Bujar Leskaj/

Më 7 shtator 2025, Kosova shënon 35-vjetorin e një prej ngjarjeve më të rëndësishme në historinë e saj moderne, shpalljen e Kushtetutës së Republikës së Kosovës në qytetin e Kaçanikut, më 7 shtator 1990. Kjo Kushtetutë, e njohur si “Kushtetuta e Kaçanikut”, ishte akti më i lartë juridik i miratuar nga përfaqësuesit legjitimë të popullit shqiptar të Kosovës, në kushte të jashtëzakonshme represioni dhe kërcënimi të drejtpërdrejt nga regjimi i atëhershëm serb.

Miratimi i saj erdhi vetëm dy muaj pas Deklaratës Kushtetuese të 2 korrikut 1990, me të cilën Kosova shpallej njësi e barabartë në kuadër të Federatës Jugosllave. Në atë kohë, institucionet e Kosovës po përballeshin me një valë të egër dhune shtetërore: shkrirje të dhunshme të institucioneve, largim masiv i punonjësve shqiptarë, shkelje sistematike të të drejtave njerëzore dhe ndjekje politike ndaj delegatëve që kishin guxuar të mbrojnë të drejtën e popullit për vetëvendosje.

Pikërisht për shkak të këtyre rrethanave, shpallja e Kushtetutës u organizua në fshehtësi, në qytetin e Kaçanikut , një vend me rëndësi strategjike, afër kufirit me Maqedoninë e atëhershme, ku ekzistonte mundësia për të siguruar të paktën një rrugë shpëtimi në rast ndërhyrjeje ushtarake serbe. Delegatët që morën pjesë në këtë akt historik ishin nën kërcënim të vazhdueshëm, shumë prej tyre të shpallur në kërkim nga autoritetet e Beogradit. Megjithatë, ata nuk u tërhoqën përkundrazi, me guxim të pashoq, miratuan Kushtetutën e Republikës së Kosovës, duke shpallur formalisht Kosovën si republikë dhe duke i dhënë bazë juridike synimit për shtetësi të pavarur.

Rëndësia historike e Kushtetutës së Kaçanikut është shumëdimensionale. Ajo nuk ishte vetëm një akt formal legjislativ, por një deklarim i hapur i vullnetit politik kombëtar për liri dhe vetëvendosje. Ishte një përpjekje për të ndërtuar një sistem institucional paralel, të pavarur nga Beogradi, dhe një platformë mbi të cilën do të ngriheshin strukturat e ardhshme shtetërore që nga arsimi e shëndetësia, deri te administrata dhe përfaqësimi politik.

Pavarësisht se kjo Kushtetutë nuk u njoh nga bashkësia ndërkombëtare në atë kohë, ajo shërbeu për afro një dekadë si bazë legale dhe morale e shtetësisë së Kosovës, duke ushqyer rezistencën paqësore dhe duke krijuar një kulturë të vetëqeverisjes që do të kulmonte me shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008.

7 Shtatori, që nga ajo kohë, mbetet një datë me simbolikë të thellë kombëtare dhe kushtetuese. Është dita që shënoi themelin juridik të Republikës së Kosovës dhe dëshmoi se kur drejtësia historike dhe vullneti i popullit bashkohen, asnjë pushtet nuk mund ta ndalë lirinë.

Sot, në këtë përvjetor jubilar, i përkulemi me nderim të thellë delegatëve që guxuan, popullit që qëndroi, dhe të gjithë atyre që sakrifikuan për një Kosovë të lirë, të pavarur dhe demokratike. Kushtetuta e Kaçanikut mbetet testament i kurajos politike dhe një udhërrëfyes për të ardhmen, duke na kujtuar se liria nuk dhurohet ajo fitohet me vizion, unitet dhe përkushtim.

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Mendimet dhe vlerësimet e Ernest Koliqit per Fishten zënë një vend të veçantë, me të cilin Koliqin e lidhnin shumë gjëra, por ai do të mbetet që nga fillimet e kontributit të tij letrar adhurues i mjeshtrit dhe i veprës së tij, përkthyes, kritik e studiues i saj. Konsiderata e parë për veprën e Fishtës është shprehur nga Koliqi në një fjalë të mbajtur si konferencë më 18 Janar të vitit 1931 në Salonin Saverian e të botuar më pas në revistën “Leka” me titullin “Misioni i letrarëve të rinj shqiptarë”. Në këtë fjalë, Koliqi e quan Fishtën “ma i mbrami poet epik i Europës”. Pothuajse shumë afër në kohë, Koliqi i kushtoi Fishtës një poezi në 60-vjetorin e lindjes së poetit. Ajo u botua në tetor të vitit 1931 tek revista “Hylli i dritës”, ku përmes vargjesh sintetizon vlerat jo të zakonta të kontributit të Fishtës. Koliqi ka derdhur në to nderim të rrallë dhe ngrohtësi njerëzore në vargje që shprehin ndjesi të fuqishme si këto: “Kangëtar, o prijës muzike, o shpirt me njimijë zane, / buza t’u dridh nga ambëlsija, … / dhe hiret e gjuhës sonë ti krejt ia shpike, për t’kndue nji zoj fisnike qi ty shpirtin bujar me bukuri ta rrëmbeu. / e u shkrine herë në gëzim e herë në vaj, për të vetmen dashuni, e i thanë, o Fishtë, Shqipni…”

