Nga Rafael Floqi
(Kredi: Stand Still, Stay Silent nga Minna Sundberg)
Çështja se cilët janë parardhësit e shqiptarëve të sotëm dhe vjetërsisë së tyre kohët e fundit është ndezur midis një pjesë studiuesish, shpesh amatorë të fushës dhe instrasigjencës së Akademisë së Shkencave që nuk pranon të ndryshojë pozicionet e saj. Ky shkrim i imi është një kontribut për këtë çështje për ta futur në hullinë e shkencës si çdo shqiptar por nuk synon të shuajë divergjencat as t’i ndezë ato. Diskutimi i këtyre çështjeve kërkon një përgjigje e cila nuk mund të jetë thjesht hipotetike, apo nacionaliste, por shkencore dhe e motivuar. Ndaj duhet së pari të përkufizojmë termin, Grup etnik në lashtësi dhe nga cili grup rrjedhin shqiptarët e sotëm.
R.A. Schermerhorn në 1970, e përcakton grupin etnik si më poshtë: “Një grup etnik është … një kolektivitet brenda njërit grup më të madh shoqëror që ka prejardhje të përbashkët reale ose të supozuar, me kujtimet e një të kaluare të përbashkët historike dhe kulturore fokusimin në një ose më shumë elementë simbolikë të përcaktuar si mishërimi i popullatës së tyre. Shembuj të tillë elementet simbolike janë: modelet farefisnore, afërsia fizike (si në lokalizëm ose seksionalizëm), përkatësia fetare, forma gjuhësore ose dialektore, përkatësia fisnore, kombësia, veçoritë fenotipike ose ndonjë kombinim i kombi i këtyre. Një shoqërues i nevojshëm është ndërgjegjja e të qenit një lloj i veçantë midis anëtarëve të grupit.”
Nuk përmendet në mënyrë eksplicite në këtë përkufizim, por është me rëndësi jetike për temën tonë, është fakti që grupet etnike janë në shumicën e rasteve të përmendura me një emër, të shpikur ose nga ata vetë ose nga të huajt, që ne i quajmë etnonim.
Në studimin e përkatësisë etnike, mund të jenë qasje të ndryshme. Në radhë të parë, grupi etnik e konsideron se mund të studiohet nga perspektiva e anëtarësisë së vetë këtij grupi. Kjo qasje quhet emike. Përndryshe, grupi etnik në shqyrtim mund të studiohet nga këndvështrimi i të huajve. Kjo e fundit quhet qasja etike. Siç shpjegohet nga Wim van Binsbergen, këto terma i kanë rrënjët në fushën e gjuhësisë, ku fonetika jep një përshkrim thjesht të jashtëm të një gjuhe (pra -etike), dhe fonemika merret me gjëra më të vogla njësitë e tingullit të të folurit të dalluara nga përdoruesit e gjuhës veten e tyre (pra -emic). Një palë tjetër konceptesh është të formuara nga primordializmi dhe instrumentalizmi. Sipas ndaj qasjes primordiale, veçoritë etnike të një specifike grupi janë cilësi të pandryshueshme, të trashëguara nga babai te djali dhe nga nëna tek vajza, dhe kështu një “e dhënë” historikisht. Si në kundërshtim me këtë, qasja instrumentiste, e iniciuar nga Frederik Barth në grupet e tij klasike etnike dhe Bounda e vitit 1969, mendon se tiparet etnike mund të manipulohen për shkaqe të caktuara nga anëtarët e një grupi të caktuar dhe se prandaj kufijtë etnikë janë të depërtueshëm. Si marrëveshje në thelb, instrumentistët do të theksojnë dinamikën dhe negociatat natyrën e mirë të etnisë, ndërsa primordialistët do ta bëjnë atë e kundërt. Në realitet, e vërteta qëndron diku në mes tek këto të kundërta, disa kufij etnikë janë të vështirë kryq apo edhe i papërshkueshëm në një periudhë të caktuar kohore, veçanërisht kur ka një ndërgjegje të lartë etnike (= etnization), dhe të tjera, ose të njëjta, por në një periudhë kohore kur ka një ndërgjegje të ulët etnike, duke qenë e lehtë për t’u kaluar.
