Myrvete & Begzad Baliu/

Në fund të Javës së kulturës arvanite, pamë edhe një film dokumentar për njërin prej figurave emblematike të rilindjes shpirtërore arvanitase të kohës sonë. Ishte fjala për avokatin dhe dijetarin e përma¬save kulturore europiane Aristidh Kolën, jo pse kishte studiuar në Francë, por pse në Greqi, mes arvanitasve kishte sjellë frymën europiane të lirisë së fjalës dhe të mendimit, kishte sjellë frymën e njohjes së vlerave etnokulturore të grupeve etnike. Thonë se në Ballkan nuk ka legjendë ku nuk gjendet së paku një hero. Në të vërtetë në Ballkan zor të merret një iniciativë sado e vogël pa kultin e heroit, kryesisht viktimë. Këtë fat, në kohën e re, e patën edhe arvanitasit. Avokati Aristidh Kola, që la profesionin e tij për t’iu përkushtuar zgjimit kombëtar, për të dhënë kontributin e tij për çështjen e Kosovës dhe më në fund për të kundërshtuar konceptet nacional-shovini¬ste të politikës së Beogradit, që gjithnjë e më shumë po bëheshin edhe koncepte të qarqeve të caktuara greke, papritmas vdiq ‘nga një sëmundje e pashërueshme’(!). Ndonëse nuk thuhej në film, lajmi për helmimin e tij nga qarqet zyrtare greke, pikërisht ashtu sikur u helmua Papa Kristo Negovani në fillim të shekullit XX, tashmë është dhënë disa herë. Për arvanitët Nëna Terezë dhe Aristidh Kola janë dy heronj të përjetshëm – pëshpëritnin të pranishmit me lot në sy! ‘Ne e dimë se edhe ju keni shumë respekt për Nënën Tereze, por mund të themi se ai që është Adem Jashari për Ju në Kosovë, për Ne në Greqi është Aristidh Kola.’

Sigurisht kjo ishte arsyeja pse Aristidh Kola të nesërmen u shpall qytetar nderi i komunës së Skënderajt, asaj komune ku lindi dhe u bë vetë historia, heroi legjendar Adem Jashari.

Kosova: miti i Besës së Re

Kosova edhe njëherë u bë vendi i një marrëveshjeje historike. Në njërën prej tryezave shkencore, dy pjesët e ndara (arvanitët e Greqisë dhe arbëreshët e Italisë) u morën vesh që tash e tutje do të kenë një emër (etnonim) të përbashkët: Arbëror! Emër, me të cilin ata do të identifikojnë gjakun dhe gjuhën e pashuar të shpirtit të arbrit dhe lidhjen e tyre të përhershme me trungun amë.

Mirëpo, krahas identifikimit të tyre me atë që janë: relikt etnik i popullit shqiptar, ata ngritën edhe mitin e ri. Pasi deklaruan se Shqipëria për më së njëqind vjet nuk arriti të bëhet shenjë mbrojtëse e gjakut të saj të shprishur në Greqi dhe Itali, këtë mision tash e tutje do ta ketë Kosova. Besimi i tyre për Kosovën, si referencë e unitet kombëtar, tashmë konsiderohej i kryer me aktin e parë të këtij organizimi. Tash e tutje, Kosova nuk do të jetë vetëm toka e dhimbjes kombëtare, por edhe e krenarisë dhe unitetit kombëtar, nënku¬pto¬hej nga diskutuesit.

Kosova, një vend kryqëzimi i miteve ballkanike, kësaj here fitoi edhe një dimension të ri historik.

A do të bëhet tash e tutje Kosova miti i Besës së Re!

Epilog

“- Por kjo nuk është shqiptare, kjo është greke, – thashë unë. Tash më kujtohet se e kam lexuar para shumë vjetësh.

– Po, – tha plaku me ironi, – është këngë greke, aq sa është grek edhe Leka i Madh.

