Rafaela Prifti – Page 2 – Dielli

Beqir Derhemi, një emër në zanafillën e Televizionit Publik Shqiptar

May 5, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

29 prill, 1960, ora 18:00, Tiranë. Imazhi i parë në ekranin bardhezi ishte folësja Stoli Beli (1935-2026). Në ditën e parë të transmetimit nga Qendra Eksperimentale e Televizionit shqiptar, pas përshëndetjes së saj u shfaq një film për fëmijë, një dokumentar, një koncert dhe në fund një film artistik. Edicioni parë i lajmeve u transmetua në 1963, ndërsa dy vjet më vonë, kamera e vetme e TVSH-së u vendos në stadium për të transmetuar një ndeshje futbolli. Si nga ana teknike, ashtu edhe profesionale, Televizioni u ngrit nga kapacitetet e Radio Tiranës, themeluar në 28 nëntor 1938. Me kalimin nga faza eksperimentale në programe të rregullta ditore, një numër i madh i punonjësve teknikë erdhën nga Instituti i Lartë i Arteve. Ndërtesa e re e televizionit mundësoi shtimin e orëve të transmetimit, nga ora 18 deri në orën 22.30. Në ato vite telekronistët e televizionit si Alfons Gurashi dhe Agron Çobani, spikerët si Kiço Fotjashi, Virgjil Kule, Çlirim Poro, Amalia Dhamo, Tefta (Dobi) Radi, Violeta Kongo, e të tjerë, të cilët hynin në shtëpitë tona nga ekrani i TV-së kishin një lloj statusi të veçantë. Madje edhe operatorët televizivë si Beqir Derhemi, Stefan Gajo, Pali Kuke, Gazmir Shtino, Engjel Strazimiri, Bujar Kore, Valter Qarri, Sazan Mane, Bujar Kokonozi, Gasper Shllaku, Besnik Shima e të tjerë ishin emra të respektuar nga kolegët e tyre, si edhe në publik.

Më “të padukshmit” mbase ishin ndihmës-operatorët, operatorët e zërit, ndriçuesit, dizenjatorët, inxhinierët, montazhierët dhe qindra e qindra profesionistë dhe punëtorë shërbimi, të cilët, në shumë raste, ia kushtuan gjithë jetën e tyre punës në Televizion, për të cilën meritojnë mirënjohje si bashkëndërtues të transmetuesit publik.

Në shenjë respekti sot shkruaj pak rreshta për Beqir Derhemin “kameramani i parë i punësuar prej RTSH-së në pranverë 1960,” shkruhet në rezymenë e tij, që ma nisi vajza e tij e madhe. Eda Derhemi është edhe ish-profesoresha ime në Fakultetin Histori Filologji, në Tiranë. Rastisi të shoh postimin e Edës natën e 29 prillit 2026 në faqen e Facebook-ut dhe fotot bardhezi të ruajtura prej të atit, Beqir Derhemit. “Mbrëmë paska qene 66 vjetori i transmetimit të parë televiziv shqiptar prej 29 prillit 1960. Babi është personi në të djathtë në foton e parë, marrë në studion eksperimentale që realizoi atë debut.” Befasia ime e përzier me ngazëllimin që shkaktojnë fotot bardhezi u tulat nga mungesa e një mirënjohjeje të denjë për gur-vënësit e transmetimit të parë televiziv shqiptar. Brezat nga Shqipëria të moshës mbi 50 e 60 vjeçare, që sot i gjen nga Amerika në Australi, e kanë pasur TV thuajse program jashtëshkollor të çdo pasditeje. Thuajse i vetmi medium i vendit që dhuronte një farë informacioni dhe argëtimi të përditshëm. Me gjithë orët e reduktuara të programit të RTSH (ose shkurt “televizorit”) nga 18 deri në 22:30, me përjashtim të së dielës kur kishte program për fëmijë nga orët e mëngjesit, ekrani ishte një “qendër bote”që na çonte larg nga dhomat tona të ndjenjës, atëherë kur nuk kishim celularë, faqe Facebook-u, media sociale, Instagram, Tik-Tok e plot si këto.

