Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Artë – Novo Bërdo

by

Sylë Ukshini/

Autori serb Aleksa Bogosavleviq në librin e tij “ Për shqiptarët”, të shkruar me 1897, thotë se Novo Bërda nga banorët vendas quhej Bregu i Bardh apo Artë. Ky emërtim mund të jetë vendosur pasi, siç shkruan autori, në kohët e vjetra është nxjerrë ari dhe argjendi…

Bogosavleviq i kishte njohur shqiptarët sidomos përgjatë kohës kur ishte komandant i trupës kufitare në viter 1878-1897, pra pas Kongresit të Berlinit në të cilin Serbia edhe juridikisht fitoi territoret shqiptare të Toplicës.

Ky rast tregon se nuk ka nevojë për shqipërime apo emra të rinj të toponimeve, por për rivendosjen e emrave të vejtër autentik. Dëshmi të tilla ekzsitojnë edhe për Ferizajin (Ferizovik) dhe Shkupin (Üsküp), emrat e të cilëve u sllavizuan që në momentin e pushtimit nga ushtria serbe në tetor 1912.

Rivendosja e toponimeve origjinale është e drejtë e pamueshme e çdo shteti dhe populli.

P.s. Fotoja e dytë tregon momentin kur ushtarët serb në tetor 1912 heqin tabelën Üsküp dhe vendosin mbishkrimin Skopje.

Vilson Blloshmi një poet “i mallkuar”

by

Dr.Gëzim Puka/

Vilson Blloshmi ishte një nga poetët më “të mallkuar” të regjimit që shtypi popullin shqiptar për më shumë se gjysmë shekulli. Poeti i brishtë i përket një familjeje shqiptare me tradita. Nuk u përpoq kurrë të fshehë dhe të ndryshojë orientimin e tij drejt kulturës dhe letërsisë franceze. Simpatia e tij për Francën dhe shkrimtarët e saj të mëdhenj shihet jo vetëm në përkthimet e tij në frëngjisht, por edhe në korrespondencën e tij. I pëlqen Volteri, Baudelaire, Hugo, Verlaine, Rimbaud, Camus etj, por gjithashtu i pëlqen të shkruajë edhe letra në frëngjisht.

Në botimin e veprës së Vilson Blloshmit gjendet disa letra drejtuar kushërirës së tij. Ndonjëherë ato shoqërohen edhe me poezi, siç është rasti i poezisë së Baudelaire-it “Épigraphe pour un livre codamné”. Më shumë se një korrespondencë normale, ato duken se janë ese me ndriçim të mirë stilistik. Letërsia dhe gjuha franceze janë rezidenca dhe rezistenca e poetit për të ruajtur shpirtin e lirë.

Në shkrimin hyrës tek “Vepra letrare 1˝ e Vilson Blloshmit, studiuesi Sadik Bejko paraqet për lexuesin mendime të poetit, të cilat vijnë direkt nga dosja hetimore e tij. Me të drejtë Bejko shprehet: “Ato, meqë janë dhënë në hetuesi, duhet t’i marrim me rezervë, por prapë edhe kështu kanë vlerë dhe duhen bërë të njohura”.

Ky mendim përforcohet më tepër kur lexon poezitë që na kanë mbërritur nga V. Blloshmi. Në deponimet e tij në hetuesi, poeti përpiqet të justifikojë krijimtarinë e tij sikur ajo të ishte diçka krejt personale, që nuk do të kishte asnjë takim me lexuesin. Trishtimin në krijimet e tij, ai e shpjegon si krejtësisht individual. Po përmendim disa fragmente: ˝…unë kam shkruar një poezi që ia kushtoj vetes sime. Aty kam shprehur mërzitjen time dhe e quaj veten jetim.[…] Në vitin 1973 kam bërë një poezi tjetër mbi veten time. Atëherë kam qenë në gjendje ankthi dhe kam shkruar në bllok kështu: ˝Një ankth i llahtarshëm, ankth gjumi. Zgjuar tmerr. Më bëhet se nuk do të vdes kurrë. Medet sikur njeriu të jetonte përjetësisht, sikur t’i ktheja së prapthi vitet e mia, por jo për të rënë sërishmi në djep por në arkivol˝. Në atë kohë unë punoja druvar në Stravaj, isha i lodhur, i mërzitur, më dhimbte stomaku. Siç e kam thënë, unë kam qenë pesimist dhe e kam pasur në natyrë trishtimin˝.

Lexuesi, dhe aq më shumë studiuesi i letërsisë, tek poeti Vilson Blloshmi gjen të dy tipat e poetëve: si poetin objektiv, ashtu edhe atë subjektiv. Në disa krijime të tij, ai e ka mënjanuar veten për të shprehur botën e trishtë që e rrethon, duke fshirë personalitetin e tij. Në disa krijime të tjera ka prirjen për të dhënë një autoportret, për t’u rrëfyer, për të shprehur trishtimin vetjak. Edhe në rastin e poetit subjektiv, nuk duhet e nuk mund të mos përfillim dallimin midis një pohimi me karakter autobiografik dhe përdorimit të po atij motivi në një vepër artistike.

