Zef Pergega/
At’ Dr. Athanas Gegaj
Triesh, 3 janar 1904 – Los Angeles, 28 janar 1988
Me rastin 122 vjetorit tё lindjes
Aty ku mbaroi universitetin mbrojti doktoraturen për Skenderbeun.
Gegaj: “Familja e Gjergj Kastriotit i ka rrënjët nga qyeti Iliro-romak nga Kastra e Vigut të Mirditës!”
SHKENCETARI I DIASPORES QE DIELLIN NUK E LA TE FIKEJ…
Noli e fton tё bёhet kryredaktor i gazetёs “Dielli”, autorin e njё nga librave mё tё mirё shkencor pёr Gjergj Kastriotin, Athanas Gegen, i cili doktoroi pёr kёtё temё nё Universitetin e Belgjikёs. Noli me 1949 ka thёnё se vepra e Gegajt pёr Skenderbeun nё frengjisht ёshtё nga mё tё arrirat deri mё sot!
Athanas Gegaj: “I mbetem mirënjohës Peshkop Nolit për lavdërim që shprehi për veprën time “L Albanie et l’invasion turque au XV-e siècle’ ose “Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin e XV-të! ” At Noli ka qenë një njeri me kulturë të gjerë dhe ishte po në të njëjtën kohë një ekspert i çështjeve të historisë meskohore të Shqipërise. At Noli gjeti në këtë vepër gjëra qe e interesuan si studioz kompetent të jetës dhe të veprave të Skënderbeut, prandaj si shqiptar i madh që ishte, ai çmonte në kulm çdo gjë që ka te bëjë me historinë e popullit shqiptar dhe me lartësimin e tij si komb. Për sa i përket veprës time “Shqipëria dhe invazioni turk në të XV-tin shekull” kam punuar dëndur dy vjet. Kërkimet e para i bëra në vitin 1935 dhe vazhdova në kërkime dhe në përgatitje të librit gjatë vitit 1936. Në dhjetor të këtij viti libri ishte gati për shtyp, por duke qenë tezë doktorale, m’u desht ta mbroj publikisht në një nga Aulat e Universitetit të Louvain, ku kisha kryer studimet e mia. Libri u gjet interesant dhe autoritetet e Universitetit aprovuan botimin e tij. Libri në fjalë u botua më 1937 në Louvain-Paris dhe një Shtëpi Botuese e Parisit u ngarkua për shpërndarjen dhe shitjen e tij!”
Nё fengjisht libri “Arbёria dhe Gjergj Kastrioti Skenderbeu u botua nё vitin 1937. Nё vitin 2003 u botua ne shqip nё Tuz, i pёrkthyer nga Gjergj Gashi me njё parathёnje edhe biografike nga shkrimtari Fran Camaj dhe lektor Nikoll Berishaj.
Athanas Gegaj: “Interesimi im për historinë e Skënderbeut është një gjë tipikisht shqiptare. Ai është heroj i kombit tonë dhe një fytyrë ndërkombëtare që zotëron në historinë e Europës në të XV shekull. Për më tepër Skenderbeu është aj pёrsonalitet që ka nderuar dhe nderon çdo kohë popullin shqiptar.Po interesimi im për historinë ë Skënderbeut fillon atëherë kur isha student në Shkodër, dhe veçanarisht jashtё shetit. “Historia e Skenderbeut” botua në Boston nga At Noli me 1921 me anën e Organizatës Vatra. Ky libër entuziasmoi të tërë moshën e re shqiptare, sepse kishte meritën që jo vetëm se kishte shkrojtur në një gjuhë të bukur, por nga ana tjetër paraqiste heroin tonë në një dritë të re. Leximi i këtij libri më ka shoqëruar për shumë vjet e më në fund më shtyti të kërkoi gjëra të reja për rreth heroit tonë, për t’i paraqitur, edhe botës së jashtme Skenderbeun sipas nevojave të kritikës historike, duke ndarë në sa ishte e mundur fytyrën e tij gjigante nga legjendat!”
Luca, siç qe dhe emri i pagëzimit, i biri i Prenkës dhe Mrisë leu në Budzë të Trieshit në Malësi të Madhe, që tash është në Mal të Zi, më 3 janar 1904. Kushtet e para i kreu më 7 gusht 1923. Studioi në kolegjin “Illyricum” t’etënve françeskan në Shkodër, ku dhe kreu maturën 1927- 28. U nis më 1931 me studime në të Louvain në Belgjikë, ku u laurua në histori-filozofi. Porsa u kthye në Shqipëri u shugurua frat. Jep mësim në kolegjin françeskan derisa hynë italianët, për shkak të kundërshtimit ndaj regjimit fashist e internuan në Itali dhe nuk e kthyen më. Më 1941 braktis petkun e françeskanëve dhe del civil. Mbas Luftës II-tё Botnore Gegaj shërbeu si sekretar i Ahmet Zogut në legatën e tij në mërgim. Më 1962 shkon drejt ShBA-së ku u bë redaktor i të përjavshmes “Dielli që dilte në Boston deri më 1971. Vdiq me 28 janar të 1988 në Santa Monica, Los Angeles, California. Ndër veprat kryesore që mbahen mend janë monografia “L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle” ose “Arbëria dhe pushtimi turk në shek. XV, Louvain” 1937, dhe artikuj të ndryshëm në shtypin françeskan të “Hyllit të Dritës”
“Dielli” është cilësuar si një “Kandil kombëtar” që u ndez me 15 Shkurt 1909 dhe është mbajtë ndezur deri më sot. 29 numrat e parë të “Diellit” i nxori Fan S. Noli, ndërkohë që nga 22 tetori 1909 gazeta doli nën drejtimin e Faik Konicës, që u thirr nga Londra. Përveç Nolit dhe Konicës, “Diellin” e kanë drejtuar pena dinjitoze, intelektualë të shquar, atdhetarë të përkushtuar si: Kristo Floqi, Kostë Çekrezi, që e bëri gazetën të përditshme,7 nëntor 1914, Bahri Omari, 1916-1919, Andon Frashëri, Aqile Tasi, Refat Gurrazezi, Nelo Drizari, Peter Tikco, Qerim Panariti, Peter Prifti, Dr.Athanas Gegaj , Bilal Xhaferri, Xhevat Kallajxhiu, Dr. Eduard Liço, Prof. Arshi Pipa, Anton Çefa etj.
Mё ardhjёn e Gegajt nё krye te “Diellit”, gazeta filloi tё ndёrrojё kursin e vet politik. Pothuaj, nga pozita prokomuniste, u zhvendos nё tё djathtё dhe me kёtё pёrfundimisht mori qёndrim kritik ndaj regjimit komunist tё Tiranёs dhe filloi ta luftoi regjimin diskriminues dhe antishqiptar nё Kosovё. Me komentet, analizat dhe editorialet e tij tё sigluara me “AG”, vuri nё tallje dhe pёrqeshi komunistёt shqiptarё, tё cilёt me “lugё nё brez”, siç shkruante ai, shkonin nё çdo drekё e nё çdo darkё, ku ishin tё ftuar, duke propaganduar marksizёm-leninizmin.
Urimi i Nolit pёr gazetёn “Dielli” u bё realitet. Kur festohej 50 vjetori i gazetës “Dielli”, me 24 gusht 1959, editori i parë , Fan S Noli, u deklaroi vatranëve: “Kur themeluam “Diellin” mё 15 të shkurtit 1909, nuk besonim që Turqia do shkonte nga Ballkani aq shpejt, ndonëse e dinim që ditët i kishte të shkurtëra, prandaj për atë shkak, në programin e “Diellit”, kërkonim nga Turqia, pikat maksimume, por jo çkëputje prej saj. Kërkonim shkolla në gjuhën tonë, kërkonim kufi të caktuara me katër vilajetet: Kosovën, Shkodrën, Janinën dhe Manastirin brenda, dhe më në fund shtonim në program-Shqipëria të mos ketë gjë të përbashkët me Turqinë, veç ushtrinë, punët e jashtme dhe punët e luftës…Sot 50 vjet më vonë, gëzojmë një Shqipëri indipendente, por jo një shtet me katër vilajetet sikundër e dëshironim neve asi kohe. Për shpëtimin e kësaj copë Shqipërie të vogël, neve shqiptarët e Amerikës, me anë të Vatrës dhe Diellit, duhet të jemi kryelartë, se me sakrificat tona, shpëtuam Shqipërinë nga copëtimi, krijuam Kishën Kombëtare, botuam libra me rëndësi letrare, kombëtare dhe kishtare, dhe me anë të Diellit mundëm të mbajmë gjuhën dhe zakonet tona të gjalla për një gjysëm shekulli!” Në mbyllje të fjalës së tij Imzot Noli uronte: ”Urojmë me gjithë zemër që “Dielli”, gazetë e parë në gjuhën shqipe , që u botua e përditme, të arrinjë të festonjë dhe njëqind vjeçarin!”
Njё kohё tё konsiderueshme Dr. Gegaj ishte sekretar nё Oborin mbretёror tё Zogut ne Madrid. Atje kishte takime te shpeshta me atdhetarёt dhe nacionalistёt shqiptarё, ku u kёrkua bashkimi dhe bashkёveprimi i diasporёs shqiptare. Me t’u kthyer nga Spanja ne Amerikё, ai luajit rol shumё tё rёndёsishёm nё bashkimin e kёsaj mergate dhe mbante lidhje e kontakte tё vazhdueshme me aktivistёt shqiptarё. Pasi lexova librin e tij bёra kёtё shkrim pёr mediat shqiptare nё Amerikё.