Një vit më pas më 1932, Koliqi boton tek “Minerva” një studim për dy këngë të Lahutës, me titullin Marash Uci. Duhet shënuar se pas botimit në Shkodër më 1925 të një studimi të hollësishëm dhe me shumë vlera nga Cordinjano nën titullin “Epopeja kombëtare e popullit shqiptar”, që i kushtohej këngëve të Lahutës, Koliqi mund të numërohet nga të parët studiues të veprës madhore të Fishtës, në një kohë kur ajo nuk kishte njohur botimin e parë integral. Ky shkrim i parë i Koliqit mbetet ndër më të mirët e shkruar në receptimin kritik të veprës së poetit. Që në këtë studim vërehet njohja e thellë e veprës së poetit. Ai e dallon Fishtën nga autorët e tjerë të romantizmit shqiptar, sepse siç vëren Koliqi atë nuk e intereson peizazhi por e intereson heroi, bota e malësorit shqiptar, çfarë e bën atë të veçantë dhe autentike. Në këtë artikull tërheq vlerësimi i saktë i kodit krijues të Fishtës. Ndonëse në fillim të studimit ai flet për monotoninë që mund të sjellë përdorimi i vargut tetërrokësh që e quan varg kombëtar, vëren se në dorë të një mjeshtri si Fishta ai shkëlqen. 

Për këtë shkruan: “Ryma e fortë e ritmit të 8-rrokshave habit menden. Veshi i ledhatuem lëshohet në andje të harmonisë së rrokjeve dhe shpirti ndien vetëm atë dridhje të pacaktueme qi na falë muzika. Fjala shihet në veprën e Fishtës si tingull mahnitës dhe jo si shprehje krijuese.”  Në këtë shkrim për veprën e Fishtës, Koliqi e gjen të udhës të shtjerë në punë teza të psikanalizës dhe të intuitivizmit në kritikë, teksa flet për rolin e intuitës dhe frymëzimin e poetit që buron nga thellësitë e nënvetëdijes dhe që mrekullisht shkrihen në artin e tij të pashoq. Koliqi nga të parët mbron mendimin për mbështetjen e Fishtës, që në krye të herës në epikën popullore shqiptare tepër të pasur, tezë të cilën do ta zhvillojë më tej gjatë vepres studimore. Cordignano pat shkruar që më 1925 se “Për me gjykue plotësisht një poem kso dore (është fjala për Lahutën, (shënimi im, F.H.) do të njihet kultura mbarë e Ballkanit” (Epopeja Kombëtare e popullit shqiptar*, Shkodër, 1925, f. 77). 

Duke ecur më tej në këtë udhë, Koliqi është ndër të parët që flet për ndikim tek Fishta të poetëve kroatë Kaćiq e Mazhuranqi, duke nënvizuar idenë se me përvojën e tij origjinale ai krijoi një stil të ri epik që mund të thirret ballkanik sepse në pëlhurën e poezisë të tij ndërthuren në mënyrë befasuese epika me lirikën dhe satirën, çfarë i jep trajtë krejt të mvetësishme artit të Fishtës, në kryeveprën e tij. Në interpretimin e vlerave të veprës së Fishtës, Koliqi është ndër të parët studiues që arrin të zbulojë kompleksitetin e veprës së poetit, pas argumentit historik, konfliktit ndër-etnik tepër i mprehtë veçmas për shqiptarët, ta shohë veprën në aspektin letrar-kulturor si pjesë e historisë kulturore shqiptare por edhe si pjesë e historisë kulturore ballkanike. Që në këtë punim, Koliqi evidenton lidhjen e veprës së poetit me mitologjinë, aftësinë e habitshme të mjeshtrit në funksionalizimin e modelit dhe lëndës mitologjike “duke i paraqitur njerëz dhe ngjarje të sotshme, siç thotë Koliqi, të rrethueme me avullime lashtësije”,duke cekur kështu një nga tiparet e rëndësishme të veprës së poetit, vështruar në rrafshin e kritikës moderne.  