Edhe pse vargjet e Blloshmit përmbajnë elemente të padiskutueshme biografike, ato i nënshtrohen në vepër një ristrukturimi dhe transformimi, nga i cili humbasin kuptimin ngushtësisht personal dhe bëhen thjesht një material konkret njerëzor, bëhen elemente përbërëse të veprës.

Vepra poetike e Blloshmit më tepër mishëron ëndrrën, sesa jetën e tij reale. Trishtimin vetjak, por edhe atë shoqëror, ai e përjeton në mënyrë artistike.

Sadik Bejko shprehet: “Jeta e tij dhe poezia e tij shkrihen në njëra-tjetrën. Poezia kështu ka peshën e jetës së tij, ka çmimin e kohës së tij të ekzekutuar nga tirania. Ai nuk e tradhtoi asnjërën: as jetën, as letërsinë e tij”.

Në leximin tonë poeti jetën e tij e përjetoi në mënyrë artistike. Ai e pa atë si material letrar dhe ngjarjet jetësore u shpalosën përpara tij në formën që i japin traditat dhe shprehitë letrare. Poezia e Blloshmit është ajo që është, me lot, me trishtim, me brenga. Këto autori i pohon edhe në hetuesi. Ajo që autori nuk e pohon gjatë hetimit të tij për letërsinë, por që e përligjin vargjet e tij, është se bashkë më lotët, trishtimin dhe brengat e tij, janë edhe ato të mbarë shqiptarëve. “Artisti shpreh të vërtetën dhe, doemos, edhe të vërtetat historike e shoqërore. Veprat e artit mbesin si dokumente, sepse ato janë monumente”

Desha ta ndaj me lexuesin e kësaj krijimtarie këtë lidhje mendimi, me bindjen se ligjërimi poetik tek poezia “Saharaja” e paraqet konfrontimin e saj me botën e njëmendësisë së trishtë diktatoriale. “Saharaja”, si tekst poetik apo si art i fjalës, ka përballë konteksin më të trishtë referencial, Shqipërinë e diktaturës komuniste apo edhe vetë metodën e realizmit socialist, që funksionalizohej nga kjo diktaturë. Në librin e saj “Letërsi e painterpretuar”, akademikja Floresha Dado thekson: “Në raportin: model/modelim artistik, ekziston një nga pikat kyçe teorike mbi gjykimin e letërsisë sonë të realizmit socialist. Modelimi ka sfiduar modelin! Modeli është transformuar; jo sipas parimeve të brendshme të letërsisë, por sipas një procesi të deformuar, jashtëlogjik të modelimit. Modelimi është në shumicën e rasteve, mashtrim i modelit”.

Teksti poetik i Vilson Blloshmit nuk tenton të bëjë asnjë lloj modelimi të modelit dhe aq më pak të mashtrojë. Me letërsinë e tij ai kërkon të prekë sferën e lirisë. Titulli i kësaj poezie me një sens të fortë simbolik, na premton të dhëna rreth domethënies së saj. Në qoftë se poeti nuk do ta kishte titulluar “Saharaja”, nuk do të ishim në gjendje të kuptojmë zërin e trishtë që vjen nga poezia. Aspektet që spikasin në tekstin e Blloshmit i përkasin si fushës së shenjuesit (të shprehjes), ashtu edhe fushës së domethënies (të përmbajtjes).

Kjo poezi dallon për tingëllimën dhe ndjeshmërinë e saj. E shkruar në vargje, në të cilat shprehet një brendi thelbësore objektivisht e vlefshme, që është trishtimi i jetës shqiptare, poezia ofron shumëkuptimësi për çdo lexues që mund të “gërmojë” të tjera domethënie, sipas kulturës dhe përgjegjësisë së tij. Me një varg të matur njëmbëdhjetërrokësh, me thekse ritmike në rrokjet teke, me një strofë katërshe dhe me rimë të alternuar sipas skemës ABAB, poeti si strategji tekstuale është i mbingopur me trishtim në këtë hapësirë të mbyllur, i rënduar nga vetmia, duket sikur humbet brenda një entiteti pavetor (impersonal), të papërcaktuar, pa hapësirë e pa kohë. Ai është dikush midis të tjerëve, mjafton të vërehen format pavetore dhe përdorimi i vetës së parë të shumësit; “Thonë se dhe me natën s’shkon mirë”, “Por se thonë në botë është stisur”, “Kur ne mallkohemi mes nesh”. Trishtimi shqiptar ka fizionominë e një peizazhi të shkretëtuar si Saharaja: “Saharaja shkëmb e rërë e gurë”, të një peizazhi armiqësor: “Saharaja nuk ka miq e shokë, Saharaja nuk ka bijë, as bir. Fjalë e dashuri e njerëz s’ka”. Poeti është i tensionuar të dëgjojë, por “Saharaja s’ka këngë të këndojë”, “Saharaja s’ka as lot të qajë”.

