Nëse një ditë do rriktheheni në retrospektiivën e viteve të fëmijërisë suaj, si do i kujtonit ato në këto momente? 

Nëse vërtetë një ditë do të rrikthehesha në vitet e fëmijërisë time, do i kujtoja ato me shumë mall e nostalgji.Unë i mbaj mënd këto si vite të bukura, të lumtura,të pasura, plot gjëra të reja, plot ndryshime. Padyshim mbeten vite që kanë lënë gjurmë në kujtesën time. 

Në moshën gjashtë vjeçare,  ju nuk shkuat në shkollat e tjera të qytetit, por në shkollën e muzikës “Jakov Xoxa”në qytetin tuaj në Fier. Ishte kjo dëshirë e prindërve apo rastësi?

Patjetër që ishte dëshirë e prindërve të mi,që unë të studioja për violinë. Prindërit e mi, vërtetë nuk janë artistë të formuar,por kanë lexuar shumë libra dhe kompozitorë të huaj.Eshtë e vërtertë që unë shkova në moshën gjashtë vjeçare në këtë shkollë, ku violina ishte ëndërra e pasionit tim.E mbaj mënd kur isha shtatë vjeçe, luajta një koncert violine. Për herë të parë në shkollën tonë erdhi Radio Televizioni Shqiptar,për të filmuar koncertin ku unë luaja në violinë. Ai ka qenë koncerti im i parë para publikut.

Si erdhi motivi i largimit tuaj nga shqipëria kur ju ishit ende në shkollën e muzikës “Jakov Xoxa” në qytetin e Fierit?

Ndoshta fati, ndoshta dhe talenti, trokitën për të ardhmen time. Largimi im nga Shqipëria ka filluar në kohë të hershme, kur ende isha nxënëse e kësaj shkolle.Fillimisht nëpërmjet turneve të shumta, si soprano soliste në kor, e më pas duke u shkëputur avash ,avash, Mund të them që edhe pse me zemër jam në Shqipëri, ndodhem prej më se njëzet vite në Belgjikë, në vendin ku kam bërë karrierë dhe realizoj ëndërrën time të madhe.

Sa i vështirë ishte integrimi juaj si emigrante, në jetën dhe artin e një vendi si Belgjika?

Integrimi im në Belgjik si artiste nuk ka qenë aspak i lehtë.Ndoshta dhe për faktin që si fëmijë kam qenë e lidhur shumë me prindërit, motrat, gjyshet tezet,dajot dhe të afërm të tjerë të familjes. Ndnjeja mungesën e tyre.Po kështu përballimi për nga ana financiare iu desh prindërve të sakrifikonin jo pak.Dy vitet e para kam derdhur lot pothuajse ditë për ditë. Kontaktoja shpesh me mamin duke këmbëngulur të rrikthehesha në shqipëri.Ndërsa mami dhe babi më jepnin kurajo,të vendosur që unë të vazhdoja jetën dhe studimet në Belgjik.Natyrisht në veçanti integrimi në fushën e artit, kërkon të invenstosh. Kur isha studente, kishte raste që paksoja ushqimin, për të kursyer në blerjen e biletës, për të ndjekur nga afër koncertet.Falë përkushtimit, fatit, pjesëmarrjes sime në koncerte, bëri që shumë shpejt të bëja projekte duke fituar audicione, pasi më konsideronin të talentuar. 

Ndërkohë që vazhdonit studimet njëkohësisht nisët të studionit dhe në degën e kantos, e cila më pas do të bëhej e rëndësishme në jetën tuaj. Ishit e sigurt që kishit bërë zgjedhjen e duhur?

Kur po studioja për violinë, një nga degët e domosdoshme dhe e detyruar në shkollë, është detyrë dhe zgjedhje e një tjetër degë të dytë arti,për të bërë prova.Por gjatë provave një ditë profesorja e kantos që më ndiqte gjatë provave, këmbënguli që unë të studioja për kanto,duke pretenduar që kjo degë do të ishte e ardhmja ime.Kështu që nisa ti studioja të dyja për violinë dhe kanto,që padyshim kurrësesi nuk ishte e lehtë.Në fillim nuk isha e bindur që kisha bërë zgjedhjen e duhur për kanto.Por më vonë pashë që  kanto u bë e rëndësishme për mua, pasi dhe kontakti me publikun ishte i drejtëpërdrejtë dhe emocional. Përfundimisht kanto ishte pjesë e karakterit dhe natyrës time.

Sapo përfunduat masterin për soprano në Spanjë, emëroheni si këngëtare në trupën e operas dhe baletit në Belgjik.E prisnit këtë pozicion? 

Pas studimeve në universitet në Bruksel dhe mbrojtjes se masterit në Spanjë, nuk e kisha të vështirë të këndoja pothuajse në çdo skenë të europës. Si frilence më dhanë mundësinë të këndoja në opera.Por aty kisha kënduar dhe më parë.Vazhdojnë të më angazhojnë dhe në opera të Luksenburgut, Italisë,Francës, Gjermanisë,Hollandës etj. Sigurisht përballesha me konkurent nga e gjithë bota.Të jesh e zgjedhur nga një juri ndërkombëtare, për mua përbën një vlerësim dhe arritje shumë të madhe.Padyshim jam ndjerë e lumturuar që midis konkurentëve nga mjaftë shtete, juria më vlerësoi mua, madje të interpretoj rolin më të veçantë, më të rëndësishëm si soprano.