Në përmbledhjen e botuar në njëvjetorin e vdekjes së poetit nën kujdesin e revistës *Shkëndija* më 1941, Koliqi boton syzimin “Fishta interpret i shpirtit shqiptar”. Sipas tij, çdo poet ka vokacionin e tij krijues, të cilët ashtu si kombet kanë individualitetin e vet. Tek Fishta ai sheh një individualitet të spikatur sepse ai ndryshe nga të tjerët, “zbuloi jetën ma karakteristike shqiptare, jetën e malësorëve”. Në veprën e poetit është pikëzuar shqiptari i bukës së misrit. Sipas Koliqit, “forca poetike e rrallë e Fishtës, depërtimi në jetën shqiptare e bën veprën e tij të konsiderohet një enciklopedi e vërtetë e botës genuine shqiptare”.  Ai thekson në mënyrë të veçantë rolin e trajtës poetike të veprës së Fishtës, sepse siç shprehet Koliqi, “edhe fjalët edhe frazat në veprën e Fishtës të duken si të gufueme nga goja e popullit”.        

Tezat e Koliqit për veprën e Fishtës të shtruara në fillim të viteve ‘40 si “enciklopedi e vërtetë e botës shqiptare” dhe si “përpjekja ma vigane qi shqiptari bani deri tash për t’ia zbuluem vetvetes botën e vet” mund të konsiderohen ndër mendimet më me vlerë në receptimin kritik të veprës së poetit, në një kohë kur ai jetonte kulmin e famës së tij. Do të mjaftonin këto studime për t’i dhënë Koliqit një vend të spikatur në vlerësimin e Fishtës. Por është po kaq me vlerë fakti që për më shumë se 40 vite të mërgimit politik në Itali, Koliqi mban peshën kryesore në publikimin e emrit dhe veprës së Fishtës, të mohuar e të anatemuara në atdhe. Dhe këtë e bën në një mjedis shqiptar dhe jo shqipetar. 

Ai punon pareshtur për përkthimin e veprës së Fishtës në italisht, artikulon teza të reja të rëndësishme rreth origjinalitetit krijues të mjeshtrit të madh, rreth vendit të rëndësishëm që ai zë në yllësinë e shkrimtarëve më të mëdhenj shqiptarë. Dhe të gjitha këto i publikoi në shqip e në gjuhë të huaj, por kurdoherë me objektivitet të habitshëm, larg njëanshmërisë dhe me një sens polemike tepër të kulturuar.  Vetëm në revistën “Shejzat” që e botoi për 18 vjet rresht, ai botoi gjashtë këngë të Lahutës në një përkthim mjeshtëror italisht, botoi pjesë nga proza e Fishtës si dhe botoi dhe ribotoi rreth dhjetë syzime dhe studime që formojnë një gjerdan të artë në receptimin kritik të veprës së mjeshtrit, dhe të gjitha këto realizuar në një kohë kur vepra e poetit ishte ndaluar dhe përjashtuar dhunshëm në atdhe. Ai perkujtohet në faqet e revistës në 20 e 25 vjetorin e vdekjes, në 90 e 100 vjetorin e lindjes, nga të cilat vlen të veçohen shkrimet: “Tre poetët më të mëdhenj të Shqipërisë”,“Apostullata Kombëtare e Fishtës”,“Fishta asht i gjallë midis nesh”,“Zani i poetit kombëtar”,“Fishta si njeri dhe si poet”,“Fishta në shërbim të politikës kombëtare”.  Mendimet e shprehura në këto shkrime si: “Fuqia poetike fishtjane që derdhet e vërshon në Lahutë e ka burimin në thellësitë e letërsisë gojore”,“Za i pashoq i mbarë një kombi”,“Kush mohon Fishtën, mohon idenë e qenësishme të Rilindjes Shqiptare”,“Pak poetën në botë pësuen fatin paradoksal të Fishtës”,të shtruara dhe të argumentuara nga Koliqi, kanë marrë tashmë vlerën e përcaktimeve unike për objektivitetin dhe originalitetin e tyre shkencor letrar.  

Epërsinë e Fishtës si poet epik (me këtë gjini të veprës së poetit u muar më shumë) Koliqi e gjen në gjallërimin e vitalitetit të shqiptarëve asnjëherë të nënshtruar edhe kur historia i vuri para provave të vështira që vinin në pyetje qenien e tyre.Por ata qëndruan dhe janë aty do të pohojë Fishta me kryeveprën e tij “Lahutën”, duke e njomur veprën e tij me ndjenjën e një dashurie të rrallë për atdheun dhe njerëzit e vet. Pikërisht këtë shpreh edhe kjo konsideratë e Koliqit: “Tjerë poetë na prekin e joshin me magjinë muzikore, me vezullimin metaforik, me thekimin poetik, me epërsinë e mendimeve, por asnji si Fishta nuk zgjon dhe ngacmon brenda nesh tharmet cilësore që ndryen në vetvete misterin jetik i gjakut arbënuer”.  Nje vend te vecante ne kontributet e Koliqit si studiues i letersise ze punimi “Dy shkollat letrare shkodrane” qe filloi të botohet tek “Albanie libre” më 1953. Ka në këtë punim unik që u kushtohet kontributit të Etërve Jezuitë dhe Etërve Françeskanë, informacion dhe të dhëna me vlerë mbi zhvillimin e letërsisë, mbi kuptimin dhe funksionimin e saj, mbi raportet e krijuesit me lexuesin, mbi autorët dhe veprat e shquara që i takojnë dy shkollave. Siç do të pohonte dhe vetë Koliqi, ajo mund të njehet skeleti i një vepre më të vëllimshme, por që mjerisht mbeti pa u krye.  

