Prof. Dr. Nertila Haxhia Ljarja/
Në historinë tonë ka figura që nuk i mban mend vetëm historia e letërsisë, por vetë ndërgjegjja e një kombi. Atë Bernardin Palaj (1894–1946) është një prej tyre. Ai ishte prift françeskan, poet, studiues, publicist, por mbi të gjitha njeriu që e kuptoi herët se kur fjala e popullit nuk dokumentohet, ajo rrezikon të shuhet bashkë me brezin që e këndon. Prandaj, ai u bë udhëtar i maleve, shënues i këngëve, “përkthyes” i një bote gojore në kujtesë të shkruar dhe një emër themelor i folkloristikës shqiptare. Në një përshkrim që tingëllon si portret i rrallë moral, Atë Zef Pllumi e quan “Frati, këngëtari, poeti, folkloristi, shkencëtari… ai zog i rrallë!”, ndërsa Ernest Koliqi e pagëzon me një titull që tingëllon si jehonë e pashuar ndër breza: “Frati i Kangeve”.
Nëse e shohim Palajn në dritën e kulturës dhe të kujtesës kombëtare, ai është një ngjarje e madhe shpirtërore. Jehona e tij vazhdon. Vepra e tij na tregon si ndërtohet identiteti përmes rrëfimit. Jeta e tij përfundon tragjikisht dhe mbetet dëshmi e dhunës që synoi të shkulte rrënjët e kujtesës. Sot, kur diaspora shqiptare kërkon të ruajë lidhjen me gjuhën, me historinë dhe me “zërin” e vendit, Palaj shfaqet si një urë e fortë mes Shqipërisë së brendshme dhe Shqipërisë së shpërndarë në botë.
Kur flitet për Palajn, shpesh kujtohet malësia—jo thjesht si vend, por si laborator i një kulture gojore që rrezikonte të mbetej pa “arkiv”. Palaj iu kushtua gjithë jetën mbledhjes dhe studimit të këngëve rapsodike, legjendave dhe traditave popullore, që pastaj të mund t’i bënte të përdorshme e të qasshme për brezat pasardhës. Palaj nuk ishte “mbledhës” në kuptimin mekanik të fjalës. Ai ishte një i përkushtuar i terrenit, një njeri që e njihte komunitetin duke jetuar brenda tij, jo duke e vëzhguar nga jashtë. Vite të tëra ai udhëtoi nëpër malësi, u ul në oda, dëgjoi lahutarë, shkroi e krahasoi variante, pa u trembur nga vetmia dhe vështirësia e misionit. Këtu qëndron thelbi i vlerës së tij. Ai e kuptoi se tradita nuk ruhet vetëm me respekt emocional, por me punë të durueshme, me shënim, me krahasim variantesh, me redaktim të kujdesshëm dhe me botim.
Koliqi e vendos Palajn në një rang europian të ruajtësve të epikës, duke e quajtur “Lönnrot-i i Shqipërisë” (një paralele me përpiluesin e “Kalevalës” finlandeze), ndërsa albanologia ruse Desnickaja e vlerëson si “Njohësin ma të shquem të maleve shqiptare”.
Në vijim të kësaj linje, studiuesja Angela Cirrincione e sheh Palajn në vazhdimësinë e shkollës françeskane të Shkodrës dhe të traditës së Fishtës, duke e vendosur krah Atë Shtjefën Gjeçovit dhe Marin Sirdanit si “ndjeksa të Fishtës” në rrugën e hapur prej mjeshtrit. E po në të njëjtën frymë, Cirrincione nënvizon se Palaj është figurë “e ndërlikueme letrari” me tri pamje kryesore: poetin, prozatorin dhe folkloristin. Koliqi, duke e rishkruar këtë renditje, do ta vendoste në krye folkloristin, sepse Palaj, “si i pari paraqitës i rapsodìve të maleve veriore”, zë vend kryesor ndër mbledhësit e këngëve të popullit, dhe puna e tij si folklorist jo vetëm e ushqeu prodhimin e vet letrar, por ndikoi edhe poetë të tjerë.
Pikërisht këtu hyn vepra që shënon një kthesë të madhe për kulturën shqiptare: “Visaret e Kombit”. Bashkëpunimi me Atë Donat Kurtin është një kapitull i madh në këtë histori. Në “Visaret e Kombit”, ata sollën një pasqyrë të gjallë të këngëve, valleve, legjendave dhe traditave, duke e bërë të prekshme për brezat një pasuri që përndryshe do të mbetej e ekspozuar ndaj humbjes.
Në “Hyrjen” e kësaj vepre, vetë autorët nënvizojnë rëndësinë e “këngëve kreshnikësh”, “këngëve të moçme” ose “këngëve lahute” që rrëfejnë botën e Gjeto Basho Mujit dhe luftën për liri, besë e nder—këngë të ruajtura gojë më gojë për shekuj dhe të njohura nga Malësia e Madhe te Dukagjini, Kosova, Puka e më tej.
Por Palaj nuk mjaftohet me grumbullim. Ai hyn në brendinë e materialit, analizon strukturën, temat, funksionin identitar, mënyrën si një popull e kodon historinë e vet në figurë epike. Në këtë pikë, shkrimi i tij nuk është thjesht etnografik; ai është edhe kulturor, edhe politik në kuptimin e gjerë. Shkrimi i tij është politik sepse mbron idenë se një komb nuk mbahet vetëm me institucione, por edhe me rrëfime të përbashkëta. Ai e shpëtoi traditën jo si muze të ngrirë, por si burim që ushqen krijimtarinë dhe mendimin.