“Sa i kujdesshëm dhe largpamës babi që i ka ruajtur fotot,” i shkruajta në koment. Nga kureshtja, e pyeta për disa kujtime Edën, e cila është profesoreshë në Katedrën e Italishtes dhe Frëngjishtes në Universitetin e Illinois-it (UIUC). “Fotoja ime e parë e bërë në një ambient realist (jo studio fotografike) ka qenë në Radio Tiranën e Vjetër, tek Rruga e Kavajës. Sapo kisha shpëtuar gjallë për mrekulli pasi më pat “shkelur autobusi”, dhe atë mbrëmje, si për festë, babi dhe mami më morën me vete në punën e babit që punonte edhe gjatë darkave në Radion e Vjetër. Në foto kemi dalë të tre para një monitori, që tani duket i stërvjetër, dhe unë kam një gërvishtje në ballë. Jam tre vjeç,” shkruan Eda. Ajo sqaron se fotoja përbën për të një copëz të historikut të TV, i cili në fillimet e veta ishte tek Radioja e Vjetër. “Lëvizja drejt ndërtesës që ende ekziston sot ndodhi në 1963,” dhe koha e fotos përkon me kohën e shtrirjes së njërës tek tjetra.

E rritur në ndërtesën e Televizionit të ri, Eda e vogël e ndiente sa të ndryshme ishin grupimet shumëtipëshe në RTSH-në e atyre viteve: disnivele dhe variacione sjelljeje dhe kreativiteti. Por të gjithë bashkë, si kolektiv, kujton ajo, formonin “një kombinim të përsosur energjie që për mua ishte si model ardhmërie,” pavarësisht nga produkti propagandistik që TV detyrohej të nxirrte. Eda është kujdesur të mbledhë biografinë e të atit, ku vendosen piketat kryesore të karrierës së tij, që nis me një specializim disamujor në Kinostudion Shqipëria e Re në tetor 1958, me përvojën në filmin “Furtuna” që ishte shkolla e tij televizive, vazhdon me punësimin në Radio Tiranën e Vjetër në studion televizive në pranverë 1960, dhe pastaj me kalimin e plotë në TV e ri në 1963-64. Për një dekadë të tërë, 1964-1974, Beqir Derhemi është kamera kryesore e Radio Televizionit. Ishte koha e ritmeve të jashtëzakonshme dhe e krijimit të gjinive televizive nga kronika e reportazhe tek kongrese, koncerte, festivale dhe ndeshje sportive. Pasioni i tij ishin “kamerat televizive të thjeshta apo të komplikuara të asaj kohe, që vinin së pari në duart e tij, direkt nga Kina si fillim, Franca, Polonia, dhe më pas, edhe Gjermania,” vëren me adhurim e bija. “Ishte koha”, shton ajo, “kur punohej me kamera të teknologjisë së vjetër, shumica nga Kina, që papritur ndodhte të merrnin flakë gjatë xhirimit në studio ose në stadiume.”

Ngazëllimi popullor për Festivalin e 11-të kishte në qendër TV ku gjuha e re vizuale ishte kamera e Derhemit, që ishte lejuar të lëvizte në skenë e jo të mbetej statike, siç ishte praktika. Pas Festivalit ai u dërgua në një specializim disa-mujor në Itali. Por, sapo kthehet në 1973, Beqir Derhemi dërgohet për riedukim si punëtor ngarkim-shkarkimi lënde druri (trungjesh) në Stacionin e trenit. Atje, gjatë punës, pëson dëmtim të shtyllës kurrizore dhe mbetet pa punë për dy vjet. Nga 1976-1993 punon në Institutin e Lartë Bujqësor si prodhues i filmit didaktik shkencor për Institutin, ku krijon shumë filma dokumentarë dhe ndërton arkivin filmik të Institutit. Tani në moshën 89 vjeçare tiranasi i mëhallës së derhemve është ende në shtëpinë e tij në Tiranën e Vjetër, me bashkëshorten kolonjare, “zyshën legjendare të rusishtes” tek Shkolla e Kuqe, Dhimitra Derhemin. Të ruajtura me kujdes prej tij, fotot bardhezi mund të jenë zverdhur paksa nga koha, por Beqir Derhemi mbetet një emër i shkrirë me vetë themelet e Televizionit Shqiptar.