Pas disa audicioneve, përzgjidheni si soprano në një koncert të rëndësishëm. Si do e kujtonit këtë rol, i cili ishte i pari në karrierën tuaj, duke patur parasysh, që në atë periudhë ju ishit vetëm tetëmbëdhjetë vjeçe?

Para se të fitoja marrjen e një roli të rëndësishëm në një koncert, unë kisha luajtur dhe më parë një rol jo të lehtë në koncertin”Flauti magjik i Moxartit në teatrin “Ryal de la Monale”në Bruksel.Ishte një produksion shumë i bukur,të cilin ne e kemi interpretuar dhe në opera të tjera, duke bërë dhe turne.Në prag të koncertit të ri kur unë sapo kisha mbushur  tetëmbëdhjetë vjeçe, drejtuesit ishin ende në dilemë në përzgjedhjen e tyre. Ishte një diskutim midis regjisorit dhe drejtorit artistik të operas dhe baletit që ky rol do interpretohej nga unë apo nga dikush tjetër.Regjisori këmbngulte në zgjedhjen e tij dhe i thoshte drejtorit, që ky rol do të interpretohet nga Ana,sepse është këngëtare magjike, dhe në këtë koncert ajo duhet të jetë në rolin kryesor.Më së fundi u vendos që roli në fjalë të interpretotohej nga unë.

Sa ju ka shërbyer instrumenti i violinës, në profesionin tuaj si soprano?

Violina është instrumenti më i çmuar për mua, duke më shërbyer për vite me rradhë. Padyshim është një instrument që do shumë punë,sakrificë e këmbëngulje.është një instrment që të jep shumë disiplinë. Nëse unë qysh në fillim do të studioja vetëm për kanto, nuk do të kisha marrë të gjitha orët e studimit të ritmit, solfezhit, melodisë,me intonacionet që shoqërojnë violinën. Duhet të mësohet shpesh veshi me këto intonacione,të cilat në kanto nuk i has aq shumë.Puna e shpeshtë studimore,për gjashtë orë në ditë, është një punë e përkryer.Violina për mua ka qenë një ndihmë tepër e madhe  në studimet e kryera për kanto.

Cfarë elementësh duhet të zotëroj një soprano si ju, për të qenë e sukseshme?

Një soprano,për të qenë e sukseshme, krahas zërit te bukur,duhet të zotëroj dhe elemente të tjerë si paraqitja,mënyra e veshjes,të folurit,të flasë disa gjuhë të ndryshme,të promovoj veten,të aktroj shumë mirë,pa dyshim dhe forca shpirtërore, të cilat ndihmojnë në arritjen e suksesit.Falë përkushtimit, zotërimit të këtyre cilësive në ecurinë e karrierës sime, kam arritur të bëj gjëra të bukura duke prekur suksesin.                                                                     

Eshtë domosdoshmëri që një soprano si ju, të zotëroj disa gjuhë të huaja?

Padyshim, në profesionin tim si soprano.është e domosdoshme zotërimi i disa gjuhëve të huaja, çka bën që përkthimi dhe studimi i një vepre operistike të përkthehen me lehtësi. Unë zotëroj shtatë gjuhë të huaja,të cilat me ndihmojnë shumë.Të përkthesh një vepër,është vërtetë nje punë kolosale, ku dihet që përkthmiet që ti përballesh, janë në gjuhë të ndryshme .Kështu që zotërmi i disa gjuhëve të huaja, lehtëson mjaftë punën pasi cdo fjalë dhe fjali ,kuptohet më shpejt dhe më sakt.Koha është esenciale.

A është zëri juaj më i rëndësishëm dhe më i vështirë nga ai i sopranove Inva Mula, Ermonela Jaho etj.Cfarë të veçantë përbën zëri juaj nga ai i artistëve të tjerë shqiptarë?

Zëri im që është e liriko-spinto, jo tamam dramatik,…por ka karakter  dhe ngjyra dramtatike si është  dhe shpirti im.(qesh).Mund të them që nuk është më i rëndësishëm,  më i vështirë, se i sopranove  Inva Mula, dhe Ermonela Jaho. Aspak jo.Eshtë  thjeshtë ndryshe. Zëri im ështe ndryshe nga ai i të tjerëve nga  ngjyra, volumi ,stili , rëndesa dhe  repertori .

11-Si do i vlerësonit mardhëniet dhe bashkëpunimin tuaj me këta artistë ?

Mardhëniet, bashkëpunimet me artistë si Inva Mula, Ermonela Jaho,Elda  Laro etj, janë momente të vleshme, të vyera për një artist. Kontaktet me këto soprano, janë eksperienca që nuk i harron kurrë në jetën tënde,sepse duke u rritur me këto imazhe kaq të bukura,këto krenari për ne shqiptarët, ku një këshillë  në zgjedhjen e një repertori,një fjalë e mirë për një audicion të vështirë vlejnë shumë për  një artist. Padyshim ato i vlerësoj jashtë mase. 

Jeni mirëpritur sukseshëm në koncerte të skenave botërore në Belgjikë, Spanjë, Francë, Amerikë, Japoni, Kanada, Kinë, Belgjik, Danimarkë, Estoni, Shqipëri, Hollande, Uruguaj….Cili publik i këtyre vëndeve ju ka pëlqyer më shumë?

