Dr. Nikollë Loka/
Konstandin Jeriçek konstanton se shqiptarët në Mesjetë paraqiten si popullsi e vjetër e krishterë, me kulturë më shumë qytetare, e cila është më afër grekëve dhe romanëve dalmatinë sesa serbëve të posakrisianizuar. Prandaj nuk duhet të çuditemi se në rreth vitit 1364 nga Shqipëria Veriore kishte njerëz të shquar dhe të arsimuar që gjendeshin nëpër qytete të ndryshme , ku nëpër shkollat e atëhershme ligjëronin gramatikën, moralin dhe lëndë të tjera (Mirdita, 1998: 273). Kleri i këtyre shkollave kishte si qëllim përhapjen e shkrim-leximit, në radhë tëparë në qytete dhe në fshatra të mëdha.Ai, për këtë qëllim, përveç Ungjillit dhe librave të tjera me përmbajtje fetare, përhapte dhe libra leximi, për të mësuar fëmijët e popullit.Përmbajtja e mësimit kishte karakter fetar.Dominonte përvetësimi i dogmave fetare, si dhe leximi e shkrimi.Në këto shkolla gjejmë elementet e para të një veprimtarie të organizuar kulturore-arsimore tek shqiptarët (Shllaku,2002:28).
Është e rëndësishme dukuria se në Shqipërinë Veriore, kishte njerëz, të cilët në qytete mësonin gramatikën dhe moralin sipas modeleve, mbi të cilat barazohej i tërë arsimi shkollor i Europës Perëndimore në Mesjetë (Mirdita, 1998: 272). Dallgët që lëkundën besimin fetar si rezultat i luftërave midis Lindjes, Perëndimit dhe dinastëve serbë, bënë që benediktinët të largohen nga skena fetare shqiptare nga gjysma e shekullit XIII. Ato kuvende për shumë kohë u administruan nga urdhërat e rinj, domenikanë dhe françeskanë. Domenikanët dhe frarçeskanët hynë në arenën e mësimit në shekullin XIII dhe u dhanë antarëve të tyre trajnim më të gjërë se murgjit benediktinë (Parker,1912:76).
Në këtë periudhë në trevat shqiptare u përgatitën shumë njerëz të mësuar.Kishte disa shkrues të punësuar në zyrat publike ose të qeverisjes, sekretarë privatë ose mësues të shkrimit. Kishte dhe mësues shëtitës të shkrimit që punësoheshin me raste në vende të ndryshme. Ata shkruanin dhe letra për analfabetë(Parker,1912: 29).Për të siguruar jetesën ose pak të ardhura shtesë, ofronin shërbimin e mësimit të fëmijëve në numrim, lexim dhe shkrim, siç i kishin mësuar ato arte vetë (Parker,1922:28). Këtë praktikë të marrjes së mësimeve në mënyrë vetjake e ndeshim edhe më vonë; në këtë mënyrë u arsimua deri në moshën 21 vjeçare edhe Pjetër Budi, si dhe shumë të tjerë nëpër famulli e manastire, ku i merrnin mësimet nga peshkopë e klerikë të arsimuar (Historia e Arsimit,2003:60).
Kështu në territoret shqiptare u formua shtresa e njerëzve të mësuar.Në Ulqin rreth vitit 1258, ku noteri (noterus-shënues, këshilltar ligjor) ishte edhe mësues në shkollën e qytetit (parte per scrivere nostre carte e parte per insegnare lettere a nostril fioli).Në periudhën kohore 1261-1406 në Ulqin punuan gjashtë noterë. Veprimtari të tilla kishte edhe në Kotorr më 1266, në Durrës rreth vitit 1278, në Shkodër më 1345, në Tivar nga gjysma e dytë e shek. XIV, si dhe në Drisht, Novobërdë etj.Qendra të rëndësishme arsimore dhe kulturore ishin edhe Deja, Hasi, Shurdhaku etj(Koliqi, 2002:52). Në vitin 1349 në Raguzë kishte 24 shkrues noterialë nga Tivari, Ulqini, Pulti, Shkodra dhe fshatrat përreth, dy të tretat e të cilëve ishin shqiptarë, që përveçse në gjuhë të huaj shkruanin dhe në gjuhën amtare me shkronja latine (Historia e Arsimit,2003:60-61).
Shkollat në trevat shqiptare gjatë kësaj periudhe, si kudo në Europën Perëndimore, përdorën latinishten si gjuhë të mësimit. Në atë periudhë, latinishtja u konsiderua si gjuha universale e njerëzve të edukuar në Europën Perëndimore. Njerëzit e shkolluar i përbuznin gjuhët vernikulare dhe mendonin se latinishtja do të vazhdonte të mbetej gjuhë universale siç ishte në atë kohë(Parker,1912: 20).
Një nga synimet e Rilindjes europiane ishte zevendësimi i formës mesjetare të latinishtes me formën letrare të latinishtes në formën e saj më të zhvilluar.Është e qartë se latinishtja letrare nuk ishte folur asnjëherë prej popullit romak dhe synimi I humanistëve tëRilindjes ishte që të shkatërrohej gjuha latine e gjallë dhe t’u hapej rruga zhvillimit të mëtejshëm të gjuhëve popullore….Rilindja e bëri latinishten të vdekur(Kane, 1954: 136-137).
Zhvillimi i protestantizmit ndikoi shumë në zhvillimin e gjuhëve kombëtare.Për katolikët Bibla konsiderohej burim i rëndësishëm i mësimeve morale për të gjithë njerëzit, ndërsa për protestantët ishte dhe më tepër, nevoja e parë dhe e fundit për jetën fetare(Parker,1912:42).
Katolikët nuk e kundërshtuan përkthimin rigoroz të Biblës në gjuhët vernikulare, por vetëm variante të përkthimit dhe të intrepretimit që nxisnin heerzine dhë largimin prej mësimeve autoritative të kishës(Parker,1912:43). Zbulimi i shtypshkronjës dhe reforma krijuan një publik që lexon dhe shtuan sasinë e librave. Kërkesat për libra ishin të shumta dhe shtypja e tyre u bë e leverdisshme nga ana ekonomike(Parker,1912:43). Libri dhe dija nuk mbetën më monopol I klerit dhe gradualisht lindi shtresa e laikëve të shkolluar, të interesuar për të ndjekur ritmet europiane perëndimore të zhvillimit.
Literatura:
Hajrullah Koliqi, Historia e arsimit dhe e mendimit pedagogjik shqiptar,Shtëpia botuese e Librit shkollor, Tiranë 2002.
Historia e Arsimit dhe e Mendimit Pedagogjik Shqiptar, (grup autorësh) botime i Institutit të Studimeve Pedagogjike, Tiranë 2003.
Ludovik Shllaku, Shkollat klerikale, botimet “Camaj-Pipa”, Shkodër 2002.
Samuel Chester Parker, A textbook in the history of modern elementary education,Ginn and Company, Boston, Neë York, Chicago, London, Atlanta, Dallas, Columbus, San Francisco 1912.
Zef Mirdita, Krishtenizmi ndër shqiptarë, Misioni katolik shqiptar në Zagreb, Prizren-Zagreb 1998.