Sipas dëshmive, Koliqi iu vu punës për realizimin e saj, por vdekja e papritur e ndërpreu atë.  Vendi dhe vlerësimi i Fishtës në kontributet e rëndësishme të shkollës letrare të Françeskanëve është qendror dhe i veçantë. Ai me veprën e tij mishëron gjithë prirjen atdhetare e moderne të kësaj shkolle që vuri në themelet e krijimtarisë gjithçka të çmuar të visarit kombëtar, mendimin, shijen estetike, folkun dhe gjuhën e pasur të shqiptarëve të thjeshtë, duke i bërë kështu një nder dhe shërbim të rrallë kombit të vet.  Në këtë punim Fishta është personaliteti për të cilin Koliqi shpreh e mbron konsideratat e tij duke afirmuar vlerësimin si poet kombëtar.  

Ndërsa në studimin e shkruar italisht “Tre poetët më të mëdhenj të Shqipërisë”, vlerësimi i poetit për Fishtën bëhet krahas De Radës dhe Naimit që kanë secili vokacionin e tyre të veçantë, burime dhe përkatësi të ndryshme të formimit, rol të ndryshëm në zhvillimet letrare por ajo që thekson Koliqi në vlerësimin e tyre është:  Këta poetë të ndryshëm janë gjuhë e një spiritualiteti të flakët, tri degë të një rrënje të vetme, të trungut tradicional. Ata janë zë i sinqertë e i mrekullueshëm i shpirtit të popullit ku Islamizmi, Ortodoksizmi, Katolicizmi harmonizohen në zërin e gjuhës së vjetër të përbashkët dhe në rrënjët e një gjaku trim të përbashkët”. 

Koliqi vizionar ka meriten se jo vetëm studioi, mbrojti, botoi e përktheu veprën e Fishtës, por edhe paralajmëroi rilindjen e famës së poetit pas anatemimit të gjatë. Ai pret një kohë tjetër për Fishtën që “bani me lulëzue mrekullisht vegimin e Shqipnisë shqiptare në shpirtnat tonë”.  Bindja e tij e habitshme profetike e pret dhe përjeton këtë kohë kur shkruan: “Por si mundet me humbë në heshtje zani i Lahutës qi din të gërmojë në mshefsinat e shpirtnave tonë, për të zgjuë ndjenjat ma të çmueshme tipikisht shqiptare, ushqye nga gjaku ma i pastër i yni?”  Fishta, për Koliqin e meriton plotësisht këtë, sepse “na mësoi me e dashtë Shqipninë si nuse shpirti” dhe se është “Za i pashoq i mbarë nji kombi”.

 BIBLIOGRAFIA

1. E.Koliqi, Misioni i letrarëve të rinj shqiptarë, “Leka”, viti III, nr.2,1931,Shkoder 

2. E.Koliqi, Për At Gjergj Fishtën, “Leka, nr.10, 1931, Shkodër. 

3. E.Koliqi, Marash Uci, “Minerva”, nr.3, 1932, Tiranë dhe në “Shejzat”, nr.9-12, 1967. 

4. E.Koliqi, Fishta interpret i shpirtit shqiptar, (botuar në përmbledhjen me rastin e një vjetorit të vdekjes së poetit me titull “Gjergj Fishta”, Tiranë, 1941.

5. E.Koliqi, Përvjetori i njizetë i vdekjes së Fishtës, “Shejzat”, nr.9-12, 1960, Romë.

6. E.Koliqi, Tre poetët më të mëdhenj të Shqipërisë, botuar italisht, “Shejzat”, nr.1-2, 1961.

7. E.Koliqi, Apostullata kombëtare e Fishtës, “Shejzat”, nr.9-12, 1961, Romë.

8. E.Koliqi, Fishta asht i gjallë midis nesh, nr.1-2,1966, Romë.

9. E.Koliqi, Zani i poetit kombëtar, “Shejzat”, nr.1-4, 1966, Romë.

10. Hilushi (E.Koliqi), Eklipsi ose të zanunit e dritës së poezisë fishtjane, “Shejzat”, nr.1-3, 1971, Romë, (tek Bisedime të lira). 

11. E.Koliqi, Lahuta e Malcis e ka burimin në thellësinat e letërsisë gojore, “Shejzat”, nr. 4-6, 1971, Romë, (tek Bisedime të lira). 