“…ATHANAS GEGAJ I TRESHIANI ME ARBERINE DHE KASTRIOTIN E NGRITI ZANIN…!
…Njё studim i anashkaluar mbi Arbёrinё dhe heroin e saj, Gjergj Kastrioti Skenderbeu, tё cilin nuk arriti ta infektojё myku i historiografisё politike shqiptare…Me studime meshtarake, doktor shkencash dhe kryredaktor i gazetёs “Dielli” nё Amerikё dhe njё mik besnik i Fan Nolit, Gegaj jep origjinёn e familjёs sё Kastriotit nga Kastri, qytet ilir i Vigut tё Mirditёs. Edhe Abat Prend Doçi nё njё poezi tё shkruar nё vitin 1884 nё Athinё e quan Gjergj Kastriotin “Gjergj Kastri”
Noli nё librin e tij mbi Skenderbeun thotё se tё gjithё princat shqiptarё nё shek e 14-te ishin Katolik! Mendoj se ёshtё koha qё tё pёrkthehet edhe njёherё libri i Marin Barletit, mbi Skenderbeun, pёr tё zbuluar tё vёrtetёn dhe pёr tё korigjuar gabimet e mundёshme!
Nё qarqet shkencore dhe diplomatike tё botёs sё lirё, teza e doktoraturёs, Athanas Gegajt, e botuar nё njё libёr, kushtuar Gjergj Kastriotit dhe atdheut tё vet Arbёrisё “L’Albanie et l’ invasion turque au XV-te” ёshtё njё punim i dizertacionit, shumё i njohur nga akademitё europiane, tё cilin Gegaj e mbrojti nё katedren e historise sё Universitetin e Louvainit nё Belgjikё, botuar nё gjuhёn frenge nё Paris nё vitin 1937. Nё simpoziumin shkencor qё u zhvillua nё Detroit, nё janar tё 2018, kur nё referatin tim ia pёrmenda emrin e Athanasit, studiusit ademikё nё sytё e mi rrudhёn supet, edhe pёr faktin se nuk ia kishin idenё se Kastriotёt rezultojnё nё Kanada qё nga fundi i shek. 16-tё. Letrari dhe fetari, historiani, pёrkthyesi, muzikanti, kritiku dhe burrё shtatasi shqiptar, Fan Noli nga Amerika, i cili ka shkruar pёr Skenderbeun, e cilёson studimin e Gegajt si vepra mё e mirё nё dorё tё lexuesit pёr Heroin tonё kombёtar Gjergj Kastrioti Skenderbeu. Gegaj thotё ndёr tё tjera se vepra e Barletit merret si vepra mё e mirё kushtuar Skenderbeut, e cila ka mjaft pёrshkrime letrare dhe glorifikime. Sipas shkrimtarit malёsor Fran Camaj, Gegaj nuk i mistifikon as ngjarjet as pёrsonazhet historike. Ai duket se ka pelqyer mё se shumti veprёn e Anonymus d’ Antivarit, si vepra mё e hershme kushtuar heroit tonё kombёtar. Gegaj shprehet: ….Vepra e Antonim d’ Antivarit –Tivarasit, na jep tё dhёna tё çmuara dhe tё sakta pёr pjesen mё tё madhe tё ngjarjeve, pa e zmadhuar rёndёsinё, larg apologjisё sё Skenderbeut, shpesh ajo kritikon qёndrimin e tij dhe nuk fsheh veshtirёsitё e brendёshme tё vendit, duke zbuluar intrigat dhe komplotet e princave tё tij…Kronika e Tivarasit na ka shёrbyer si njё burim me vlerё!”
Kërkimet e mia filluan në Paris për ca muaj, ku veçanërisht në “Bibliothèque Nationale” të qytetit gjeta shumë material të dorës së parë. Kurioziteti im u ngjallë veçanërisht kur për kombinacion, më ra në dorë një botim i të mirënjohurit profe-sor rumun, Constantin Marinesco, i shk-ruar frëngjisht: ”Alfonsi i V,mbreti i Ara-gonës e i Napolit dhe Shqipëria e Gjergj Kastriotit”, botuar në formë brochure nga Shkolla Rumune në Paris më 1923. Libër i vogël po, por një zbulesë për sa i përket historisë së Skënderbeut e rela-cioneve mes Shqipërisë dhe mbretërisë së Aragonës e të Napolit. Nga Parisi kalova në Napoli, në Romë, në Firence dhe në Venedik, duke u ndalua për ca kohë dhe në Milano. Në arshivat dhe në bibliotekat e këtyre qyteteve gjeta material të shumtë dhe fillova të përpiloi librin. Profesori im i mirënjohur,që e mbikqyri të tërë mate- rialin më dha aprovimin e tij për botim,ky ishte Adoph De Mayer i Universitetit te Louvain.
Athanas Gegaj e donte pa masё historinё e kombit tё tij dhe lirinё. Duke predikuar nё meshёn e shenjtё nё Kishёn e Madhe tё Shkodrёs iu uroi mirёseardhjen Italisё nёse kishte ardh si mike, por nё tё njёjten frazё e mallkon nёse ajo ka ardhur si pushtuese. Gegaj i mbeti besnik premtimit qё i kishte dhёnё Fishtёs se pёrgjithmone do ta lёshonte meshtarinё, nёse nuk do tё ndёrmerrej ndonjё veprim pёr lirimin e tij nga arrestimi. Pas çlirimit nuk kthehet nё Shqipёri, as nё Trieshin e tij tё lindjёs, por vazhdon rrugёve tё botёs. Nё fillim nё Spanjё si sekretar i familjёs mbretёrore tё Zogut, mё vonё nё Boston, ku Noli e emёroi sekretar i pёrgjithshёm i Shoqatёs “Vatra” dhe kryredaktor i gazetёs sё saj “Dielli” pёr disa vite. Vdekja e Nolit me 1965 dhe largimi i Gegajt si lisi me dy degё, njёri toskё dhe tjetri gegё, i dha njё goditje “Vatrёs” qё kurrё nuk e pati mё shkёlqimin e tyre. Pёr tё realizuar vepren e tij, Gegaj ёshtё mbёshtetur nё 38 vepra historike e nё 52 autor tё huaj, nё mesin e tё cilёve edhe tre meshtarё katolik nga Shkodra. Siç e pohon vetё Gegaj, ai u pёrpoq sukseshёm, pёr tё hedhur dritё, nё karrieren ushtarake tё Skenderbeut, qё mё ardhjen e tij nё Krujё deri nё betejen me Ballaban Pashёn, duke hedhur dritё pёr tё vёrtetёn e duke e nxjerrё atё nga legjendat qё e kanё rrethuar, aty ku e kanё futur nё fakt shumё autor.
Në numrin e 3 shkurtit 1971, botohet artikulli me titull: « Një motër nga gjaku ynë », që ka për nëntitull: «Motër Gonxhe Bojaxhiu paraqit fisnikërinë e gruas shqiptare… » Ky artikull, me autor Dr. Athanas Gegaj, ish editorin e Diellit, që nis që në faqen 1 të gazetës Dielli, përshkruan Misionin e Bamirësisë së Nënës Terezë, ku ajo ishte themelonjëse dhe udhëheqëse. Autori informonte me emocion”Çudia është se Misioni po rritet dita-ditës. Është një shoqëri pa kuvende, pa mjete të sigurta; fillimisht një shoqëri grashë nga çdo Kombësi, që kanë zgjedhur që të jetojnë për të tjerët; më keq se të tjerët. »Artikulli është i gjatë dhe përshkrues, merr përsipër që të informojë në detaje. Në një nga mestitujt,”Kjo motër e vogël shqiptare », përshkruhet rruga që ndoqi ajo grua me shtat të vogël deri në Kalkutë- “Kjo motër e vogël shqiptare shkoi në Indi dhe u bë motër dhe nënë e të gjithëve; duke filluar nga të varfërit, nga ata që s’kishin asgjë ose që kishin humbur gjithçka… vetëm në Kalkuta kjo motër mbledh mijëra vetë…që janë duke vdekur dhe ajo me buzëqeshje e dhembshuri i kthen në jetë…Nënë Tereza ka shpirt të madh. Ajo ka dhe pushtet të fuqishëm moral. Askush nuk e kthen bosh, kur ajo shkon dhe kërkon diçka për të varfërit e saj…
…mendimet e Gegajt pёr disa autor vendas dhe tё huaj tё kohёs dhe pёrtej kohёs!