Publiku që më ka pëlqyer më shumë është ai i Spanjës ku numuri i publikut i kalonte pesë mijë spektatorë. Gjithashtu mbresa të veçanta kam shijuar përballë publikut francez, në teatrin “Du Catelet”në Paris . Ishte periudha që po nisnin sërish aktivitetet pas Covidit.  Kishim mbi një vit pa përformuar. Aty na pritën mjaftë mirë përjetuam emocione të veçanta. Të nesërmen muarrëm vlerësime të bukura  nga gazetat e Parisit

Keni realizuar role të rëndësishëm, në nivele botërore. Por më shumë ju flisni për rolin e Aidës e kompozitorit të madh Xhuzepe Verdi. Pretendoni qe ky rol është më i arirë tek ju?

Eshtë e vërtetë.Kam folur jo pak për këtë rol, me mbresa të veçanta, realizimi i të cilit ishte thjeshtë një rastëei.Do të thosha se në çdo interpretim, Aida është një rol i madh. Eshtë një ëndërr e madhe,pothuajse një sfidë të këndosh një repertor të tillë.Edhe për role të tjerë do të kisha folur po me kaq pasion si me Aiden.Por mendoj që Verdi është disi më ndryshe.Një rol sa më shumë ta interpretosh,aq më mirë përshtatet dhe kuptohet si karakter.Një rol sido që ta këndosh,fillon e kërkon “pjekje”në vetëvete dhe për ta realizuar kërkon jo më pak se gjashtë muaj.

Keni patur rast se në njërin prej roleve që  interpretoni me shumë pasion e dashuri është dhe jeta e Anës.?

Po sigurisht.Në disa role pasqyrohet jeta ime, si dhe tek njerëz të tjerë. Padyshim do të jesh në një përballje të tillë kur interpreton në një histori dashurie,në një vuajtje ose në një peng të fëmijëve ndaj familjes, ndodhja larg famijes,apo largësia me prindërit.Operat nuk janë utopi ose diçka e pa arrirë. Edhe ato janë të pranishme në histori reale të hershëm por gjithësesi aktuale në jetën që jetojmë .Gjithësesi ka shumë aspekte, ku në disa role ofrohet dhe një pjesë e jetës sime.

Kohët e fundit keni marrë pjesë si aktore në festivalin ndërkombëtarë të filmit në Itali (Milano)”Miff Award, në filmin “Bovary xxl”, ku ju u nderuat me çmimin prestigjioz, “Award Silver Platen”.Si erdhi ky vlerësim tek ju?

Zonja Bovari, është një vepër që fillimisht u shfaq në teatër dhe shumë shpejt u arrrit të shfaqej si film. Unë arrita ta realizoj bindshëm këtë rol si në skenë ashtu dhe në film.Në këtë film luajta rolin e Lucia di Lammermoor, duke kënduar me kompleksin e orkestrës lLa Monel në Bruksel, duke u shfaqur njëkohësisht në Tv. Belge.Suksesi i arritur bëri që ky film,jo vetëm të merrte pjesë në festivale të ndryshme dhe të shfaqej njëherësh në kinematë dhe televizionet Belge.Isha tepër e lumtur edhe pse gjithëcka u arrit të realizohej mrekullisht brënda disa ditëve.Ishte diçka e vështirë por shumë e bukur, edhe pse mua më pëlqejnë sfidat.Ndjehem tepër e lumtur dhe mirënjohëse pasi marrjen e këtij çmimi nuk e prisja.Tashmë ky film pritet të shfaqet nëpër botë kryesisht në Madrid, Paris, Oslo, Romë, Amserdam, dhe Cikago.

Sërish luani në një tjetër film, në rolin Viola. Përtej të qënurit violiniste, soprano e famëshme, pretendoni që aktrimi është tjetër gjini që dashuroni?

Po.Filmi i dytë ku unë morra pjesë në audiencë, me titull “Aller Retour”. Padyshim u ndjeva mirë që do të interpretoja në këtë film përkrah dy aktorëve të njohur njeri Belg dhe tjetri portugez,i cili tregon për jetën e një emigranti.Por xhirimet nuk ecën sipas parashikimeve për shkak të covidi-it.Përkushtimi i dha frytet e veta.çka bëri që finalizimi i filmit të realizohej shumë shpejt, Tashmë ky film do të shfaqet në kinematë belge, nga mesi i muajit të ardhshëm (Mars).Kur kam qenë e vogël në shkollë ende më kujtohet roli im i parë në skenë .Interpretoja në dramën “Romeo e Zhulieta”ku unë luajta Zhuietën.Patjetër që vazhdimi i jetës time shumë vite me artin,do të thotë që tashmë e quaj veten aktore.ku gjithëcka nisi hereët me rolin e Zhulietës.Kjo gjë ka vazhduar gjatë njëzet viteve të mia në Belgjik. Kam aktruar goxha si muzikante dhe aktore.Ky binom është më se  i natyrshëm ku sot mjaftë artistë kërkojnë të gërshetojnë muzikën me aktrimin.

Si është kur jetën ja përkushtoni trinomit violiniste, soprano dhe aktore?