Për më tepër, duhet të vihet në lojë edhe dinamizmi për të llogaritur faktin se një etnos mund të shuhet (=etnotanazi) ose të jetë i sapokrijuar (= etnogjenezë).
Përcaktimi i një identiteti etnik është në thelb një proces historik. Ndërsa ne do të punojmë në proto-histori, së cilës i mungojnë veprat bashkëkohore të historisë, të përkufizimi i përkatësisë etnike duhet të përkthehet në proto-historiko kategoritë teorike të provave. Përveç kësaj, këto kategori evidenca duhet të jetë e zbatueshme në kontekstin e lindjes së Mesdheut gjatë epokës së bronzit të vonë, i cili me shoqëritë që variojnë nga emrat multietnikë shumë të zhvilluar prirjet nëpër mbretëritë individuale dhe ligat e qyteteve për të thjesht format fisnore të organizimit janë shumë më komplekse sesa, për shembull, ajo moderne afrikane ku një numër grupesh etnike janë të gjitha të një shkalle të ngjashme organizimi.
FAMILJA E GJUHËVE INDO-EVROPIANE DHE SHQIPJA
Megjithëse mbi tre miliardë njerëz flasin një gjuhë indo-evropiane, studiuesit nuk janë të sigurt se ku e ka origjinën familja e gjuhëve.
Sipas hulumtimeve të reja, atdheu i proto-indo-evropianëve ishte vetëm në jug të Kaukazit dhe proto-gjuha filloi të ndryshonte rreth 8100 vjet më parë.
(Kredi: P. Heggarty et al., Science, 2023)
Që kur juristi britanik Sir William Jones vuri në dukje në 1786 se ka ngjashmëri të dukshme midis gjuhëve të ndryshme si greqishtja, sanskritishtja dhe keltishtja, gjuhëtarët kanë supozuar se shumica e gjuhëve të Evropës dhe nënkontinentit Indian rrjedhin nga një gjuhë e vetme e lashtë. Por studiuesit kanë debatuar ashpër se kur dhe ku është folur për herë të parë kjo gjuhë amtare.
Tani një studim i ri i guximshëm pohon se rrënja e përbashkët e 144 gjuhëve të ashtuquajtura indo-evropiane, të cilat përfshijnë gjithashtu anglishten dhe të gjitha gjuhët gjermanike, sllave dhe romane, është vërtet shumë e lashtë. Në numrin e kësaj jave të Nature, biologu evolucionar Russell Grey dhe studenti i tij i diplomuar Quentin Atkinson nga Universiteti i Auckland në Zelandën e Re kombinojnë metodat më të fundit llogaritëse nga biologjia evolucionare me një teknikë më të vjetër për gjuhët e takimeve, të quajtur glottochronology. Rezultatet e tyre sugjerojnë se një gjuhë proto-indo-evropiane është folur më shumë se 8000 vjet më parë nga fermerët neolitikë në Anadoll, në Turqinë qendrore; këta fermerë më pas e përhapën atë larg e gjerë pasi migruan nga vendlindja e tyre.
Ne kemi vetëm dëshmi indirekte të gjuhës proto-indo-evropiane, e cila u shua mijëra vjet më parë. Megjithatë, pasardhësit e sotëm të kësaj gjuhe, të folur nga mbi 3 miliardë njerëz, ndoshta ofrojnë informacion të mjaftueshëm për të përcaktuar me saktësi atdheun e saj. Hulumtimet e reja sugjerojnë se vendlindja e kësaj familjeje gjuhësore ishte në jug të Kaukazit.