-Mёse njёherё gjatё historisё sё saj Arberia ka ndjerё kundragoditjen e levizjeve qё kanё tronditur popujt e Europёs Jugore. Veçanёrisht nё Shek. 15-tё, ajo qe viktimё e pushtimeve tё mёdha turke. Qёndresa heroike e Skenderbeut, pёr 25 vite ka rёndёsi, jo vetёm pёr kombin shqiptar, por edhe pёr Europёn, e kёrcenuar nga rreziku otoman, qё kёrkonte islamizimin e Europёs dhe turqizimin e kombёve. Gegaj, shkruan se pjesa mё e madhe e historianёve mbёshtetёn tek Barleti, por kёta kronistё e kanё shtrembёruar haptazi tё vёrtetёn, dramatizuar ngjarjet, duke e idealizuar Skenderbeun. Pёr tu ruajtur nga kёta ekzagjerime tё kёtyre kronistёve dhe pёr tё gjykuar drejt pohimet, shpesh kondradiktore tё historianёve tё kohёs, kemi bёrё kerkime nё burimet arkivore, pjesa mё e madhe e tyre janё tё botuara. Shumё kohё para Barletit, Antonio d’ Antivari -Tivarasi, kishte hartuar latinisht, sipas tё dhёnave tё vёllait, oficer i Gardёs sё Skenderbeut, “Rrёfenjёn e trimёrive tё heroit shqiptar” Kjo kronikё u pёrdor nga italiani Biemi nё librin e tij “Historia di Giogio Castriota Skenderbeg” 1742. Ky autor kishte nё dorё vetёm njё kopje tё mbajtur keq tё Tivarasit, qё i mungonin dy fletё nё fillim e nё fund. Biemi ёshtё i vetmi qё i ёshtё referuar Tivarasit. Biemi jep titullin nё fund tё veprёs sё Tivarasit “Historia Scanderbegi edita pёr quondam Albanesem, Venetus impressa, anno Domini 1480…!” Ky autor i referohet Barletit vetёm pёr tё plotёsuar boshlleqet lёndore tё burimit tё tij, duke bёrё kujdes tё nxjerrё nё pah mangёsitё e tij. Tek Biemi ruhet vepra e Tivarasit, klerik nga Tivari. Sipas Gegajt, Tivarasi ka bёrё njё punё tё shquar pёr epokёn, na jep tё dhёna tё çmuara dhe tё sakta pёr pjesёn mё tё madhe tё ngjarjeve, pa e zmadhuar rёndёsinё, duke na dhuruar njё histori nё beteje, pa i fshehur veshtirёsitё e brendёshme tё Arbёrisё dhe zakonet e banorёve tё saj. Prifti Tivaras zbulon mangёsitё mjaft tё mёdha tё politikёs sё jashtme te Skenderbeut. Botimi i Barletit, prift nga Shkodra ishte i ri kur Skenderbeu ndёrroi jetё. Ai u la nё dorё shqiptarёve dy vepra qё lartёson trimeritё e bashkёvendasve tё tij. Njёra nё vitin 1504 me 72 fletё, kurse e dyta “Historia de vita at gestis Scanderbegi Epirotarum” Venecia 1506-08 me njё sukses tё papritur, duke u botuar nё tё gjitha gjuhёt e Europёs dhe qё nga botimi i saj deri nё ditёt e sotme ka frymёzuar pjesёn mё tё madhe tё historianёve. Pёr Barletin, Skenderbeu ёshtё njё hero kombёtar, qё duhet krahasuar me Aleksandrin e Madh dhe Pirron e Epirit, por detyra e historianit ёshtё tё ringjallё episode e, nё kёtё kontekst Barleti i zmadhon fitoret e heroit dhe fsheh me kujdes atё qё mund ta zbehte shkёqimin e lavdisё se tij. Megjithatё tё gjitha tregimet e Barletit nuk janё tё sajuara. Kronisti i tretё ёshtё Gjon Muzaka, shok armёsh i Skenderbeut. Nё vitin 1510 hartoi njё kronikё mbi familjen e tij dhe ngjarjet mё tё rёndёsishme tё kohёs. Muzaka, kur flet pёr Skenderbeun ka kopjuar kroniken e Barletit.
Njё gjeneologji e trilluar e familjёs sё tij, e ka quajtur Andre Engjёllori ose Flave Comenese. Ai jep njё histori mitologjike mbi historinё e Stemave tё Engjёllorёve, qё nёse ua heqim kёto pjesё, kotёsia e tё cilave e ka vёrbuar haptas autorin, mund tё themi se kronika e tij nё pёrgjithёsi paraqet njё dokument tё çmuar tё historisё sё Arbёrisё se shek 15-tё. Muzaka nuk i kushton vend tё madh Skenderbeut. Ai nuk e simpatizonte atё. Nё kronikёn e tij e jep Skenderbeun ashtu si Barleti, qёndrimin e tij nё oborrin e sulltanit, fushatёn kundra hungarezёve, kthimin nё Arbёri, vendosjen nё Krujё, kthimin nё fen katolike, pёrpjekjet pёr formimin e Lidhjёs sё Lezhёs. Tё dy autorёt gati sa nuk gabojnё, kur vendosin datёn e vdekjёs sё Skenderbeut. Kёshtu Muzaka e riprodhon kujtimin, siç e ruan Shqipёria pёr heroin e saj, tё ngulitur thellё nё popull si frymёzim i kёngёve epike.
Josse De Chistelle, udhёtari qё e vizitoi Arbёrinё 13 vjet mbas vdekjes sё Skendebeut nё kronikёn e tij ka shkruar: “Gjergj Kastrioti, heroi Skanderbeg qё njё i krishterё i devotshёm qё luftoi turkun mё aq trimёri. Ai maskaroi shumё turq duke lёnё tё gjallё gjysmen, e cila jeton akoma. Pas vdekjёs sё Skenderbeut, vendi humbi, pёrjashtim bёnё disa qytete tё fortifikuara qё sot janё akoma tё krishterё!” Burimet tuke nuk pranojnё asnjё fitore tё Skenderbeut, por tregon mbi shumё ekspedita luftarake turke nё Arbёri. Kёshtu sipas Sead Eddin 1652, i cili pёrmend robёrinё e Skenderbeut nё oborrin e Sulltanit, duke e hedhur poshtё tezen e arratisjёs sё tij. Ai shkruan se Skenderbeu u vendos nё pronat e tij nga Sulltan Murati i dytё. Autori Gegaj vazhdon edhe me burime tё dyta tё shkruara mbas vdekjёs sё Skendёrbeut nё Lezhё, mё 1468 nё nёpёr vite e shtete tё ndryshme.
…shkencerisht, realisht dhe logjikisht, Gegaj ka tё drejtё pёr origjinёn e Katriotit, nha qyteti “Kastra” e Vigut tё Mirdtёs!
Se pari ai iu referue 60 shkecetarёve dhe historianёve tё huaj nga tё cilet dy ka ne qene prifta shqiptare ne dheun e huaj.
Historianё e kronikanё e kanё ngaterrue bajrakun e Malesisё sё Lezhёs “Dibrri” me Dibren. Duhet pohuar se autoriteti i Kastiotit nё Dibёr e nё Has ka qenё apsolut dhe aty e ka shtrirё sundimin e vet edhe me prona.
Sipas ligjeve te kohёs nuk mund tё kaloje nga njё krahinё e thellё me ushtri, pasi fiset e sundimitarёt vendas nuk te lejonin nёse nuk paguaje dhe nuk jeppje bese nga frika se mos pushtoheshin.
Kontradita ka qenё mes Pal Dukagjinit dhe suduesve te kripores sё Ishmit, tё cilёt nuk i paguan taksat doganare sunduesit tё Lezhёs Pal Dukagjini. Eshtё e natyrshme tё mendohet se Pal Dkagjini i armatori Kastriotet e Kasstes miqte e vet tё besuar, sipёr Vaut tё Dejёs tё kalonin nё tokat e tij dhe tё Lekё Zaharisё dhe kёshtu ata pushtojnё kriporen e Imshit qё ruhej nga 400 kalorёs me pronar nga Shodra. Kёshtu nisi pasurrimi i tye dhe marrja e Kalasё sё Krujёs. Kёto relata Gjergj Kastrioti nuk i kishte me Lekё Dukagjinin po tё kujtojme duelin e tij me Lekё Zaharinё ne dasmen e motrёs e Skenderbeut. Zaharia e mundi Lekёn pёr njё femёr.
Edhte edhe nje poezi popullore e zbuluar nga artisti Llesh biba, ku thuhet: “Na erdhe nkatrianet!” Apo ajo e Prof. Zef Nekes; “Kastra jone, kastra jone, thonin pleqte e Fanit te Mirdites” nga ku doli mbiemri Kastrioti
Se pari historiografia shqiptare plakё vazhdon tё jetё pjellё e sistemit tё kaluar. Shqiptari, duke qenё mendje ngrehur nё qytё tё pushkёs, bijё tё shtёgtimit dhe pas qerrёs sё politikёs e konsideron karrikёn e pushtetarit, jo vetёm tё atij ekzekutiv, por edhe tё atij shkencor si mendje e ndritur edhe pse gjithmonё aty janё ulur bythçpiset. Po sjellё fotokopjen e poezisё tё Abatit tё Mirdites Prend Doçi, ku e çuan heroin tonё “Gjergj Katria” dhe jo Gjergj Kastrioti:
RRENJET E KATRIOTEVE NGA KASTRA E VIGUT TE MIRDITES
Faksimile origjinale e poezise se Primo Docit, publikuar ne “Mirdita Histori dhe aktualitet”
Prap kthen shqipja e rreth i vjen djelmenisё
Prinё shpresa e trimat ora gjith i shkruen
Keta do ti kpusin hekurat sot robnisё
O Shqipe atё zemёr qё ti peshtove e duem
Nji trim asht ba per te, nji Gjergj Kastria
Nji Pirrro i ri njё gjenc (Genc) e ka me ta fal Shqypninё!