Unë kam lindur me artin, madje binjake me artin.Ndërkoh vitet e fundit shumë kohë ja kam kushtuar kantos,dhe më pak violinës.Kurrësesi nuk e mohoj faktin qeë tashmë ndodhem midis trekëndëshit Kanto,violinë dhe piano.Më parë violinës i jam përkushtuar tërësisht për çdo ditë  tetë orë.Kam patur sukses në koncerte në violinë dhe piano ndonëse kanto erdhi rastësisht, natyrshëm duke treguar kujdes zërin, disiplinënën dhe aktrimiin,për një komunikim dinjitoz drejt për drejtë me publikun.

Ju keni një djalë të bukur si ju. Cfarë ka marrë ai nga nektari i mamasë së tij artiste?

Faleminderit Fadil.po kam një djalë të bukur që quhet Ilia. Ai ka marrë emrin e gjyshit tim,babait të mamasë time. Sot Ilia pikturon, aktron, interpreton bukur dhe në violinë. Me kalimin e viteve ai u rrit. Gjithësesi edhe pse këto hobi ai nuk i harron,duket që po zgjedh të ardhmen e jetës së tij. Aktualisht ai studion në shkencat ekonomike.

Ku qëndron sekreti i bukurisë suaj ?

(Buzëqesh lehtë)Mendoj që sekreti i bukurisë time qëndron në sinqeritetin, zemërgjërësinë time, respekti ndaj njerëzve, fal dashuri dhe të ndihmoj tjetrin.Jam e tillë sepse dua përherë e më shumë,të jem e vërtetë në jetë.Ndaj gjithmonë më pëlqen vetvetja.

Kolegët tuaj shprehen në jo pak raste që jeni ekzotike.Ju pëlqen kur ju thonë kështu?

(Qesh) Vërtetë më pëlqen kur kolegët e mi, në mjaftë raste më thonë ekzotike.Duket sikur më ndan disi nga kjo zonë ku unë jetoj prej vitesh,nga Franca ,Gjermania, apo vëndet nordike. Por e di qëe kjo ana ime është  ekzotike,është ballkanase. Ne jemi njerëz impulsiv, të ngrohtë,të zjarrtë. Tamam ballkan,vullkan.(buzëqesh).M kujton gjithmonë që unë jam ballkanase, që unë jam shqiptare.Ndaj më vjen mirë që kolegë e shokë nga vënde të tjera më thërrasin ekzotike.

Jetoni prej mëse njëzet vite në Belgjikë. Mendoni që ende ndjeheni e huaj, si emigrante?

Ndonëse e huaj nuk ndihem, por sigurisht e kupton që je e ardhur në Belgjik.Ndërkoh shoqëria është disi e vështirë për të krijuar.Por më tepër se gjithçka ndjej mungesën e familjes time, të motrave të mia.Do të doja ti kisha pranë në çdo eveniment apo ngjarje në jetën time.Gjithësesi duhet të pranoj që unë ende pas njëzet viteve këtu,vazhdoj ende të jetoj në Bruksel.Duhet të pranoj që Belgjika është shtëpia ime.

Në fund dhjetorin e vitit të kaluar, keni dhënë koncerte në teatrin e operas dhe baletit në Tiranë dhe teatrin “Migjeni” në Shkodër. Sa ju ka munguar publiku shqiptar në evente të tilla?

Koncertet e fund vitit të kaluar”galat”,shfaqur në teatrin e operas dhe baletit në Tiranë dhe në teatrin ‘Mgjeni” në Shkodër,së bashku me prof. pianiste ne operën e Berlinit ,Gjermani. e shoqes ,motrës time, Elda Laro, ishin një ndjesi e bukur për mua.pasi unë këndova para publikut të vendit tim, para njerëzve të mi.Mbresa të vecanta përjetova sepse ajo gjuhë e bukur shqipe, më dha shumë krenari në vecanti duartrokitjet e publikut që nuk i kam parë kurrë në asnjë vend tjetër të botës.Falenderoj drejtuesen e TKOB në Tiranë, Abigeila Voshtina që më krijoi mundësinë e këtij komunikimi magjik. Ishte një emocion një ëndërr e imja,të realizoja këto dy koncerte para publikut tim,sepse unë jam shqiptare. Jam tepër e lumtur si këngëtare që realizova këto koncerte, pasi më parë si instrumentiste në violinë, kam dhënë koncerte në teatër dhe televizion.Ishte vërtetë një mrekulli.

Jeni ndër artistët që keni interpretuar role nga kompozitorët botëror si Rosini, Moxart, Puçini, Bize, Verdi …Cili prej tyre është preferenca juaj? 

Po kam interpretuar krijime të kompozitorëve të shquar botëror.si nga kompozitorë klasik ashtu dhe ata barik, konteporan apo romantik.Por ata që më pëlqejnë më shumë, të cilët unë i  konsideroj perla, janë Verdi dhe Pucini. Janë këta që i përshtaten bukur zërit tim.Eshtë një përshtatje midis nesh në drejtim të stilit, historisë.Këto bëjnë që zëri im të përshtatet me karakterin, apo me atë cka unë kam dëshirë.

Menjëherë keni nisur përgatitjet e koncerteve të këtij viti, që do startojnë përgjatë muajve janar dhe Shkurt, në Spanjë, Belgjikë, Francë dhe Danimarkë. Mendoni që sërish suksesi do të jetë i padiskutueshëm?