(…)

– Gjërat që ju tregova i kanë ndodhur një shqiptari të bajrakut të Malit të Sharrit, – tha plaku. – Këtë këngë e kanë kënduar malësorët që nga ditët kur ka ndodhur e deri në ditët e babait tim. Grekët kanë qenë njerëz të vegjël, kureshtarë, që loznin me letër dhe me shkrola, që kur ia behën në brigjet tona me barka, shumë moti, qindra e qindra vjet para se të vinin romakët. Ne u dhamë strehë, i lamë të vinin në brigjet tona dhe ata janë mysafirë që vjedhin mikpritësin. Ata kanë vrarë popullin tonë; ata kanë marrë Janinën. Le të na i lënë këngët dhe mbretërit tanë të qetë. Grek!, – tha ai duke mërmëritur. Së shpejti do të na e kërkojnë edhe Malin e Shoshit!” (Rose Wilder Lane, Majat e Shalës, 1923, f.138-139)

Nga: Rafaela Prifti

Foto: Sokol Paja/

“E kuqja Shqiptare” – ekspozitë e artistëve shqiptarë u hap në mjediset e Konsullatës së Përgjithshme të Republikës së Kosovës në Manhattan me bashkëorganizim të Lidhjes Shqiptare Evropiane dhe Odës Ekonomike Shqiptare. Ekspozita është pjesë e ciklit kulturor në të cilin paraqiten punime të artisteve të vendeve ku hapet ekspozita artistike. Ambasadori i Kosovës Blerim Reka përshëndeti të pranishmit, organizatorët dhe artistët si përcjellës jo vetem të vlerave artistike por edhe atyre kombëtare. Ambasadorja e Shqipërisë në OKB Suela Janina e quajti të rëndësishëm faktin që ekspozita hapej në Konsullatën e Kosovës “që është arritje për kombin” por edhe faktin që mbahet në Nju Jork, si vend mikpritës dhe dashamirës. Për artistët kuratore: Melita Cekani dhe pjesëmarrësit Fabio Thaçi, Fadil Berisha, Ilir Berisha, Klodian Marku, Zini Veshi dhe Mariana Eksi, kryediplomatët thanë se janë përfaqësuesit më të mirë të kulturës dhe kombit tonë.

Një mbrëmje kulturore dhe atdhetare që bashkoi artistë e veprimtarë shqiptarë dhe promovoi vlerat tona kombëtare dhe trashëgiminë e shkëlqyer artistike shqiptare në New York.

Arben Iliazi/

Tefë Topalli, Mësues i merituar, ka kryer shkollën e mesme pedagogjike “Shejnaze Juka”, në Shkodër dhe studimet e larta në Universitetin e Tiranës, dega Gjuhë shqipe-Letërsi. Ka punuar pak vite në Kukës, Dukagjin dhe Zadrimë dhe që na vitit 1993, është pedagog i brendshëm në Katedrën e Gjuhës shqipe të Universitetit “L.Guakuqi”, Shkodër. Ka qenë ngarkuar në fillim si lektor i Metodikës së mësimdhënies dhe Praktikës pedagogjike me studentë, njëherësh me disiplinën Histori e gjuhës së shkruar, për të cilën, së bashku me Artan Haxhin, kanë përgatitur tekstin e teorisë dhe librin e ushtrimeve të kësaj lënde. Nga kurs leksionesh me zgjedhje, kjo lëndë u përfshi në planet mësimore të katedrës dhe zu vend të merituar, sidomos me seminaret që zhvilloheshin në Bibliotekën e pasur të Universitetit, ku kishte punuar dhe vijonte drejtimin si specialist, historiani Willy Kamsi. Qysh në këto vite, arkivi dhe dokumentet e Albanologjisë, ishin shumë të pasura jo vetëm me libra të autorëve të vjetër të Veriut, por edhe me shtypin periodik që dilte në qytetin e Shkodrës, që nga gazeta “Lajmëtari i Zemers së Krishtit “, “Posta e Shqypniës”, revistat “Hylli i Dritës, “LEKA”, “Zani i Naltë” etj. 

