Nga Albert Vataj/

Vincent van Gogh u lind më 30 mars të vitit 1853 në Groot-Zundest, një fshat i vogël në jug të Holandës. I ati ishte pastor dhe xhaxhallarët e tij-shitësa veprash të artit. Vdiq më 29 korrik 1890.

Vincent Van Gogh, universi i gjenilitetit të kyçur pas hekurave të trishtimit dhe fatalizmit. Shtërngimi më trazimtar në jetën e një piktori, është ajo e Vincent Van Gogh, ngulmim koloristike, i cile drithëron me dritë dhe larushi ngjyrash edhe sot e kësaj dite qiejt e mbamendjes së rruzullit artdëshmues të tij. Jeta e tij është ajo e një ngadhnjimtari. Ai ishte i paepur në luftë me veten dhe me botën. Penelatat e tij prej okre i shkrinë acaret e shpirtit, por dritëhijet, njollat e errta dhe tonet nuk e çliruan atë nga dhimbja.

Vincent Van Gogh është padyshim një rast emblematik i hitorisë së artit. Pakkush mbruhej me atë vërshim ndjeshmërie dhe aftësi krijuese. Egzistenca e tij ka qenë një udhëtim në “vuajtjen e izolimit”, i pakuptuar e vetmitar në perceptimin acarues të dhimbjes, i pafuqishëm e prapë i kthjellët e i vetëdijshëm për sëmundjen e tij që ishte edhe fizike, po mbi të gjitha shpirtërore.

Studimet psikiatrike moderne, i kanë zhvilluar edhe më tej hipotezat që Van Gogh vuante nga sëmundje bipolare apo sindroma maniako-depresive, e trashëguar genetikisht nga familja, gjë që brengoste edhe vëllanë e tij Theo. Po përtej kësaj sëmundjeje genetike, është e sigurt se çmenduria i qe manifestuar mbi të gjitha sepse Vincent e kishte filluar ta shihte artin e tij të dashur, si instrument për të arritur atë që është esenciale. Ose sepse tashmë kishte kuptuar tiraninë e vuajtjes mbi qenien njerëzore, por nuk dinte se si ta kapërcente dhe as se pse duhej kapërcyer. Pra Van Gogh është shembulli tipik i konstatimit të së të Vërtetës së Parë Fisnike e të mundimit të pashprehshëm që ajo lind, nëse nuk arrin të besosh se mund të kapërcehet, e aq më pak të shquash një mënyrë, një rrugë për ta kapërcyer.

Në vijiom, po paraqesim një përzgjedhje të fjalëve të shkruara nga Vincent, shkëputur nga letrat që i dërgonte Theo-s, përzgjedhje që më së miri e nxjerr në pah gjendjen e tij shpirtërore:

“Për të vepruar në këtë botë, duhet të vdesësh brenda vetes… Njeriu nuk gjendet përmbi tokë vetëm për të qenë i lumtur, as dhe për të qenë thjesht i ndershëm. Gjendet për të realizuar gjëra të mëdha për shoqërinë, për të arritur fisnikërinë e shpirtit e për t’u hedhur përtej vulgaritetit në të cilin hiqet zvarrë egzistenca e pothuaj të gjithë individëve”.

Për çfarë mund të jem i dobishëm, për çfarë duhem? Ka diçka brenda meje, por çfarë është?

Njeriu është i huaj përmbi tokë dhe jeta e tij është një udhëtim i shkundulluar nga stuhitë.

Ç’është të pikturuarit? Si arrihet? Është akti i shpalosjes së një peisazhi, nëpërmjet një muri të padukshëm prej hekuri, që me gjasë gjendet mes asaj që ndjen e asaj që mundesh.

Më pëlqen më shumë të pikturoj sytë e njerëzve se sa katedralet, sepse në sytë e njerëzve egziston diçka që nuk gjendet në katedralet, sado madhështore e hijerënda që të jenë.

Do të doja të pikturoja burra e gra me nuk di se ç’gjë të përjetshme, për të cilën, dikur, simboli ishte aureola që ne e kërkojmë në rrezatimin e brendshëm e në regëtimën e koloritit tonë.

Gjithçka është në të njejtën kohë, simbol dhe realitet.

Të vuajturit pa u ankuar, është i vetmi mësim që mund të marrësh në këtë jetë.

Ngandonjëherë, ashtu si dallgët e dëshpëruara që thërrmohen ndër shkëmbinj, unë ndjej dëshirën turbulluese për të përqafuar diçka…

Në ethen time trunore apo në çmendurinë, nuk di si ta çuaj, mendimet e mia kanë lundruar në shumë dete.

Është e vështirë të largohesh nga një vend, përpara se të kesh treguar në një farë mënyre se e ke ndjerë dhe e ke dashur.

A e di ti, Theo, këtë shprehje të një poeti holandez: “jam lidhur me tokën me fije më shumë se tokësore”?

Nuk jetoj për veten, po për brezin që do të vijë.

Natyra është mënyra më e mirë për të kuptuar artin; piktorët na mësojnë që të shikojmë.

Nëse do të vlej diçka në të ardhmen, vlej edhe tashti, sepse gruri është grurë, edhe pse qytetarët në fillim e pandehnin bar.

E kështu, për punën time rrezikoj jetën dhe kam humbur gjysmën e arsyes.

Njeriu është i huaj përmbi tokë, dhe jeta e tij është një udhëtim i tronditur nga stuhitë.

Jeta jonë është si çapitja e një pelegrini. Një herë pashë një pikturë të shkëlqyer, paraqiste një peizazh mbrëmësor. Në të djathtë, në largësi, një rresht kodrinash që dukeshin si blu në lagështirën e mbrëmjes. Përmbi këto kodrina, vezullimën e perëndimit, retë gri të përvijuara me argjend, me ar e me purpur. Peizazhi është një rrafshinë e mbuluar me bar e me shkurre dhe aty- këtu me lëvoret e bardha të mështeknave, gjethet e së cilave janë të verdha, sepse është vjeshtë. Mespërmes peizazhit gjarpëron një rrugë që të çon kah një mal i lartë, shumë, shumë të largët, e mbi majën e malit, një qytet mbi të cilin dielli që perendon lëshon një dritë lavdie.

Vincent Van Gogh

Mbi rrugë ecën një pelegrin që në dorë ka një bastun. Ai tashmë është duke ecur që prej shumë kohe dhe është i lodhur. Takon një grua, një figurë krejt në të zeza që të sjell ndërmend fjalët e Shën Palit: “Edhe pse e trishtë, prapëseprapë gjithnjë e hareshme. Ky engjëll i Zotit është vënë aty për t’i dhënë zemër pelegrinit e për t’iu përgjigjur pyetjeve të tij; dhe pelegrini e pyet: “A shkon gjithnjë përpjetë kjo rrugë?”. Dhe përgjigja është: “Po, deri në fund”. E pelegrini pyet sërish: “A do të vazhdojë gjithë ditën udhëtimi?” Dhe përgjigja: “Nga agimi deri në mbrëmje, miku im”. Dhe pelegrini vijon rrugën e tij, i trishtë e prapëseprapë gjithë hare.

Në pranverë, një zog në kafaz e di mirë se ka diçka së cilës mund t’i shërbejë, e ndjen shumë mirë se ka diçka që do mund ta bënte, por nuk mund të bëjë asgjë, e ç’është kjo? Nuk i kujtohet mirë, ka ide të vagullta dhe thotë: “Të tjerët bëjnë foletë e tyre, nxjerrin jashtë të vegjlit e tyre dhe i ushqejnë”, e mandej përplas kokën e tij të vockël në telat e kafazit. Por kafazi nuk tundet dhe zogu çmendet prej dhimbjes. “Shiko çfarë bjerraditësi”, thotë një tjetër zog që kalon aty pranë, “ai është një tip që jeton me të falur”. E megjithatë, i burgosuri vazhdon të mbahet, nuk vdes. Jashtë nuk duket asgjë prej asaj që ai ka brënda. Ka shëndet të mirë e kohë më kohë, ndjehet i gëzuar nën rrezet e diellit. Po mandej vjen koha e dashurive. Dallgë depresioni. “Por, a ka me të vërtetë gjithçka që i nevojitet?”- thonë fëmijët që kujdesen për të e për kafazin e tij. E ai, rri i palëvizur me vështrimin e ndehur kah qielli, ku vërehet kërcënimi i një shtërngate, e brenda vetes ndjen rebelim ndaj fatit të tij. “Rri në kafaz, rri në kafaz, e nuk më mungon asgjë, budallenj! Kam gjithçka që më nevojitet! Por ju lutem, liri, lermëni të jem një zog si të tjerët!”. Kështu, ndonjëherë, një njeri që nuk bën asgjë, i ngjan një zogu që nuk bën asgjë.

