Nga Rafael Floqi/
Artikull vlerësues mbi studimin e Athanas Gegajt për origjinën e Arbërit
(bazuar në kapitullin “La situation intérieure de l’Albanie au Moyen Âge”, 1937)
Në mesin e viteve ’30, kur historiografia ballkanike dominohej ende nga lexime romantike, nacionaliste dhe shpesh të politizuara të së shkuarës, Athanas Gegaj botoi në frëngjisht studimin e tij mbi Shqipërinë mesjetare dhe pushtimet osmane. Qysh në kapitullin e parë, ku trajton çështjen e invazioneve sllave dhe historinë e emrit Arbëri/Albanie, duket qartë kthjelltësia e tij metodike dhe serioziteti kritik që, për kohën, ishte dukshëm përpara shumë kolegëve në rajon.
Ky tekst, i botuar rreth vitit 1937, mbetet edhe sot një nga trajtimet më të maturuara për origjinën e Arbërit, kontinuitetin ilir dhe formimin historik të emërtimit “Arbëni / Arbënia / Shqipni”.
1. Vizioni i Gegajt për vazhdimësinë ilire të shqiptarëve
Që në faqet e para, Gegaj vendos një tezë të qartë, të argumentuar mbi bazë burimore: në pushtimet sllave të shek. VII, shumica e popullsive të vjetra iliro–trakase u asimiluan, por shqiptarët, si pasardhës të racës ilire, ruajtën identitetin e tyre. Ai shkruan:
“Seuls, dans toute la Péninsule, les Albanais, descendants de la race illyrienne, purent se maintenir intacts.”
Në një kohë kur një pjesë e historiografisë sllave përpiqej të minimizonte vazhdimësinë ilire, Gegaj, mbi bazën e burimeve bizantine, latine dhe sllave, e formulon qartë tezën e mbijetesës etnike shqiptare. Kjo nuk është thjesht deklaratë patriotike, por përfundim i një analize që kombinon gjeografinë historike, dokumentet kishtare dhe toponiminë.
Po aq i kthjellët është edhe vlerësimi i rolit të fesë. Gegaj nënvizon se tri faktorë e ruajtën elementin shqiptar nga “përthithja serbe”: përhapja e kulturës latine, feja katolike dhe, më vonë, ndikimi politik i Perëndimit. Ai kujton se oborri i Bizantit, në kohën e skizmës, e quante Shqipërinë e besnike ndaj Romës “Latinia”, duke pranuar në mënyrë indirekte dështimin e depërtimit të plotë greko–bizantin.
Ky është një lexim shumë modern: Gegaj nuk e sheh kombformimin shqiptar si produkt vetëm “të gjakut”, por si rezultat ndërveprimi midis etnisë, fesë, strukturave politike dhe kundërvënies ndaj fqinjëve. Sipas tij, shqiptarët “e morën ndërgjegjen e nacionalitetit të tyre” pikërisht në përplasjen me sllavët ortodoksë dhe në luftën për ruajtjen e fesë dhe traditave.
2. Analiza e emrit Arbëni – nga Arbania te Shqipnia
Pjesa më origjinale e këtij kapitulli është padyshim ajo që i kushtohet emërtimit të vendit dhe popullit. Gegaj bën një panoramë onomastike, duke mbledhur formët e ndryshme historike:
“Nous rencontrons des dénominations telles que: Arbania, Arbanon, Raban, Albania, Albanum, comme aussi Albanon et Albanopolis…”
Ai lidh këto forma me dëshminë e Ptolemeut për Albanopolis dhe më pas ndjek emërtimet bizantine (Arbanon), serbe (Raban), perëndimore dhe papnore (Arbanensis princeps, judex Albanorum), duke i vendosur në hartën konkrete: hapësira ndërmjet Shkodrës, Durrësit, Ohrit dhe Prizrenit – pra bërthama historike e Arbërit.
Gegaj e shpreh qartë se të gjitha këto emërtime rrjedhin nga e njëjta rrënjë dhe nga emri që shqiptarët i kanë dhënë qendrës së vendit të tyre. Ai e lidh këtë me Krujën si qendër të jetës politike të Shqipërisë së Mesme dhe me krahinën e Arbërit (Arbëni), nga e cila, me zgjerim, lind emri Arbëni/Arbënia për gjithë vendin.
Një element shumë i çmuar është fakti se ai dallon qartë mes emrit “Albanie/Albanais” të përdorur nga të huajt dhe emrit vendas:
“La masse albanaise appelle sa patrie: Arbënia et se nomme Arbënuer ou Arbëreshë.”