Në qoftë se do të procedohej me dekodifikimin e tekstit duke perifrazuar ose rindërtuar togfjalësha apo fjali me një rend tjetër sintaksor, domethënë duke kaluar nga defamiljarizimi i gjuhës poetike në automatizim gjuhësor, thënë ndryshe zëvendësimin e fjalëve dhe rendit të tyre poetik me fjalë të përdorimit të përditshëm, do të dilnin kuptimet e fshehura të poezisë.

Saharaja, larg është Saharaja,

Saharaja shkëmb e rërë e gurë

Që ka shok vec emrin e saja

Dhe ngaqë s’sheh ëndrra, s’ sheh as drurë.

Shqipëria, sa pranë është trishtimi

Trishtimi shqiptar, i madh, i pafund, i fortë

I vetëm me vetveten shqiptari

I pashpresë dhe pa të ardhme.

E bëmë këtë zëvendësim të fjalëve të kësaj poezie, për të vënë në dukje se të kuptuarit e kuptimit të poezisë së Blloshmit, lidhet me të dy funksionet e gjuhës së saj. Gjuha e poezisë së këtij autori, e parë në funksion simbolik, mund të jetë poezi e një kuptimësie të thellë ose siç shprehet studiuesi Bejko: “E mbajtur në plan simbolik, po aq sa një meditim mbi botën dhe mbi jetën në tërësi, ajo mund të merret dhe si jehonë e një gjendjeje të vështirë subjektive të vetë poetit”

Mendojmë se funksioni parësor i gjuhës së poezisë së Blloshmit është ai emotiv. Autori i përdor fjalët për të krijuar apo më mire, siç shprehet Tomas Elioti, “për të shpëtuar nga ndjenjat” .

“Dhe koha shkon,

Dhe bota ikën,

Dhe ne ecim,

Dhe qeshim kur qan jeta,

Dhe kur qesh varri…

Vdesim…!”

Mund të themi se kjo poezi lind si nevojë për një çlirim të trishtimit dhe të brengave qoftë të autori, qoftë të shqiptarëve. Theksimi i referentit tematik, trishtimi shqiptar i kohës, si dhe aftësia që ka teksti poetik për të rikrijuar përmes tij të gjitha impulset autoriale, i bëjnë këto vargje edhe më shumë universale, pa i rrudhur aspak thelbin e tyre filozofik. Vilson Blloshmi nuk është një poet vetëm i personales. Poezia e tij e mirë i objektivizon ndjenjat, ajo është e lidhur ngushtësisht me mendimin. Lexojmë vargjet:

“Jetën e fjalës e justifikon

Mendimi i tiposur në të.”

Poezitë më të mbresëlënëse të autorit janë pikërisht ato pa titull. Ndërsa lexoja njërën prej tyre, m’u ndërmend një parrullë që u stereotipizua në kohën e diktaturës. Po citojmë poezinë:

“ Dhe mua më duket së vrapoj

Me tmerr nëpër tubin e grykës së topit!

Pak sekonda dhe po nëpër këtë grykë

Do të kalojë predha e llahtarshme

Oh! Pengesat, viaskat,

Ah! Gryka sa larg!

Ja shpërblimi dhe pak

Ja-ja, vrapo…ah…sss.”

Shprehja që m’u ndërmend ishte ajo që i hakërrehej armikut të brendshëm dhe të jashtëm: “Ata na kanë në grykë të pushkës, ne i kemi në grykë të topit”.

Mungesa e titullit është një metaforë e fuqishme dhe pikërisht përmes mungesës konfirmon konotacionin e saj me trishtimin e asaj pjese të shoqërisë që konsiderohej e deklasuar. Gjuha poetike e Blloshmit vihet në punë për të na dhënë të vërtetat e shtrenjta të poetit. “E vërteta shfaqet në marrëdhëniet e njeriut me objektet e dëshiruara”. Shenjuesi poetik i autorit rrëshqet mbi serinë apo mbi fushën nga është zgjedhur i shenjuari, përtej të cilit shtrihet sfera kaotike e mendimeve të poetit, por edhe realiteti shqiptar i kohës.

“O vite që kaloni, o skotë pafundësie,

Megjithëse ju rrëmbeni at’ kohë lumturie

Kujtimi ka për t’mbetë,

Mendimit ku venitet, mbi të ju bëni hije

O ditë të pavdekshme, o dlirësi rinie,

Që s’ kthehi më në jetë.”

Dëshira e poetit për liri strukturohet përmes gjuhës së tij poetike. Ajo kalon në shtegun e një ligjërimi që nuk kishte asgjë të përbashkët me metodën shkrimore të realizmit socialist. Ky ligjërim poetik është një formë madhështore e nevojës së autorit për të qenë i lirë, për të shprehur atë trishtim që ndiente ai dhe shqiptarët.