12. E.Koliqi, U kremtua në Palermo 100-vjetori i lindjes së Fishtës, “Shejzat”, nr.5-8, 1972, Romë.

13. E.Koliqi, Gjergj Fishta në shërbim të politikës kombëtare, “Shejzat”, nr.9-12, 1972, Romë.

14. E.Koliqi, Dy shkollat letrare shkodrane, Botim i kishës së Shën Ndoit, Prishtinë, 1998.

Frano Kulli/

Në Sheshin “San Pietro”, qe bashkuar bota përreth  shenjtërisë së asaj dite. Asohere patëm qenë edhe ne bashkëkombës të saj, shqiptarë të ngadoardhur. Dhe u ndjemë ngrohtë, shumë ngrohtë nën mbulojën e shenjtërisë së saj. Si edhe të tjerët, natyrisht. Por dhe diçka më shumë si vëllezërit e gjakut të saj. Ndërsa delegacionet e parësisë sonë, patën qenë të ndarë në trish; presidenca më vehte, kryeministria më vehte, kuvendi më vehte. (Njësoj siç qe e ndarë në trish dërgata e shqiptarëve në Konferencën e Paqes në Paris, 1919-1920)

Kur Nënë Tereza pati fituar çmimin “Nobel të Paqes”, siç rrëfen Don Lush Gjergji, biografi i vetëm ndër shqiptarë, dëshmitar fatlum i ngjarjes së madhe, më 10 dhjetor 1979, ora 9:30, në Oslo, i bën një vizitë mbretit Otavo i V-të i Suedisë. Pas përshëndetjes dhe një bisede të shkurtë, Nënë Tereza e pyeti mbretin: “Madhëri, a do të jeni i pranishëm sot në ceremoninë e prezantimit të Çmimit Nobel?”.

–Unë do të vija me dëshirë, por unë jam gjithmonë në qendër të vëmendjes së njerëzve, prandaj nuk dua që edhe sot të ndodhë kjo. Sot është dita jote… Nuk dua që të jem në qendër të vëmendjes! – i përgjigjet Mbreti.

Madhëri! Mos ngurroni të vini – i thotë Nënë Tereza – në qendër të vëmendjes nuk do të jeni, as Ju e as unë. Aty ku është Zoti, nuk bie në sy mbreti!…Dhe për befasinë e të gjithëve, sidomos të organizatorëve pas shpjegimit të saj dhe ftesës, kështu të arsyetuar të saj, mbreti ishte i pranishëm në ceremoni…

Më 4 shtator 2016, E lumja nënë Tereza, e shpallur shenjtënesha më e re e Kishës Katolike dhe e njerëzimit mbarë, do të shfaqej në Sheshin “San Pietro” në Romë, në dimensionin e Shenjtes së Dashurisë dhe Mëshirës. Në Sheshin “San Pietro”, qe bashkuar bota përreth  shenjtërisë së asaj dite. Asohere patëm qenë edhe ne bashkëkombës të saj, shqiptarë të ngadoardhur. Dhe u ndjemë ngrohtë, shumë ngrohtë nën mbulojën e shenjtërisë së saj. Si edhe të tjerët, natyrisht. Por dhe diçka më shumë si vëllezërit e gjakut të saj. Ndërsa delegacionet e parësisë sonë, patën qenë të ndarë në trish; presidenca më vehte, kryeministria më vehte, kuvendi më vehte. (Njësoj siç qe e ndarë në trish dërgata e shqiptarëve në Konferencën e Paqes në Paris, 1919-1920)

URDHRI I KRIJUAR PREJ SAJ

Ajo pati ardhë në këtë ditë të lume si “dërgatë” e Kongregatës (Urdhrit) së Misionarëve të Bamirësisë. Një urdhër i krijuar prej saj dhe i miratuar prej Ipeshkvit të Kalkutës. Më pas, Urdhri miratohet edhe nga “Propagada Fide” në Romë dhe kështu ajo fiton “legalitetin” për të ndërtuar e perfeksionuar mbretërinë e saj të përshpirtshme të dashurisë dhe mëshirës në tokë. Në fillim e përgjithmonë në Kalkuta të Indisë. Por edhe anembanë botës, me prezencën e saj. Në 123 shtete, rreth 750 shtëpi bamirësie, në të cilat gëlojnë më se 4000 motrat me uniformën bardhekaltër të kongregatës së bamirësisë. Pa shënuar këtu edhe shtëpitë e shërbesat e vëllezërve kontemplativë (soditës, kundrues).