KRISTAQ BALLI/

Gjon Mili nuk i përket vetëm shpërthimeve të dritës stroboskopike, novacioneve dhe zhvillimeve teknike, teknologjike e  artistike në këtë fushë fotografimi. 

Ai që e ka zhbiruar, gjurmuar, studiuar e zbuluar gjerë e thellë edhe në zhanret e tjera, mund të pohojë e vërtetojë me bindje të plotë se mjeshtri ynë është gjithashtu një prej fotografëve portretistë më të mëdhenj e më të famshëm jo vetëm në Amerikë, por edhe më gjerë.  Kërkimet në këtë gjini fotoartistike janë në të vërtetë zbulime  në thellësi të një deti koralor, plot perla të çmuara…Vetë Gjon Mili, në këtë aspekt është treguar modest, kur na ka treguar për to në kujtimet e veta, por, në fakt ai vetëm sa të kureshton, të nxit e të fton që të eksplorosh për ato që ai nuk i ka thënë. Madhështia, amaneti i heshtur  të befason nga thjeshtësia e tij.   

“Duket se gjithë jetën unë kam lexuar portrete…”¹⁾  

Nga ana tjetër Zhan Pol Sartri konfirmonte se “… Mili ju kap të gjallë…si peshku në rrjetë…Nqs ai (Gj.Mili – K.B.) ju bën ju një pjesë të koleksionit të tij… ai do t’ju ketë studiuar, ai do t’ju ketë njohur plotësisht.”²⁾ 

Në pinakotekën  e tij të portreteve  gjejmë qindra portrete të  këndvështrimeve, teknikave e teknologjive të larmishme të personaliteteve të shquara amerikane e botërore në të gjitha  fushat e artit, sportit, shkencës, historisë, politikës, modelingut, showbizit, etj. Një  veçori autentike e këtyre fotove është fakti që  veç  aspektit estetik, fizik,  psikologjik e inspirues  të realizimit të  tyre, me këto personazhe atë e lidhte  zakonisht   një ngjarje që kish lënë mbresa, një njohje e veçantë e çastit, një histori  artistike a humane, një situatë humori, afërsie, apo zhbirimi psikologjik dhe, në të tilla raste, Gjon Mili e kishte “gjakun e ëmbël” sepse  ishte shumë i afërt, i çlirët, plot humor, i sinqertë e komunikues për t’u miqësuar e për të  stisur situata të përshtatshme fotografimi.

Kudo që ai ndodhej, me synimin për të marrë një portret me pëlqimin, apo jo të personazhit, ai provonte situata shumë të ndërlikuara mendore, kërkuese, zhbiruese e  krijuese. Ai donte ta rrëmbente portretin në momentin e përshtatshëm, në momentin deçiziv (“decisive instant”- Henry Cartier Bresson).

“Unë vlerësoj më shumë portretin kur fytyra e subjektit  përballet me mua por është e lirë dhe e shkujdesur…Në se fotografi përballet me subjektin gjithmonë shumë mirësisht ose luan me mençuri me të, ai duhet, nga intuita dhe veprimi, në mënyrë shumë të rafinuar të fitojë çdo mundësi për të nxjerrë një portret  që pëshkruan sa më mirë subjektin si njeri që ai e njeh… Pavarësisht nëse bëhet një portret, i cili nënkupton një qëndrim të ndërgjegjshëm nga ana e subjektit, ose bëhet një fotografi e sinqertë kur subjekti nuk është në dijeni, qëllimi im themelor është të krijoj karakter. Unë e vlerësoj më shumëportretin kur subjekti përballet me mua, sidomos kur është i çlirshëm dhe i çiltër. Duke pasur emocionin, subjekti mund të të bllokojë fotografin… Ka  subjekte që duken se  nënçmojnë veten para kamerës. Të tjerë që mendojnë se e dinë saktësisht se si duhet të duken, por nëse fotografi e përballon subjektin me aq butësi apo përputhet me zgjuarsinë  e tij, ai duhet, me dredhi dhe veprim, duke shfrytëzuar mundësinë, të nxjerrë imazhe që përshkruajnë më së miri subjektin siç e njohin njerëzit. Mënyra se si ai kontakton me subjektin e tij, e çliron nga pengesat e tij, i tejkalon mendjemadhësitë e tij, është masa e aftësive të tij profesionale. Nëse personazhi shpirtërisht ndihet i dëshpëruar, a i rënduar,    ose nëse është i paqtë dhe i lumtur, fytyra, sytë, lëvizja e gojës, vija e trupit do ta tregojnë atë. Ajo që duket të jetë thellë nën lëkurë është njeriu…”³⁾ Portretet e Gjon Milit janë portrete karakteri. Detalet bëjnë diferencën. Sipas Milit, në çdo subjekt artisti duhet të zbulohet tipari kryesor dominues, apo i përveçëm i shfaqjes së tij. 

    Një shembull i gjendjes së vegullt e të tendosur emocionale ishin momentet kur Gjon Mili tentonte të bënte portrete fotografike të Pablo Pikasos. Përveç se artist figurativ, Pikaso ishte vetë edhe një fotograf i regjur, intuitiv dhe i njihte mirë rregullat e fotografimit sipas mënyrës së tij të perceptimit modernist, kubist. Po ashtu, ai ishte një nga artistët e fotografuar më shumë se çdo artist tjetër. Këto  ia shtonin Gjon Milit akoma edhe më fort trysninë ndaj raportit profesional që ai duhej të kish me Pikason. Andaj ai shprehet se “…Unë e gjeta veten të përfshirë, siç ndodh shpesh me njerëzit që punojnë me të (Pikason KB), në një përvojë të paparashikuar krijuese.”⁴⁾ 

Përshtypjen e parë mbi portretin,  fizikun dhe personalitetin e Pikasos,  Gjon Mili e përshkruan kështu: “I thekur nga dielli, tullac e i zhveshur, përveç një palë mbathjesh të zbërdhylura me ngjyrë kaki, ai  kapardisej si një mbret i Detit të Jugut (I mungonte vetëm një lule prapa veshit për të kompletuar një portret në karakter).” ⁵⁾  Ky vegim imagjinate i dha nxitjen Milit që t’i bënte atij në kopshtin e Vallarius foto-portretin tors shumë të njohur “Pikaso me lule në vesh”, i cili është edhe një nga kryeveprat e Gjon Milit. “Mili vendosi një lule mbi veshin e majtë të Pikassos dhe e ndriçoi atë me një dritë të kuqëremtë për të rikrijuar përshtypjen e parë të artistit,  që nga krenaria dukej si një pirat me lëkurë ngjyrë bronzi i Ishullit të Detit të Jugut. Ai e gjeti Pikason në një plazh të Golfe-Juan në Rivierën Franceze të rrethuar nga admiruesit, duke zotëruar mjedisin me veshjet e shkurtra.”⁶⁾ 

Edhe portretet e tjera, sidomos ato me fjollat e tymit të cigares mbi fytyrë, jo veç për qëndrimin energjik, impozant dhe detajet personalizuese, por sidomos për karakterin, botën e tij të brendshme, autoritetin psikologjik dhe përqëndrimin e shigjetimin depërtues e sfidues të vështrimit të tij enigmatik drejt fokusit të lentes. Kur “… vendosni  fillimisht  aparatin në  fushëpamje, ai ngul sytë aty dhe nuk i shqit. Duket një përqëndrimi karakteristik – ‘një shprehjeje çuditërisht ngulmuesee’, të cilën Fernande Olivier, shoqëruesja (muza) e tij e parë, e evokon në kujtimet e saj.” ⁷⁾ 

  “Nuk është ndonjë mburrje, kur gruaja e tij Zhaklin pohon se ‘Pikaso është një çudi, një diell, një dëshmi.’…Energjik, brilant dhe i paparashikueshëm, Pikaso është enigmatik, yjor. Ёshtë i pamohueshëm magnetizmi i tij, nuk mund t’i shmangeshe ndjenjës së gravitetit  gjatë prezencës së tij. I gjallë si gjithëherë, pikëpamjet dhe lëvizja mbeteshin  të pandryshuara.” ⁸⁾ 

Ndërkaq gjatë shplodhjeve midis seancave, Gjon Mili ndjente se situata ndryshonte. 