In Memoriam Skënder Luarasi

April 29, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në përkujtim të ditës së ndarjes nga jeta të studiuesit, biografit, përkthyesit, kritikut të pashoq Skënder Luarasi (19 Janar 1900 – 27 Prill 1982) https://en.wikipedia.org/wiki/Sk%C3%ABnder_Luarasi

po sjell letrën, të cilën albanologu Peter Prifti nga Kalifornia ia drejtonte profesorit në Tiranë. Ai i shkruan me mirënjohje se fjalimin e ngritësit të flamurit në Vlorë e kishte gjetur në monografinë e tij “Jeta dhe Vepra e Ismail Qemalit” botuar në 1962.

Peter Prifti i shkruan se e përktheu në anglisht atë fjalim dhe se shpreson se është “i denjë. Sidoqoftë, tash fëmijët e shqiptarëve këtu në Amerikë do të kenë rastin të njihen më mirë me fjalimin historik të Ismailit, dhe të çmojnë më tepër rëndësinë e asaj dite,” vazhdon ai. Në mbyllje i shpreh falenderim, nënshkruan firmën me dorë dhe në PS i jep të fala për vëllanë e tij, Naum.

Përkthimi i Peter Priftit është botuar në shtypin shqiptar në Amerikë dhe gazeta Dielli në qershor 1981 si edhe ribotuar më pas.

100 Vjetori i Lindjes së Peter R. Priftit – Etaloni i Akademikut të Studimeve Shqipe në Amerikë – Tri Përkthime të tij kushtuar Ditës së Pavarësisë – Dielli | The Sun https://share.google/tNslJSo6Sh93mkQvM

Grant Harris, a Legacy of Stewardship of the Albanian Collections at the Library of Congress

April 24, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

April 24 is recognized as the birthday of the Library of Congress. On April 24, 1800, President John Adams signed legislation establishing the Library of Congress, which included an appropriation to purchase books for Congress and create a suitable space for them in the US Capitol. The Library of Congress holds the largest Albanian collections in the Americas, and likely the most extensive outside of the Balkans.

Today is appropriate to recognize the immense contribution of Grant Harris, who has helped shape and elevate the Library of Congress’s collections on Albania, Kosova and ethnic Albanians everywhere. For over 36 years, Grant Harris demonstrated scholarly passion in the European Division of the Library, where he first started in early 1984 as a reference librarian for the French and Russian collections. The gentle and soft-spoken steward took the initiative to manage the Romanian collections in 1993 teaching himself the language through independent study and immersion.

Five years later, in 1997-98, after the loss of a colleague who handled Albanian and other languages, Harris took on responsibility for the Albanian collections, acquiring a basic reading knowledge of Albanian through independent study. After becoming Head of the European Reading Room in 2008, he was appointed Chief of the European Division in 2017. He balanced his leadership role with a hands-on approach to curating the collections for Albania, Kosovo, Moldova, and Romania, while maintaining a deep involvement with the French and Russian and broader European portfolios.

One of his standout contributions is the 15-minute audio recording of Faik Konica’s NBC interview from April 8, 1939 – a “co-discovery” as he describes it, alongside Etleva Domi, then Deputy Director of Albania’s National Library. Beyond adding relevant materials from Albania, Kosovo, North Macedonia, Montenegro, the U.S, the Arbëreshë in Italy, and elsewhere, Grant developed the Library’s first collection description for Albania. His speaking engagements have spanned from Washington DC and New York to Tirana and Prishtina, notably headlining Kosova’s first annual National Library Week. Through the European Division, he hosted Albania-related book discussions, both independently and in partnership with other organizations, and curated a display of Albanian treasures in the Library of Congress Members Room to commemorate Albania’s national day.

His expertise led him to develop essential online resources for researchers and global Albanian studies including the forerunners to the current Albanian Collections at the Library of Congress https://www.loc.gov/rr/european/coll/alba.html and Address/Telephone Directories from Albania at the Library of Congress https://www.loc.gov/rr/european/phonea/alpdr.html Following his retirement in April 2020, Dr. Nevila Pahumi succeeded the duties carrying forward this legacy of excellence with exceptional dedication.

From independently learning languages to curating rare historical treasures, Grant Harris significantly expanded and elevated the profile of the Library’s Albanian collections. On this Library of Congress birthday, we extend our deepest gratitude to a truly dedicated steward.

Me punën e tij Grant Harris zgjeroi dhe lartësoi ndjeshëm profilin e koleksioneve shqiptare në Bibliotekën e Kongresit. Në këtë përvjetor të institucionit të dijes i shprehim mirënjohje të thellë këtij misionari të përkushtuar të pasurisë sonë kulturore.