Athinё, mё 3-4 qershor1884 Primo Doçi
Po japim gjithashtu, argumentin shkencor e histirok tё klerikut katolik, intelektualit, botuesit, analistit malёsor Athanas Gegaj:
“…Origjina e Kastriotёve dhe rinia e Skenderbeut ka bёrё qё tё derdhet shumё bojё dhe ka ngjallur shumё diskutime tё ashpra dhe tё panumёrta. Si pёr tё gjithё njerёzit e mёdhёnj, lёgjёnda kapet tek origjina, faktёt dhe trimёria e heroit shqiptar. Zbulimi i burimeve tё shumta arkivore dhe studimi i thellё i kronistёve tё epokёs na lejojnё sot t’u japim kёtyre problemeve zgjidhje mё tё paanёshme dhe mё tё ngjashme me historinё. Ne nuk do tё vonohemi kёtu tё diskutojmё hipotezen e origjineёs sllave tё Kastriotёve. Sipas mendimit tonё ajo nuk mbёshtetёt mbi asnjё bazё historike. Kastriotёt ishin nga njё rracё e pastёr shqiptare dhe pёr kёtё ne kemi dёshminё e qartё tё vetё Gjergjit Skenderbeut nё letrёn e shkruar, mё 31 tetor 1460 dhe e botuar nga Markusev, fq 149-150. Muzaka pranon origjinёn e huja tё disa familjeve arbёrore, por nuk e thotё njё gjё tё tillё pёr Kastriotёt. Emri i tyre e vjetёr ёshtё “Mazrreku” dhe i panjohur nga kronistёt e kohёs. Mё pas ai u zёvendёsue me mbiemrin “Kastrioti” Familja Mazrreku e quajtur mё vonё Katrioti nuk ka tё bёjё me familjen Mazarachi apo Mserri, dhespotё tё Artёs. Familja e Kastriotit mbiemrin e parё e ka marrё nga fshati Mazrreku, i vendosur nё krahinёn e Hasit, ku kjo familje kishte njё pjesё tё pronave tё saj. Mbemri “Kastrioti” qe i ka mbetur dhe qё ka mbijetuar nё histori, lidhet padyshim mё shumё me lokalitetin e Kastrit nё Mirdite qё ndodhet mes fshatrave te Dibёr, Kashnjetit e Vigut. (Kur pёrmendet “Dibёr” kёtu fjala ёshtё pёr fshatrat e Bajrakut te Dibrrit nё Malёsinё e Lezhёs qё ёshtё nё kufi me Vigun e Miridtёs, ku ёshtё kalaja e Kastrit me themele ilire, nё tё cilёn u strehua Mons. Dr. Zef Oroshi, i djekur nga forcat e sigurimit, kapelan i parё i kishёs katolike shqiptare nё Amerikё, i cili e pohon nё studimet e tij se origjina e Skenderbeut ёshtё nga ky qytet dhe se mbiemri i tij mban emrin e kalasё se Kastrёs. Oroshi njihet edhe si pёrkthyesi mё i mirё i Bibles edhe se Kristoforidhi sipas Prof. Zef Valentinit. Kёte dёshmi mbi Kastriotёt e kam dёgjuar nё njё kasetё intervistё vetё nga goja e Zef Oroshit. ZP). Tezen mbi origjinёn e Katriotit e mbeshtet edhe Prof. dr. Zef Nekaj, nga universiteti amerikan ushtarak.
Gegaj vazhdon argumentin se ka shumё mundёsi qё Kastriotёt tё kenё lidhur martesa me familjen e Engjёllorёve ose Angellusve. Dihet se nё fillim Gjonin e zёvendёsoi Engjёlli, guvernator i Shqipёrisё, qё ishte martuar me kunatёn e Gjon Paleologut, perandor i Biznatit. Nga ana tjetёr familja e Engjёllorёve zotёronte njё teritor tё gjёre nё veri dhe nё qёnder tё vendit. Eshtё e vёrtetё qё disa pjestarё tё familjёs sё tij ishin ishin kushurinj tё Kastriotёve. Nё kёtё kohё Katriotёt zotёronin njё pjesё tё madhe tё vendit, sidomos nё verilindje tё Shkodrёs e Lezhёs deri nё Prizren. Nё perёndim shtrihёshin tokat e Dukagjinёve, ku pёrfshihshin tokat e Zadrimёs dhe Fandit -Mirditё. Mendojmё se aristokracia e Skenderbeut shpjegon lidhjёn e tij me Engjёllorёt, ngritja e tё cilёve mbetet pёr ne njё mister. Por dimё se Pal Engjёlli, krypeshkop i Durrёsit ishte mik i ngushtё i Skenderbeut. Familja e Skenderbeut kishte lidhje martesore mё shumё zotёr tё vendit, ndёrsa vetё ai u martua me vajzёn e Aranitit, krushk me Komnenet. Nё kohen e Balshajve, pronat e Katriotёve dhe Dukagjinasve u shpronёsuan. Pas rrёzimit te Balshajve, Kastriotet i shtrinё pronat nё verilindje tё Shkodrёs, zunё pjesё tё Mirditёs, duke lёnё nё perёndim Zadrimen e dukagjinasve dhe zbresin nё jug nё vazhdim tё lumit Drini i Zi deri nё Mat ose Ematia, duke marrё pronat e tyre tё mёparshme. Nё vitin 1389 Gjergj Katrioti, gjyshi i Skenderbeut, mori pjesё nё betejen e Kosovёs dhe kёrkoi ti sulmonte turqit natёn. Qyteti i Krujёs nuk bёnte pjesё nё pronat e tij, pra qyteti i famshёm, ku do tё vendosej Gjergj Kastrioti, pas arratisjes nga Turqia nuk bёnte pjesё nё trashёgiminё e familjёs se tij. Nё tё vёrtetё ai u takonte Topiajve. Nё vitin 1402, aty vendoset Konstadin Balsha, djali i Gjergjit tё parё qё ishte martuar me Elena Topinё. Pas tij u vendos konti Nikita deri ne vitin 1415. Nё kёtё vit Kruja pushtohet nga Turqit dhe qeveriset nga Hamurat Beu dhe nё vitin 1432 nga Ali Beu. Gjon Katrioti e pushtoi atё pёr njё farё periudhe, ndёrkohe qё ai kishte kёshtjellen e fuqishme tё Petrelёs….!”
Duke iu pёrmbajtur realitetit tё kohёs dihet sё nё Lezhё sudonte Pal Dukagjini dhe nё Zadrimё Lek Zakaria, nё lindje ёshtё qyteti dhe kalaja ilire Kastria, njё qёndёr shumё e zhvilluar tregtare, ku kalonin kavanёt e mallrave tё ndryshme, pёr nё pjesёt e ndryshme tё vendit. Kёtu kemi tё bёjmё vёrtetё me tri mbretёri principatash tё kohёs sё Mesjetёs, shumё tё fuqishme, po tё kemi parasysh fushat pjellore mes lumit Drin, Buna e Mat dhe se nё bregdetin midis Krujёs dhe Lezhes ka qenё kriporja mё e madhe e Ballkanit, ajo nё grykёderdhjen e lumit Ishёm, tё cilёn e morёn me forcё nё zotёrim Kastriotёt.
Unё si autor e kam vizituar me anije peshkimi gjithё teritorin e saj dhe tё Kepit te Rodonit, ku ёshtё kisha katolike dhe kalaja, ku pushonte Skenderbeu me familje. Kriporja e Ishmit ruhej nga njё zotёrues nga Shkodra me 400 kalorёs. Si mund tё vinte njё njeri nga malёsitё e Dibrёs dhe ta pushtonte kёtё kripore me vlera tё mёdha fitimi?! Ndёrkohё qё zona ishte nё zotrim tё tre princave mё tё mёdhёnjё tё Arberisё, te cilёt kontollonin tregtinё detare e tokёsore, doganat e Lezhёs dhe rrugёn Egnatia, qё kalonte nёpёr Kastrёn e Vigut! Si mund tё bёhej njё familje e vetme e pasur nё ato djerrina tё Dibrёs, ku ha pula gur?! Gjon Katritoti ishte miku me besnik i Venedikut dhe mё i sinqerti. Si shpёrblim Republika e Venecias, senati i saj i jep titullin “Qytetar nderi” me 11 janar 1410. Dihet se Gjon Katrioti e mori nё zotёrim kёtё kripore dhe ruajti tregtin e levёrdishme me Venedikun e vendёt pr rreth. Kjo kripore ishte “frigoriferi” i Mesjetёs pёr vendin tonё dhe fqinjёt, ku me kripёn e saj ruheshin sidomos mishi e djathi, tё regjunat e pastёrmatё pёr dimёr. Kjo e bёri familjen e Katriotit mё tё pasur dhe mё tё fuqishme nё Arbёri, mё tё cilёn nuk mund tё pёrballej njёri. Eshtё e habitshme dhe e papranueshme pёr historiografinё shqitare, e cila nuk i referohet studimit te eruditit malёsor Athanas Gegaj, studim i botuar nё njё libёr me titull “Arbёria dhe Gjergj Kastrioti Skenderbeu’” pёrkthyer nga Gjergj Gashi dhe pёrgatirur pёr botim nga Fran Camaj e Nikolle Berishaj, Tuz 2003. Se shpejti sipas disa tё dhёnave ky studim do tё botohet edhe nё gjuhёn kroate. Lёnja mbas dore e studimeve tё diasporёs shqiptare, e cila ёshtё gati dhjetё fishi mё e madhe se ajo qё jeton nё Shqipёri e nё Kosovё, njё vlerё brilante e kombit shqiptar dhe se promovimi i qёllimshёm i studimeve islamofobe po e demton rёndё urёn e trashёgimisё tonё. Kjo i shpall qeverisjen shqiptare tradhёtaren mё tё madhe tё kombit tonё. Babai kombit ёshtё Gjergj Kastrioti dhe asnjё tjetёr. Kot mundohen njerёzit e shitur nё pusht-tet! Bekim tё qoftё shpirti dhe pena Athanas Gegaj! Amin!