Pas një viti pune, T.Topalli u caktua si lektor i Sintaksës së shqipes në Fakultetin e Edukimit, që ndiqej nga një numër i madh studentësh, në planet e Ministrisë së Arsimit për përgatitjen e mësuesve të Ciklit Fillor dhe Edukatore, ku ai solli përvojën e tij si ish-nxënës i shkollës profesionale “Sh.Juka” dhe viteve që kishte kaluar në arsimin parauniversitar, gjatë cilëve u njoh si didakt dhe aplikues i metodave të reja që ishin ndërmarrë nga kabinetet Pedagogjike të rretheve dhe Ministria e Arsimit, ku ai është aktivizuar disa herë në grupe pune e ekipe kontrolli e ndihme në shkolla të ndryshme të vendit. Me lëndën e tij në Ciklin e Ulët të Fakultetit të Edukimit u punua në vitet e para të hapjes së degës, për unifikimin e programve mësimore dhe vijimësinë e njohujrive që merreshin në arsmin e mesëm, kur gjuha shqipe jepej në shkolla, më pak orë, ose e shkrirë me letërsinë ! Prej vitesh në këtë fakultet drejtonte Dekanatin prof.Vehbi Hoti, një nga pedagogët më aktivë për krijimin e degës së Ciklit të Ulët. Ka qenë ai, që për zgjerimin e planeve mësimore me degë të reja, nxiti T.Topallin, që të kërkonte literaturë dhe mundësi njohjeje për disiplinën e “Psikologjisë së lexim-shkrimit”, një lëndë e re, detyruar, për mësues të fillores dhe degën e edukatoreve, e porsahapur në Shkodër. Brenda vitit, me vizitat në universitetine Barit, i gjet literatura e duhur dhe u hartuan leksionet e reja, të cilat u aprovuan në Këshillin e profesorëve; një lëndë që u prit mirë dhe u ndoq me efektivitet nga studentët. Prej vitesh, ajo zhvillohet me sukses prej pedagoges së re R.Raçini.  

Në kohën kur Universiteti i Shkodrës ishte kthyer tashmë me plane e programe të 4-vjeçarit, sikurse Universiteti i Tiranës, u shtrua detyra e pasurimit të kurrikulave disiplinore nëpër të gjitha katedrat, në mënyrë të veçantë për njëfarë unifikimi me universitetet e huaja, prandaj dhe pedagogët e gjuhës shqipe, u ngarkuan të gjenin mundësi kualifikimi e njohjeje me tituj të tjerë lëndësh, që nuk zhvilloheshin tek ne. Për këtë katedra e Gjuhës shqipe, ngarkoi Tefë Topallin që të punonte për hartimin e programit për Gjuhësinë e tekstit, detyrë që ai e mori përsipër ta përballonte, duke nisur me prurjet që kishte arritur linguistika e vendeve të tjera, si: gjuhësia gjermanike, italiane dhe franceze. Në ato vende, lënda zhvillohej prej dekadash dhe njiheshin autorë që kishin hartuar libra, si: Robert-Alain de Beaugrande – Wolfgang Ulrich Dressler, Mikhail Bakhtine, Roland Bart, Holliday, Luca Serianni, Egon Werlich, Jean Michel Adam, etj. Ai ka doktoruar në këtë lëmë të gjhësisë, që u prit me dashuri e respekt prej masës së studentëve, pasi u kuptua që dijet e marra e sidomos praktika e punës që fitohej prej Gjuhësisë së tekstit, mund të aplikoheshin në mjaft profesione të shoqërisë së sotme. Kjo i dha mundësi të mira autorit edhe për punë studimore për autorë e tekste nga letërsia artistike, vepra shkencore dhe thellim të mëtejshëm në stilin e gjuhën e shkrimtarëve. Në një kohë të përshtatshme pjekurie të lektorimit të kësaj disipline, autori hartoi dhe botoi edhe doktoraturën, që vijon të përdoret edhe në ditët tona, si tekst mësimor për degën e Gjuhës shqipe e të Letësisë. 

Botimet e para të dr. Tefë Topallit, publikuar në dy vëllime me titullin “Kërkime gjuhësore-1,2,  lidhen me hulumtime për autorë dhe libra të traditës, për ngjarje me rëndësi të jetësisë së gjuhës amtare, si: Komisia letrare e Shkodrës, Kongresi i Manastirit, me figura të shquara të kulturës kombëtare: nga  Xanoni, Mjeda, M.Camaj, J. Rrota, etj. Një punë të madhe ka bërë ai në botimin e veprës së plotë të veprave të plota të Gj.Fishtës, në mënyrë të veçantë me leksikun e Epikës dhe Satirës së poetit të madh (Veprat 4, 7, 8) ; më vonë për ribotimin e veprës poetike të Nd. Mjedës, të trashëgimisë letrare dhe përkthimet e dom  Jak Zekës dhe të dom Nikollë Mazrrekut, për të cilin ka botuar një monografi dhe përgatitur për botim dy poemat “Dukla” dhe “Sapjana”. Krah përgatitjes shkencore pedagogjike në Katedrën e gjuhës shqipe, ai ka punuar në realizimin e treguesive që duhen për titujt “Prof. i Asocuar dhe Profesor”, të cilat i ka arritur para shumë viteve, me publikimet shkencore e pedagogjike, si autor. 