Foto

VOA Keida Kostreci Përkujtohet vepra e Sterjo Spasses në Bibliotekën e Kongresit, 10 maj 2012

Panel në 110 vjetorin e gazetës Dielli, Nju Jork, Prill 2019

Dita Ndërkombëtare e Librit për Fëmijë – Magjia e Leximit

April 4, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Magjia e letërsisë për fëmijë shënohet në një ditë të caktuar, më 2 prill, ditën e lindjes së shkrimtarit të dashur Hans Christian Andersen. Duke nisur nga viti 1967 kjo ditë simbolikisht ndez shkëndijën e kureshtjes për librin tek të vegjëlit, që janë në fillim të këtij udhëtimi. Me kohë ata mbase do ta kuptojnë thënien e tij se “Vetë jeta është përralla më e magjishme!”

Dita Botërore e Librit për Fëmijë i fton lexuesit e rinj të hapin horizontin e mendjes nga çdo anë që të duan dhe ngado ku i shpien pyetjet dhe hamendjet e tyre pacak. Librat për fëmijë japin më shumë se dije dhe njohuri të intelektit. Ato bëhen pjesë e botës së tyre emocionale dhe e formimit të imagjinatës dhe personalitetit të tyre.

Në vargun e festimeve të fillim-prillit me zuri syri lajmin e Shkollës Ndërkombëtare të Prishtinës, shoqëruar me fotot e nxënësve entuziast në përurimin e “serisë së lektyrave shkollore për klasat 1-5, botuar nga Dukagjini. Erza Mati, përfaqësuese e shtëpisë së madhe botuese Dukagjini, pohoi se “takime të ngjashme janë mbajtur në 32 komuna të Kosovës me shkollat publike anë e mbanë vendit. Në vijim, jemi duke bashkëpunuar me shkollat private ku vazhdojmë të ndiejmë nga nxënësit kureshtjen e pashuar dhe pasionin për të zbuluar më shumë nga bota e leximit,” thotë Erza në bisedë. Një prej lektyrave shkollore është libri Legjenda dhe Rrëfime për Skënderbeun nga Naum Prifti.

Gjatë orës letrare, shpjegon ajo, nxënësit u japin përgjigje pyetjeve të tilla si Cilin personazh libri do doje ta takoje? Një prej aktiviteteve tërheqëse për nxënësit është edhe vendosja në një kuti e ilustrimeve të librave që fëmijët t’i gjejnë ato në formë e një loje psh në këtë rast shpata e Skënderbeut, e cila gjendet e ilustruar në faqet e librit. Të tilla ushtrime e bëjnë pjesëmarrjen më të këndshme dhe të efektshme për moshat e reja. Përmbledhja përfshin 19 rrëfime, të gjitha me në qendër Gjergj Kastriotin dhe epokën e lavdishme skënderbejane… me efekt edukimi si me njohuri të historisë sonë, ashtu edhe ndjenjat kombëtare,” shprehet Prof. Kastriot Gjika në punimin e tij për librin.

Fuqia e magjisë së librave për fëmijë është se pavarësisht nga koha dhe vendi nga vijnë, ato lulëzojnë tek çdo brez dhe çdo fëmi, që merr në duar dhe hap faqet e librit sot.

Këmbana lufte – “Gruaja që Vinte nga Mjegulla” botohet në gjuhën angleze

January 16, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Kur lufta e kaluar por aspak e fashitur vjen të turbullojë paqen, vegimet e romanit Gruaja që Vinte nga Mjegulla të autorit Luan Rama bëhen imazhe goditëse të marrëzisë që kërcënon jetën dhe dashurinë. Mund të kishte qenë, dhe, mbase një ditë, mund të jetë një film i ngadhënjimit të njerëzores mbi çmendurinë e fashizmit, nëse fati do ndjek dëshirën e skenaristit të mirënjohur të katër filmave me metrazh të gjatë, përveç shumë filmave dokumentarë, që janë vetëm një pjesë e veprës voluminoze të tij në letërsi, studime historike e publicistikë.