DETAJE BIOGRAFIKE E JETESORE
Emëri i pagëzimit i Athanas Gegaj ishte Lucë Gegaj. Emërin Athanas e kishte marrë në kohën kur ishte bërë meshtar. Lucë Prëloka siç e quanin në Triesh kishte lindur në vitin 1904. Pas shkollës fillore në vendlindje,babai e kishte dërguar në Shkodër në shkollën frannçeskane. Përpara tij në atë shkollë kishte mësuar vëllau i madh Kolë Gegaj. Pas një kohe të shkurtër Lucë Gegaj u dallua si nxënës i shkëlqyeshëm. Patër Gjergj Fishta i kishte thënë babait të tij Prëlokë Gjeloshit fjalët më të mira për Lucën. Familja e tij ishte e mirënjohur në Triesh, sidomos për trimëri. Pavarësisht se në atë kohë përkushtimet e tila fetare ishin të vështira, ata ishin ndjerë mirë për sukseset e tij. Pas mbarimit të Liceuet Ilyricum në Shkodër, Lucë Gegaj ishte regjistruar në Fakultetin e Teologjisë në Romë. Edhe atje kishte qënë student i mrekullueshëm. Pas përfundimit të studimeve të larta teologjike në Romë, At. Athanas Gegaj ishte kthyer në Shqiëri për të vazhduar detyrën e tij prej meshtari. At. Gegaj kishte shërbyer në vise të ndryshme të Shqipërisë por më në fund ishte vendosur në Shkodër. Autoritetet e larta fetare e kishin kërkuar në Shkodër për të dhënë mësim lëndën e historisë në Gjimnazin Françeskan. Në fillim të viteve 30’kishte filluar bashkëpunimin me revistën “Hylli i Dritës”. Ishte njëri prej bashkëpunëtorëve më të rëndësishëm të asaj reviste. Ai ishte shumë i nderuar për shkrimet e tij serioze. Ndonjëherë kishte qënë i ashpër kundër atyre që e sulmonin me shkrime në revistën “Leka”ose në gazetat e revistat tjera të Shqipërisë. Këtu në Shtetet e Bashkuara kisha takuar meshtarë e qytatarë të Shqipërisë të cilët kishin qënë nxënësit e tij në Shkodër, bile At. Zef Pllumbi, i cili fliste me respekt për profesorin e tij të historisë Athanas Gegaj. At. Pllumi e përmend shumë herë në veprat e tij botuar në Shkodër. Në atë kohë bota shqiptare nuk kishte bërë studime të mjaftueshme për Gjergj Kastriot Skendërbeun. Athanas Gegaj ishte i vetëdijshëm se mund të bëhej diçka më shumë për të hedhur dritë mbi të kaluarën e heroit tonë kombëtar.E shqetësonte fakti që ishte bërë aq pak për trimin legjendar të shqiptarëve. At. Athanas Gegaj kishte kërkuar leje nga autoritetet e larta fetare të Shqipërisë për të filluar një turne akademik prej shkencëtari nëpër arkivat dhe bibliotekat e qyteteve evropiane ku ishte ruajtur historia e Skendërbeut. Kolegët e kishin mbështetur për këtë hap të madh e të guximshëm. Pa vonesë në fillim të viteve 30′ ishte regjistruar në Universtetin Louvain në Belgjikës për të specializuar periudhën historike më të lavdishme të popullit shqiptar. Në këtë Universitet, që sot e kësaj dite është Universitetit më i madh në botë i këtij lloji, Athanas Gegaj kishte paraqitur disertacionin e doktoratit me titull: “L’Albanie et I’Invasion turque au XV ‘ siècle”.(Shqipëria dhe invazoni turk në shekullin XV). At Athanas Gegaj në vitin 1936 e kishte mbrojtur me shumë sukses tezën e tij të doktoratit pranë Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë në Univesitetin e Louvan-it. Pasi e kishte mbrojtur me sukses tezën e tij, autoritetet akadamike të atij universiteti i kishin dhënë titullin doktor i shkencave të historisë. Një vit më vonë do me thenë në vitin 1937, kjo vepër shkencore ishte botuar frangjisht në Paris. Natyrisht se ishte pritur mirë nga historianët shqiptarë dhe të huaj. Menjëherë pas kthimit në Shqipëri Ahmet Zogu e kishte pritur Dr. Athanas Gegaj me nderime të larta në pallatin mbëretëror. Ky françeskan malësor shqiptar u kishte rënë në sy shumë zyrave të larta fetare dhe kombëtare. Kohanikët e tij kishin treguar për një episod në Kishën e Brigjes në Hot. Ata kishin treguar se 2 xhandarë të kohës së Zogut kishin hyrë në kishë dhe gjatë meshës kishin folur e bërë zhurmë, si të kishin qënë në rrugë. At. Gegaj e kishte dëgjuar zhurmën e tyre. Ai vet ishte ballafaquar me ta dhe i kishte nxjerrë jashtë. Ata ishin larguar dhe e kishin paditur At. Gegaj tek autoritetet e larta, por Drejtoria e Policisë në Shkodër i kishte shkarkaur menjëhërë nga detyra. Ky akt i guximshëm i Athanas Gegaj ishte bërë i ditur në gjithë Shqipërine. Por kulmin e trimërisë At Athanas Gegaj e kishte treguar më 7 prill te vitit 1939, Ditën e Pashkëve, që ishte dita e parë e pushtimit fashist të Shqipërisë. Në atë kohë At. Athanas Gegaj ishte meshtar në Kishën e Madhe të Shkodrës. Natyrisht se ai e kishte thënë meshën e kësaj feste të madhe dhe nuk pritej që gjatë meshës At.Gegaj do ta sulmonte ashpër me fjalë Benito Musolinin dhe sulmin fashist kundër Shqipërisë. Sigurimi fashist kishte qënë brenda në kishë, dhe pasi kishte mbaruar mesha dhe At. Athanas Gegaj e kishte zhveshur uniformën fetare, ata e kishin arrestuar në oborrin e Kishës së Madhe në Shkodër, duke i vënë prangat dhe e kishin çuar në burgun e atij qyteti. Pas tri javësh e kishin dërguar në Tiranë dhe pas pak kohe e kishin internuar në një kamp të Italisë. Tre meshtarët e mirënjohur shqiptarë françeskanë: Patër Lekë Luli, At. Athanas Gegaj dhe At.Gjon Shllkau kishin qënë anti-fashist edhe më përpara se Italia të sulmonte Shqiprinë. Bile Patër Lekё Luli ishte bashkuar me forcat nacionaliste të Abaz Kupit në luftë kundër fashizmit dhe kundër komunizmit. Patër Lekë Luli ishte vrarë nga terroristi komunist i Kosovës Mehmet Hoxha. Patër Gjon Shllaku ishte dënuar me vdekje nga regjimi i Enver Hoxhës, ndërsa At. Athanas Gegaj ishte dënuar me mërgim të përjetshëm. At. Gegaj kishte kërkuar ndihmë për lirimin e tij nga autoritetet e larta fetare të Shqipërisë, bile drejtëpërsëdrejti nga Patër Gjërgj Fishta. Mos interesimi i tyre e kishte zhgënjyer. Patër Athanas Gegaj kishte qëndruar për një kohë të gjatë në burgje dhe në kampe përqëdnrimi në Itali. Në Itali Dr.Athanas Gegaj u largua nga detyra e meshtarisë dhe u martua me një grua italiane. Vëllau i tij Kolë Gegaj kishte qenë fetar i madh dhe ishte larguar nga kjo jetë pa ia falur atë gabim. Edhe pse kishte qënë Prof.Dr. dhe shumë i njohur në Shqipëri, Kola pak herë mund ta ketë përmendur emërin e tij. Dr.Gegaj i mbante lidhje me vëllaun e tij më të vogël Gjergjin, i cili kishte qenë komunist dhe antifashist. Gjergji mbante lidhje të ngushta familjare me Athanasin, bile e kishte vizituar në Romë. Gjergji ishte i njohur në Mal të Zi, malësorët e nderonin për disa vepra të mira që kishte bërë në Malësi në vitin 1945. Gjergj Gegaj nuk e kishte sllavizuar kurrë mbiemrin e tij siç kishin bërë disa malësorë shqiptarë në Mal të Zi. Dr. Athanas Gegaj gjatë kohës sa qëndroi në Itali bashkëpunoi me organizatat nacionaliste antikomunste. Ndërkohë kishte punuar për radio-emisionin “Evropa e Lirë”. Edhe Gegaj si shumica e