë, edhe ardhja e tij s’do të ngjasë kurrë.

Vdekja e Dragos më tronditi edhe ngaqë ishim thuajse të një moshe. Ai s’qe veçse një vit e diçka më i madh se unë dhe më duket e pangjashme që s’do ta gjej më në zyrë, s’do ta shikoj më në klub e s’do të bëjmë më shaka në rrugë. Ai djalë i pjekur, i formuar, me logjikë dhe autoritet mungon. Një vit pas vdekjes, s’është gjetur një njeri për ta zëvendësuar si drejtor. Vdekja la një boshllëk që s’mbyllet në radhët e pakta të rretheve letrare. Ai bashkonte në vetvete cilësitë e artistit, të organizatorit, të kritikut dhe të ideologut. Fjala e tij kishte vlerë. Ishte përkrahës i zjarrtë i të rinjve, ishte i gjerë në mendime, guximtar në shfaqjen e tyre dhe dalëngadalë po bëhej një autoritet. Askush më mirë se ai s’qe bërë interpretues i mendimit letrar në rrethet zyrtare.

Për shumë çështje Drago mendonte ndryshe nga Kryetari i Lidhjes dhe pikërisht kjo gjë, të cilën ai nuk e fshihte, tregon cilësitë morale, përgatitjen dhe kurajon e tij qytetare. Së pari, nuk pranonte që Shtëpia Botuese Naim Frashëri që ai drejtonte të ishte një shtojcë a një farë redaksie e Lidhjes. Me guxim arriti ta shkëpuste atë nga tutela e Lidhjes duke mbajtur përgjegjësi të plotë për vlerat artistike dhe vlerat e veprave të paraqitura. Mendimin e Lidhjes, Drago e pranonte si konsultë, por nuk e quante vendimtar.

Ndodhte shpesh që ai të ishte në mesin e diskutimeve të pashterura deri në rrethet e larta. Mendimi i Dragos dilte të shumtën e herës triumfonjës, sepse ai jo vetëm dinte të shfaqte ide por kish edhe zotësinë t’i argumentonte me logjikë e t’i mbronte me zjarr ato që thoshte.

Një vit pas vdekjes së tij po qarkullon përsëri me këmbëngulje ideja e vjetruar që librat para se të botoheshin të diskutohen një herë në Lidhje nga rrethet e shkrimtarëve. Kjo praktikë, sado që në sipërfaqe duket pozitive dhe dobiprurëse s’ka për të sjellë asgjë të mirë, përveç thashethemeve në rrethet e autorëve dhe Klubin e Shkrimtarëve duke shkaktuar edhe një vonesë më të madhe në botimin e veprave origjinale. Veç asaj është vështirë të marrësh me mend se si një vepër të dobët do ta bëjnë “të mirë” vërejtjet e Lidhjes. Kjo s’do të bëjë gjë tjetër veçse do të kërkojë një punë të dyfishtë nga ana e autorit, sepse pas tyre do të vijnë edhe vërejtjet dhe sugjerimet e redaksisë së Botimit. Vështire është të besohet se kjo praktikë do na shpëtoje nga botimi i disa veprave të dobëta. Vepra të dobëta do të ketë gjithmonë sepse edhe në natyrë ka kodra, ka edhe male. Dhe malet s’ mund të jenë e as mund të merren mend pa kodrat, në një farë mase, ata mbështeten mbi supet e tyre e lartësohen mbi shpatullat e tyre.

Më kujtohet fare mirë ngjarja me Dragon dhe tregimin tim “Shoferi i Autoambulancës”. Kjo ka ngjarë aty nga gushti ose shtatori i vitit 1960. Dragua më gjeti në korridorin e Ndërmarrjes së Botimit. Kishte disa shkresa ndër duar. Pas përshëndetjeve të rastit, më tha një gjë që mua më habiti. Ai më vuri dorën në sup në një mënyrë tepër konfidenciale, po fytyrën e kishte serioze gati-gati të vrenjtur.

– Kam ngrënë një dajak për shkrimin tënd, po çfarë dajaku.

– Për shkakun tim? – e pyeta me habi.

– Po, po, për shkakun tënd. As që e merr dot me mend.

– Ku kështu, në ç’ vend? – e pyeta.

– Atje lart,- ma bëri me kokë.

E pas pak shtoi:

– Në Komitetin Qendror.

– Unë nuk po kuptoj asgjë, – i thashë.

Ai më futi krahun e më ftoi në zyrë.

Ç’na kishe bëre ashtu me atë vëllimin “Çezma e Floririt”?

Vëllimi me tregime ishte përfunduar së shtypuri dhe unë i kisha marrë 5 kopjet që më takonin si darove. Në shitje nuk kishte dalë ende dhe unë po shqetësohesha për vonesën. Fjalët e tij ishin si një dush i ftohtë. Kjo do të thoshte se vëllimi s’do të dilte ndoshta fare në shitje.

– Po përse? – pyeta më tej.

– Çfarë ke shkrojtur ti në atë tregimin “Shoferi i autoambulancës”?