Gjuha proto-indo-evropiane (PIE) ishte një gjuhë që shkaktoi shumë të tjera. Rreth 46% e njerëzve, mbi tre miliardë njerëz, janë folës amtarë të një gjuhe indo-evropiane. Por ku lindi për herë të parë PIE dhe kush e foli atë: blegtorët nga stepat pontike në Evropën lindore dhe Azinë perëndimore apo bujqit nga Anadolli në Turqi?
Përgjigja së kësaj pyetje antropologët i janë shmangur për shekuj me radhë. Dhe tani, studiuesit e revistën Science sugjerojnë një vend të tretë: Kaukazin e Vogël, të gjendur kryesisht në Armeni, Azerbajxhan dhe pjesë të Turqisë lindore dhe të Gjeorgjisë jugore.
Gjuhët indeoevropiane, familja më e madhe gjuhësore në botë
PIE është gjuhë më e vdekur por që gjallon. Folësi i fundit vdiq mijëra vjet më parë, dhe nëse është shkruar ndonjëherë, ne nuk dimë gjë për të. Dëshmia e vetme e ekzistencës së PIE janë gjurmët që ajo ka lënë në gjuhët që kanë ardhur prej saj.
Ne themi “vetëm”, por kjo është shumë prova. Pasardhësit modernë të PIE përfshijnë jo vetëm : shqipen, greqishten, latinishten, anglishten, spanjishten dhe rusishten, por edhe persishten, gjuhët, hindu, bengali dhe dhjetëra të tjera. Indo-Evropianishtja është familja më e madhe e gjuhëve në botë. Sino-tibetianishtja, e cila përfshin kinezishten mandarine, është e dyta e largët, me rreth 1.3 miliardë folës amtare.
Për pjesën më të madhe të një shekulli, gjuhëtarët kanë kërkuar të dhëna për origjinën e indo-evropiane nga vetë gjuhët. Duke përdorur analizën filogjenetike – filogjenetika është studimi i marrëdhënieve evolucionare me kalimin e kohës, qofshin ato organizma apo gjuhë – ata kanë rindërtuar një fjalor për PIE që na jep një ide të kulturës së njerëzve që e folën atë. Ne e dimë se ata kishin fjalë për ne e dimë që ata kishin fjalë bear ang (bʰérōs)- ariun dhe goose (h₂énos)-patën, willow (wélə)-shelgun and honey (méli)-mjaltin, and peat (péḱus)-torfën and enclosure (h₂órtos)-gardhin.
Familjet e gjuhëve që rrjedhin nga proto-indo-evropianishtja e përkthyer bukur si degët e një peme, me çdo gjethe që përafron numrin relativ të folësve vendas të secilës gjuhë.
Bazuar në këto dëshmi, dolën dy shkolla të mendimit. Njëra propozoi që PIE e kishte origjinën rreth 6,000 vjet më parë në stepën Pontiko-Kaspike që ndodhet në veri të Detit të Zi dhe Kaspik, në rrafshnaltat që shtrihen nga verilindja e Rumanisë përmes Ukrainës jugore dhe Rusisë jugperëndimore deri në perëndimin më të largët të Kazakistanit. Barinjtë nomadë që jetonin këtu e zbutën kalin, duke i lejuar ata të migrojnë më larg e më gjerë. Kjo quhet hipoteza e stepës ose kurganit, kjo e fundit sipas fjalës vendase për tumat prehistorike të varrimit që mbulojnë zonën.
Studiues të tjerë parashtrojnë një fillim më të vjetër dhe më jugor për PIE: rreth 9000 vjet më parë në Anadoll. I njohur gjithashtu si Azia e Vogël, ky gadishull i kufizuar nga Detet e Zi, Egje dhe Mesdhe është shtrirja më perëndimore e Azisë. Sot është pjesa aziatike e Turqisë. Teoria është se gjuha e gjirit u mbështet në përhapjen e bujqësisë nga këtu në pjesë të mëdha të Botës së Vjetër.
A ishin Yamnaya indo-evropianët origjinalë?