“Pushimi (midis seancave të punës – K.B.) vjen pa paralajmërim. Disa incidente të papërfillshme, një kthim në bashkëbisedim, ose një mendim i papritur që shkrepte në mendjen e tij, e  shpërqëndronte atë.iI gjallëruar me shpejtësi dhe i plotësuar në gjeste, fytyra e tij përshkohej  nga një shprehje fluturake; ai ishte pothuajse i pakapshëm për t’u fotografuar.

 Duke u përpjekur i nervozuar të parashikoje çdo lëvizje të tij, veçse do mashtroheshe dhe ndjenja e bashkëpunimit do të sfumohej… Momenti ngacmues, shpresa regëtitëse kur  je gati të paktën ta kapësh atë – një telash i vërtetë, i cili të bën të padurueshëm, gërnjar…Duke u zgërdheshur pa të keq, sytë e tij vallzojnë me dinakëri.

Kështu, lëviz papritur, sikur i vendosin një kapistall, dhe me keqardhje, thotë  butësisht: “Unë asnjëherë nuk e kam arritur atë që kam synuar që herën e parë”.⁹⁾ 

 “Pas këtij konfrontimi të shkurtër e  të atypëratyshëm, Pikaso më ofroi këtë shënim rreth procesit  të fotografimit, në fund të faqes: ‘Kjo  është e vetmja mënyrë; shkrep, shkrep mijëra, të mbeten disa’”¹⁰⁾ 

Mënyrën  se si Pikaso e vlerësoi punën krijuese fotografike të Gjon Milit  e tregon ndoshta më mirë fakti që një vepër të tij kubiste instalacioniste në dru e karton –   “Autorportret” ai e ka realizuar mbi imazhin e një portreti foografik që Gjon Mili i ka bërë atij në vitin 1967 në Notre-Dame-De-Vie. Këtë vepër Gjon Mili e ka vendosur në ballinën e veprës madhore  të tij kushtuar Pikasos – “Picasso’s Third Dimension”. Gjatë punës krijuese intensive dhe marrëdhënieve të gjata miqësore   Gjon Mili formoi bindjen se “Pikaso e njihte me imtësi topografinë e fytyrës së vet dhe mund të krijonte karakterin e tij me shumë pak përpjekje. Ai është portretisti më i mirë i vetes së tij.”¹¹⁾ 

Gjon Mili është një nga fotografët që i ka kushtuar Pikasos shumë foto e  portrete  njërin më të bukur se tjetrin.  Bashkë me “Vizatimet me Dritë”, ato mbeten në fototekën e Gjon Milit dhe  në atë të Pablo Pikasos,  por edhe në fototekën botërore jo vetëm si vepra të mirëfillta artistike, fizike e psikologjke universale, por edhe si  shprehje e materializuar e një bashkëpunimi shumë të suksesshëm  midis dy artistësh të famshëm.   

□ □ □

Referenca:

_____________________________

1)  Mili Photographs & Recollection, 1980,p.176),,f.140

2) Jean Paul Sartri,në paraqitjen e ekspozites në Paris 1946,1971

3) Gj Mili, Photographs & Recollection, 1980, p.140 

4) Gj.Mili; Picasso’s Third Dimension, f. 10

5) Gj. Mili: Picasso’s Third Dimension, f. 30.

6)  Old Men of Modern Art, Photographed By Gjon Mili: LIFE,  

      December 12, 1949, pp. 87-92)

7) Gj.Mili: Picasso’s Third Dimension”, 1970,f. 38.

8) Gjon Mili: Pikaso’s Third Dimensions, p. 36

9) Gj.Mili: Picasso’s Third Dimension, 1970 f. 40.

10) Gj.Mili: Picasso’s Third Dimension, 1970 f. 42.

11) Gj. Mili: Picasso’s Third Dimension, p. 183

ANDREA JOSIF KOKERI /

Ish solist valltar AKV P dhe Koreograf. 

“ Valle GORARÇE ” Valle e Burrave Fluturues 

Vallja “Gorarçe” është një valle burrash që nga vetë emërtimi i hershëm i saj identifikon me zonën përkatëse ku ajo ka lindur, pra në Krahinën e Gorës, krahinë e cila ka një shtrirje mjaf të madhe në juglindje të Republikës së Shqipërisë dhe për rrjedhoj kjo krahinë ka influencuar edhe në levizjet demografike të të gjitha zonave juglindore të vendit tonë .Vallja “Gorarçe” ka qenë dhe vazhdon të jetë vallja më autentike e folklorit shqiptar për nga bukuria dhe larmija e lëvizjeve të saj virtuoze dhe madhështore njëkohësisht. Motivi bazë i kërcimit në hyrje të kësaj valleje ( Rrëshkitja deri për tokë ), shoqëruar me mënyrën e lidhjes së interpretuesëve valltar ( para krah për para krah ) dhe mbështetja tek njëri tjetri ( Shpinë e Gjoks ) qysh në fillimin e saj na jep të kuptojmë se kemi të bëjmë me një valle burrash trimërore megjithatë duhet theksuar gjithashtu se kjo valle ka qënë vallja bazë e të gjitha dasmave të Krahinës së Gorës. Nga ana strukturore “Gorarçe” perbehet nga dy pjesë 

1. E shtruara ( moderato ) 

2. E shpejta ( Alegro ) 

1. E shtruara ( moderato ) 

Motivi 1- a Rrugëtimi rrëshqitës në mënyrë graduale i valltarit të parë deri në tokë dhe mbajtja e tij nga shokët në mënyrë të tensionuar të jep të kuptosh se kemi të bejmë me një veprim njerzor për të zbritur së poshtmi nga një terren malor. 

Motivi 2- a. Hedhja e këmbëve herë pas here të thyera në lartësinë e gjurit përforcon edhe më shumë idenë e rrugëtimit në malësi. 

Motivi 1- b. Rrugëtimi rrëshqitës në mënyrë graduale i valltarit të parë deri në tokë dhe mbajtja e tij nga shokët në mënyrë të tensionuar ripërsëritet edhe më i tensionuar pasi edhe shokët e tjere i afohen tokës me rrëshqitjen e tyre. Tashme burrat valltar janë bërë thuajse një trup i vetëm ku vështërsin më të madhe e ka i fundit. 

Motivit 1- b bëhet më e lehte dhe më virtuoze deri në fund të pjesës së shtruar muzikore, mbarimit të terrenit të vështirë malor. Jo rastësisht burrat e Gores kur vendosen në valle zënë vend nga më i shkurtri deri tek më i gjati. Këtë element të rëndësishm stukturor koreografik në vallen “Gorarçe“ koreografi Gëzim Kaceli (Artist I Merituar) duke punuar së bashku me Enver Birkon (artist I Merituar) dhe bartësin burimor të kësaj valleje Xhemali Adellarin (mjeshtër i Madh) i lindur dhe rritur në fshatin Zvezdë, nip në Gorë, e pikasi këtë veçanti dhe pas një hulumtimi të gjatë profesional e vuri më në evidence kur e përpunoj thellësisht profesionalisht dhe artistikisht në funksion të skenave teatrale. Kjo valle e interpretuar nga valltarët e Ansamblit Shtetëror të Këngëve dhe Valle ve Popullore ka patur dhe ka një sukses të jashtzakonshëm si brënda dhe jashtë vendit fal autenticitetit të saj Gorar. 