Fillesa erdhi gjatë xhirimeve në Kurvelesh në vitin 1986 kur Luan Rama “dëgjoi historinë e italianit që kishte mbetur pas lufte dhe këndonte opera italiane.” Menjëherë e tërhoqi subjekti për film por “kohët ikën,” thotë ai, dhe “kur nisën ndryshimet shkrova një tregim dhe më pas romanin.” I nisur nga ngjarje jetësore, romani shpalos, përmes protagonistes, jetën e të një të riu italian, student i konservatorit të Milanos, i cili thirret në armë në ushtrinë italiane dhe, me premtimin se do kthehet tek ajo, niset për në Shqipëri në vitet 40. Pas luftës konsiderohet i pagjetur ose i zhdukur derisa gati pesëdhjetë më vonë një lajm në gazetë në kohën e ndryshimeve i jep shkas të dashurës së tij të rinisë, sopranos Laura Simoni, të bëjë udhëtimi e kundërt që ka bërë Alberto i saj gjatë luftës. Ajo gjen familjen shqiptare që i ka shpëtuar jetën ushtarit të plagosur për vdekje dhe e ka adoptuar atë pasi ai ka humbur kujtesën e vetes.

Është historia e një dashurie të këputur e të humbur dhe e shumë jetëve të ndërprera nga marrëzia e luftës. Paqja e asnjërit nuk është e paprekshme nga luftërat e shkuara dhe atyre që mund të afrohen sakaq. Shfaqja e një anije me refugjatë shqiptarë në brigjet e Brindisit të Italisë, si edhe varka të tjera që lundrojnë me çarçafë si vela në kohët antike mjafton për të sjellë thirrjet e të përvuajturve të furtunave të fatit në vitet 90, ndërsa në kohën e luftës të rinjtë italianë shkonin në drejtim të bregdetit përkarshi ku do takonin fate të tjera. I veshur me uniformën fashiste kishte shkuar edhe i dashuri i saj, Alberto, dhe nuk ishte kthyer më. Fakte historike si riatdhesimi i eshtrave të ushtarëve italianë të rënë në Shqipëri gjatë luftës i përjetësuar tek Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur dhe referenca të tjera janë ndërthurur mjeshtërisht nga autori, i cili është historian i apasionuar. Njoftimi në gazetat italiane për një tenor në fshat shqiptar i japin shtysën Laurës të niset me bashkëshortin e saj për ta gjetur të vërtetën për Alberton si një shlyerje fajësie dhe përmbushje drejtësie ndaj së kaluarës.

Mllefi dhe revolta e kaq viteve e pafashitur brenda saj vërshon vrullshëm nga Laura për ata “që i besuan demagogjisë së Musolinit dhe i shërbyen me zell,” një prej të cilëve ishte babai i saj. “Ju nuk bëtë asgjë për ta ndaluar Alberton kur qyteti ushtonte nën çizmet dhe marshet e këmishëzinjve të Musolinit,” i zbrazet ajo. Mbështetësit e së keqes e kanë të lehtë të qetësojnë fajësinë me arsyetimin se nuk kanë vrarë njeri ngaqë nuk kanë qenë asgjë më shumë se nëpunës të thjeshtë. “Verbëria juaj ndihmoi fashizmin. Ju e sollët atë në Itali!” kundërshton Laura. Ndërsa nëna e Albertos ka humbur shikimin, i ati nuk jeton më, edhe fatet e personazheve të tjerë, si shokët e Liceut dhe trupës së Operës mbartin dramat e shkaktuara nga lufta.

Me të drejtë autori e konsideron romanin “një himn për muzikën.” Novela është kompozuar e gjitha me një repertor të pasur operistik dhe arie klasike nga një botë që kumbonte me muzikë përpara se të zhytej në shurdhërinë e territ nën peshën e shuarjes së rinisë, njerëzve, dashurive, dhe jetës. Sintetizimi i muzikës me ngjarjet e romanit të Luan Ramës projektohet në përfytyrimin tonë dhe pyet veten: A ka qenë ti ndonjëherë Gruaja që Vinte nga Mjegulla?

Romani Gruaja që Vinte nga Mjegulla është botuar nga shtëpia Albas në 2023. Një vit më pas përkthimi frëngjisht është publikuar nga botuesi Le Petit Vehicule, Francë. Në 2025 në italisht nga botimet Montebone, Milano, Itali në 2025 dhe së fundi nga EMAL në anglisht. Foto nga Artan Malaj, qershor 22, 2025, shkrimtari Luan Rama dhe Rafaela Prifti, përurimi i novelës Epistolari i Zaratës, Katedralja e Shën Gjergjit, Boston.