Prej disa javësh kam filluar përgatitjet për projektin dhe realizimin e disa koncerteve në vënde të ndryshme.Kam bërë shumë përformanca gjatë këtyre dy muajve të parë të këtij viti.Padyshim më ofruan bashkëpunime të reja. Ndoshta shumë shpejt do të startojnë  koncertet e para në këto vende. Të gjitha këto më bëjnë të ndihem e lumtur e sukseshme.

Ana, përgjatë udhëtimit të kësaj interviste, jo pak herë ju shfaqnit emocione, në vecanti kur flisnit për Fierin dhe fierakët, për artistët shqiptare, ….për shqipërinë. Cfarë janë ata për ju.?

Jam lindur e rritur në qytetin e Fierit nga dy prindër të mrekullueshëm babai nga Përmeti dhe mamaja nga Vlora.Kam marrë shumë prej tyre,jo vetëm pse më kanë rriitur dhe edukuar me  vlera patriotike, por edhe në vlera historike të papaprë. Kryevepër. Ne shqiptarët kemi talent të vecantë shumë më ndryshe nga vënde të tjera. Këtë gjë dhe identiteti shqiptar më bën të ndihem krenare. Eshtë shqipëria ajo që më ka bërë ajo që unë jam sot, më ka dhënë gjithçka.Sigurisht kam emrin tim në çdo skenë të botës ku unë interpretoj. Padyshim kurrësesi nuk harroj rrugën ku unë nisa hapat e para të artit, miq e mikesha, kolegë e pedagogë në shkollën e artë të muzikës në qytetin e Ferit, ku do të pëmendja me respekt, mirënjohje Luciana, Marjana, Shazia,, Limani, Zhani, Anila, Anita,  Eralda, Bledar Veliu. Faleminderit Fadil .Mirë u pafshim Shqipëri.  

Faleminderit, suksese Ana !

                                                        INTERVISTOI : FADIL SHEHU.

                                                                        Shkurt 2023

Muzeu Historik Kombëtar/

Jeronim de Rada ka lindur më 19 nëntor 1814, në një katund të vogël të Kalabrisë të quajtur Macchia Albanese. Pasi kreu kolegjin e San Benedeto Ullanos, studioi për drejtësi në Universitetin e Napolit. Në vitin 1836, kur ishte 22 vjeç botoi “Milosaon”, librin e tij të parë. Milosao është një përrallë historike me vjersha në gjuhën shqipe. Jeronim de Rada e arriti kulmin e krijimtarisë së tij në vitin 1866 kur botoi në Firence “Këngët e Milosaos”. Ky libër përmban rapsoditë më të bukura shqiptare, të cilat autori i kishte mbledhur në kolonitë shqiptare të Kalabrisë dhe të Napolit. Këto këngë i patën sjellë me vete të shpërngulurit (arbëreshët) dhe u transmetuan gojë më gojë nga brezi në brez për katër shekuj. Më 1840 botoi poemën “Serafina Topia“, e cila më tepër se një himn dashurie është një himn për bashkimin e shqiptarëve. Gjatë viteve 1847-1848 botoi “Rrëfimet e Arbrit”, e cila përbëhet nga katër novela romantike. Më 1861 botoi “Parimet e estetikës”, më 1864 “Lashtësia e kombit shqiptar” dhe më 1866 “Rapsodi e një poeme arbëreshe”. Veprën e fundit Jeronim de Rada e shkroi në vitin 1900 në moshën 86 vjeçare. Jeronim de Rada u martua më 1850 me arbëreshen Madalena Melkji, me të cilën pati katër djem. Fatkeqësitë familjare, vdekja e gruas dhe e djemve nuk e mposhtën atë, por dhimbjen e ktheu në forcë duke vazhduar veprimtarinë krijuese. Në këtë kohë shkroi poemën “Skënderbeu i pafat“.

Intervistuar nga Rafaela Prifti

1. Të shtunën më 25 shkurt është premiera e operetës Karnavalet e Korçës që rivihet në skenën e Teatrit të Operës dhe Baletit në Tiranë. A mund të na e përcillni atmosferën e provave finale dhe domethënien e ardhjes së kësaj vepre tek publiku shqiptar?
Lajmi u konfirmua në janar kur u dha njoftimi edhe në faqen zyrtare të Teatrit të Operës dhe Baletit për datat e shfaqjes nga 25 deri më 28 shkurt. Ky është një ogur i mrekullueshëm për muzikën shqiptare sepse prej një kohe të gjatë teatri i operës nuk ka vënë shumë në skenë vepra të autorëve shqiptarë. Për një institucion shtetëror mendoj se është parësore të paraqesë veprat e autorëve vendas. Kompozitori i operetës është artisti i madh Avni Mula. Gjysmë shekulli pas realizmit të veprës ky është një produksion krejt i ri me regji të artistes sonë të madhe Inva Mula. Mua më kërkuan të jem pjesë e tij në rolin e Nikollaqit. Mund të them se ka një zinxhir historik që më tërhoqi fort meqë babai i Invës bëri operetën dhe babai im e imortalizoj këtë vepër në filmin brilant Karnavalet e Korçës, i pari film muzikor shqiptar.