Më pas, së bashku me Atë Sebastian Vazhakala, ka themeluar edhe “Misionarët Laikë të Dashurisë”, një lloj urdhri i Tretë i Misionarëve të Dashurisë. Bashkëpunimi ynë me të na ka sjellë edhe në shqip, pas botimit në shumë gjuhë të botës kroniken e përndritshme pranë Nënës së Lume… (Atë Sebastian Vazhakala M.C., “Jetë me Nënë Terezën-Miqësia ime tridhjetëvjeçare me nënën e të varfërve”, Enti Botues “Gjergj Fishta”, 2008)

DREJT BOTËS HYJNORE

Më pas… Më pas, kështu deri në çastin që shkëputet prej botës së tokës drejt botës hyjnore të qiellit, pa u ndalur asnjëherë, në shërbesën e mëshirës për nevojtarët e gjithsojshëm e të gjithkundgjindshëm (kudondodhur). Ajo i apelon njerëzimit, sot e përgjithmonë, nevojën e përjetshme për më shumë dashuri ndërnjerëzore, për më shumë vëmendje prej të pasurve për më të varfrit e të varfërve, për më shumë drejtësi prej atyre që kanë në dorë pushtet, për më shumë afri e mbështetje prej të fuqishmëve për të pafuqishmit, për më shumë buzëqeshje, si ilaç për dhimbjet.

-Ne s’mund të bëjmë dot gjëra të mëdha, vetëm gjëra të vogla me dashuri të madhe”– do ta përsëriste shpesh si devizën e misionit të saj, Nënë Tereza-… Se gjërat e mëdha i bën tjetërkush…

Shenjtërimi i saj vinte pas lutjeve të pandërprera kurrë, asnjëherë, për asnjë çast të vetëm. Vinte gjithashtu pas veprave të përditshme e të përorëshme, duke ua kushtuar gjithçka të përshpirtshme të saj, të varfërve, të uriturve deri në pragvdekje, të pamundurve e të papërkrahurve.

Sipas ritualit kanonik, shenjtërimi i saj vjen pas shpalljes E lume trembëdhjetë vjet më parë, si mrekullibërëse, si shëruesja e një gruaje indiane të sëmurë me sëmundje të pashërueshme. Me vargun e paprerë të lutjeve, me shpirtin dhe me duart e saj të imta…

Sot, në vigjiljen e përvjetorit të Shenjtërimit të saj, patetika nuk vlen, heshtja më shumë. Dhe lutjet e saj për ne. 

Dr. Dorian Koçi/

Lista e kompozimeve të rralla të kryera nga Antonio Vivaldi përfshin edhe operën “Scanderbeg”. Kjo vepër muzikore e veçantë u shfaq për herë të parë më 22 qershor 1718 në Teatro della Pergola në Firence, Itali. Ishte pikërisht kjo opera që përuroi rihapjen e teatrit për publikun, duke shënuar një moment të rëndësishëm në jetën kulturore të qytetit. Libreti u shkrua nga Antonio Salvi, libretisti i preferuar i Dukës së Toskanës, Ferdinando de’ Medici, nga familja e fuqishme e Mediçëve, e cila kishte një rol të jashtëzakonshëm në mbështetjen e artit dhe muzikës në Itali gjatë shekujve XVI–XVIII.

Fakti që Vivaldi zgjodhi figurën e Skënderbeut për këtë rast madhështor nuk ishte rastësi. Ai tregonte se heroi shqiptar, i cili kishte vdekur pothuajse tre shekuj më parë, vijonte të kishte një ndikim të fuqishëm në kujtesën dhe imagjinatën e Europës. Skënderbeu shihej si mbrojtës i qytetërimit perëndimor, si një udhëheqës që përballoi fuqinë osmane dhe që simbolizonte heroizmin, lirinë dhe virtytet kalorësiake. Në kontekstin e shekullit XVIII, kur Venecia, Firence, Napoli e shumë shtete të tjera italiane vijonin të përballeshin me kërcënime nga Lindja dhe me kujtimet e betejave të mëdha kundër turqve, figura e Skënderbeut përjetonte një ringjallje të re artistike.

Opera “Scanderbeg” e Vivaldit, e ndërtuar mbi libretin e Antonio Salvit, nuk është një rikrijim i ftohtë i jetës së heroit, por një interpretim artistik i frymëzuar nga motivet e tij historike. Veprat e tilla shpesh ndërthurin realitetin me elementë të trillimit, duke i dhënë një dimension teatror dhe emocional që i ftonte spektatorët të shihnin te Skënderbeu jo vetëm një luftëtar, por edhe një figurë universale të virtytit dhe tragjedisë.

Në libret shfaqen episode të betejave kundër osmanëve, përplasjet e dhimbshme për liri dhe dashuria e heroit për atdheun. Skënderbeu paraqitet si udhëheqës i vendosur dhe i pathyeshëm, por njëkohësisht edhe si figurë njerëzore që përjeton dilema, ndjenja dhe pasione. Opera përfshin intriga politike, tradhti dhe sakrifica, duke e vendosur heroin shqiptar në qendër të një rrëfimi që përkon me modelin e operës serio të kohës: një përzierje e epopesë historike me dramën personale dhe morale të personazheve.