– Asgjë të keqe, – i thashë. – Ai tregim është botuar në Revistën Nëntori me titullin “Një nga të shumtit”, po unë ia ndërrova se s’më pëlqeu. Pse s’u bë tregimi problem që atëherë?

Drago më tregoi hollësisht se ku ishte halli. Nuk mund të pranohej në asnjë mënyrë që Sekretari i Partisë së rrethit të quhej ” i Madhi” dhe që ai të shkonte në dasmë me makinë jashtë orarit zyrtar, madje nuk pranohej që ai të shkonte fare në dasmë, por ishte shumë e rëndë që pohimi të çonte ama në orarin e punës dhe që në Degën e Brendshme protagonistin i përcollën duarthatë.

Unë u bëra kureshtar dhe e pyeta Dragon se kush e kritikoi aq rreptësishtë tregimin për të tilla vërejtje. Kur me tha emrin e Th. Nanos sikur u qetësova. I thashë se Nano nuk është kritik letrar dhe nuk merr shumë vesh nga fusha letrare.

Ai u bashkua me mendimin tim po bëri një vërejtje me shumë vend.

-Ai është aty për këtë punë.

Dragua më afroi pranë dhe më tha:

-Unë e mbrojta tregimin me zjarr.

Duke mos dashur të vazhdonte më tej me tema jo aq të këndshme, më tha:

– Nejse, tani është puna të shpëtojmë librin.

Dhe zgjidhja u gjend. “I Madhi” u quajt Sekretari. Në vend të shkonte në dasmë e dërguam me shërbim në Tiranë dhe e ndryshuam nga “hante arra” e vumë “lexonte një libër”. Dhe kështu 3,000 kopjet e librit faqet 118-119 i bënë të prera. Po unë pyes veten ç’ do të kish ngjarë e ç’do t’i qe prishur ndërtimit të socializmit sikur tregimi të ishte botuar pa ndryshim? Përse kjo ngushtësi e ky fanatizëm në trajtimin e një detaji artistik? Vallë kjo do ta cënonte figurën morale të Sekretarit të Partisë në realitet a në letërsi?

Jam i sigurtë se ashtu si tregimin tim Shoferi i Ambulancës, ai kishte shpëtuar kushedi sa krijime të tjera letrare nga sëpata e censurës në arte. I tillë ishte Drago Siliqi!

“Pinocchio’s Harvard” by Tertini Set to Make a Global Slice

August 4, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Pinocchio’s Pizza is the star of a new documentary by acclaimed Albanian-American filmmaker, Valmir Tertini. Long before achieving stardom, tech pioneers and future Oscar winners like Matt Damon and Ben Affleck, frequented this tiny pizzeria. Last year, an Albanian-American filmmaker brought cameras inside to capture this unique intersection of Harvard life and American pop culture. “Pinocchio’s Harvard”, Tertini’s newest observational documentary won Best Director & Best Short Documentary at CVV Film Festival held alongside the 83rd Venice International Film Festival, La Biennale di Venezia 2026, in Italy. Tertini will walk the Italian red carpet to accept the awards at the ceremony on September 12th.

From the opening shot of the 20-minute documentary, Tertini reveals its secret sauce by following the owner as he arrives early in the morning to prepare it from scratch in the kitchen. The story of this street-side, Italian family-owned pizzeria in Harvard Square began in the 1960s. Since the 1980s, the DiCensos, another family of Italian descent took ownership but preserved the original name. Pinocchio’s Pizza draws a steady stream of regulars and tourists alike, all captivated by its thick Sicilian-style crust and iconic cultural status. Framing the pizza counter, a photo gallery display features snapshots of high-profile patrons like Mark Zuckerberg, Bill Gates and others. As seen in the documentary, the pictures serve as reliable conversation starters for first-time visitors and even some playful teasers with MIT associates. Included in the short documentary are cameos of aspiring influencers filming taste tests on their phones.

Valmir Tertini seeks out the human story in his filmmaking. For fifteen years, he has dedicated his lens to documenting the complex layers of Eastern European identity. He has an eye for the quiet or what he calls “the stories left behind”. In this case, it is the unassuming spot on the Harvard campus that has long been a celebrated destination boasting a steady clientele, a loyal student following and late-night crowds. By expanding its reach beyond Cambridge through Tertini’s film, this beloved institution is set to share its charm with a global audience.

See less

SHBA 250 – Duart që Përjetësuan Amerikën

July 4, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Historia e Amerikës është gdhendur nga duart e mjeshtërve emigrantë dhe vijon të skalitet prej tyre. Në festimet e 250 vjetorit të SHBA-së u përurua skulptura “Renaissance of Towers” nga artisti Helidon Xhixha. E ngritur në hyrjen kryesore të aeroportit Miami-Dade, ajo reflekton imazhin e flamurit amerikan, frymëzuar nga Kullat Binjake të Nju Jorkut si homazh për 11 shtatorin. Monumentet më të njohura të kombit janë përjetësuar nga breza emigrantësh, të cilët, me talentin e tyre, shkrinë tek ato vlerat universale me shpirtin vendas.