Një element që e bën Palajn të veçantë është mënyra si ai ndërhynte në tekste pa i deformuar. Koliqi jep një përshkrim tepër të qartë të metodës së tij. Palaj zgjidhte variantin më të mirë, e plotësonte me vargje të përshtatshme nga variante të tjera, por “pa cenue… vetvetishëmënín gjenuine”, duke qëndruar në frymën dhe ligjërimin e lahutarëve. Kjo metodë është etika e redaktimit folklorik duke ndihmuar tekstin të dalë në dritë, pa ia marrë zërin.
Në revistën “Hylli i Dritës”, Palaj botoi e përpunoi rapsodi që sot janë referenca themelore për epikën e veriut: “Gjeto Basho Muji–Martesa”, “Muji te Mreti”, “Martesa e Halilit”, “Gjergj Alez Alia”, “Muji e Behuri”; ndërkohë, ai mblodhi edhe “doke, besime, kanune e simbole” në prozë, duke e zgjeruar vështrimin nga kënga te kultura si sistem. Kjo e bën të kuptueshme vlerësimin për të: “nuk ishte vetëm korifeu i folklorit shqiptar, por edhe shkencëtar i vërtetë”. Ndërkohë, Palaj ishte figurë e njohur publike. Ai ishte muzikant, organist i Kishës së Françeskanëve në Shkodër, mësues i shqipes dhe latinishtes në Liceun Illyricum, dhe një nga drejtuesit e gazetës “Ora e Maleve”, e cila pati rol në jetën politike e kulturore të kohës.
Pikërisht për shkak të kësaj pranie publike ai u godit politikisht. Me rikthimin e Zogut në pushtet në dhjetor 1924 u arrestua si kundërshtar, por u lirua pas ndërhyrjes së Lazër Mjedës. Pra, Palaj e provoi herët se të jesh intelektual i përfshirë në jetën e vendit do të thotë të paguash shpesh koston e qëndrimit.
Po kalvari i tij vazhdoi më egërsisht. Sepse erdhi viti 1946 dhe goditja nuk ishte vetëm mbi njeriun, por mbi arkivin. Në fund të atij viti u konfiskuan shkresat, korrespondenca dhe arkivat e mbetura. U plaçkitën muze dhe koleksione, përfshirë muzeun folkloristik të etërve Bernardin Palaj dhe Donat Kurti. Kjo është një nga ato momente ku historia kulturore bashkohet me dhunën politike. Shkatërrimi i materialeve nuk është rastësi, por strategji për të varfëruar kujtesën.
Pastaj vjen tragjedia personale. Në 1946 Palaj u arrestua dhe u torturua, duke refuzuar të pranonte ideologjinë e imponuar. Dëshmi rrëqethëse tregojnë për varjen e tij të lidhur, për rrahjen dhe vdekjen nga tetanozi, si edhe atë përgjigje të prerë që mbetet testament shpirtëror: “Zoti im është në qiell.”
Jeta e tij përfundoi tragjikisht më 2 dhjetor 1946. Ai vdiq në burg, duke ruajtur besimin në Zotin dhe në atdhe. Por tragjedia nuk mbaron as me vdekjen. Sipas dëshmisë së nipit Luigj Gjergji, ai nuk u vra drejtpërdrejt, por vdiq nga pasojat e torturave. Familja u përpoq ta merrte trupin për ta varrosur me nderime, por autoritetet nuk e lejuan dhe nuk dhanë asnjë shenjë se ku do të varrosej. Më pas qarkulluan thashetheme për një “gropë gëlqereje” ose për varrim pranë Dom Lazër Shantojës, por gjithçka mbeti e paprovuar dhe, deri sot, vendi i varrit të tij mbetet i panjohur.
Kjo mungesë e varrit të Atë Benradin Palajt përmban një simbolikë të forte. Humbja e eshtrave shfaqet si metaforë e një humbjeje të përkohshme të identitetit, por edhe si kujtesë e qëndrueshme e rezistencës.
Atë Bernardin Palaj vjen tek ne si një figurë me peshë të dyfishtë, sepse njëkohësisht qëndron si kontribut i mirëfilltë shkencor në ruajtjen e folklorit dhe si dëshmi e një përkushtimi njerëzor ndaj kujtesës së komunitetit. Puna e tij e shndërroi fjalën gojore në pasuri të dokumentuar, të vlefshme për historinë kulturore, për studimin e identiteteve dhe për kërkimet mbi traditën.
Pasuria që ai na la mbetet edhe një çelës interpretimi që e afron figurën e tij me shpirtin e epikës që mblodhi. Në folklor, kreshnikët mbrojnë nderin, tokën dhe identitetin, ndërsa Palaj mund të shihet si “kreshnik i kulturës”, sepse qëndroi i palëkundur përballë dhunës dhe përpjekjeve për nënshtrim. Prandaj, kur sot e përmendim Atë Bernardin Palajn, nuk duhet ta bëjmë vetëm si figurë të kaluarës, por si detyrë e së tashmes, që ajo që Palaj “i rrëmbeu harresës” të mos mbetet sërish e cenueshme nga harresa.
Në një kohë kur diaspora shqiptare është ndër ruajtëset më të rëndësishme të gjuhës dhe të kujtesës, figura e Palajt na kujton se identiteti nuk është vetëm ndjenjë, por edhe punë e përditshme, dokumentim, arkivim dhe, mbi të gjitha, një vendim i vetëdijshëm për të mos e lënë kulturën të bjerë në heshtje. Dhe nëse Palaj ishte “Frati i Kangeve”, atëherë edhe ne sot na takon një përgjegjësi e ngjashme: të jemi kujdestarë të këngës, të fjalës dhe të kujtesës, që “Dielli” i kulturës shqiptare të mos zbehet, as në atdhe e as në mërgim.
Shkodër, më 25 janar 2026