Hipoteza e kurganit është më e pranuara nga të dyja. Shumë nga ithtarët e saj mendojnë se folësit PIE, ndërtuesit e kurganëve dhe kultura e lashtë Yamnaya janë në fakt një dhe e njëjta gjë. Megjithatë, provat kontradiktore nga analizat e mëparshme filogjenetike kanë penguar që secila hipotezë të rrëzojë plotësisht tjetrën.
HISTORIA E TEORIVE KRYESORE
Ekipi i Max Planck ndërtoi një grup të ri të dhënash të fjalorit bazë nga 161 gjuhë indo-evropiane që ishte më gjithëpërfshirës dhe i balancuar se mostrat e mëparshme. Duke përdorur përparimet e fundit në analizën filogjenetike, ata ishin në gjendje të vlerësonin se PIE ishte afërsisht 8,100 vjeçe dhe se pesë degë kryesore ishin ndarë tashmë rreth 7,000 vjet më parë.
Rezultatet e studimit përshtaten keq me hipotezat e Kurganit dhe Anadollit. Si zgjidhje, studiuesit propozojnë një mundësi të tretë: një atdhe të hershëm për PIE imediat në jug të Kaukazit, me një migrim që kthehej nga veriu në stepë. Atje, folësit e PIE krijuan një “atdhe dytësor”, nga ku indo-evropianet hynë në pjesën tjetër të Evropës duke filluar 5000 vjet më parë, falë mirësjelljes së Yamnaya dhe zgjerimeve të mëvonshme.
Harta që tregon përhapjen e indo-evropianes sipas hipotezës kurgan: nga stepa pontike (e gjelbër e errët) në një zonë që mbulon pjesën më të madhe të Evropës dhe pjesë të mëdha të Azisë (gjelbër e hapur). Vini re ishujt e gjuhëve jo-indo-evropiane në Evropë, që përfaqësojnë finlandishten, estonezishten, gjuhën hungareze dhe baske.
Fjalët e para. Një analizë e re gjuhësore sugjeron një epokë të madhe për origjinën e gjuhëve indo-evropiane. Degët me vija me pika janë tentative dhe numrat i referohen moshës së vlerësuar të degëzimit në vite.
Gjuhëtarët kanë supozuar prej kohësh se shumica e gjuhëve të Evropës dhe nënkontinentit Indian rrjedhin nga një gjuhë e vetme e lashtë. Por studiuesit kanë debatuar ashpër se kur dhe ku e ka origjinën kjo gjuhë amtare. Tani një studim pohon se rrënja e përbashkët e 144 gjuhëve të ashtuquajtura indo-evropiane, të cilat përfshijnë anglishten dhe pothuajse të gjitha gjuhët e folura në Evropë dhe në nënkontinentin Indian, është folur më shumë se 8000 vjet më parë nga fermerët neolitikë në Anadoll, në Turqia qendrore.
Biologu evolucionar Russell Grey dhe studenti i tij i diplomuar Quentin Atkinson nga Universiteti i Auckland në Zelandën e Re kombinuan metodat më të fundit llogaritëse nga biologjia evolucionare me një teknikë më të vjetër për gjuhët e takimeve, të quajtur glottochronology. Glottokronologjia përdor përqindjen e “bashkëngjateve” – fjalët me rrënjë të përbashkëta – për të përcaktuar se sa kohë më parë u ndanë gjuhë të ndryshme. Për shembull, fjalët sanskrite dhe latine për “zjarr”, agnis dhe ignis, tregojnë dëshmi të qarta të një origjine të përbashkët. Por teknika ka qenë prej kohësh jashtë favorit, pjesërisht për shkak të supozimit të saj të gabuar se fjalët ndryshojnë në mënyrë të qëndrueshme me kalimin e kohës. Grey dhe Atkinson aplikuan metodën e tyre në një bazë të dhënash të përpiluar më parë nga gjuhëtari i Universitetit Yale, Isidore Dyen, që përfshinte 2449 grupe të ngjashme nga 87 gjuhë indo-evropiane.