Pra Gegaj nuk i nënshtrohet mekanikisht terminologjisë së burimeve latine e bizantine, por sjell në plan të parë autodefinimin e popullit, gjuhën e vetë shqiptarëve. Ai madje shënon edhe shpjegimin etimologjik që e lidh Arbëni me “fushë” (arbë = fushë), duke përmendur shtrirjen ndërmjet Matit dhe Erzenit si “fushat e Arbërit”.
Po kaq largpamës është vëzhgimi i tij për kalimin drejt emrit “Shqypnia” dhe “shqyptar”, pa mohuar vazhdimësinë e termave të vjetër: ai evidenton se në kohën e vet populli e quan vendin “Shqypnia” dhe veten “Shqyptar”, ndërsa emri Arbëni/Arbëresh është ruajtur më fort te kolonitë italo–shqiptare dhe te sllavët e jugut sesa në mëmëdhe. Kjo është një vëzhgim sociolinguistik që edhe sot do të konsiderohej i kujdesshëm dhe i saktë.
3. Kthjelltësia kritike ndaj miteve serbe për “Shqipërinë veriore”
Një nga aspektet më të guximshme – dhe më aktuale – të këtij teksti të vitit 1937 është refuzimi që Gegaj i bën tezave politike serbe për “sundimin shekullor” dhe “asimilimin sllav” në Shqipërinë e Veriut deri në Durrës. Ai thotë hapur se duhet “të radhisim ndër legjenda, të lindura nga ambicie politike” pretendimin për okupimin e gjatë serb të veriut shqiptar dhe për asimilimin e popullsisë vendase.
Në vend të kësaj, ai sjell dokumentet konkrete: qytetet e Shkodrës, Ulqinit, Tivarit, Shasit, Drishtit, Shëngjinit që në burimet latine përshkruhen si të banuara nga “latinë” (katolikë shqiptarë); kalimin e tyre të herëpashershëm nën Diokle, më pas nën mbretërit serbë, pastaj nën Balshajt dhe venedikasit; praninë e jupanëve serbë në Shkodër, por edhe rezistencën e popullsisë vendase që dallonte nga serbët “për gjuhë, fe dhe tradita perëndimore”.
Këtu shfaqet më së miri mendimi i kthjellët historik i Gegajt: ai nuk mohon pushtimet serbe, por kundërshton transplantimin mekanik të sovranitetit politik në “prona etnike” dhe asimilim total. Ai lexon burimet me sy kritik dhe dallon midis kontrollit shtetëror dhe strukturës reale etnike e fetare të popullsisë.
4. Aktualiteti i Gegajt: një studim i vitit 1937 që flet ende sot
Në dritën e kërkimeve të mëvonshme historike, shumë nga përfundimet e Gegajt duken sot befasuesisht të qëndrueshme:
- Vazhdimësia ilire e elementit shqiptar, e shprehur qartë në frazën se “vetëm shqiptarët… arritën të mbeteshin të paprekur”, është marrë më vonë si pikënisje nga shumë albanologë të huaj.
- Lidhja midis përkatësisë latine–katolike dhe rezistencës ndaj asimilimit bizantin e sllav është bërë pjesë e leximit standard të historisë së hershme shqiptare.
- Analiza e emërtimit Arbanon / Arbania / Arbëni dhe dallimi me “Shqipni / shqiptar” paraprin studimet moderne të onomastikës dhe etnogjenezës.
- Së fundi, rrëzimi i tezave politike për “asiminim sllav të veriut” dhe insistimi tek roli i bujarëve shqiptarë, familjeve si Thopiajt, Balshajt, Dukagjinët, etj., si aktorë të pavarur në Mesjetë, e nxjerr Gegajn nga korniza e ngushtë nacionaliste dhe e vendos në një traditë të mirëfilltë kritike.
Lexuar sot, ky kapitull nuk është thjesht një material burimor; është shembull se si duhet bërë histori: me njohje të gjerë burimesh, me vëmendje ndaj gjuhës së popullit, me kujdes për kontekstin fetar e politik dhe, mbi të gjitha, me kurajë për t’iu kundërvënë miteve të rreme, sado të fuqishme të jenë politikisht.
Në këtë kuptim, Athanas Gegaj, me studimin e tij të vitit 1937 mbi Arbërinë, meriton të lexohet jo vetëm si një klasik i albanologjisë, por edhe si një model i mendimit të kthjellët historik: ai e sheh Arbërinë jo si mit, por si realitet historik konkret, të vërtetueshëm, që del në pah nga emrat e vjetër, dokumentet mesjetare dhe autodefinimi i vetë popullit – nga Arbëni e Arbëreshë deri te Shqipni e shqiptar.