2. Për ata që e vlerësojnë muzikën por nuk janë profesionistë, a mund të na thuash sa kërkues është roli i Nikollaqit? Publiku mund ta mbaj mend se Mirush Kabashi luante Nikollaqin në realizimin televiziv të filmit muzikor me regji të Ismail Zhabjakut.
Po, zëri i Nikollaqit ishte Vangjo Kosta. Roli mund të vihet me zë tenori ose baritoni. Vangjo Kosta ishte tenor. Këtë herë do të jetë i kënduar nga bariton. Kjo është edhe një nga risitë e veprës.

3. A është ky projekt shprehje e bashkëpunimit midis artistëve këtu dhe në Shqipëri? Pra sa aktiv është bashkëpunimi mes artistëve të Operës dhe kolegëve të tyre në diasporë?
Unë mund të them se kam qenë angazhuar në disa projekte si psh për operën Berberi i Seviljes për të cilën më ka ftuar drejtori i operës i asaj kohe profesor Zhani Ciko. Ishte një riproduksion i veprës klasike. Kam marr pjesë në shfaqje të mirëfillta, gjithashtu në koncertet e mbylljes së sezonit operistik në ditën ndërkombëtare të muzikës për vitin 2008 – 2011 në teatrin e Operës, si edhe në turneun me Albanian Excellence në vitin 2021 – një nismë shumë serioze për të promovuar muzikën qytetare pogradecare me anë të këngëtarëve klasikë. I jam mirënjohës drejtueses së Albanian Excellence Flora Nikolla, e cila më angazhoi në këtë turne gjatë të cilit shkuam edhe në qytete të tjera si Dibër e Korçë. Natyrisht, mund të ketë më shumë bashkëpunim por megjithatë artistët shqiptarë në diasporë janë të inkuadruar në jetën artistike të atdheut. Nuk duhet të harrojmë se Opera është institucion shtetëror me fonde shtetërore dhe jo private. E përmend këtë si aspekt financiar por për artistët e diasporës pjesëmarrja në këto projekte ka dimensione të tjera. Unë e kam thënë edhe më parë se unë jam rritur në atë teatër. Në pushim të provave, nëna ime më ka vënë mbi piano duke më thënë: Këndo Kreshnik! Dhe unë këndoja ariet që dëgjoja gjatë provave ndërsa trupa më duartrokiste. Dirigjenti i pavdekshëm Rifat Teqja ose Ermir Krantja, solistët e mrekullueshëm Edit Mihali, Shqipe Mingomataj, Gaqo Cako, Avni Mula, Nina Mula, Inva Mula, Fitore Mamaqi, Shqipe Zani ishin ata që mbanin operën dhe njëkohësisht ishin familja me të cilën jam rritur unë. Në këtë këndvështrim, vajtja në Teatrin e Operës dhe Baletit është njësoj sikur shkoj në shtëpinë time në Tiranë.

4. Rezymeja juaj është mbresëlënëse në numrin e roleve si solist në pjesë operistike si edhe një listë e gjatë me koncerte e shfaqje. A ke synime të caktuara për këtë dekadë?
Periudha e Kovidit vendosi një tabelë Stopi për shumë shfaqje e programe. Në muajin prill kam dy koncerte të konfirmuara tashmë në Kanada me një promovuese ruse-amerikane. Unë jam gjithmonë në aktivitet e sipër si pjesëmarrës në koncerte dhe arie e kështu me radhë.

5. Cilat kanë qenë projektet që ju kanë munduar apo lodhur më shumë dhe çfarë keni mësuar prej tyre?
Don Xhovani ka qenë i vështirë sepse manaxherja më pyeti: E di operën Don Xhovani? I thashë: Po. Kam nënshkruar kontratën dhe shfaqja do jepej pas 7 ditëve. Kështu që për një javë më duhej të mësoja gjithë rolin nga fillimi në fund. Dhe ky nuk është rol episodik. Kur u dha shfaqja në operën prestigjioze të Houston Texas, gazetarja e Houton Chronicle shkruante në faqen e parë të ngjarjeve kulturore se produksioni në Opera in the Heights ishte më i mirë në krahasim me operën e madhe Houston Grand. Produksionin e mirë e bëjnë artistët e talentuar dhe një ekip i përgatitur. Regjisorja ishte Lesly Swackhamer e cila ka vënë me shumë sukses në skenë vepra si Madame Butterfly dhe ka reputacion për atë që kritikët e muzikës e quajnë ‘vulën e saj moderne’ në opera. Gjatë përgatitjes për rolin, mbaj mend se më dilte gjumi duke thënë fjalët e rolit dhe mund të them me plot gojën se ka qenë rol i vështirë, por që e kujtoj me shumë kënaqësi.

6. Cila ka qenë këshilla më e mirë që ju kanë dhënë në jetën profesionale?
Këshilla më e mirë ka qenë dhe vazhdon të jetë ajo e nënës sime: Të mbaj kokën ulur dhe bëj punën time. Kjo ka qenë gdhendur tek une që i vogël. Unë jam këngëtar klasik opere. Është puna dhe identiteti im profesional.

7. Pra ti e ke ditur gjithmonë se do bëheshe këngëtar opere?
Po, e kam dashur këtë profesion qëkur luaja violinë. E dija që në një moment do bëhesha këngëtar. Ia thosha babës, ia thosha nënës sime. Dhe ashtu u bë.