Kur prof.dr. Tefë Topalli, në vitin 2000 u ngarkua për leksionet e lëndës Sintaksë e shqipes në Degën e GJ-L, ai punoi me këmbëngulje të hartonte tekstin “Sintaksa e fjalisë”, një sprovë monografike me 750 faqe dhe një tekst mësimor të kësaj disipline për studentë, shoqëruar me librin përkatës të ushtrimeve, në të cilin teoria mishërohej nëpërmjet tekstit letrar, prandaj dhe bart titullin “Gramatika nëpërmjet tekstit”. Prof.Tefë Topalli ka fituar një eksperinecë të mirë pune edhe duke u aktivizuar si pedagog i jashtëm në Universitetin e Podgoricës (Mali i Zi) në Fakuletin e Edukimit për 11 vjet me radhë, në Universitetin e Beogradit (një semestër), ka qenë i ftuar për 3 vjet në Universitetin “Fan Noli” të Korçës, si dhe për 22 vjet me radhë në Universitetin e Tiranës, si lektor i Sintaksës, në vazhdim pedagog i lëndës “Sintaksë teorike”, me studentë të Masterit shkencor, ku ka ligjëruar e drejtuar kursin semestral “Sintaksa e vargjeve”, deri në vitin akademik 2022. Ai ka drejtuar mbi 50 mikroteza të studemtëve nga fusha e terminologjisë, sintaksës dhe gjuhësisë tekstuale, si dhe ka udhëhequr 12 doktorata në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë të Universitetit të Tiranës. Ai është anëtar komisioni në mbrojtje tezash të doktoratës, në gjuhësi, si dhe hartues programesh të Shkollës Doktorale në Shkodër.

Pasqyra e botimeve të tij, tregon se ai bën një jetë aktive, kërkimore e shkencore, siç dëshmojnë edhe librat e mëposhtëm për gjuhë autorësh, apo për Krestomacinë e Albanologjisë-1, si përmbledhje e kontributit që kanë sjellë në gjuhësinë shqiptare 126 gjuhëtarë të hapësirës shqipfolëse: nga Çamëria, Arbëreshët e Italisë, Kosova, RMV si dhe Shqipëria.  Prof. Tefë Topallit i është dhënë titulli “Profesor Emeritus” nga Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, ku ka punuar 25 vjet me radhë. 

                                                       Këndi i botimeve:

Avzi MUSTAFA

Pjesa I

Perandoria Osmane me reformat e Tanzimatit kishte deklaruar se të gjitha kombësive do t’u lejohet lirisht të ushtronin gjuhët e tyre në institucionet arsimore dhe fetare  me përjashtim të shqiptarëve. Banorët e truallit shqiptar thirreshin  turq, arnautë, kaurrë, latinë; por kurrë me emrin e tyre të vërtetë. Këtu gjithsesi duhet të shtohet se shqiptarët nuk patën edhe një administratë të përbashkët, por qenë të shpërndarë nëpër vilajete të ndryshme. I vetmi faktor pa dallim feje e krahine, që i bashkonte shqiptarët, ishte vetëm gjuha shqipe. 

Sulltanati, edhe pse proklamonte reforma, ajo mbështeste parimin teokratik, ku fesë i jepte përparësi ndaj kombit. Ajo me reformat që bënte vazhdimisht kërkonte që në të gjitha vendet e pushtuara të hapte shkolla  fetare, që të përgatisin kuadër fetar, gjegjësisht hoxhallarë. Këtë e vërejmë në bazë të statistikave ku vetëm në Vilajetin e Manastirit funksionon 29  medrese e tre gjimnaze turke.