Në librin “Rrugët e ferrit”, Visar Zhiti shkruan: “Eshtë e pamundur të mos shtangësh para martirizimit të njerëzve të letrave, të atyre që krijojnë dhe atyre që lexojnë, të dënueshëm njëkohësisht, që ngarkohen me atë peshë si me gurët e Sizifit minierave të burgut, ndërsa djajtë vazhdojnë t’i përndjekin shkrimet, i gjykojnë, i gjymtojnë, u hapin plagë të mëdha, shpesh pa lindur ende”.

Autori i poezisë “Saharaja” është një nga autorët e spikatur të letërsisë disidente të viteve ‘70, në një Shqipëri që jetoi në kushtet më të vështira diktatoriale në gjithë Bllokun e Lindjes. Kritika letrare e kohës e kishte humbur orientimin e saj. Ajo ishte kthyer në një kritike shërbëtore hetuesie. Kritika ishte bërë vrastare. Fundi i poetit ishte shumë i trishtuar. Më 17 korrik 1977 poeti Vilson Blloshmi u pushkatua.

Vargjet e poetit martir janë të ngarkuar me barrën e kryqeve të rënda të trishtimit, por paradoksalisht me bukurinë e tyre, vetëm e zbukurojnë jetën e lexuesit.

Referenca

BLLOSHMI, Vilson: Vepra 1, Botimet “Almera”, Tiranë, 2008, 200 f.

DADO, Floresha: Letërsi e painterpretuar, “Bota shqiptare”, Tiranë, 2010, 277 f.

JEFERSON, Ann; ROBY, David:Teoria letrare moderne, Bot. i 2-të,“Albas”, Tiranë, 2006, 340 f.

KADARE, Ismail: “Pavarësia e letërsisë e vështirë”, Gazeta C. com

TOPALLI, Tefë: Gjuhësi teksti, Universiteti I Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, Shkodër, 2011, 399 f.

WELLEK, René; AUSTIN, Warren: Teoria e letërsisë, “Onufri”, Tiranë, 2007, 319 f.

ZHITI, Visar: Rrugët e ferrit, Shtëpia Botuese “Onufri”, Tiranë, 2001, 472 f.

“Vatrani i harruar” në skenën e teatrit të Korçës! Vepra i dedikohet figurave historike si Zogu e Noli

by

Nga Korca – Beqir SINA

Të dielen (10 Korrik 2922) në teatrin “Andon Zako Çajupi” në Korçë u shfaq premiera “Vatrani i Harruar” e shkruar nga Teodor Laço dhe vënë në skenë nga Milto Kutali, e cila është një hymn jo vetëm për Korçën dhe korçarët, por kombin shqiptar.

Video: Vatrani i Harruar – @BSINA

“VATRANI I HARRUAR” është shfaqja më e re që ngjitet në skenën e teatrit “Andon Z. Çajupi”. Vërtetësia historike dhe interpretimi mjeshtëror artistik i aktivitetit dhe veprës madhore të “Vatranit” Thoma Nasi.

Diten e djele ne mbremje “kumtin” e kesaj shfaqje e dha me nje “parahyrje” nga shkallet e Teatrit “A.Z. Cajupi” , banda muzikore e qytetit, e cila zgjoi kersherin e koracarve ne zemer te qytetit. Nderkohe, qe ne nje salle te mbushur plot me artedashesit korcar, mes tyre dhe personalitete te artit, kultures, dhe fushave te tjera te ketij qyteti prisnin per te pare shfaqjen “Vatrani i harruar”.

Korça, e atdhedashurise, qyteti i dashurisë dhe serenatave të përjetshme, solli me kete rast ne qytetin e tyre mbas afro nje shekulli Thoma Nasin, ate atdhetarin dardhar i cili krijoi bandën e parë muzikore me emrin e madh “Vatra” në Korçë, teksa ai e la Amerikën me familjen e tij për Shqipërinë.

Më 1925 atij iu ngarkua nga Mbreti Zog pasi ai i dha nje “torbe” me flori të organizonte krijimin e bandës muzikore , zhvillimin e jetës muzikore dhe sistemimin e edukimit muzikor në vend, duke krijuar kështu edhe te paren bande muzikore mbas shpalljes se pavaresise se Shqiperise.

Naltemadheria e tij, Zogu i I, i tha Thoma Nasit ne ate kohe se : ” Ai komb qe ka hymnin e tij pa Banden muzikore – nuk mund te jet komb”. Andaj po ti jap keto florinje, qe kjo bande te quhet “Banda Presidenciale Shqiptare”

Mirjana Deti, bashkëshortja e Teodor Laços, ishte në Korçë, se bashku me djalin e saj Pandi Laco, dhe ishte narratore e kesaj shfaqje.

Ajo tha se Thoma Nasi mbasi krijoje kete bande muzikore u largua nga Shqipëria më 1926 dhe u vendos sërish në ShBA, ku vazhdoi të punonte si dirigjent i orkestrave frymore të kishave ortodokse shqiptare në Massachusets.