Pavarësisht se sa ndryshonin parametrat si shkalla e ndryshimit të fjalëve, përgjigja doli pothuajse e njëjtë: gjuhët indo-evropiane fillimisht ndryshuan midis 7800 dhe 9800 vjet më parë, me supozimin më të mirë që ishte rreth 8700 vjet, ata raportojnë në 27 Numri i nëntorit të revistës Nature . Për më tepër, analiza tregoi se hititishtja e lashtë, një gjuhë e Anadollit e zhdukur, ishte më e afërt me rrënjën e pemës së gjuhës, duke siguruar një goditje të shpejtë për të ashtuquajturën hipotezë të Anadollit
Ndërsa argumentet mbi metodën dhe rezultatet vazhdojnë, Grey dhe Atkinson ngrenë një zgjidhje të mundshme kompromisi në lidhje me kohën. Ata identifikuan një divergjencë të shpejtë rreth 6500 vjet më parë që shkaktoi formimin e familjeve të gjuhëve romane, kelte dhe balto-sllave – shumë afër kohës së zgjerimit të supozuar të Kurganit. Hipotezat e Kurganit dhe Anadollit, shkruajnë ata, “nuk duhet të jenë reciproke ekskluzive”.
Gjuhët indo-evropiane u ndanë në tre faza:
1) ndarja e hitito-luvianit;
2) ndarja e Tokarianr;
3) diversifikimi i tre degëve në një nivel – perëndimor (sllavo-baltiko-gjermanike-keltike-italike-venetike),
4 lindor (indo-iranian) dhe jugor (paleo-ballkanik).
Një çelës arkeologjik për ‘çështjen indo-evropiane’ është gjetja e një kulture arkeologjike e cila ishte një paraardhës i tre kulturave – sugjerohet indo-evropiane perëndimore, indo-iraniane dhe paleo-ballkanike. Mund të propozohen katër nivele pak a shumë të pranueshme kronologjike të paraardhësve të lartpërmendur të tre kulturave.
A JANË PELLAZGËT APO ILIRËT INDO-EVROPIANË ?
Është e pamundur të përcaktohet se cilët kanë qenë banorët e epokës paleolitike dhe neolitike në territorin e Shqipërisë, pasi kudo tjetër komunitetet e këtyre epokave kanë qenë nomade, pra kanë lëvizur herë pas here duke ndryshuar vendbanimin. Grupet etnike të banorëve fillojnë të identifikohen kur ata u bënë të ngulitur. Për shkak të mungesës së burimeve të shkruara, identifikimi i tyre mund të hetohet duke vëzhguar kulturën materiale të objekteve arkeologjike dhe rezultatet indirekte që dalin nga studimet etnografike dhe gjuhësore të banorëve të mëvonshëm të këtyre vendbanimeve.
Bazuar në këtë metodë, disa shkencëtarë mendojnë se banorët që u bënë të ngulitur në trojet shqiptare në fund të neolitit (në mijëvjeçarin e katërt dhe të tretë p.e.s.), ishin pjesë e grupit etno-gjuhësor të quajtur mesdhetar, ku përfshiheshin shumë popullata, si ato që jetonin rreth Detit Mesdhe. Besohet se banorët e këtij grupi kishin trup mesatar, sy kafe dhe flokë të zinj. Ata dinin të dekoronin qeramikën me ngjyra dhe përdornin sistemin e numërimit njëzet e një (njëzet, dyzet, tridhjetë, katër, etj.).
Gjatë eneolitit (gjysma e dytë e mijëvjeçarit të tretë p.e.s.), popullsitë e para të grupit etno-gjuhësor indoevropian erdhën nga verilindja në Gadishullin Ballkanik. Këta proto-indoevropianë, të ardhur para shpërnguljes së grekëve, trakëve dhe ilirëve në Ballkan, ishin në fazën e shthurjes së shoqërisë primitive, e njihnin dekorimin e qeramikës me gravura (gërvishtje) dhe përdornin sistemin e parë të numrave dhjetorë ( dhjetë, njëzet, tridhjetë, dyzet etj.). Ata mendohet të kenë qenë i gjatë, me sy blu, flokë të verdhë.