2. E shpejta ( Alegro )  E shpejta vjen pas pjesës së pare të shtruar, valltarët e gurës popullore, i japin një alegri të madhe kërcimit të tyre duke mbrritur në kulminacion me rrutullime dhe ngritjen fluturuese të valltarit të parë Valltart tashmë lirohen nga parakrahët dhe mbahen gjatë kërcimit dorë për dorë. Kjo mënyrë lidhjeje i bën ata më të lirshëm dhe më të zhdërvjellët duke kërcyer fillimisht në rreth dhe më pas të ndarë dy nga dy. Elemente të tjetëra karakteristike të valles janë:

a) Kapërcimet nga njëra këmbë në tjetrën. 

b) Uljet e thella me këmbë të bashkuara. c) Rrutullimet e shpejta me duar të shtrira here në të djathtë dhe here në të majtë. 

d) Ngritja lart fluturuese e valltarit kryesor. Lidhja dorë për dorë, ndarje dy nga dy, kapercimet, uljet e thella, rrotullimet e shpejta si dhe ngritja fluturuese e valltari kryesor janë veçanti strukturore të valles “ Gorarçe “ veçanti të cilat e bëjnë këtë valle autentike. Gjithashtu janë këta element strukturor që bëjnë edhe dallimin midis valleve të krahinave fqinje. Këto krahina fqinje (për mendimin tim) janë ndikuar dhe influencuar prej dekadash nga motivet autoktone burimare të valles, “ Gorarçe “.Edhe këto element të rëndësishm strukturor të kësaj valleje, përpunuesi dhe koreografi i saj Gëzim Kaceli ( Artist I Merituar ) i ka ruajtur me fanatizëm në punimin e tij duke e mbajtur kërcimin afër burimit autentik origjinal të valles “ Gorarçe “ . Gjithashtu vlen për tu theksuar fakti se ky motiv valleje me influencën apo kopjimin në burimin autentik Gorar u përpunua vetëm pas gati 25 vjetësh nga Mjeshtri i Valles koreografi Panajot Kanaçi . ( Nderi i Kombit ) . Ky mjeshtër i përpunimit koreografik pas Festivalit Folklorit të Gjirokastrës 1983 krijoi një valle me këto motive dhe e titulloj “ Djell në fushë të Devollit “ .Panajot Kanaçi duke i kostatuar ngjashmërit, influencat apo kopjimet e bëra nga krahinat fqinje të Gores ka ditur të përdorë ose krijoi disa karakteristika të tjera strukturore dhe kërcyese në vallen “ Djell në fushë të Devollit “. Panajot Kanaçi që në hyrje të valles “ Djell në fushë të Devollit “ nuk ruajti strokturen e Valles Gorarçe. Influencuar nga ideologjit e kohes, për edhe për ti dhënë valles më shumë hare dhe optimizëm përdori ndërtimin strukturor: 

1. Hyrja e Shpejtë ( Alegro ) 

2. E shtruara ( moderato ) 3. E shpejta ( Alegro ) Hyrja e Shpejtë. Me futjen në skenë të valltarëve së bashku me valltaret me hyrjen e shpejtë vallja në analizë jep qysh në fillimin e saj atmosferën e një feste. Kjo atmosferë justifikon emërtimin e saj “ Djell në fushë të Devollit “ por e largon atë nga karakterin i saj burrëror. Këtë konstatim na e përforcon edhe më shumë kërcimi i vajzave me lëvizjet e tyre pothuajse unike gjatë valles, lëvizje të dala nga hapat e kërcimit të burrave të përdorura në Vallen Gorarçe.Në këtë valle kemi gjithashtu hapa kërcimi të frymzuara dhe të përpunuara me mjeshtëri nga koreografi bazuar në motivet e Valles Dardhare e cila është autoktone Dardhare pra jo Devolliçe. 

E SHTRUARA 

E shtruara si pjesë e dytë e valles nuk kishte mos influencohej nga hapat e kercimit të Valles burrërore Gorarçe nga ka origjinën. Panajot Kanaçi duke ditur autenticitetin e Valles gorarçe 

zbuti në maksimun karakterin burrër Gorar duke e sjell atë në Fushën e Devollit. Kjo zbutje ndihet qysh në fillim kur tre valltarët e parë e fillojnë motivin jo direk me shtrirje por me një përgatije më delikate kushtëzuar nga prania e vajzave në kërcimin e tyre.

 E shpejta. 

E shpejta përsërit motivet e Hyrjes së Shpejtë duke rritur edhe më shumë rritmin muzikor për ta shpënë vallen në kulminacionin e saj. Mjeshtri i valleve Panajot Kanaçi shfrytëzoj me profesionalizëm përpunues materjalin koreografik si Valle Brezash interpretuar si nga valltar pleq, djem të rinj dhe fëmijë, paraqitur në Festivalin e Gjirokastrës 1983 nga Grupi Folklorik i Rrethit të Korçës. (emërtim i kohës) Me këtë analizë dua të them se vallja “ Djell në fushë të Devollit “ është një përpunim koreografik profesional me një strukturë përgjithësuese e të gjithë Qarkut të Korçës. ( emërtim i sotçem e asaj zone etnografike ).Natyrshëm lind pyetja pse referuesi bën një analizë kaq të gjatë dhe merr si shembull vallen “Gorarçe“ dhe vallen “ Djell në fushë të Devollit “ Sipas mendimit tim përgjigjja ime është kjo: Sepse janë të vetmet këto valle që i kanë rezistuar kohës pas përpunimit të koreografëve pasi kanë bazë të shëndoshë burimore. Sepse në burimet e tyre etnografike këto motive vallesh kanë mardhënije prindë fëmijë ku prindi është vallja “Gorarçe“ dhe fëmija, më pas i rituri i cili natyrisht u bë prind më pas është “ vallja e Devollit “ E jap këto përgjigje dhe kongludoj në këto përfundime analitike pasi jam i bindur plotësish nga përvoja ime fillimisht si Solist valltar e interpetues i kësaj valleje dhe me vonë koreograf pranë Maestro Panajot Kanaçi (Nder i Kombit) në Ansamblin e Këngëve Popullore të Shqipërisë. Qysh në gjenezë dhe në 50 – 60 vjetët e përpunimit dhe kërcimit të saj profesional, Vallja “Gorarçe” është një dëshmi e gjallë e traditave kulturore dhe artistike të Shqipërisë në përgjithsi dhe të zonës së gores në veçanti, nisur edhe nga emërtimi i saj autokton ndër vite. Pra nëse vallet e Devollit janë më të lehta , më të gjalla, më të pranishme dhe më festive në ditët e sotme, Vallja “Gorarçe” është një valle e rëndë burrash, një manifestim i jetës malore e lidhjes së ngushtë të kësaj zone me traditat e hershme trashëguar brez pas brezi, ndonse ajo u përthith me pa të drejtë nga realitete të tjera etnografike. Vallet e Devollit pa dyshim me bukurit e tyre kanë origjinë dhe janë trashëguar më së pari nga Vallja Origjinale Gorarç. Kjo origjinë dhe kjo lidhje mes karakterit të këtyre valleve është dëshmi e lëvizjeve të njohura demografike të popullit nga malet në fusha, apo nga fshatrat në lokalitete dhe qytete . Kjo lëvizje demografike dhe këto mardhënije ndër qytetare në ditët e sotme krijojnë bashkime pseudo origjnalitetesh të cilat dëmtojnë artin burimor folklorik në përgjithësi dhe paksojnë në mënyrë të ndjeshme pasurin arkivore të artit të kërcimit duke e reduktuar atë vetëm në ndarje veri dhe jug. 

Instituti “Lumo Skendo”/

Lindi në Janinë më 25 mars 1880. I ati, Abdyli, ishte në Prizren, në krye të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kur lindi Mid’hati. Abdyli, Naimi dhe Samiu u morën direkt me edukimin e tij. Në vitin 1897 themeloi biblotekën “Lumo Skëndo” dhe mori pjesë aktive në botimin e “Kalendarit Kombtar” bashkë me Kristo Luarasin. Shkrimet e para me temë rilindëse i botoi qysh në moshën 16 vjeç, madje puna e parë ishte për Skënderbeun.Pas studimeve, punoi në admistratëm osmane në Stamboll dhe mandej në Selanik, ku themeloi Klubin shqiptar dhe gazetën “Lirija” (1908).