Mjeshtrit e daltës siç ishin vëllezërit Piccirilli nuk sollën këtu vetëm mjeshtërinë e gdhendjes, por edhe rëndësinë e veprave publike si mesazhe të identitetit kombëtar amerikan. Të thuash se ata ishin gurgdhendës me famë është një përshkrim i zbehtë dhe i mangët. Simbolet bashkëshoqëruese të historisë dhe madhështisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës: Linkoln-i nga Daniel Chester French në Memorialin e Linkoln-it, Uashington DC, luanët e Bibliotekës Publike të Nju Jorkut dhe gjashtë panelet alegorike të historisë, romancës, fesë, poezisë, dramës dhe filozofisë në fasadën e saj, Katër Kontinentet dhe 12 statujat alegorike në kornizën e Doganës në Bowling Green, pedimenti i Bursës së Nju Jorkut (NYSE), 30 figura alegorike për kornizën e Muzeut të Bruklinit, Monumentin Maine në Central Park dhe Monumentin e Zjarrfikësve në Riverside Park, pedimenti i Senatit amerikan ne Uashington e shumë punime të tjera.

Kur Giuseppe Piccirilli (1844-1910), një gurgdhendës me emër, erdhi bashkë me bijtë e tij nga Masa e Italisë në Nju Jork në 1888, ata sollën me vete një mjeshtëri dhe aftësi gdhendje te paparë deri atëherë ne Amerikë. Babai dhe gjashtë djemtë — Attilio, Ferruccio, Furio, Getulio (Giulio), Masaniello dhe Orazio — ishin skalitës dhe gdhendës mermeri të sprovuar.

Shtëpia-atelie prej guri të murrmë në Rrugën 142 në zonën Mott Haven të lagjes së Broksit që konsiderohet më e madhja studio, u zgjerua nga një anë e rrugës tek tjera. Ishte vendi ku blloqe mermeri për gjysmë shekulli ktheheshin në ikonat më të njohura që do kishte Amerika. Aty vinin personalitete dhe figura shumë të shquara si Teddy Roosevelt dhe Woodraw Wilson.

Megjithatë emri Piccirilli u cilësua se ishte “tepër etnik” për tu vënë në punimet klasike të gdhendura nga duart e tyre dhe Komisioni i Artit në Virxhinia hodhi poshtë skicat e Attilio-s për një bust të Thomas Jefferson, me arsyetimin se emri Piccirilli nuk do të ishte i mirëpritur në Virxhinia. Edhe Komisioni i Përmendores së Lincoln-it hodhi poshtë sugjerimin e skulptorit French për të gdhendur emrin e skalitësve “Piccirilli” në piedestalin e statujës së Presidentit Lincoln. Revistat dhe publiku flisnin me superlativa për krijimet e vëllezërve ku “kremtohej lidhja e natyrës dhe artit duke zbuluar engjëllin nga guri.” Por Vëllezërit Piccirilli shpesh punonin në anonimitet.

Në kohën kur skulptura klasike figurative e humbi shkëlqimin përballë stileve më moderne në vitet 1920 dhe ’30, lidhja me monumentet u zbeh në kujtesë dhe mjeshtërit po ndërronin jetë një pas një. Në vitin 1954 vdiq Orazio, vëllai i fundit Piccirilli. Gazeta Washington Evening Star e përshkroi kontributin e tyre për artin amerikan me këto fjalë: “Ata që ndoshta nuk e kanë dëgjuar kurrë emrin e tyre kanë arsye t’u jenë mirënjohës për veprën e tyre“.

Historia e Amerikës, e gdhendur në monumentet e famshme të saj, është krijuar nga duart e emigrantëve që i bënë gurët të flasin. Vëllezërit Piccirilli, ashtu si bashkësi të tjera e ndërtuan me djersë e daltë lavdinë e këtij vend.

Amerika u konceptua nga vizionarët por u përjetësua nga talenti dhe sakrificat e emigrantëve të atëhershëm dhe të sotëm. Dy skulptorë shqiptarë të spikatur, Helidon Xhixha dhe Ndriçim (Jimmy) Bejko gërshetojnë trashëgiminë e pasur shqiptare të gdhendjes së gurit dhe muraturës me artin bashkëkohor në Shtetet e Bashkuara. I lindur në Durrës dhe i vendosur në Milano, Helidon Xhixha punon kryesisht me çelik inox të lëmuar dhe gur. Ndër instalacionet e tij publike monumentale përfshihen projekte pranë Memorialit të 11 Shtatorit në Nju Jork dhe skulptura “Endless Melody” në qendër të Miamit. Ndriçim (Jimmy) Bejko është artist shqiptaro-amerikan në zonën e Bostonit. Ai ka mbi 20 vjet përvojë në artin e Skulpturës Monumentale dhe është i njohur për dizajnet e tij komplekse si edhe realizime të strukturave tridimensionale.

Kur fishekzjarrët të ndriçojnë mbi simbolet e mëdha të vendit në spektaklet e 250 vjetorit të Amerikës, le të shndrisin mbi ata që i ndërtuan ato dhe tek duart e skalitësve emigrantë, që me mund e sakrificë e përjetësuan historinë e këtij kombi në gur e çelik.