Nga ana tjetër, Porta u lejonte shteteve fqinje që të hapnin edhe në tokën arbërore shkolla të huaja, si ato greke, bullgare, serbe. Ashtu siç do të shkruajë gazeta “Shqipëria” e Bukureshtit se: ”Me anë të atyre gjuhëzave nuk do të mundim kurrë ndonjëherë të mësojmë të vërtetën, kurrë ndonjëherë nuk do të mundim të mësojmë historinë e vendit tonë edhe të stërgjyshave tanë. Edhe kur ndonjëherë do të mundim të mendohemi shqiptarisht për punërat tona.”

Me urdhër të Gjylhanes në Stamboll, u formua një Komision i përkohshëm për arsim, që më vonë u kthye në Këshill për arsim politik, i cili kishte për qëllim që të hartojë plan e programe për shkollat laike. Ata   parapanë të hapnin shkolla në çdo mëhallë apo fshat që do të ketë një shkollë fillore mejtep, kurse  në qytet ku ka 500 shtëpi duhet të ketë një shkollë të lartë fillore, të quajtur ruzhdije. Aty ku ka mbi 1000 frymë të hapnin shkollë idadije, ndërsa  në qytetet e  mëdha – medrese. Shkolla të larta dhe fakultete mund të hapeshin vetëm në Stamboll.

Në bazë të Sallmanes së vitit 1874, medrese ka pasur në Shkup – 8, në Kumanovë – 8, në Tetovë – 5, në Gostivar – 2, në Prilep 1, Idadije ka pasur dy: në Shkup dhe Manastir që datojnë që viti 1885. Ruzhdije ka pasur në Ohër dhe Strugë.  

Në tokat shqiptare nuk kishte vetëm shkolla që hapeshin nga perandoria Osmane, po hapeshin edhe shkolla greke, serbe dhe bullgare,  sepse dekreti perandorak Osman i quajtur HATTI-HUMAIUN ua lejonte.

Vice konsulli rus në Manastir njofton se në Manastir dhe në disa fshatra, si në: Tërnovë, Magarevë, Gopesh, Mallovishtë e Bukovë kanë funkcionuar  6 shkolla greke.  Në vitet 70- të shekullit XIX shkolla greke u hapën edhe në Ohër dhe Veles.

Me lejen e sulltanatit u formua ekzarkia Bullgare. Kjo ekzarki iu kundërvu politikës agresive të priftërinjve grekë. Ajo hapi shumë shkolla  e kisha ortodokse dhe pa marrë parasysh kombësinë e popullatës, ata të gjithë i quanin bullgarë. Këta Në kishat filloi që Meshën e mbanin në gjuhën bullgare, ndërsa më vonë hapën edhe shkolla publike në bullgarisht. Veprimtarinë e saj e përhapi edhe në vendbanimet ku shumica e banorëve ishin shqiptarë. Shkolla të tilla u hapën në Shkup, Kumanovë, Veles, Manastir, Dibër, Kërçovë, Gostivar, Rekë e Epërme ku popullata ishte kryesisht shqipfolëse.

    Po të njëjtën politikë asimiluese udhëhiqte edhe Serbia. Aktivitetin e saj në territorin e Maqedonisë e ushtronte me formimin e organizatës vëllazërore serbe “Sveti Sava”. Gjithsej u hapën 49 shkolla, së pari në Ohër, Veles, Dibër, Gostivar, Tetovë, Kërçovë dhe më vonë edhe në disa fshatra shqiptare, si në: Premkë, Shutovë, Zajaz, duke dërguar mësues të cilët dinë të flasin mirë gjuhën arnaute.

Ideologët e Rilindjes Kombëtare e kishin kuptuar se pa emancipim kulturor nuk ka as vetëdije kombëtare, kështu që ata morën një sërë aktivitetesh, ku si synim kryesor kishin që karakteri politik të jetë i drejtuar në zhvillimin e arsimit dhe të shkollës kombëtare.

Ky zgjim kombëtar, edhe pse me vështirësi depërtonte në masat e gjëra, por ajo që i bashkonte të gjithë pa dallim feje e krahine ishte gjuha shqipe.

Rol të rëndësishëm luajtën shoqëritë e shumta që vepronin nëpër vende të ndryshme të botës. Këta nuk kursyen as djersën as edhe jetën për t’i drejtuar shqiptarët në rrugë të drejtë. Ata ishin të bindur se vetëm nëpërmjet arsimit dhe shkollës në gjuhën amtare do të mund të dilet nga skëterra e injorancës.