Popullsitë proto-indo-evropiane u vendosën kryesisht në gjysmën jugore të Gadishullit Ballkanik, duke përfshirë edhe territorin e Shqipërisë. Me kalimin e kohës ata asimiluan banorët e mëparshëm të Mesdheut, por morën mjaft elementë të kulturës së tyre. Disa historianë mendojnë se këto popullsi proto-indo-evropiane quhen pellazgë.
PYETJE DHE ENIGMA ? A JANË ILIRËT PASARDHËS TË PELLAZGËVE?
‘Nëse po. A kanë të njohur fiset ilire si individualitete etnike si dardanët p.sh. nga pellazgët?
Nëse shqipja është e vërtetuar se është një gjuhë indoevropiane, pellazgjishtja në disa nga studimet a është e tillë dhe mund të ketë lidhje me gjuhën e ‘njerëzve të detit” filistinëve?
A ka shqipja lidhje edhe me fenikishten, me filistinët dhe gjuhën ahmaraike dhe hebraike gjuhë semitike dhe jo indoevropiane?
A janë konkordancat në fjalor dhe toponime dhe etnonime të fjalëve shqipe me pellazgjishten bazë për të përcaktuar shqipen si të prejardhur nga pellazgjishtja.
A ka një lidhje të drejtpërdrejt filogjenetike mes pellazgjishtes dhe ilirishtes?
A janë pellazgët pasardhës të grekëve apo ilirëve apo një substrat i përbashkët i dy popullsive?
Nëse Ilirët ishin pasardhës të pellazgëve, a ka ilirishtja e mesapëve dhe japigëve si gjuhë e shkruar lidhje me pellazgjishten.
Pse ilirët përdornin alfabetin grek edhe në toponime dhe etnonime. A ishte greqishtja një lingua franca për ilirët të cilët në fillim përdorën Greqishten dhe pastaj Latinishten?
A kanë pasur rol ngulimet greke në Durrës Apoloni dhe gjetkë në gjuhën e ilirëve?
Si shpjegohet, se nga gjithë banorët ballkanikë shqiptarët kanë më shumë ngjashmëri me grekët në linjat mashkullore të ADN-së?
HERODOTI (SHEK. V) THOTË SE GJUHA E PELLAZGËVE NUK ISHTE GREQISHTJA.
Ai shkruan më tej se çfarë gjuhe flisnin atëherë pellazgët është një çështje për të cilën nuk mund të themi asgjë. Duke u mbështetur në disa fise barbare që jetonin ende në kohën e tij, të cilët më parë banonin në Athinë, arrijmë në përfundimin se pellazgët kishin gjuhë barbare. Pra, nëse kjo ishte gjuha e pellazgëve, rezulton se popullsia e Atikës (rrethi i Athinës) me origjinë pellazge, e harroi gjuhën e tyre, duke iu drejtuar helenëve nga të cilët e mësuan edhe gjuhën.” Por, shton ai, “e folura e krestonëve dhe plakijanëve, që është i njëjta e folur dhe nuk ka asgjë të përbashkët me atë të fqinjëve të tyre (helenëve), një dëshmi e qartë se këto dy fise pellazge ruajnë edhe në ditët tona gjuhën. që i sollën në këtë vend kur u vendosën aty.
Në bazë të këtyre raporteve, disa historianë mendojnë se pellazgët, duke mos qenë grekë, kanë qenë paraardhës të ilirëve, të cilët e kanë trashëguar gjuhën e tyre dhe prej tyre e kanë trashëguar shqiptarët. Të jetë kështu?