Mid’hati u zgjodh kryetar i Kongesit të Manastirit, (1908) që hartoi një program kombëtar prej 18 pikash dhe vendosi alfabetin krejtësisht latin të gjuhës shqipe.

Ai qe nismëtar i thirrjes së Kongresit arsimor të Elbasanit( 1909) për çeljen dhe administrimin e shkollave shqipe dhe të Normales për mësues.

Botues i revistës kulturore “Dituria”, një enciklopedi ejetës dhe monument i kulturës shqiptare(1897-1929).

Veprimtar i shquar i Pavarësisë. Pjesëmarrës në tubimin e Shkupit( tetor 1912) ku u vendos te shpallej Pavarësia e Shqpërisë.

Delegat i Pejës dhe Gjakovës, Plavës e Gucisë dhe mandej dhe i Elbasanit në Kuvendin e Vlorës (1912). Firmëtar i Pavarësisë Kombëtare dhe anëtar i qeverisë së Ismail Qemalit, ministër i Punëve të Përgjithshme.

Në vitin 1914 ministër në qeverinë e Princ Vidit.

Largohet nga Shqipëria, kur nis rebelimi haxhiqamilist, që i dogji edhe shtëpinë me gjithe dokumentet në Elbasan. Emigrant në Zvicër, Sofje, Bukuresht. Në Sofje boton veptat e para: “Letra nga një udhëtim në Zvicër”, “Hidhe shpuzë”, “Popullsia e Epirit”, “Pritmi i Shqipërisë”, si edhe gazetën në gjuhën frengjisht “L’indipendance Albanaise” ku propagandonte dhe mbronte çështjen shqiptare.

Gjatë Luftës së Parë Botërore u internua në Moldavi, në minierat e naftës dhe të vdekjes. Atje shkroi “Ditarin”, kujtimet nga Rumania.

Ministër pa protofol ne qeverinë e Turhan Pashës (1918). Delegat i qeverisë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), njëherësh delegat i “Vatrës” SHBA në atë konferencë, i Komitetit “Mbrojtja e Kosovës” dhe i shqiptarëve te Turqisë.

Në Lozanë dhe Gjenevë, qendra të propagandës dhe botimeve të kombeve, Mid’hati botoi në vitin 1919-një sërë veprash të rëndësishme historike në gjuhën frëngjisht si “Rilindja shqiptare”, “Shqiptarë e sllavë”, “Shqiptarët në vend të tyre dhe jashtë atdheut”, “Rivendikimet shqiptare”, “Çështja e Epirit”, si edhe qindra artikuj, promemorie, letra, ese, memorandume drejtuar Konferencës së Paqes, qeverive të Fuqive të Mëdha dhe personaloiteteve politike e kulturore të Europës si edhe shkrime botuar ne gazetat dhe revistat më prestigjioze të Europës.

Gjithashtu, i dërgoi Presidentit Uilson të SHBA një mesazh për ta njohur me çështjen shqiptare dhe nje aneks-promemorie të shoqëruar me gjashtë harta etnografike, që ndikuan tek Presidenti Uilson për mbrojtjen e çështjes së rrezikuar shqiptare, në prag të coptimit.

Kryetari delegacionit shqiptar në Konferemncën e Paqes në Paris (1920-1922) dhe në Lidhjen e kombeve, ku mbrojti si askush tjetër çështjen shqipare.

Në vitin 1923 emërohet Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, ku u shqua për regullimin e marëdhenieve shtetërore me Greqinë, mbylljen e Sillogjeve antishqiptare dhe mbrojtjen e çëshjes çame, ndalimin e shkëmbimit të shqiptarëve si turq në Turqi(1923-1925) dhe kundërshtimin e kolonizomit të Çamërisë me kolonë grekë.

Dha dorëheqjen si ambasador në vitin 1925, kur politika e shtetit shqiptar nuk përputhej më me parimet e tij, pikërisht kur Shën Naumi dhe Vermoshi iu dhanë Jugosllavisë nga Zogu, me protestën “Asgjë të japim nga trupi i mëmëdheut tonë”.

Në vitet 1925-1939 u mor me punë kulturore dhe studimore, themeloi librarinë “Lumo Skendo në Tiranë” dhe botoi një sërë veprash të rëndësishme si “Plagët tona”, “Gruaja”, “Udhëtarët e huajnë Shqipëri”, “Liga e Prizrenit”, “Përshtypjet e udhëtimit””, “Bibliografitë” etj

Më 8 prill 1939 hodhi themelet e organizatës nacionaliste “Balli Kombëtar” si një alternativë antifashiste me program “Nacionalizma shqiptare, 1939. Në vitin 1942 publikoi progamin e Ballit Kombëtar “Dekalogu”, një program nacionalist për një Shqipëri etnike dhe demokratike dhe socialdemokrat nga pikpamja sociale.

Gjatë Luftës së Parë Botërore udhëhoqi luften e nacionalisteve kunder pushtuesve nazifashistë dhe paqen ndermjet shqiptarëve. Ishte organizatori kryesor i Kuvendit të Mukjes (3-4 gusht 1943) dhe i Marrëveshjes së Mukjes per një luftë të përbashkët kundër okupatorëve, në krah të Aleatëve të mëdhej Antifashistë. Pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes nga komunistët dhe emisarët jugosllavë, ai u përpoq të ndalte Luften civile (1943-1945) dhe u përball me terrorizmin komunist.

Emigroi nga Shqipëria pas pushtimit komunist te saj (nëntor 1944) për ta vazhduar luftën kundër regjimit komunist me mjete demoktatike me ndihmen e vendeve Perëndimore. Në emigracion organizoi qëndresën, por edhe edukimin e shkollimin emigrantëve politikë shqiptarë (në kampet Gramo, Santa Fara, Regio Emilia, etj) me konferencat, kurset, shkollën “Besnik Çano”, mësimin e gjuhëve të huaja dhe botimin e revistës”Flamuri”).

Ne vitin 1949 Mid’hat Frashëri në bashkepunim me Aleatët aglo-amerikanë themeloi ne Francë më 26 gusht 1949 Komitetin “Shqipëria e Lirë”, qeveria shqiptare ne emigracion. Qëllimi i Komitetit “Shqipëria e Lirë” ishte lirimi i Shqipërisënga diktarura komuniste dhe vendosja atje e një sistemi demokratiksipas modeleve më të përparuara perëndimore. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i komitetit dhe nga BBC në Londër shpalli programin e Komitetit, 6.09.1949. Komiteti Shqipëria e Lire” u vendos me seli në Nju York, ku nisi veprimtarinë.

Për fat të keq, vdiq paprirur më 3 tetor 1949. Vdekja e tij mbetet e dyshimtë, ndonëse u njoftua një atak kardiak. Mendohet se vdekja e M.Frasherit u shkaktua nga një ndërhyrje e Sigurimit Rus, nëpërmjet agjentit Kim Filbi, sipas vendit te qeverisë shqiptare për ta zhdukur Mid’hat Frashëtin (dok. arkivi i Ministrisë së Brendshme).

Vdekja e Mid’hat Frasherit ishte një humbje e madhe per Shqipërinë dhe kombin shqiptar, por edhe më gjerë. Ai ishte figura më e madhe e Kombit tonë, njëherësh edhe nje nga personalitetet më të shquar të Europës në atë kohë.

Nga Yllka Lezo – diasporashqiptare.al

11:00 | 25/03/2025

Arti ka fuqinë e jashtëzakonshme për të kapur dhe përjetësuar dhimbjen, për të përcjellë kujtesën dhe për të shëruar plagët e së kaluarës. Përmes muzikës dhe fjalës së shkruar, artistja Vlera Kastrati ka ndërtuar një rrëfim të thellë personal dhe kolektiv, ku kujtimi dhe emocioni bëhen një. Albumi dhe libri i saj, “Anatomy of My Soul”, janë një dëshmi e kësaj fuqie: një kombinim i tregimit dhe muzikës që zbulon të pathënat, përballon traumën dhe sjell në jetë kujtimet e heshtura të një kohe të vështirë.