shqiptarëve antikomunst imigroi në Shtetet e Bashkuara. Në New York u bashkua me elitën kulturore antikomuniste të shqiptarëve dhe në vitin 1963 u emërua editor i gazetës “Dielli”. Ai qëndroi në këtë detyrë deri në vitin 1971. Pasi mbaroi këtë punë u kthye në Evropë. Për disa vjet ishte sekretar i Leka Zogut në Madrid. Pas shërbimit në Madrid u kthye në Shtetet e Bashkuara dhe u vendos në Santa Monica të Kalifornisë ku jetoi deri ditën e fundit të jetës më 28 janar të vitit 1988. Në New York në bashkëpunim me Profesor Dr. Rexhep Krasniqin botuan njё libër për historinë e Shqipërisë. Dr. Athanas Gegaj ishte editor i “Diellit” dhe sekretar i Organizatës Pan-Shqiptare të Amerikës “Vatra”. Ai ishte shumë i nderuar në shoqërinë shqiptaro-amerikane antikomuniste. Udhëtonte kudo në shtetet amerikane ku kishte shqiptarë. Qëndronte në këto qytete ditë të tëra për të mirën e”Vatrës” dhe “Diellit”. Shumica e këtyre udhëtimeve dhe sukseseve janë të shënuara në gazetën “Dielli” të asaj kohe. Dr. Athanas Gegaj kishte lidhje e miqësi me elitën kulturore, fetare dhe financiare të Bostonit. Ai kishte marrëdhënie të mira me Imzot Nolin, Christo Thanas, Peter Çikos dhe Anthony Athanas. Edhe në të kaluarën “Dielli” kishte qenë gazetë antikomuniste, por në periudhën e editorit Athanas Gegaj u bë më antikomuniste se asnjëherë më parë. Dr. Athanas Gegaj kishte qënë editori më antikomunist në gjithë historinë e kësaj gazete. Për aktivitetet dhe shkrimet e tij antikomuniste, Dr.Gegaj shumë herë ishte sharë e kërcënuar nga grupet shqiptare marksiste të Amerikës. Ata kishin lidhje me Misionin Komunist të Shqipërisë në Kombet e Bashkuara dhe ata i orkestronin këto veprime të mbrapshta. Athanas Gegaj në shkrimet e tij tallej me regjimin komunist të Shqipërise dhe me përfaqësuesit shqiptar Behar Shtylla dhe Halim Budo. Athanas Gegaj shkruante në gazetën “Dielli” se dy inicialet e mëdha PP (Partia e Punës) e Shqipërisë kishin qënë simbol i (Dy Pordhave në nji Po…).Propaganda e Shqipërisë e sulmonte vazhdimisht sidomos në revistën e ilustruar “Shqipëria e Re” që shpërndahej jashtë atdheut. Dr. Gegaj në një shkrim botuar në “Dielli” tregonte se Imzot Noli i kishte thënë një ditё në kishën e Shën Gjergjit: “Athanas mos fol shqip, fol frangjisht se këtu mund të kemi miqë të diktaturës në Shqipëri”. Noli e nderonte Gegaj për faktin se kishte bërë veprën më të mirë historike për Skenderbeun dhe ai si Noli kishte qënë meshtar. Noli kishte qënë antifashist, bile Athanas Gegaj kishte qenë edhe më antifashist sepse për këtë bindje pёrsonale kishte qëndruar në burgjet dhe kampet e Shqipërisë dhe të Italisë. Shkrimet e Athanas Gegaj kishin përmbajtje kombëtare, fetare, kulturore dhe demokratike. Ai në shkrimet e tij gjithëmonë citonte filozofët dhe poetët antikë. Ishte njohës i shumë gjuhëve të huaja dhe i dy gjuhëve klasike. Në kohën kur kishte jetuar në Kaliforni kishte bashkëpunuar me gazetën “Dielli”, duke vazhduar me ato komentet tij antikomuniste, bile editori i “Diellit, Xhevat Kallajxhiu nuk ia kishte botuar një shkrim kundër Enver Hoxhës. Zoti Kallajxhi tregonte se shkrimi ishte tepër vulgar. Në kohën kur kishte jetuar në Kaliforni kisha lidhje pothuajse të përjavshme telefonike me të. Ishte shumë i përzëmert në biseda telefonike. E adhuronte humorin shqiptar. Tallej me këngët tepër të gjata në lahutë të Mujit e Halilit të babait të tij. Këngët e tij ishin monotone dhe njerëzit e pyesnin: Prëlokë a ka fund kjo kangë? Dr.Gegaj e kishte vizituar disa herë motrën time Lenën në Los Angeles, tregon Gjonlekaj dhe i kishin pëlqyer disa ushqime tradicionale të Malësisë. Sot e kësaj dite ajo i kujton përshëndetjet e tij shumë të bukura dhe të qytetëruara. Prej tij e kishte dëgjuar për herë të parë shprehjen “mbetëshi me shëndet”. Në pranverën e vitit 1988 e kisha lutur për një intervistë për “Zërin e Amerikës”. E pranoi menjëherë. Në atë kohë Kosova ishte në qëndër të vëmendjes ndërkombëtare. E pyeta për problemet e Kosovës. Athanas Gegaj tha: “Kosova është tokë shqiptare dhe si e tillë ka qënë qysh në kohërat antike. Kosova është atdheu i Budit e Bogdanit dhe i At. Shtjefën Gjeçovit, është atdheu i Haxhi Zekës, Isa Boletinit dhe Bajram Currit. Kosova është pjesë e Shqipërisë dhe si e tillë një ditë duhet të bashkohet me tokën nënë!”. E kujtoj sot e kësaj dit atë intervistë historike me Dr. Athanas Gegaj. Ai mbante lidhje të ngushta me aktivistët shqiptarë të Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare të robëruara nga Jugosllavia. Dekadën e fundit të jetës e kaloi në vetmi të plotë. Mbante lidhje vetëm me Hasan Dostin dhe me dy tri familje të tjera shqiptare të atij qyteti. Edhe ceremonia e tij mortore kishte qenë tepër private e vogël dhe tepër modeste. Athanas Gegaj kishte qënë patriot i vërtetë shqiptar. I kishte të gjitha tiparet e patriotëve të Rilindjes sonë kombëtare. Tërë jetën kishte punuar pë të mirën e çështjes shqiptare. Dashurinë e tij për Arbërinë e kishte fituar edhe më shumë gjatë studimeve maratonike shumë vjeçare nëpër Evropë për heroin tonë kombëtar Gjergj Kastriot Skendërbeun. Për këtë vepër madhore do të kujtohet përgjithëmonë. Do të kujtohet edhe për qëndresën e tij sidomos antifashiste. Ishte intelektual exellence. Pavarësisht se ishte larguar nga detyra fetare Athanas Gegaj kishte mbajtur lidhje të forta e miqësi me klerikët shqiptarë të gjitha feve. Ruante respektin e dashurinë për fenë e tij njësoj si në kohën kur kishte qënë meshtar. Ai nuk është trashëguar. Veprimtaria e tij atdhetare dhe intelektuale nuk mund të përfshihet në një shënim si ky. Njohuritë e mia për veprimtarinë e tij kombëtare dhe kulturore nuk janë në nivelin e duhur. Pastaj as ambienti nuk është i përshtatshëm. Për jetën dhe veprat e tij kultuore dhe kombëtare duhet të bëhën kërkime në Shkodër, në Tiranë, në Romë, në Bruksel dhe në Boston e qytete të tjera. Athanas Gegaj meriton studime serioze nga biografët dhe historianët shqiptarë. Ky kolos i kulturës dhe atdhedashurisë meriton studime tё thella. Meriton edhe nderimet e zyrave të larta të Shqipërisë dhe Kosovës. Presidentët e Shqipërisë kanë nderuar shumë shqiptarë, meritat e të cilëve ishin shumë të vogëla në krahasim me Dr. Athanas Gegaj. Jam i sigurtë që Skendërbeu sikur të ishte gjallë do t’i kishte dhënë një shpërblim për një vepër aq të mirë kushtuar atij. Edhe ata të cilët kishin bërë vepra antifashiste e antikomuniste siç kishte bërë Athanas Gegaj meritojnë nderime! Burimi Gjekё Gjonlekaj “Bota sot” 6. 2. 2018!
ATHANAS GEGAJ: “SHQIPTARË A DËGJUAT?!”
Imzot Noli nuk ёshtё mё nё mes nesh!
Botuar në gazetën “Dielli” të Bostonit më 17 Mars 1965, nga Dr. Athanas Gegaj editor i “Diellit” dhe mik besnik i Fan S. Nolit!