Sulltanati mohonte kombësinë shqiptare dhe me këmbëngulje dhe në çdo mënyrë përpiqej të fuste po përçarje fetare e krahinore te shqiptarët. Duke u mbështetur në ideologjinë fetare islame,  nuk çante kokën për shkollat në gjuhën amtare shqipe, por vazhdonte që të hapte edhe më tej shkolla turko-arabe.

Për zhvillimit e arsimit dhe të shkollës shqipe ndihmesë të madhe kanë dhënë klerikët shqiptarë të besimit katolik. Njëri që dha kontribut të madh është Matej Krasniqi, që në fillim të shekullit XIX në Shkup hapi një shkollë,  ku mësimet fetare së pari i shpjegonte në gjuhën shqipe e pastaj në gjuhën latine. Arsyetimi i këtij mësuesi të fesë ishte se nxënësit   që e ndjekin shkollën nuk e kuptojnë gjuhën latine dhe se së pari ua shpjegojmë në gjuhën amtare e pastaj edhe në gjuhën latine. Ky ishte edhe arsyetimi para autoriteteve të kishës e të pushtetit. Në këtë shkollë më 1835 për mësues vjen monarku unijat, Pavle Horvat. Ky monark nuk vjen nga Manastiri i Hilendarit, por nga Manastiri i Jovanit Mbigur. Me hapjen e kësaj shkolle për herë të parë kemi ndarjen e shkollave kishtare greke dhe hapjen e një shkolle kishtare në gjuhët amtare, ku për nxënësit shqiptar kishte përpjekje në kishë të përdoret  edhe  gjuha shqipe, sepse e njihte mirë të folmen e Dibrës. 

Në Maqedoni përveç popullatës së besimit mysliman, apo siç i quanin të huajit muhamedanët, jetonin edhe një pjesë e popullatës shqiptare të besimit ortodoks , që përfshin një rajon bukur të madh që quhet Reka e Epërme që i takonte sanxhakut të Dibrës.

Rol të rëndësishëm luajtën kishat që u ndërtuan me vetëkontribut të fshatarëve dhe me ndihmën e komunave kishtare, e sidomos me kontributin e madh të qehasë Gjorgje Kokale.

Brenda 10-15 vitesh, gjegjësisht prej vitit 1831-1845 do të ndërtohen 7 kisha në Rekën e Epërme ku sipas dëshmive në të gjitha kishat liturgjia deri në vitin 1840 zhvillohej në gjuhën shqipe.

Çështja e arsimit dhe shkollës shqipe hovin më të madh e mori pas Lidhjes së Prizrenit. Sipas një enciklopedie serbo-kroate-sllovene, libri II, në faqen 650  thuhet: “Lufta e Shqiptarëve  ishte pikërisht rezultat i asaj që kur Turqia dëshironte që shqiptarëve t’ju imponojë alfabetin turk, dhe për të penguar këtë ai  ngriti shumë kazerma xhandarmerie në vendet me popullatë shqiptare, hapte  shkolla turke dhe në fund bëri edhe çarmatimin e tyre”.

Pas shtypjes me dhunë të Lidhjes së Prizrenit, Osmanët shtuan edhe më tej brutalitetin e dhunën ushtarake. Organizuan një numër  hoxhallarësh që të ndikojnë në vetëdijen e popullatës që ta lidhnin ngushtë fatin e shqiptarëve myslimanë me Perandorinë Osmane.

Për një kohë të shkurtër, në emër të reformave shtetërore që bënte hapi shkolla anembanë shqiptarisë me karakter ideologjik fetar.

 Nga ana tjetër, patriotët shqiptarë nuk u ndalën edhe përkundër represioneve që bënte pushteti i atëhershëm, duke u  organizuar në klube e shoqata  dhe me idenë dhe besimin e madh do të ndikojë që shqiptarët ta kuptojnë ideologjinë e Perandorisë Osmane.

Në zgjimin e ndjenjave kombëtare në masat e gjera nga të gjithë patriotët  u përdor motoja se ky zgjim nuk arrihet me pushkë e luftë, por me dituri, shkolla, me libra në gjuhën amtare.