8. Çfarë këshille do t’i jepje vetes tënde për shembull po të bisedoje sot me Kreshnikun student në Liceun Artistik në Tiranë?
Duke e ditur kush je, mos je i druajtur për vlerat e tua. Në momentin që vendos se do bësh diçka, asnjëherë mos dysho tek vetja. Unë jam i dashuruar me artin e të kënduarit. Për mua nuk është punë prandaj nuk e kam ndjerë si punë. Këtu hyn ajo këshilla e nënës për të qenë kokëulur në mënyrë që të jetë puna ajo që flet për ty dhe jo ti.

9. Kjo lidhet natyrshëm me atë që mund të jetë motoja juaj në jetën profesionale.
Po. Famë apo jo nuk ka rëndësi. Unë duhet të njihem kudo që shkoj si profesionit i aftë. Nëqoftëse e kam arritur atë, unë kam arritur gjithçka. Të jesh profesionit është parësore, ndërsa fama është dytësore. Edhe një herë vij tek këshilla e nënës për të lënë punën të flas për mua dhe jo llafet.

10. Meqë përmendët nënën, ju jeni lindur e rritur në familje artistësh. Babai juaj i ndjerë Ismail Zhabjaku kineast dhe regjisor në kinostudio, nëna Nermin Daja Zhabjaku pianiste dhe koncert maestro në Teatrin e Operës dhe Baletit në Tiranë. Si e përjetoni ju këtë lloj përcjellje të trashëgueshmërisë? Dhe sa rëndësi ka për ju?
Për mua është gjithçka. Ata të dy kanë dhënë për artin, për familjen, për miqtë madje edhe të panjohurit. Pra për mua nga të dyja krahët, dashuria për artin skenik ishte gjithçka. Kjo do të thotë të jesh artist në të gjithë qenien duke e jetuar jetën si i tillë. Kush më njeh thotë: O Kreshniku! O baritoni. Edhe këtu në Amerikë, kudo ku shkoj thonë Kreshniku, baritoni shqiptar.

11. Le të flasim pak për këtë sepse në muzikë dhe në sporte emri shqiptar mbart një status apo vlerësim që është në kontrast me ngarkesën negative në aspekte të tjera si qeverisja, korrupsioni, krimi i organizuar. Si e përjetoni ju këtë kontrast? Si e ndjen veten artisti shqiptar në skenë dhe jashtë saj?
Unë kam patur mirësinë të jem gjithmonë i vlerësuar. Ashtu jam ndjerë si në skenë dhe jashtë saj. Çfarë kam mësuar në Amerikë është që gjithmonë duhet të tregosh veten dhe vlerësimi vjen vetë.

12. Veç kësaj ju jeni pjesë e një brezi të tërë që ishte i pari i periudhës postkomuniste i cili prezantoi Shqipërinë në botë?
Po, ishte tamam ai brez që ishin të pandihmuar nga shteti. Kishte nga ata që dilnin nga Shqipëria përpara me bursa ose me një lloj baze. Por dihet se atyre që ju jepej kjo mundësi ishin të pakët. Me ndërrimin e sistemit, ishte sikur ra një bombë. Shokët e shoqet e klasës sime nuk janë në Shqipëri, psh Orjana Kurteshi, Sherli Polena, unë, të gjithë jemi të shpërndarë, në Gjermani e vende të tjera. Fakti që ne kemi vazhduar karrierën pa ndihmën e asnjerit është me rëndësi. Unë kam ardhur në Shtetet e Bashkuara me 20 dollarë që m’i kishte dhënë nëna ime. Shyqyr kisha motrën për fillim, por të gjitha përçapjet për dokumente e të tjera i kam përballuar vetë. Raste si unë ka plot. Por kjo është rruga ime. Kam vuajtur shumë për të arritur aty ku dua. Pra kam një ambient të rehatshëm si artist dhe njeri në një vend “të egër”.

13. Në ç’kuptim të egër?
Sepse vetëm në Nju Jork ka një superprodhim të paparë nga tri shkolla arti prej nga kushedi sa diplomantë dalin për vit të uritur për punë dhe mundësi të tjera. Dhe ja ku jemi. Kjo arrihet me punë dhe talent. Këtu nuk është “kë njeh” por e bën dot apo jo.

14. Kur e keni ndjerë veten më krenar gjatë karrierës suaj?
Ka plot momente por një prej tyre ka qenë në qendrën kulturore në sallën Sleepy Hollow. Po bëja një koncert me vepra gjermane Brahms dhe Shubert, si edhe kompozitorë rusë Rahmaninov dhe Çajkovski. Pas koncertit, organizatorja, një grua e vjetër 80 e ca vjeçare më thotë se një zonjë donte të fliste me mua. Unë ju afrova dhe zonja ishte e verbër. Më tha se ishte lindur në Çeki dhe se ishte çifute, por kishte jetuar në Gjermani. Kur familja dhe ajo u larguan për t’ju shpëtuar nazistëve, ajo ishte betuar të mos dëgjonte më kurrë gjermanisht. Dhe sa herë që vinte rasti, ajo dilte nga salla e koncerteve apo leksioneve sepse nuk donte ta dëgjonte më atë gjuhë. Zonja më tha se ishte hera e parë nga ajo kohë që më ke bërë të dëgjoj gjermanisht. “Nuk të njoh por dua të them se më ke ndryshuar mendjen,” tha, dhe i rridhnin lot. Aty kam ndjerë thellësisht forcën e artit. I kam puthur dorën asaj zonje. Këto janë momente që më shtyjnë në rrugën e vështirë të artit.