“Noli rron e do tё rrojё në zemrat tona! Përuluni përpara trupit të Tij dhe betonjuni, për bashkimin e shenjtë të gjithë shqiptarëve që kanë në zemër Shqipërinë, që nderojnë vetëm një Flamur, atë kuq e zi, pa hyll të kuq, pa shpata, por të pastërt e të adhurueshëm siç na tha Njeriu që përfaqësoi racën shqiptare, si kryetar fetar, si shkrimtar, si studioz, si poet, si udhëheqës qё nuk është më! Ati i shqiptarëve, që kishte përsonifikuar të gjitha gjërat e shenjta të gjakut e të traditave shqiptare, vdiq më 13 Mars 1965 në momentin më të vështirë për Komunitetin tonë në Amerikë dhe në Botën e Lirë, si edhe për shqiptarët në Shqipëri. Vatra e shqiptarëve të pastërt përulet përpara trupit të kryetarit të saj të djeshëm dhe të sotshëm dhe i puth ato duar të bukura që lartësuan kombin shqiptar dhe “Vatrën” tonë. Komisioni Qёndror i “Vatrës” urdhëron një jazë prej 40 ditësh për të gjithë vatranët. Pusho në paqe, At i dashur! Sa të rrojë raca shqiptare, aq do të rrojsh edhe Ti në zemrat e popullit tonë. “Vatra” do të qajë me lot, por do të mburret në çdo kohë që pati fatin të ketë si At, Ty, Atin e shqiptarëve. Nën rrezet e ngrohta të Floridës në tokën e bekuar dhe të lirë të Amerikës, më 13 Mars 1965 në mëngjezin e ditës u nda prej nesh At Noli, kryepeshkopi i Kishës sonë kombëtare, kryetari i “Vatrës”, themeluesi i “Diellit” me të tjerë burra të gjakut tonë, Ati i fundit i popullit shqiptar nga Prizreni në Vlorë. Ai që themeloi “Vatrën” e “Diellin” me Peçin e Konitzën nuk është më. Ai që bashkoi e lartësoi komunitetin tonë në Amerikë, u nda nga toka dhe fluturoi në Botën e të Drejtave, duke pikëlluar zemrat e të gjithë shqiptarëve! Ai që me kristjanë dhe muslimanë bëri një komunitet shqiptar, përpara se të ishte një Shqipëri e lirë dhe indipendente, u nda nga bijët e Tij, duke e futur në zi tërë komunitetin tonë të gjakut e të traditave shqiptare. Ai që nga asgjë themeloi Kishën tonë Kombëtare, për të cilën dhanë me të dyja duart të gjithë shqiptarët, pa asnjë dallim feje, nuk është më mes nesh! Ai që organizoi çeta në rrethet e Bostonit për të bërë një Shqipëri edhe me gjak të bijëve të saj në Amerikë. U shua kandili, për të derdhur dritë e hire nga bota e pavdekshme përmbi bijët e Tij në halle dhe në robëri. Iku na la, fluturoi drejtë qiellit, për të lutur Perëndinë, që të bijët e gjakut shqiptar, me ndërhyrjen hyjnore, të gjejnë bashkim, liri e dashuri për nën krahët e shqipes së zezë dykrenare që fluturoi përmbi një fushore të kuqe, simbole të pavdekshme e të atij Flamuri të Skenderbeut të Konitzës, të Kuvendit të Vlorës e të gjithë shqiptarëve që me gjak dhe me lot brumosën Shqipërinë dhe shpresuan se do të ua lënë trashëgim bijëve të tyre po me atë Flamur e po me ato ndjenja fisnike, që ata diftuan me armë dhe me burrëri në Prizren, Kaçanik, ne Deçiq, në Shkup, në vise të Matit, në Korçё, në Mashkullorë e më në fund në Vlorë. Fan Noli lindi më 6 janar 1882, në Ibrik Tepe në Edrene -Turqi, ndërsa u shua nga jeta më 13 mars 1965 në Ford Laurderdale, Florida të SHBA-së. At Noli ynë që lartësoi racën shqiptare me poezitë e tija, me studimet e botimet e Tija, me shkrimet e Tija nga më të bukurat, sot nuk është më për të na kqyrur me ata sy si rrufe e për të na dhënë kurajo të vazhdojmë udhën e vështirë që ai me shpatë e me pendë në dorë, e çau pa u frikësua asnjëherë! At Noli jeton në zemrat tona! Aj nuk mund të ndahet nga ata bijt e Tij, të cilët i deshti, dhe për të cilët punoi tërë jetën e Tij. Ai jeton dhe do të jetojë në zemra të popullit shqiptar, i paharrueshëm, i pavdekshëm, siç jetojnë Naimi dhe Fishta, Abdyl Frashëri e Ismail Qemali e shokët të tjerë, që bënë Shqipërinë në Vlorë dhe krijuan letërsinë shqipe, duke e lartësuar në radhët e letërsive tjera botërore. Vdiq At Noli, Ati ynë, por burrat si At Noli nuk vdesin kurrë, sepse hija e Tij, veprat që lën pas, ato nuk vdesin kurrë. “Vatra” jonë është në zi, por me “Vatrën” tonë është në zi i tërë populli shqiptar. Kjo “Vatër” e adhuruar është si një kandil që nuk fiket kurrë, shënderit dhe sot, e do të shëndrisё edhe nesër, sepse është vepër e Nolit e Peçit e Konitzës, që trashëgim sot ua lanë të bijëve të tyre, që kurrë e kurrë të mos fiket Kandili Kombëtar, që nga Amerika shëndrit përmbi tokën e embël për të cilën At Noli me shokë punoi dhe ua la trashëgim të bijëve të Tij, që ta mbajnë përherë të ndezur për të mirën e popullit shqiptar dhe për të mirën e komunitetit tonë këtu në Botën e Lirë. Vatranё, na vdiq Ati ynë, por Ati ynë jeton e ka lënë Skenderbeu me kapetenë e ushtarë trima, siç e shpalosi në rrugët e Bostonit Konitza, siç e ngrit drejt qiellit të kaltërt në Vlorë, Ismail Qemali. “Vatra” dhe vatranët përulen në gjuj përpara trupit të Atit të tyre. Nga ata gjitha zemrat e shqiptarëve, një kor i zjarrtë ngritet drejtë qiellit, dhe i uron pushim të ëmbël Atit tonë, At Nolit kryetarit shpirtëror e fetar, burrit kombëtar të poezisë të studimeve të shkrimeve që na lartësojnë dhe na japin shpresë për një të nesërme më të mirë për ne, për popullin shqiptar dhe për Shqipërinë tonë, ku besnik ndaj vendit ku jetojmë, siç bënë kurdoherë burrat shqiptarë të vёrtetë, atje po kemi zemrën tonë, e me të bijët e gjyshave tonë, e për të bijët e tyre ne jetojmë dhe punojmë. “Dielli” i Bostonit krijesë e Atit tonë e të shokëve të Tij e mbulon me rreze drite At Nolin, i uron prehje në vendin e të Drejtave, përhiron kujtimin e Tij me respekt dhe e mbulon me vajtime e lot të të gjithë vatranëve e të gjithë shqiptarëve. Pusho në paqe o At i dashur. E poqёse “Vatra” e vatranët së bashku me “Diellin” e tyre nuk janë në lartësinë e duhur të të përirojne ashtu siç duhet, na fal, siç na fale përherë, dhe lutu për ne, për Kishën tonë, për “Vatrën” tonë, për popullin shqiptar, që lart e më lart të mbajmë e të ruajm atë trashëgim, që po na len duke u nda prej nesh. Ne kemi për të Ju kujtuar përherë, derisa dhe ne të mbyllim sytё e do të vijmë e të bashkohemi me Ty në atë vend ku Ti sot pushon nga mundi e djersa e sa sa vjetëve, për të parë një Shqipëri të lirë një kulturë shqiptare, një vatër në “Vatrën” e Washingtonit, që dritë dhe rreze shpërndanë e do të shpërndajë në brezëritë e ardhshme!”
Kështu e përshkruan hyrjen e Gjergj Kastriotit Skënderbeut në Kalanë e Krujës Longfellow e përkthyer nga Imzot Fan S Noli:
“Dhe pastaj me salltanet
Veshur armët si një mbret
Shkon kaluar në kështjellë
Edhe hyn nga port’ e gjerë
Nga kështjella shpejt ka rënë
Flamuri me gjysmë-hënë
Edhe populli shikon
Që në vënt të tij valon
Flamur’ i Skënderit n’erë
Shkab’ e zezë me dy krerë.
Dhe një thirrje lart-u-ngrit,
Se çdo zëmër e çdo shpirt
U-mërzit nga Turku i lik,
Q’e kish bërë atë Krujë
Zi, murtajë edhe rrëmujë.
Ai zë me gas e me bujë
Q’oshëton nga breg në breg
Është: “Rrofsh, o Skanderbeg!”
Nelo Drizari, ish-Editor i Diellit në vitet 1937-39. Z. Drizari ishte gazetari i parë Shqiptarë i diplomuar në SHBA, gjegjsisht në Universitetin Columbia, dhe si i tillë, themeluasi i Seksionit Shqip në “Zërin e Amerikës” Ai botoi njё libёr pёr Gjergj Katriotin Skenderbeu! Në rrjetin e shkollave të larta të Amerikës vendin e nderit, nga pikëpamja kronologjike për mësimin e gjuhës shqipe, e zë Universiteti Columbia në New-York. Atje shqipja hyri në programin mësimor të gjuhëve të huaja më 1932. Si profesor i kursit u emërua Nelo Dizdari, i cili ishte diplomuar në Columbia si gazetar. Kjo ngjarje pati një farë peshe, sepse gjeti vend në faqet e gazetës famëmadhe “New York Times” 6 mars 1932, e cila shkruante: “Në sesionin e pranverës Columbia do të ofrojë një kurs në gjuhën shqipe, i pari kurs nga sa dihet në një universitet amerikan ose anglez. Mësuesi do të jetë Nelo Dizdari i lindur në Shqipëri. (Peter Prifti: Mozaik shqiptar, Buzuku, 2003, f. 195-196.)
Gazeta “dielli” i gazetë e shoqërisë Besa-Besën numri i parë i gazetës doli në Boston me 15 Shkurt 1909 me editor Fan S. Noli dhe menaxher Geroge Konda-Gjonleka. Nga 16 Janari deri në 1 Korrik vëllezërit Luc dhe Gjek Gjonlekaj paguan shpenzimet për botimin e gazetës “Dielli”, duke e botuar me 8 faqe dy herë në muaj. Xhevat Kallajxhi: “Për 6 muaj Luc dhe Gjek Gjonlekaj paguan për çdo numër 950 dollarë dhe për 6 muaj 11, 400 dollarë!” Nga 16 Korriku deri me 1 Nëntor Zef Camaj pagoi shpenzimet e Diellit prej 7,600 dollarë. Vёllezёrit Gjonlekaj kishin lidhje gjaku me Athanas Gegaj. Shpëtimi i Diellit për atë kohë erdhi nga vëllezërit Gjonlekaj.. .Duke shfletuar koleksionin e gazetës, në numrin e 16 Janarit 1986, e cila është botuar me 8 faqe, në faqen e parё ёshtё botuar ky shënim:” Ky numër botohet me shpenzimet e paguara nga vëllezërit Luc dhe Gjek Gjonlekaj, banues në New York, të cilët kanë marrë gjithashtu përsipër të paguajnë shpenzimet edhe për të gjithë numrat e tjerë të Diellit që do të dalin gjatë gjashtë muajëve të ardhshëm deri më 1 Korrik 1986. Ata e morën këtë angazhim përpara Kuvendit të Vatrës, që u mblodh në Boston me 5 dhe 6 të tetorit që kaloi. Kuvendi çmoi dhe e pranoi këtë inisiativë të tyre. Vëllezërvet Luc dhe Gjek Gjonlekaj u shkojnë lavdërimet dhe përgëzimet e shumë shqiptarëve për këtë gjest patriotik të tyre.”