Për këtë ai eshte sot nje nder figurat me markante te artit dhe kultures i cili erdhi ne Shqiperi nga kolonit e para shqiptare ne Amerike, që ishin mbledhur në atē kohë përrreth Federates Pan-Shqiptare Vatra.

Ne shfaqjen e shkelqyer per me shume se nji ore ne qender te saj ishte i vendosur Thoma Nasi, nderkohe qe per rreth tij levizin nen interpretimin e shkelqyer aktorët, duke luajtur figura te nderuara te kombit tone, si Fan Noli apo Ahmet Zogu. Figura keto qe bene histori, por dhe djem korcare si , Kristaq Antoniu, Papahristo, Mihal Ciko, dhe vlonjati Ali Asllani etj… figura keto qe sakrifikuan gjithcka per emancipimin dhe edukimin kulturor e patriotik jo vetem te Korces , por edhe te kombit shqiptar !

Vepra erdhi në dy mbrëmje mes korriku në skenën e Korçës me interpretimin e aktorëve Kristian Koroveshi, Dasara Xhangolli, Miriana Deti, Guri Koço, Ligoraq Riza, Franc Bregu, Xhuliano Brisku, Mateus Frroku, Barjam Dosti, Kristi Baçe dhe Barius Hoxhalli.

Skenografia në vepër është e Beqo Nanaj.

Dhe me një gërshetim të shkëlqyeshëm me pjesëmarrjen e korit “Lyra” dhe Bandës së Qytetit, të përgatitura dhe drejtuara nga mjeshtri Pandi Bello.

Artedashesit korcar duartrokiten disa here lojen e shkelqyer te aktorve dhe interpretim korit te famshem “Lyra” me diregjent mjeshtrin Pandi Bello.

Shfaqja “lundroje” gajtë 90 minutave mes emocioneve te bukura qe sollen nepermjet interpretimit te tyre te mrekullueshme aktoret e talentuar te kesaj trupe : Kristian Koroveshi, Dasara Xhangolli, Miriana Deti, Guri Koco, Ligoraq Riza, Franc Bregu, Xhuliano Brisku, Mateus Frroku, Barjam Dosti, Kristi Baçe, Bario Hoxhalli.

“Vatrani i harruar”, shkruar nga Teodor Laço dhe vene ne skene me plot mjeshteri nga Milto Kutali, duket se ri-solli kete vere para ketij publiku artedashes korcar edhe nje here veprimtarinë e shquar te disa figurave me eminente shqiptare te asaj kohe si Fan Noli, Ahmet Zogu, Mihal Ciko, figura të cilët sakrifikuan aq shume për emancipimin dhe zhvillimin kulturor e patriotik të vendit.

Vepra në teatrin Andon Zako Çajupi

Vepra teatrore u shfaq në datat 10 dhe 11 korrik në qytetin e Korçës dhe sipas regjisorit të njohur Milto Kutali edhe vetë autori kishte shprehur dëshirën, që të ishte në skenën e këtij teatri:

“Si regjisor kjo vepër mbyll këtë sezon aktivitetin tim artistik. Vepra është shkruar nga Teodor Laço, që kishte dëshirën ta vinte në skenë teatri “Andon Zako Çajupi” i Korçës”, tregoi regjisori Milto Kutali.

Thoma Nasi emigrant në Amerikë mblodhi instrumentistë dhe krijoi më 1917 bandën muzikore shqiptaro-amerikane “Vatra”.

Në ngjarjet e veprës, regjisori Kutali tregon se vite më parë një grup shqiptarësh lanë Amerikën dhe erdhën në Shqipëri dhe iu bashkuan Luftës së Vlorës, ku lindi dhe kënga “Vlora- Vlora” me tekst të Ali Asllanit dhe me muzikë të Thoma Nasit.

“Sigurisht gjithë vepra i kushtohet këtij aktiviteti të bandës dhe shoqërisë së arteve të bukura, që filloi aktivitetin e vet në Korçë edhe me personalitete të tjera artistike si Mihal Ciko, Vangjush Mio, Sokrat Mio. Më pas aktiviteti i tyre u shtri edhe në Tiranë dhe personazhe në këtë vepër janë edhe personalitete të politikës si Fan Noli, Ahmet Zogu”, tregoj ai.

Sakaq, ai qe na solli nepermjet kesaj drame, ate “famemadhen” Vatra nepermjet figurave me te pikasuar te saj si Noli, dhe Konica, regjisori i shfaqjes, Milto Kutali, tha se vepra të tilla duhet të vendosen me shpesh në skenë, për të dëshmuar sakrificat që atdhetaret kanë bërë ndër vite për vatanin.

“Vij nga Gjirokastra, edhe aty u vu në skenë vepër kombëtare. Dhe, mendoj që ishte momenti i duhur të vihej kjo vepër në skenë, sepse unë mendo je sot me shume se kurrë mjedisi social shqiptar duhet të kthehet në idealizmi”, tha Kutali.