Figura e tij ndërlidhet me motivet e dashurisë dhe besnikërisë, ku dashuria nuk është vetëm pasion personal, por edhe metaforë e lidhjes së tij të pathyeshme me vendin dhe popullin që ai mbron. Skënderbeu del si simbol i një bote ku nderi dhe detyrimi ndaj atdheut janë më të forta se çdo interes tjetër.

Nëpërmjet kësaj opere, Vivaldi dhe Salvi sollën jo vetëm një homazh për një figurë të ndritur historike, por edhe një reflektim mbi identitetin europian të shekullit XVIII. Në skenën e Firences, Skënderbeu nuk ishte më thjesht një prijës shqiptar, por një figurë universale që mishëronte idealet e lirisë dhe rezistencës kundër tiranisë.

Opera “Scanderbeg” ishte gjithashtu dëshmi e mënyrës se si kultura muzikore dhe teatrale italiane i shihte shqiptarët dhe figurën e tyre më të ndritur. Duke u vendosur në qendër të një vepre muzikore të një gjeniu si Vivaldi, Skënderbeu bëhej pjesë e një kujtese të përbashkët europiane, ku arti dhe muzika ishin ura që lidhën historinë shqiptare me kulturën perëndimore.

Fakti që sot opera “Scanderbeg” dhe vetë figura e heroit shqiptar po rikthehen në kujtesën kulturore të Europës dhe Italisë është dëshmi e përjetësisë së mitit të Skënderbeut. Në këtë rikthim, ai nuk është më vetëm një figurë e kronikave të betejave, por një simbol i dialogut mes kulturave, i rezistencës për liri dhe i ndërgjegjes së përbashkët europiane. Skënderbeu, i ringjallur nga muzika e Vivaldit në skenën e Firences më 1718, vazhdon të udhëtojë edhe sot nëpër hapësirat e kulturës europiane, duke na kujtuar se heronjtë e historisë nuk i përkasin vetëm një kombi, por gjithë njerëzimit.

Dr. Luan Zyka*/

Μë 2 shtator të vitit 1909, u hapën punimet e Kongresit Kombëtar të Elbasanit. Disa ditë më vonë, dhe pikërisht më 8 shtator, gazeta “Journal d’Salonique” e cila botohej në Selanik në frëngjisht prej hebreut Levy, botonte në faqen e parë një shkrim të Mit’had Frashërit me titull “Le congres Albanais. Lettre d’Elbassan” (Kongresi Shqiptar. Letër nga Elbasani).

Mit’had Frashëri e dërgonte letrën nga Elbasani, si pjesmarrës në Kongresin e Elbasanit, në qytetin që ka hyrë në histori me thënien e Luigj Gurakuqit “Elbasani, sikundrë asht mezi i Shqypnies landore, ashtu do jetë mezi i Shqypnies mendore”.

Gjuha diplomatike e Mit’had Frashërit

Në letrën e shkurtër dhe me informacion”me pikatore” të Frashërit të bën përshtypje një shprehje “Ju thashë tashmë se Kongresi ynë është thjesht GJUHËSOR, dhe se nuk merremi me POLITIKË”. (Gërmat kapitale janë të LZ). Por, a ishte e mundur që djali i Abdylit, nipi i Samiut dhe i Naim Frashërit, i rritur në djepen dhe magjën e mbrujtjes dhe zgjimit të vetëdijës kombëtare shqiptare të mos kuptonte se Kongresi i Elbasanit nuk ishte thjesht një kongres gjuhësor, por thellësisht një vepër politike themelore e përnjehsimit (unifikimit) kombëtar shqiptar ?!

Natyrisht që biri i Avdylit, ideologut që i dha përmasën kombëtare Lidhjes së Prizrenit të vitit 1878, jo vetëm që ishte i qartë për rolin thelbësor të gjuhës shqipe në formimin arsimor të shqiptarëve por edhe një si një truall i domosdoshëm për ngritjen dhe zhvillimin e kombit shqiptar. Koha ishte e tillë, kur Xhon Turqit i zhgënjyën shpresat e shqiptarëve për më shumë liri ekonomike dhe kombëtare, duke shtypur me dhunë cdo lëvizje të shqiptarëve qoftë me karakter ekonomik, apo me karakter kombëtar, si mësimi i gjuhës shqipe etj.

Ndaj Mithadi duhej të shprehej publikisht me kujdes për karakterin dhe synimet kombëtare të Kongresit të Elbasanit të vitit 1909, për të mos acaruar pushtetin e Turqëve të rinj që po orvateshin të pengonin zgjimin e shqiptarëve, dhe për të vepruar me shpejtësi në drejtimin e zgjimit dhe përnjehsimit të kombit shqiptar, i cili me zor po dilte nga mugëtira e konstruktimit etnik ashtu siç kishin bërë kombet fqinje; serbët, grekët, bullgarët etj.