QENDRIMI ANTIKOMUNIST I DR. ATHANAS GEGES EDITOR I DIELLIT
Nё qershor 2020, Brigadat dhe celulat sllavokomuniste pёrkrahin demostrat e dhunshme me thyrje e djegie objektesh sociale….
Athanas Gegaj ishte një antikomunist i vërtetë, siç kishin qenë edhe editorët: Qerim Panariti, Xhevat Kallajxhi dhe Arshi Pipa! Ja shkrimi i tij:
“….Por misioni i komunistave të Shqipërisë nuk mbaron këtu. Këta krijuan qëndra në Amerikë, në ca vende të Amerikës së jugut, në Francë e në Itali. Në Romë, pasi një nga të Legatës zgjodh lirinë, dorëzoi listat e emrave të spiunëve dhe ngjanë ca skandale: në Paris ngjanë skandale, u dëbuan ca zyrtarë të Legatës së Tiranës dhe shumë nga agjentët ikën në vended të tjera. Në Amerikë agjentat po punojnë tash më se 20 vjet dhe kurrkush nuk u thotë gjësend! Këta deklaruan botërisht se vetëm ata që ishin të mirë për qeverinë e Tiranës, ata ishin të mirë dhe për komunitetin tonë! E nuk kishin faj! Komunizmi, ku vë këmbë, aty ai komandon dhe themelon organizime qënndrore, brigada, me celula e qëndra të tjera spiunllëkut. Këto bëjnë rekrutime, bëjnë anëtarë, dhe preferojnë ata që kanë far’ e fis në Shqipëri. Këta i komprometojnë e më në fund i bëjnë skllav, sa që nuk është e mundur të dalin me nga rrjeti i komunizmit. Këso kallëpesh e tipesh kemi edhe në Amerikë. Kur “brigada” e Organizatës Qëndrore është formuar mirë dhe janë të zgjedhur ata që do të veprojnë, jo kurrë të gjithë së bashku, po tak-tuk, aherë fillon lufta, në fillim e mësheftë, pastaj më e qartë. Kjo luftë ka për qëllim qëndrat kombëtare, si p.sh.Vatrën dhe Kishën, faltoret e organizatat politike. Në çdo degë të tyre e ke agjentin e Tiranës. Luftën më të madhe ia bëjnë Kishës e Vatrës, sepse Kisha dhe Vatra janë dy shtylla të patronditura të popullit shqiptar dhe të komunitetit tonë në Amerikë. Por, mos harroni, se çdo organizatë fetare ose edhe politike i ka i ka agjentat mbrenda. E më të shumtën e herës këta diftohen më patriot se patriotët e vërtetë, më atdhetarë e më Amerikanë se Amerikanër e vertetë. Agjentat e Tiranës në Amerikë nuk lozin një lojë por një qindra lojëra. Ke për të parë në botimet e tyre gjëra patriotike Amerikane, ke për të konstatuar se këta janë liridashës, por mos harroni kurrë se këta nuk e ndërrojnë lëkurën e tyre të kuqe. Në fillim këta agjenta jepshin leje për pasaporta, i këshillonin anëtarët e komunitetit tonë të shkojnë në Shqipëri, dhe si shpërblim ju merrnin paratë ! Më vonë ia nisën me telefon e vizita. E qe se pse organi i brigadës qanë sot Behar Shtylllën, e nesër do të qajë edhe Halim Budon, sepse këta kanë ngrënë së bashku dhe janë përqafuar me Hysni Kapon, i cili përdoronte edhe shputat për hajvanë e agjenta ! Përpara kësaj situate ca veta që mejtojnë se janë ata dhe asnjë tjetër, që jetojnë me spekulime dhe kurrkush nuk u aka parë hajrin tallen. Anëtarët e komunitetit tonё ç’udhëzohen. Dhe sot këtu e nesër atje del ndonjë kendez i Tiranës dhe këndon fitore. Për agjentat e Tiranës të shkëputesh nga Vatra është një fitore e madhe ! Nuk kanë faj ! Është urdhëri ! Tirana sulmon Amerikën, agjentët e Tiranës sulmojnë Kishën dhe Vatrën dhe fusin përçarje në çdo organizatë që nuk i përulet Tiranës së kuqe, d.m.th, qeverisë së Hoxha-Shehu & Co.Vatra sot e një mot është dule luftuar agjentat dhe po mbron Kishën nga ndërhyrjet e jashtme. E shqiptarët e komunitetit tonë çka bejnë. Bejnë sehir e karavan’mileti shkon përpara ! Lumturisht në gjirin e komunitetit tonë kemi shumë burra, që nuk çajnë kokën për Tiranën dhe janë të vendosur të pastrojnë këta agjenta dhe të respektohen ligjet e Kishës dhe të Amerikës. Është luftë e ashpër, por do t’a fitojmë.”
Ky editorial i Dr. Athanas Gegaj ishte botuar në gazetën “Dielli” më 27 prill të vitit 1966, bën të ditur Gjekë Gjonlekaj, ish-gazetar i “Zërit të Amerikës”. Sigurimi shkon deri atje sa kërkon paralizmine punës së editorëve të Diellit, duke filluar që me Qerim Panaritin, Athanas Gegaj, luftë e ashpër për të ndaluar emrimin e Bilal Xhaferrit si editor i Diellit dhe shumë investim për të mos lejuar ardhjen e Eduart Liços, Arshi Pipës në krye të Diellit, lufët e kurthe për të larguar Xhevat Kallajxhiun nga drejtimi i Diellit( Sigurimi shkruante Letra Anonime për demskimin
Historia peresritet. E njejta pamje edhe sot ne 2020, por me e eger dhe me e organizuar. Atёherё nё vitet 70- njё spijun merrte tre mijё dollar nё muaj. Po sot? Pazari ёshtё rrit, sa guxojnё tё organizohen kudra qeverisё sё Trump!
Per luften Ne Deciq
Përpara se t’u ngritëte Flamuri në Vlorë, Malcia e Madhe, me Dedë Gjo’Lulin e të tjerë trima që këtu këndon Fishta, i vunë pushkën ushtrisë otomane në Hot, Grudë, Kastrat, Kelmend, Selcë, Dinoshë e fshate të tjera të Malcisë së Madhe të Mbi-Shkodrës dhe sit ë ishin herojt e Homerit u turrën mbi llogore të ushtarëvet të sulltanit duke vumun përpara gjoksin për të fituemun lirinë e Shqipnisë. Nësa po vlonte lufta në Kosovë, burrat e Malcisë së Madhe rrokën armët dhe u turrën mvi kausha ose fortesa të ushtrisë otomane, ku vetë këta udhtarë të dalluar e të stërvitur më së miri u habitën përpara guximit të Lekëve të Grudës e të Hotit, të burrave të Kelemendit e të Kastratit, të Selcës e vendeve të tjera të asaj Malcije, që kurdoherë njofti vetëm Zotin në Qiell e Kanunin në tokë.
Evropa mbeti e habitun përpara këtyne luanvet që lanë me gjak Deciqin dhe ngulën për të parën herë Falmurin e Skenderbeut, të lamë me gjak herojsh, në ato male ku Shqipja e Shqiptarëvet nuk ju përul anmikut.
Me 1911 në Malet tona të veriut u përsërit epopeja e Skenderbeut, të ushtarëvet e të kapedanëve trima të Tij dhe u ngrit Flamuri I Popullit Shqiptar.
Ky është fakti historik, që u përsërit gjatë disa shekujsh dhe nguli kambën në histori, si fitore e paharueshme, ku me 1911 u ngrit Flamuri i Skenderbeut në Deciq. Këta janë herojt që nuk I harron kurr Populli Shqiptar. E nuk shfrytëzohen nga politika. (Athanas Gegaj) “Dielli” më 25 Nëntor 1911
Faksimile origjinale e poezise se Primo Docit, publikuar ne “Mirdita Histori dhe aktualitet”
Athanas Gegaj dhe Gjeke Gjonlekaj.
Referenca:
Gjekё Gjonlekaj “Bota sot” 6. 2. 2018!
Zef Pergega: “Analise e vepres se A. Gegajt mbi Skenderbeun!”
Donald Kurti: “Provinca Françeskane Shqyptar, Shkodër 1965.
Athanas Gegaj and Rexhep Krasniqi. New York : Assembly of Captive European Nations, – ACEN publications!
Gj. Gjolekaj: Me rastin e 500-vjetorit te vdekjes se Skenderbeu – Kjo intervistë u transmetua nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968!
Gazeta: “Dielli” më 27 prill të vitit 1966!
Dr. At Athanas Gegaj: “Arbёria dhe Gjergj Kastrioti Skenderbeu” u botua nё vitin 1937.
Gazeta “Bota sot” 6. 2. 2018, New-York!
Zef Pergega “Shqiptaret pertej diellit” Detroit, 2020