Në këtë bisedë eksplorojmë me Vlerën sesi arti mund të shërbejë si një urë mes të kaluarës dhe të tashmes, si një formë rezistence ndaj harresës dhe si një rrugë drejt shërimit. Si e rikthen një artiste dhimbjen në krijimtari? Si ndikon kujtesa në ndërtimin e identitetit të një shoqërie të dalë nga lufta? Dhe mbi të gjitha, çfarë do të thotë të gjesh zërin tënd nëpërmjet muzikës dhe të tregosh një histori që prek kaq shumë njerëz?

Vlera Kastrati na fton të udhëtojmë mes tingujve dhe fjalëve të saj për të kuptuar më mirë jo vetëm rrugëtimin e saj artistik, por edhe atë të një brezi që ka jetuar mes humbjes, rezistencës dhe shpresës.

Publiku shqiptar në Kanada mund ta ndjekë këtë rrëfim live më 29 mars 2025 në Vankuver dhe 6 Prill 2025, në Toronto Kanada

Zgjodhët të kombinoni muzikën dhe tregimin në këtë mënyrë unike, por si lindi ideja për librin dhe albumin tuaj Anatomy of My Soul?

Unë nuk e kam menduar asnjëherë të shkruaj ndonëse në familjen time të ngushtë (vëllai, nëna) por edhe në atë të gjerë (dajat, tezja) kam qenë e rrethuar me shkrimtarë e artistë. Dëshirën për të kënduar e kam pasur që kur e kujtoj veten, një vajzë e vogël plot jetë që këndonte vetëm e në duete me këngëtare që i imagjinonte prezente në dhomën e saj. Mbante koncerte me Whitney Houston-in, Chaka Khan-in, Nexhmije Pagarushën, këndonte duke u ngjitur sa më lart në sofa për të nxjerrë tinguj më të lartë, brushat e flokëve e stilolapsët bëheshin mikrofonë, dritarja e dhomës pasqyrim i audiencës, shtrati skenë. Dashurinë për muzikën shqiptare e kam nga Nëna ime Alide Vinca Kastrati. Nëna ishte figura më e afërt e më e dashur e jetës sime për mua. Ne ishim shumë të lidhura si nanë e bijë por na lidhte shumë edhe dashuria për muzikën meqë nana kishte një shije të hollë për muzikë dhe e njihte mirë muzikën e të gjitha trevave shqiptare. Nëna ime e unë këndonim me mysafirë të ftuar e të paftuar, me familjen, me shoqet e nanës e babit. Deri në momentin kur politika e opresioni serb filloi të hynte në rrugën tonë, në shtëpi e edhe në dhomën time. Më pas, në shpirtin tim. Në ndërkohë patëm disa humbje në familje të cilat na goditën shumë emocionalisht. Atëherë u zhduk tërësisht magjia e këndimit. I zuri vendin trishtimi i mbijetesës dhe të qenit shqiptar.

Kështu kur fillova të shkruaja kujtimet e mia e kuptova se dashuria për muzikën nuk më kishte vdekur. Ishte fshehur e shtypur diku thellë në mua. Dhe duke shkruar, më vinin lirshëm e natyrshëm këngët e mia të pakënduara dhe i mbushnin rrëfimet e pathëna e momentet e parrëfyera e të vështira me emocione. Çdo gjë ndodhi natyrshëm dhe unë e lashë të rrjedhin fjalët e notat ashtu si erdhën.

Cili është mesazhi kryesor që dëshironi të përcillni me këtë vepër?

Nuk mendova për një mesazh ndonëse dua shumë që lexuesit të lidhen me rrëfimin/rrëfimet, të gjejnë pjesë të tyre, t’u provokohen emocionet e tyre, t’u sfidohen mendimet e qëndrimet, të kuptojnë vendin e historinë e edhe jetën.

Kujtimet e mia dhe tonat – se asnjë rrëfim nuk fillon e nuk përfundon në këtë libër – janë një vazhdimësi rrëfimesh, emocionesh e momentesh që i ndaj me shumë shqiptarë e shqiptare si nga Kosova besoj edhe nga Shqipëria.

Po ka një gjë që do të doja që lexuesi e lexuesja të merr me vete – pa imponim natyrisht– e ajo është se forca e individit shkon përtej përvojave jetësore – sado të rënda të jenë ato. Kjo forcë e individit, për mendimin tim, i ka rrënjët te fëmijëria, atëherë kur fëmija nuk i njeh ende frikërat e jetës e vështirësitë. Atëherë kur jeton magjishëm. Aty qëndron burimi i forcës e entuziazimit për jetën pavarësisht ku jemi në jetë. Mu aty është dashuria e pakalkuluar, e pamenduar, e paprekur nga racionaliteti – dashuri e çiltër si zemra e një fëmije!

Unë aty gjeta përsëri dashurinë e vullnetin për jetë kur po shkruaja këtë kohë të jetës sime. Mu te ajo vajza e vogël që donte t’i këndonte tërë botës. Me muzikë gjeta forcën të ballafaqohem me dhimbjet e jetës, gjersa po i shkruaja e të tejkaloj vështirësitë e të qenit shqiptare e të jetuarit në Kosovë.

E kuptova se muzikën nuk ma kishte marë as lufta, as serbët, as humbjet e të dashurve, as paslufta e as pamundësitë e kufizimet e Kosovës. Dashurinë për muzikën që ishte njëkohësisht dashuria për jetën e gjeta gjersa shkruaja për fëmijërinë dhe po e jetoja përsëri. Tani, duke ecur nëpër të kaluarën time pa muzikë, po e mbushja me këngë e dashuri.

Vlera, libër albumi juaj “Anatomy of My Soul” ndërthur muzikën dhe kujtesën. Si e shihni procesin e kujtimit të periudhës para dhe pas luftës në Prishtinë dhe cilat janë sfidat që keni hasur në rikthimin e këtyre kujtimeve?

Kur po shkruaja po e vuaja jo vetëm rrëfimin por edhe idenë që në krahasim me shumë shqiptarë të Kosovës unë isha e privilegjuar. E privilegjuar në kuptimin që nuk kisha anëtarë të familjes të vrarë, nuk kisha përjetuar ndonjë masakër apo s’kisha qenë prezente në momente të tilla të rënda e çnjerëzore. Ndihesha me faj. Kisha siç thonë në anglisht – survivor’s guilt – fajin e të mbijetuarit.

Por kisha parë e dëgjuar mjaft dhe po e gjeja guximin t’i thoja gjërat siç i kisha ndjerë, parë, dëgjuar e përjetuar. Dhe ndonëse e ndjeja veten fajtore shpesh, e ndjeja edhe një forcë për të ndarë rrëfimet e të tjerëve. Ishte shtytja për të rrëfyer tregimet e parrëfyera.

Jeta në Kosovë kishte sfida të mëdha, si para luftës dhe pas. Kur po shkruaja e kuptoja se gjithë kohës kishim krizë identiteti – Kush ishim ne? Çfarë do të thoshte të ishe shqiptar/shqiptare? Ku përkisnim? Pse nuk ishim bashkë me shqiptarët e Shqipërisë? Pse nuk mund të ishim të barabartë me të tjerët në ish-Jugosllavi? e pyetje të ngjashme.

Para lufte këtë krizë na shkaktoi opresioni serb kur të qenit shqiptar kishte shumë konotacione – të qenit qytetar i dorës së dytë, të mos pasurit të drejtë të kesh institucione, të marrësh vendimet e drejta, të ndërtosh politikat e duhura, të shkollohesh shqip, të këndosh shqip, të shohësh televizionin shqiptar – me një fjalë të mos kesh të drejtë të jetosh i/e lirë e të jesh shqiptar. Thjesht s’mund të ishe njeri i lumtur, i lirë e i plotësuar.

Paslufte, kishim lirinë nga serbët por na shoqëroi konfuziteti – tani cfarë do të thoshte të jesh shqiptar – a kosovar, a kosovan, a kosovian siç na emëronin! Si të kuptohej viti 0 prej kur filloi administrimi i Kosovës nga Kombet e Bashkuara; harresa e memories kolektive; mospërfillja e përvojës institucionale; politika të ndërtuara kryesisht nga ndërkombëtarë nga e gjithë bota; mungesa e lëvizjes nga Kosova pa vizë qoftë dhe për një ditë të vetme në Evropë; ndihmat e agjendat ndërkombëtare; rruga drejt westernizimi-t përtej tradicionales; kthimi nga e ardhmja – apo siç na thonin shpesh – leave the past behind and look toward the future – lëreni të kaluarën pas.