Regjisori Milto Kutali tregoi se me këtë shfaqje është bërë një vepër, që ka rëndësi dhe për vlerat historike.

“Ngjarjet e veprës janë 100 vjet më parë, por gjithçka i kushtohet 110- vjetorit të bandës muzikore “Vatra” dhe aktivitetit të Thoma Nasit dhe të tjerëve. “Vatrani i harruar” është një vepër, që ka shumë vlera dokumentare edhe historike, padyshim dhe për të evidentuar dhe për ti dhënë një vlerë të duhur kontributit të artistëve edhe në lëvizje të tilla shumë të rëndësishme siç ishin ato kohëra të vështira për Shqipërinë”, na tha regjisori i njohur Milto Kutali për këtë vepër, që shënoi premierën në skenën teatrore. Vepra

Ne qender te kesaj shfaqje eshte vene figura atdhetare e vatranit Thoma Nasit, dardharit i cili krijoi bandën “Vatra” në Korçë dhe la Amerikën për Shqipërinë, nen interetimin e Kristian Koroveshi, i cili ishte aktori kryesor.

“Një vepër historike që është përgjegjësi në të njëjtën kohë jo vetëm e pikëpamjes profesionale por edhe historike dokumentare. Është fat dhe privilegji shtohet, do i kthehem vetes nesër dhe do them” oh kam luajtur Thoma Nasin”, jam përpjekur të shkoj deri në figurë në një qyteti që unë e dua shumë, jam vet nga Korça”, u shpreh ai.

“Është një vepër që meriton shumë kujdes në rrafshin historik në ardhë të parë dhe në përgatitjen profesionale për të sjellë të gjallë personazhe të cilët janë të njohur për historiografinë shqiptare. Kjo është një vepër me rëndësi dhe për banorët e Korçës pasi i bën jehonë disa veteranëve të periudhës pas 1920, të cilët lanë Amerikën për të ardhur në atdhe. Vepra ka një refleksion të shkëlqyer me kohën që ne jetojmë, për t’i dhënë një hop cilësor dhe lëvizjes kulturore në Korçë’- tha regjisori Milto Kutali.

Pandi Laço i biri i shkrimtarit të njohur Teodor Laço tregoi rëndësinë që kjo vepër kishte për babain e tij, ndërkohë nuk fshehu emocionet e marra. “Sigurisht që ardhja e Vatranit Thoma Nasi është subjekt për film në Hollyëood, që të lërë luksin e Amerikës dhe të vijnë luftojë në Vlorë të ngrejë moralin e luftëtarëve në 1920 është subjekt filmi. Është një vepër e tim eti dhe për një arsye gati kapricoze u zbulua”, theksoi Laço.

Jeta kulturore dhe artistike e Korçës u zhvillua rreth viteve 1920 e mori hov për të mos u ndalur me dhjetëra banda muzikore.

Ilir Jano në statusin e tij në fb shënoi:

Mirenjohje zotit Teodor Laço per dramen e tij “Vatrani i Harruar”. Ne menyre kaq koncize, kaq fisnike, kaq artistike vjen jeta dhe vepra e njerit prej korcareve patriote te shekullit te kaluar, qe luftoi e mbrojti dinjitetin shqiptar, jo me arme, po me muzike, me kulture, me mendesi perparimtare, me ideale fisnike, per ta pare vatanin te barabarte me kombet e tjera europiane.

Me kastën e përzgjedhur të aktorëve dhe këngëtarëve, si Kristian Koroveshi, Dasara Xhangoli, Franc Bregu etj. Shfaqja “Vatrani i Harruar” u mirëprit nga publiku korçar i cili e përcolli me emocione dhe duartrokitje.

“Vatrani i harruar” ishte shfaqja më e re që ngjitet në skenën e teatrit “Andon Z. Çajupi”. Vërtetësia historike, por dhe interpretimi mjeshtëror artistik i kësaj vepre madhore, e shkruar nga Teodor Laço dhe e vënë në skenë nga Milto Kutali, mbetet si një himn jo vetëm për Korçën dhe korçarët, por për të gjithë shqiptarët”.

Fundi i Jean-Paul Marat, por jo i revolucionit

by

Albert Vataj/

Më 13 korrik 1793, Jean-Paul Marat, figura më e identifikueshme e Revolucionit Francez, i diplomuar për mjekësi që u shndërrua në një nga penat më polemiste të kohës, u vra në shtëpinë e tij në Rue de Cordelier. I përshkruar në mënyrë të famshme në një pikturë nga Jacques-Louis David , vdekja e tij mbetet një nga skenat më dramatike të revolucionit.

Vrasësi i Maratit ishte Charlotte Corday, një grua 24-vjeçare e pamartuar nga Normandia. I rritur në një manastir, Corday ishte e arsimuar mirë, e zgjuar politikisht dhe një aktiviste e mprehtë i ngjarjeve revolucionare. Nga 1792 ajo ishte bërë një ndjekëse e Girondinëve, duke i besuar ata udhëheqësit logjikë të kombit të ri. Corday i urrente radikalët në fraksionin Montagnard, veçanërisht Marat.