15. Për këtë këndon ti?
Kur shoh sytë e përlotur në një dramë apo buzëqeshjen kur është komedi, ndihem i lumtur. Ndiej se kam gërvishtur pak tek shpirti i dikujt. Kam shkuar aty ku është shumë e vështirë për të depërtuar.

16. Për këtë pyetje do bëj një kthim prapa në formë komenti për të bërë një lidhje me të sotmen. Siç e the, muzika ka aftësinë të krijoj lidhje të drejtpërdrejtë dhe të menjëhershme me publikun. Po të kthejmë sytë 110 vjet më parë, korifenjtë e Vatrës ishin aq të vetëdijshëm për pushtetin e forcën depërtuese të muzikës sa krahas me misionin e tyre atdhetar për mëvetësimin e Shqipërisë dhe fushatën e takimeve diplomatike për të avancuar çështjen shqiptare dhe arritjen e pavarësisë, ata, me largpamësi, krijuan, përkrahën dhe mbështetën bandën e parë muzikore të Vatrës. Vajtja e bandës në Shqipëri dhe turnetë në qytetet shqiptare ishin pika kulmore të lëvizjes së zgjimit kombëtar. Drejtuesi dhe kompozitori i bandës Thoma Nasi me origjinë nga Dardha krijoi korin Lira, Shoqërinë e Arteve të Bukura dhe Orkestrën e parë simfonike, të cilat mbollën dhe kultivuan farën e kulturës në vitet 1920-1928 në Korçë. Efekti i bandës Vatra në vetëdijësimin e një populli në luftën për pavarësi është evidentuar dhe në shumë forma Banda u bë pjesë e shprehjes së identitetit kulturor kombëtar të shqiptarëve. Një popull që ka bandë dhe muzikën e vet është i dallueshëm në identitet. Shqiptarët nuk mund të jenë as grek, as sllav dhe as turq pavarësisht pretendimeve të fqinjëve apo orekseve perandorake atëherë dhe tani. Pas më shumë se 110 viteve cili është misioni i muzikës sot, përveç argëtimit?
Më saktë do ishte të pyesim veten Cili duhet të jetë misioni i muzikës sot? Argëtimi është diçka tjetër dhe kalimtar. Muzika ka forcë kur të mbetet në mendje edhe kur dëgjon pas dhjetra viteve. Çfarë i serviret publikut shqiptar sot? Unë e di se populli ynë e dallon vlerën por nuk i jepet alternativa. I takon shtresës intelektuale të kthejë vlerat e mirëfillta të artit shqiptar. E kam thënë dhe do ta them se në çdo vend ku shkojnë shqiptarët arrijnë majat e suksesit. Ky është treguesi i potencialit të madh që kemi ne.

17. A ka ndryshuar muzika, koha, shqiptarët?
Të gjitha bashkë.

18. Pra vargjet “Dimër është jeta jonë plot dëborë dhe stuhi” nga opereta janë kuptimplote sot për shqiptarët në atdhe dhe në botë?
Shumë e vërtetë. Fjalët e operetës dhe vetë libreti i Karnavaleve të Korçës janë autoktone dhe tani kanë një jehonë të jashtëzakonshme. Jam i lumtur që kam nderin të jem pjesë e Operës Nacionale shqiptare. Për mendimin tim ka shumë rëndësi që publiku shqiptar të dëgjojë muzikën e mirëfilltë operistike shqiptare. Toka Jonë dhe Borana janë kryevepra të artit shqiptar. Unë e përmend këtë episod shpesh. Gjatë provave të operës Toka Jonë, Shqipe Mingomataj këndonte rolin e Lokes. Unë isha shumë i ri dhe merrja pjesë në prova. Si pjesë të kostumit të rolit ajo mbante në shpinë një pajisje të kohës për mbartje të druve dhe sa herë këndonte e kishte pjesë të vetën, nuk e ulte për të kënduar, dhe mua sa herë e dëgjoja më rrënqethej mishi. Mendoj se të tilla vepra duhet të vihen në skenën shqiptare një herë në dy tri vjet. Kompozitorët e plejadës kanë krijuar opera me vlera artistike, sigurisht mund të ketë dallime. Dua të përmend se këto vepra ishin të ndërthurura me folklorin shqiptar. Koralet e Onjeginit të bazuara në muzikën folklorike ruse nga Çajkovski këndohen sot e kësaj dite. Një nga artistet që ka kënduar të njëjtën arie është Rajmonda Dabulla. Artisti i madh Prenk Jakova ishte gjenial në ndërthurjen e zhanrit operistik. Prandaj për mua është “me vend” të këndoj një operetë shqiptare, pasi kam kënduar italisht, gjermanisht, frëngjisht, hebraisht, spanjisht, anglisht. Unë nuk kam tatuazh me shqiponja dhe jam kundra manifestimeve publike të shqiptarizmit por jam i përkushtuar që ne të bëjmë “punët e shtëpisë” që flasin vetvetiu se kush jemi ne dhe cilat janë vlerat tona të vërteta.

Të falenderoj Kreshnik! Suksese të mëtejshme!

Fotot nga Kreshnik Zhabjaku
Artistja Inva Mula dhe baritoni Kreshnik Zhabjaku përpara Teatrit të Operës dhe Baletit Tiranë
Trupa e Operetës Karnavalet e Korçës
Afishe e shfaqjes