Nuk ishte fare e lehtë! Dhe a mund të ishte kaq thjesht? A mund të bëhej kaq lehtësisht?! Në libër u mundova të kuptoj çfarë po bëheshim pas lufte. Kush do të ishim? Si do ishim? Si do ishte jeta? Po transformimi ynë pas lufte – lufta për ekzistencë, lakmia për një jetë më të mirë, dëshira për të jetuar normalisht – çfarë po na bënte kjo? A po na tjetërsonte? Kam bërë pyetje po s’i kam marrë të gjitha përgjigjet.

Rikthimi në këto përvoja më jepte shumë vështirësi. Më duhej të isha e sinqertë dhe ta lejoja veten të jem e brishtë. Kështu po e gjeja lehtësinë e ballafaqimit me jetën në të kaluarën. S’kishte mënyrë tjetër. E muzika, ma lehtësonte rrugëtimin – siç e them në libër – muzika më shoqëronte gjatë peligrinazhit në shpirtin tim.

Lufta dhe pasojat e saj janë një temë e rëndësishme në kujtimet tuaja. Si ndikon lufta në kujtesën personale dhe kolektive të një shoqërie, veçanërisht kur përballohemi me trauma dhe humbje? 

Lufta të tjetërson! Qoftë si individ apo si shoqëri, të ndryshon deri në atë masë sa s’të lejon më të jetosh. Duket sikur shëndërrohesh në një personalitet të ri. Ky personalitet zhvillohet si reagim ndaj traumave, po nuk je ti. Je një person tjetër i cili ka ndërruar dhe i është adapatuar traumës. Një tjetërsim i dhimbshëm!

Sipas mendimit tim, tani pas mbi dy dekada të pasluftës, ne ende jemi një shoqëri e traumatizuar, tërë kohën në nguti edhe kur s’ka nevojë të ngutesh, të paqetë edhe kur mund të jemi të qetë, të stresuar e agresiv, nuk i besojmë jetës, as sistemit, as tjetrit. Nuk mund të dalim përtej interesit personal ku mendojmë se vetëm aty kemi siguri. Kemi pak optimizëm real. S’kemi shumë forcë për të ndërtuar jetën, vizionin për jetën me qetësi e dashuri.

Kemi shumë frikëra e pakënaqësi ende. Ka shumë që duan të ikin nga vendi apo ndoshta nga vetja.

Kemi dhimbje të shtypura, të paprekura. Kemi folur pak publikisht për këto përvoja – jo si kanë ndodhur por çfarë mund të bëjmë si individ e shoqëri t’i zbusim apo t’i tejkalojmë dhimbjet.

Na duhet shumë dhembshuri e dashuri per veten, tjetrin e jetën!

Në kujtimet tuaja, si është përshkruar periudha e heshtjes gjatë gjatë dhe pas luftës? A ishte kjo heshtje një mekanizëm mbijetese ?

Heshtja ishte padyshim një mekanizëm mbijetese. Të flisje do të thoshte të rrihesh, të dënohesh, të përjashtoheshe nga puna, të burgosesh dhe të vritesh nga serbët. Të stigmatizoheshe në rastin më të mirë. Ishte më se e nevojshme për një kohë. Por jo gjatë! Jo një jete të tërë!

Mendoj se heshtja na mbeti pjesë e personalitetit tonë kolektiv. Ne sikur harruam ta themi të vërtetën. Ka ende ngurrim të thuhet e vërteta, të sfidohet autoriteti, të parandalohet e keqja, t’u jepet emër problemeve e fenomeve të këqija.

Tani, për mendimin tim, heshtja është vetëmohim. Se çdo ngjarje kolektive, çdo padrejtësi, çdo parregullsi, sado që duket që nuk na prek ne direkt, na prek të gjithëve. Sot të thuash të vërtetën ështe akt patriotik e më se njerëzor, sado e dhimbshme që mund të jetë. E vërteta jo si kritikë mohuese e përjashtuese, por si e vërtetë çliruese sepse e vërteta të çliron. Të hap zemrën e jetën! Të ndihmon të dalësh nga burgu mental cilido qoftë ai.

Unë u mundova ta bëj këtë në librin tim duke e thënë të vërtetën besoj. Arti e thotë të vërtetën. Ndoshta, edhe më së miri. Ose arti e hap një skenë ku mund të diskutohet e vërteta. Në libër u mundova të jem shumë e sinqertë. Shpresoj ta kem arritur!

Përmes muzikës dhe kujtimeve, si mund të krijohet një lidhje më e fortë me të kaluarën, dhe si mund të ndihmojë ky proces në trajtimin e traumave kolektive?

Kur po shkruaja po mendoja– po të kishte një bibliotekë botërore globale ku secili njeri mund t’a shkruante rrëfimin e tij/e saj dhe t’a vendoste në këtë bibliotekë ku kanë qasje të gjithë. Sa çlirues do të ishte ky proces. Sa persona do ishin shëruar e sa njerëz do kishin ecur para. Ndoshta edhe shoqëri. Ka një dozë idealizimi por më shkonte në mendje shpesh.

Trauma sipas mendimit tim shërohet nëse ballafaqohesh me të. Nuk ka rrugë më të lehtë për fat të keq.

Dhe shërimi i një individi çon drejt shërimit kolektiv. Kështu fillohet. Arti është mënyra më e bukur e kreative për ta arritur këtë.

Si e shihni fuqinë e artit në trajtimin e kujtimeve të dhimbshme nga periudha e luftës? A mendoni se arti mund të mbajë gjallë kujtimet që janë rrezikuar nga harresa apo mbulimi? 

Thonë shpesh se arti buron nga dhimbja – po ka edhe të tillë që e kundërshtojnë këtë mendim. Përmes artit, mendoj unë, gjejmë guximin të shikojmë dhimbjen e t’a trajtojmë atë. Pra nuk i ikim jetës e kujtimeve të rënda, përkundrazi ballafaqohemi. Është ndoshta një lloj ballafaqimi më i tërthortë, por i nevojshëm. Por nuk mjafton vetëm ballafaqimi. Është edhe mundësia për t’a zbërthyer e kuptuar. Në një mënyrë a tjetër, unë e kam bërë këtë edhe para se të shkruaj. U bë domosdoshmëri në Kosovë.

Arti, mendoj unë, i jep dhimbjes kuptim. Është një lloj alkimie – e shndërron të keqen, të ligën, dhimbjen njerëzore në një vepër të bukur, krijuese e artistike – qoftë muzikë, pikturë, libër, skulpturë a tjetër formë arti.  Nuk ka mënyrë më e mirë për të mbajtur kujtimet se një vepër e tillë.

Kështu lind arti e rilind artisti!

Si mendoni se mund të përdoret arti dhe muzika për të edukuar brezat e rinj lidhur me kujtesën e luftës dhe rëndësinë e ruajtjes së historisë? 

Përmes artit dhe kulturës ruajmë historinë mendoj unë. Tani, duket se arti depërton me shpejt tek të gjithë në kohën digjitale e kohën e globalizmit. Kalon lehtësisht kufij gjeografik. Qasja është më e madhe. Audienca më e gjerë. Një këngë mund të dëgjohet përmes youtube edhe nga një shqiptar në Zvicër edhe nga një shqiptare në Kanada. Po ashtu edhe një libër në amazon a një film i mirëfilltë me një link arrin kudo.

Ata që nuk e kujtojnë historinë a të kaluarën, janë të dënuar t’a përsërisin thonë. Ka gjenerata të reja në Kosovën e pasluftës që dinë pak për luftën, ndonëse mund t’a ndjejnë ende traumën e luftës. Apo ne dimë pak për ngjarjet në Shqipërinë e diktaturës meqë idealizonim Shqipërinë, ashtu si edhe ju dini pak për historinë e Kosovës së paraluftës.