Ka shkencëtarë që, duke u mbështetur në disa elemente gjuhësore dhe kulturore, mendojnë se qytetërimi i tyre lidhet me përparimet e shoqërisë njerëzore në Ballkan gjatë mijëvjeçarit të dytë para Krishtit, kur pellazgët kaluan në prodhimin e veglave, armëve dhe stolive prej bronzi. Nga pjesa e parë e epokës së bronzit, bujqësia, blegtoria dhe qeramika patën një përparim cilësor. Metalurgjia u bë një degë e unifikuar e prodhimit. Në mesin e epokës së bronzit, shkëmbimi u zhvillua edhe me tokat e largëta: me botën e Egjeut, me Gadishullin Italian dhe me Evropën Danubiane. Familja e shoqërisë pellazge kishte karakter patriarkal. Ata ishin politeistë, prandaj kishin shumë zota.
Gjatë epokës së bronzit, popullsi të tjera joevropiane mbërritën në Ballkan nga Veriu. Në fillim të epokës erdhën akejtë (grekët), trakët, dorët dhe ilirët.
Akejtë u vendosën në jug të gadishullit dhe këtu, pasi asimiluan banorët e mëparshëm, formuan etnosin (kombësinë) helene. Dorët u përhapën edhe në tokat helene dhe u bashkuan me to. Rreth mesit të epokës së bronzit erdhën trakët, të cilët u vendosën në pjesën lindore të gadishullit. Pas tyre erdhën ilirët, të cilët u vendosën në veri të helenëve, në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, nga gjiri i Istrias deri në gjirin e Ambrakisë.
Duket se fisi i madh ilir i dardanëve, pasi u vendos në Ballkanin Qendror, një pjesë e tyre vazhdoi udhëtimin e tyre përgjatë Ballkanit Lindor dhe u vendos në bregun veriperëndimor të Azisë së Vogël buzë detit Marmara.
Në një papirus egjiptian të shkruar me alfabet hieroglifik në kohën e faraonit Ramses II (1298-1232 p.e.s.), dardanët, të cilët jetonin rreth Trojës, përmenden si aleatë të hititëve në luftën kundër egjiptianëve në pushtimin e saj.
Këta mendohet se kanë lidhje me dardanët, banorët e lashtë ilirë të Ballkanit Qendror. Më vonë, fiset e shkëputura ilire u zhvendosën nga brigjet jugperëndimore të Shqipërisë së sotme në brigjet juglindore të gadishullit italian dhe u vendosën në tokat italike përballë Shqipërisë së sotme.
Në vendbanimet e tyre ballkanike ilirët u përzien me banorët vendas. por këto nuk ishin të njëjta kudo. Në pjesën veriore të Gadishullit Ballkanik, ata gjetën popullsi të lashta të grupit ballkano-danubian (Në Serbi, Bosnjë, Kroaci, Slloveni). Në pjesën jugore (në Shqipërinë e sotme, Malin e Zi, Kosovën, Maqedoninë Perëndimore dhe Epirin), ilirët u përzien me pellazgët. Si në veri ashtu edhe në jug, pas qindra vitesh bashkëjetesë, ilirët asimiluan popullsitë e mëparshme. Në fund të këtij procesi, i cili vazhdoi gjatë gjithë protohistorisë (shek. XIII-VIII p.e.s.), u formua etnosi ilir me tipare të veçanta etnokulturore nga ato të fqinjëve helenë dhe trakë.
Kështu, ilirët e jugut ndryshonin deri diku nga ilirët e veriut, për shkak të elementeve të ndryshme kulturore që përvetësuan nga banorët e mëparshëm. Këtë dallim e kanë vënë re edhe autorët antikë, sepse ndryshe nga popullsitë e Ilirisë së Veriut, ata i quanin ilirët e jugut “të quajtur ilirë të mirëfilltë ” (illyrii proprie dicti). Ilirët e Jugut ose “të quajtur siç duhet Ilirët” janë paraardhësit e drejtpërdrejtë të shqiptarëve.
Vijon …