Në mesin e vitit 1793, ajo udhëtoi për në Paris, duke synuar të vriste Marat në publik në “Fête de la Fédération”. Pasi zbuloi se Marat ishte shumë i sëmurë për të marrë pjesë. Ndërkohë Corday vizitoi shtëpinë e tij në mëngjesin e 13 korrikut, por iu refuzua hyrja. Ajo u kthye në hotelin e saj dhe i shkroi një letër Maratit, duke i ofruar informacione rreth komplotit të Girondinistëve në vendlindjen e saj Normandi. Ajo gjithashtu ndërroi veshjet e saj dhe stilimin e flokëve, me shpresën që të shfaqej më tërheqëse.

Corday u kthye në apartamentet e Jean-Paul Marat rreth orës 19:00 të datës 13 korrik. Këtë herë ajo u lejua të hynte dhe e gjeti gazetarin radikal duke bërë banjë. Marat ishte dëshpërimisht i sëmurë dhe, sipas disa burimeve, tashmë ishte afër vdekjes. I mbushur me ekzemë dhe lezione të lëkurës, duke qarë, ai lidhte rreth kokës një çallmë të ngopur me uthull dhe rrinte zhytur në ujë, ndoshta një mënyrë për të lehtësuar krurjet e lëkurës dhe dhimbjet. Në pamundësi për të konsumuar ushqim të ngurtë, ai pinte sasi të mëdha kafeje.

Pasi bisedoi me Maratin dhe i dha atij një listë me emra, Corday zbuloi një thikë kuzhine, të cilën ajo ia futi në gjoks me një shpejtësi të pabesueshme. Gruaja e Marat dhe shoqëruesit e tij nxituan dhe e nxorën në mënyrë të dëshpëruar nga banja, megjithëse vdekja ishte pothuajse e menjëhershme. Në ditët që pasuan, Marati u përcoll si martir dhe u përjetësua në fjalime, art dhe simbolikë. Në funeralin e tij morën pjesë mijëra njerëz. Zemra e tij u balsamos dhe u mbajt në klubin Cordeliers, eshtrat e tij u varrosën në Panteon. Corday u dërgua menjëherë në gjyq dhe në gijotinë më 17 korrik.

Vrasja e Maratit shkaktoi një valë tjetër të egër dhune kundër kundërrevolucionarëve, agjentëve mbretërorë dhe xhirondinistëve. Ndërsa vrasja e Marat nuk shkaktoi drejtpërdrejt mbretërimin e terrorit, ajo sigurisht kontribuoi në paranojën nga e cila doli.

Kosova në objektivin e aparatit fotografik

by

Elona Gjata/

Libri “Kosova në 100 fotografi” ka dalë nga shtypi më 25 qershor të këtij viti në Prishtinë, me autorë Elona Gjatën dhe Hysni Ndreun. Ky libër ka për qëllim promovimin e trashëgimisë kulturore dhe historike brenda dhe jashtë vendit të Republikës së Kosovës, duke vënë në fokus ngjarje, vende dhe objekte të ndryshme që lidhen ngushtë me identitetin e vendit. Nëpërmjet kujtesës fotografike synohet të tregohet se si janë ruajtur traditat, kujtesa historike dhe kulturore te banorët e këtij vendi gjatë tranzicioneve të ndryshme politiko-shoqërore, si dhe ndryshimet që kanë ndodhur pas përfundimit të luftës së vitit 1998-1999 dhe pas shpalljes së pavarësisë.

Libri “Kosova në 100 fotografi” është konceptuar në formatin e një Photobook-u, i shoqëruar me 100 fotografi nga i gjithë rajoni i Kosovës, të cilat evidentojnë dhe dokumentojnë pjesë nga trashëgimia historike dhe kulturore e vendit. Krahas çdo fotografie qëndron një tekst i shkurtër informues, por konciz, që përcillet në katër gjuhë të ndryshme: shqip, anglisht, gjermanisht dhe frëngjisht. Përkthimi në disa gjuhë të huaja është parë si mënyrë që krijon lehtësi në qasjen ndaj tekstit te gjeneratat e reja në vende të ndryshme të diasporës, për të mësuar dhe kuptuar më mirë është zgjerimi i rrethit te lexuesi i huaj në Europë dhe Amerikë, për ta njohur atë jo vetëm me atraksionet turistike të Kosovës, por edhe me kulturën dhe historinë e saj.  

Fotografitë janë ndarë sipas tipologjisë që përfaqësojnë: objekte dhe vende historike, trashëgimi kulturore, kulturë materiale dhe shpirtërore, objekte kulti, etnografi (veshje, valle, rite dhe festivale), gatime tradicionale dhe peizazhe natyrore.