Roli i artit, mendoj unë, është se jep rrëfimet personale. Një rrëfim që këndohet, shkruhet, pikturohet, a nuk flet më shumë? A nuk ka më shumë zë? A nuk është më emocional, më i thellë. Të prek e të merr!

Mendoj se arti ka më shumë fuqi e ndikim në kujtesë e në histori. Të njohësh një jetë do të thotë të njohësh shumë jetë. Të njohësh një etapë historie.

Në një shoqëri që ka kaluar nëpërmjet një periudhe të dhimbshme, si mund të kontribuojnë artistët dhe edukatorët në krijimin e një kujtese të drejtë dhe të plotë të asaj që ndodhi?

Së pari duhet të akomodohet artisti/artistja. Te ne këto inciativa janë të rralla. Ende nuk kemi të drejta autoriale për krijues e as hapësira për krijim a ekspozim të arteve në mënyrë sistematike. Ka vetëm iniciativa personale e artisti/artistja duhet të mendojë për të gjitha proceset vetë. Ka pak nga ata/ato që nuk heqin dorë.

Unë mendoj se duhet të ketë hapësirë për krijim që të kemi një kujtesë të drejtë e të plotë. Të mbështeten krijuesit nga institucionet gjatë procesit të krijimit. Ka shumë mundësi e mënyra po të ketë vullnet institucional.

Krijuesit tek ne janë të pasur me emocione e kreativitet, por  duhet të mbijetojnë. Krijuesit kanë nevojë edhe për mbështetje institucionale pas krijimit. Edhe këtu ka mundësi të shumta. Sipas meje institucionalizimi i artit mundëson të kenë qasje në art e krijim gjenerata të tëra. Ta zëmë një libër i mirë, një album muzike, një film mund të jenë pjesë të një kurrikule shkolle, një moduli i lëndës së muzikës, edukatës qytetare, arteve etj. Muzetë e ekspozitat e përhershme poashtu. Mund të kemi libra të rinj në listën e lekturave shkollore, në sirtarët në ambasadat tona, piktura e vepra arti nëpër ambasada, shfaqje në festivalet ndërkombëtare apo festivale në vend, shkolla digjitale etj. Kjo besoj i jep jetëgjatësinë dhe krijon një kujtesë të drejtë, por edhe një vazhdimësi artit e krijueseve.

Pas përvojës së luftës, si ka ndryshuar për ju koncepti i identitetit kombëtar dhe personal? A ka ndikuar kjo në mënyrën se si shihni të kaluarën dhe të tashmen e Kosovës?

Ndoshta ka ndikuar më shumë si e shoh dhe jetoj të sotmen e të ardhmen. Tani e kujtoj të kaluarën më me lehtësi dhe e pranoj si të tillë. Të tashmen provoj ta jetoj plotësisht dhe ta ndërtoj të ardhmen ashtu si e dua. Dua të jetoj me mirëqenie.

Arti më ka dhënë forcë. Tani e kaluara nuk më heq teposhtë e nuk më shkëput nga e tashmja. Tani, të qenit shqiptare nuk dhemb aq më. Arti më ka dhënë së pari një identitet njerëzor, atë të qenit njeri para atij kombëtar, religjioz, politik, social.

Si mund të përdorim kujtesën e luftës për të ndihmuar në formimin e një shoqërie më të bashkuar dhe të fortë pas konflikteve dhe ndarjeve të mëdha?

Të lejojmë së pari veten të jemi të brishtë kur flasim për kujtesën. Është më se njerëzore të jesh i/e brishtë. Të forcon brishtësia.

Lufta është përvoja më dehumanizuese/çnjerëzore që mund ta ketë një njeri. Le ta flasim, ta filmojmë, ta shkruajmë, ta këndojmë, ta pikturojmë. Ta ndajmë në çfarëdo forme që e konsiderojmë më krijuese e më autentike.

Mendoj se këtu fillon fuqizimi i individëve e i shoqërisë, dhe vazhdon më tej drejt përparimit e drejt një të ardhme më të mirë.

Si ka qenë përvoja juaj duke prezantuar librin përveç shtëpisë Kosovës edhe në Holandë.

Për herë të parë kur kam jetuar jashtë Kosove ka qenë gjatë studimeve MA në New York, Columbia University. Aty pata një “çlirim” nga Kosova, që vinte padyshim nga shkëputja gjeografike. Dhe, më duket mu aty filloi kërkimi i vetes më me ngulm – sepse padyshim New York-u të flet e të pëshpërit e të flet përsëri pa ndalë. Të pyet; Kush je ti? Çfarë do nga jeta? Cila është ëndërra jote? Të thotë: Çdo gjë është e mundur! Apo siç thonë newyork-ezët – the sky is the limit!

Pas kthimit në Prishtinë, u dhashë pas pune për të ndihmuar reformave arsimore e të ndaja njohuritë që mora. Po, përveç njohurive kisha marrë me vete guximin e new york-ut. Pata filluar të marr kurse muzike njëkohësisht deri sa po punoja.

Kur fillova të shkruaj librin e muzikën, shkova të bëj një program muzike jazz në Romë, Itali. Aty takova një muzicient Amedeo Tommasi, një pianist briliant, aranzher jazz-i, kompozitor i jazz-it dhe muzikës së filmit. Më pas kuptova se kishte bashkëkomponuar me Ennio Moriccone një pjesë nga filmi “The legend of the Pianist 1900” një nga filmat më të bukur e me muzikë të jashtëzakonshme. E kisha parë shumë herë.

Qysh nga takimi i parë në studion e Amedeos, filluam të inçizonim këngët. Pas dy këngëve nuk e përballoja financiarisht inçizimin e këngëve dhe jetesën në Romë prandaj për dy vjet me rradhë kam punuar në Prishtinë e kam shkuar në Romë për të inçizuar këngët tjera.

Pastaj, në një udhëtim në Toskanë, kam takuar rastësisht Lary Bloom, redaktor i librave autobiografik i cili vepron ne Yale University dhe bashkarisht online kemi redaktuar librin.

Më pas, me vëllain tim Arben Kastrati, aktor e regjisor, kemi bërë spotin e pare të këngës “I’ve Sinned” në Prishtinë.

Ai më takoi me një regjisor francez Nicolas Duval i cili më ftoi në Paris ku në pjesë të ndryshme të qytetit xhiruam spotin e dytë këngën Paris.

Dhe kështu vazhdoi edhe xhirimi i video klipit të tretë “Teardrop” me Berat Hasanin në Prishtinë.

Librin e muzikën (në gjuhën angleze dhe shqipe) e kam prezentuar disa herë me International Women’s Group në Prishtinë, Ambasadën Franceze në Prishtinë, Zyrën e Bashkimit Evropian në Prishtinë, ndërkombëtarë diplomat e shqiptarë.

Në fund të vitit 2024 u prezentua edhe në ambasadën tonë në Hagë. Tani do të prezentohet në Vancouver në Kanadë më 29 mars dhe në Toronto në konsullatën e Kosovës më 06 prill 2025.

Çfarë do të donit që publiku të marrë me vete pas leximit të Anatomy of My Soul dhe dëgjimit të muzikës suaj?

Gruaja përjeton dhe shpreh ndjenjat me një thellësi të jashtëzakonshme. Zëri i saj në art – pavarësisht formës së artit – është një vlerë e patjetërsueshme. Gratë meritojnë më shumë hapësirë, mbështetje dhe një platformë më të fuqishme për të shprehur talentin e tyre. Duhet t’u krijohen më shumë mundësi për afirmim, njohje dhe promovim, sepse arti nuk është i plotë pa kontributin e grace. Në vend që të mbeten thjesht muza, gratë sot janë krijuese, duke sjellë një thellësi emocionale unike në çdo formë arti që prekin. Kjo e pasuron peizazhin artistik. I jep dimensione të reja. Është një trashëgimi që i jep artit më shumë jetë.

Ky libër i kushtohet një gruaje të veçantë, nanës time të ndjerë Alide Vinca Kastratit – një grua e cila gjithmonë do të jetë burimi im i dashurisë dhe grua e cila ka simbolizuar qëndrueshmërinë e hekurt të nënës shqiptare.

Ajo s’arriti ta lexonte librin!