  Në këtë kuptim,  në nëntor të vitit 1898 në Bukuresht u mbajt një Kongres Kombëtar kushtuar problemit të shkollës shqipe, ku i madhi Faik Konica me një fjalim patetik do të deklarojë se  “Shqiptarët si një komb i vjetër plot fuqi e gjallim, të kenë shkollat e tyre, të shkruajnë e të këndojnë e të ndriçohen me gjuhën e vet.”

Patriotët shqiptarë, e sidomos atdhetarët që punonin në përhapjen e shkollave dhe arsimit kombëtar, u shpërndanë në çdo krahinë të vendit për të vepruar sa më mirë dhe bindshëm në masat e gjera popullore shqiptare, siç ishte Konstantin Kristoforidhi e Hasan Ceka për Elbasanin, Dervish Hima, Said Najdeni e Hamdi Ohëri për Shqipërinë e Mesme dhe Lindore, duke vepruar edhe në  rajonet e tjera, si në Ohër, Strugë, Dibër e Rekë, Tetovë,  Kërçovë e gjetiu për të hapur shkolla shqipe e për të shpërndarë libra mësimorë.  

Ndihmesë të madhe në këtë drejtim dhanë përfaqësuesit e “Shoqërisë Biblike Britanike” që ishte e vendosur në Manastir.

Patriotët shqiptarë e dinin fare mirë se çdo të thotë të hapësh shkollë në gjuhë shqipe, se vetëm me to mund të çrrënjosen propagandat e shumta asimiluese ndër shqiptarët. Patriotët shqiptarë shkonin qytet më qytet, bile edhe në fshatrat më të thellë për përhapjen e shkrim- leximit në gjuhën shqipe. 

Kërkesat për shkollë shqipe autoritet osmane i dëgjonin çdo ditë nga të gjitha vilajetet shqiptare, pa dallim besimi fetar. Kështu, në vitet  1897 shqiptarët nga Vilajeti i Manastirit i kishin kërkuar valiut të Manastirit për të lejuar bile të paktën që gjuha shqipe të mësohej në shkollat turke-arabe.  Kërkesat e shqiptarëve nuk i përmbusheshin, bile kur shihnin ndonjë kërkesë për shkollë në gjuhën shqipe nënshkruar nga ndonjë që mbante emër myslimanë, ata i quante shejtanë, të pafe, kaurrë.

Mësimi i gjuhës shqipe filloi të organizohej fshehurazi. Njëri që ndërmori një hap të tillë, diku aty kah viti 1885 ishte Gjerasim Qiriazi, që  kishte hapur një shkollë private shqipe në Manastir për djem dhe vajza. 

Më 1895 një shkollë shqipe u hap në Ohër nga Hamdi bej Ohëri. Pas një kohe të shkurtër këtë pishtar të arsimit shqip osmanët e burgosin në burgun e Manastirit. Po ky nuk ndenji rehat as edhe në burg: të burgosurve ua mësonte shkrim-leximin shqip. Pas daljes nga burgu ai bashkë me të shoqen Zejnepe Qokun, më 1899 hapin në shtëpinë e tyre përsëri shkollën për djem dhe vajza në Ohër. Më 1903 përsëri e burgosin, me akuzën se “merret me punë të ndyta”, por tani e dërgojnë në vuajtje dënimi në Anadoll, në Diar Baker. 

Aktiviteti për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe u përhap edhe në Dibër dhe në Rekën e Epërme. Një shkollë të tillë e hapi Said Najdeni (Hoxhë Voka), më vitin 1888 në Dibër, që llogaritet si shkolla e parë laike në gjuhën shqipe. Kur e diktojnë organet e pushtetit atë e mbyllin, por rihapet  më 1893 dhe më 1900. Kjo shkollë punonte me abetare të adaptuar në gegërisht nga vetë mësuesi.

Vullneti i atdhetarëve çdo ditë e më tepër po fitonte elanin për të vazhduar misionin. Tani haptazi do të ngrenë zërin për gjuhën dhe shkollën shqipe. Hapja e shkollës së Korçës ishte arritje shumë e madhe arsimore, kulturore e kombëtare për gjithë shqiptarët, duke dhënë edhe porosinë se me bashkëpunim dhe me besë e me shqiptari nuk ka kush mund t’i ndalojë në realizimin e planave për të mbrojtur shqiptarët dhe për t’i ndërgjegjësuar e për të ruajtur kombësinë, të cilës pa shkollë dhe arsim i kanosej asimilimi.