Duke iu referuar Objekteve dhe vendeve historike midis të tjerave dallon historia e Kronit të Lotit në fshatin Gorozhup të Hasit, si vendi ku u vendos kufiri shqiptaro-shqiptar ndërmjet Shqipërisë dhe ish-Jugosllavisë në vitin 1948. Brenda kësaj kategorie, një objekt tjetër me rëndësi historike është dhe Memoriali Heroinat, i cili simbolizon 20 000 gratë shqiptare të përdhunuara, torturuara dhe vrarë gjatë luftës së vitit 1998-1999.

 Në pjesën Trashëgimi kulturore mjaft domethënëse është arti shkëmbor në Kosovë, ku dëshmohet për gjurmë të një popullsie mjaft të vjetër në këtë rajon, nëpërmjet së cilit mund të kuptojmë lidhjen mes kulturave dhe epokave të ndryshme. Mjaft domethënese janë pikturat e spiraleve në guvën e Vllashnjës (Guva e Kobit), të cilat i dominon e kuqja okër, apo gravimet e ndryshme në pllakat shkëmbore në fshatin Zatriq. Pjesë e trashëgimisë kulturore të Kosovës janë edhe varrezat e hebrenjve në lagje të ndryshme të Prishtinës (Velani, Arbëri), por edhe në qytete të tjera, të cilat tregojnë jo vetë praninë e komunitetit hebre në këtë vend, por edhe bashkëjetesën e tyre me komunitetin shqiptar përgjatë dy luftërave botërore.

Interes të veçantë, jo vetëm si alternativë fotografike, por edhe kundrejt interesave të tjera studimore, paraqet Kultura materiale dhe shpirtërore. Në këtë lëm, vend të veçantë zë plisi, si pjesë e pandashme e veshjes dhe si simbol i identitetit kombëtar, madje i kthyer tashmë në një  kremte, e njohur ndryshe si Dita e Plisit, e cila festohet çdo 17 shkurt në Kosovë. Lidhur me kulturën materiale mjaft domethënëse gjithashtu është dhe okarina, një instrument muzikor i punuar me argjilë, i konsideruar si një ndër eksponatet më të vjetra frymore të gjetura deri më tani në Kosovë dhe Europë.

Objektet e kultit gjithashtu janë një pjesë mjaft interesantë për cilindo lexues dhe studiues, ku dallohet lehtë bashkëjetesa fetare ndërmjet komuniteteteve të ndryshme në vend. Në këtë kontekst një histori të veçantë mbart kisha e Letnicës, ku përveç pelegrinazhit që zhvillohet çdo vit në muajin gusht nga njerëz të besimeve dhe komuniteteve të ndryshme (siç ëshë komuniteti kroat), aty është edhe vendi ku shenjtorja e parë shqiptare Shën Nënë Tereza mori vendimin për të filluar rrugëtimin si motër misionare.

Pjesë e pandashme e trashëgimisë kulturore të Kosovës gjithashtu janë veshjet, vallet, ritet, së fundmi dhe festivalet. Midis diversitetit të veshjeve tradicionale ajo që dallon ndër të tjera është veshja e Medvegjës, kjo për shkak të larmisë së simbolikës kozmologjike dhe astrale. Ndërsa nga ritet që vazhdon të praktikohet ende prej shqiptarëve të komunitetit katolik është Nata e Buzmit, festë e cila mbart gjurmë të paganizmit. Së fundmi në Kosovë një risi në kontekstin kulturor janë edhe festivalet Etnofest dhe Dokufest. Etnofest është një festival i cili ka karakter multimedial, me programe të bazuara në traditë si, shfaqje teatrale, ekspozita, koncerte, rite arkaike dhe shfaqje bashkëkohore, ndërsa Dokufest është një festival ndërkombëtar i filmit dokumentar dhe filmit të shkurtër, që mbahet çdo vit gjatë muajit gusht në qytetin e Prizrenit.

Gatimet dhe pijet tradicionale janë gjithashtu pjesë e trashëgimisë kulturore të vendit. Si  ushqim i veçantë i traditës buknore te shqiptarët është dalluar flija, forma diellore e së cilës dëften për praninë e kultit të diellit te popullata më e hershme. Ndërsa nga pijet është veçuar vera, si një nga pijet më aristokrate në vend, ku si për vendasit dhe të huajt dallon vera e Rahovecit, tashmë dhe me një shpërhapje në tregun europian.

Ashtu siç dihet, Kosova është e njohur edhe për bukurinë e peizazhe natyrore, ku një nga vendet që dallon për atraksionin e tij turistik dhe për zhvillimin e sportit të skijimit është Brezovica. Por në anën tjetër një tjetër pasuri natyrore e vendit janë edhe shpellat, ku ndër të tjera dallon shpella e Gadimës për shkak të kristaleve të ndryshme dhe formave që ato kanë marrë ndër vite.

Si përfundim, ajo çka mbetet evidente nga rrugëtimi i librit përgjatë hulumtimit të terrenit dhe literaturës është nevoja për prurje të reja shkencore në fushat e arkeologjisë, etnologjisë dhe antropologjisë, të cilat kanë kapacitet premtues.