Më 6 janar 1899 patriotët dibranë hartuan një “Kërkesë për hapjen e shkollave shqipe dhe iu drejtuan sulltanit duke treguar se “…Në Dibër flitet vetëm shqip dhe fëmijët e vendit nuk kanë pasur mundësi të marrin mësim legalisht dhe të ushtrojnë gjuhën amtare, zemrat tona janë mbushur me hidhërim të thellë. Por në qoftë se lejohet hapja e një shkolle me shqipen si gjuhë mësimi dmth, në gjuhën tonë amtare.” 

Në këtë hulli, shqiptarët e Bukureshtit ishin angazhuar që të hapnin shkolla shqipe dhe t’u siguronin abetare që edhe priftërinjtë shqiptarë që shërbenin në kishat greke, bullgare e serbe të hapnin edhe klasa të veçanta për mësimin e gjuhës shqipe. Një numër i madh i Rekasve që punonin në Ruamani kishin bindur priftin Olimbia Savo që në kishën e Vërbenit më 1899 të hapë një shkollë ku do të mësoheshin shkronjat shqipe. Për këtë shkollë, Peter Elezi do të sigurojë një mendim të vlefshëm nga një rekas ku thotë: “Katundi i ynë dhe e tanë Reka e Epërme ka qenë mendue shumë që të bëhesh ky vend Albani. Ka qenë edhe një mësues nga ky katund, që ka qenë mundue  me e përhap mësimin e gjuhës Shqipe, por asht largue nga katundi i ynë… ka pas marrëveshje me Xheladin Seferin që të hapeshin shkolla Shqipe...”

E nderuar familja Qafa

I dashur miku ynë i çmuar Simon

Me keqardhje mësova lajmin e largimit nga jeta të vëllait tuaj Kujtim Qafa, nacionalistit, antikomunistit, patriotit, atdhetarit, aktivistit, vatranit e shqiptarit të shquar në mërgatën e Amerikës.

Në emër të Federatës Pan- Shqiptare të Amerikës VATRA, të gazetës Dielli, në emër të të gjithë vatranëve e të familjes sime ju përcjell ngushëllimet tona më të sinqerta e më të dhimbshme për humbjen e vëllait tuaj të shtrenjtë e të dashur Kujtim Qafa.

Që prej vitit 1968 kur mbërriti në Amerikë e deri në momentet e fundit të jetës Kujtim Qafa rrezatoi patriotizëm, vlera kombëtare, atdhetari, integritet, dinjitet dhe fisnikëri. Kujtimi ishte mbështetës i pa kursyer i Diellit e Vatrës, pjesëmarrës në të gjitha protestat, demostratat, tubimet, lëvizjet, aktivitetet patriotike e kulturore në mërgatën e Amerikës çka e bëjnë jetën dhe veprën e patriotit Kujtim Qafa, të paharrueshme dhe frymëzuese.

Zoti ju dhashtë forcë për të përballuar dhimbjen për humbjen e njeriut të zemrës. Të gjithë bashkë si vatranë jemi pranë jush e familjes patriotike Qafa, familjarëve, miqve e dashamirësve tuaj në këto momente trishtimi, zie, dhimbje e lamtumire.

Qofsh i parajsës Kujtim Qafa.

Faleminderit dhe mirënjohje.

I pikëlluar

Pranë jush dhe me nderime

Kryetari i VATRËS

Dr. Elmi BERISHA

FAMILJA QAFA NJOFTON MIQTË DHE DASHAMIRËSIT MBI VIZITAT E NGUSHËLLIMIT DHE CEREMONINË E VARRIMIT TË KUJTIM QAFËS

Visitation:

APR 04. 2:00 PM – 8:00 PM (ET)

Wujek-Calcaterra & Sons Inc, Shelby Township

54880 Van Dyke

Shelby Township, MI 48316

Instate / Funeral Mass

APR 05. 9:30 AM – 10:00 AM (ET)

St. Paul Albanian Community Church

525 W. Auburn Road

Rochester Hills, MI 48307