Rëndësia ekzistenciale e gjuhës për shqiptarët

Thjesht, me këto ndërmarrje politike, nacionalizmi shqiptar po bënte atë që fqinjët e kishin bërë dhjetra vite më parë; vetëidentifikimin e tyre në një njësi të veçantë kombëtare shqiptare, të dallueshme si nga kombet fqinje, ashtu edhe nga otomanët.

Nga ana tjetër, do mjaftonte vetëm fakti se, objekti kryesor i Kongresit të Elbasanit ishte gjuha dhe arsimi shqiptar, dmth çështja thelbësore e kulturës së një kombi në kushtet e shqiptarëve kishte përmasa ekzistenciale, dëshmon se ishte kuvend i nivelit me të lartë politik, sepse vetë politika kulturore e një kombi është politika e politikave të tij kombëtare dhe shtetërore.

Aq më shumë në rastin e shqiptarëve, inteligjenca politike dhe kulturore shqiptare, i “kishte borxh” rracës nga e kishte prejardhjen, zgjimin dhe formësimin e plotë të vetëdijes dhe identitetit të tyre shqiptar. Ashtu siç po bënin kombet e tjera ballkanike nën frymën e ideve të Revolucionit francez dhe të interesave të Fuqive të Mëdha në këtë pjesë të Perandorisë Otomane.

Duke qenë i bindur se në arkivat e vendeve të ndyshme, duke përfshirë edhe ato shqiptare, gjenden të pahapura thesare faktesh dhe dokumentacioni për historinë e shqiptarëve, gjithsesi edhe me ato fakte që njohim deri tani, jemi në gjendje të përvijojmë rrugëtimin e çështjes së ideologjisë kombëtare shqiptare deri në Kongresin e Elbasanit të shtatorit të 1909.

Fillesat e zgjimit të vetëdijes kombëtare shqiptare

Para afro 300 vjetësh, dhe pikërisht në vitin 1734, ishin arbërëshët e Siçilisë ata që hapën shkollën fetare shqiptaro-orodokse të Palermos, me qëllim përgatitjen e klerikëve të rinj arbërëshë, të cilët do shërbenin në kishat e Sicilisë me popullsi arbëreshe.

Themeluesi, drejtuesi dhe frymëzuesi i kësaj shkolle ishte Pader Giorgio Guzzetta. Frut i kësaj fare të mbjellë dhe të kultivur nga At Guzzetta, ishte manifesti i nxënësit dhe bashkëpuntorit të tij, Paolo Marrini, i shkruajtur në vitin 1738 me titull “De studiis necessariis ad recte instituendos SiculoAlbanensis Collegii canditatos. Oratio ad rerum albanorum studiosos” (Mbi studimet e nevojshme për formimin e duhur të kandidatëve për Kolegjin Siculo Albanensis. Një doracak për të interesuarit për çështjet shqiptare).

Që nga kjo kohë e në vazhdim, gjatë shekullit të 18-të e deri në fund të shekullit 19-të, çështja e identifikimit kombëtar të shqiptarëve u bë objekt i shumë studjuesve dhe pionerëve të idelogjisë kombëtare të shqiptarëve midis arbëreshëve të Italisë si Nicola Chetta, ish – kryeministri i Italisë Crispi, studjuesi Bidera dhe nxënësi i tij, i mirënjohuri De Rada, pastaj Dhimitër Kamarda etj.

Kjo plejadë e pionerëve të zgjimit kulturor të shqiptarëve frymëzoi me dhjetra stjudues dhe veprimtarë në Greqi, Shqipëri, Rumani Turqi etj. si edhe të huaj romantikë si grekë, gjermanë, austriakë etj.

Midis intelektualëve etnikë shqiptarë ishte konsoliduar idea se gjuha dhe arsimi shqip ishte mjeti i domosdoshëm për ngritjen e nivelit emancipues të shqiptarëve në nivelin e shoqërive të qytetëruara.

Ashtu siç shkruante Zef Jubani, “për shvillimin e shqiptarëve, duhet përkthyer në shqip kodi ligjor osman dhe të shqiptarizohej arsimi”. Dhe jo vetëm kaq, të shkruajturit dhe mësimi i gjuhës shqipe përbënin palcën kurrizore të krijesës kombëtare shqiptare.

Në këtë shtrat të konsolidimit të etnogjenezës shqiptare, përgjatë shekullit të 19-të, do të shtoheshin përrenjtë e krijimit kulturor për gjuhën dhe kulturën shqiptare, krijimet e mbi 35 alfabetëve të shqipes, përkthimet e Biblës në shqip, si ato të Anonimatit të Elbasanit, të Tedodor Haxhfilipit (Dhaskal Todri i shkolluar në Akademinë e Voskopojës), të At Grigor Gjirokastritit në Korfuz, të Naum Veqilharxhit, Zef Jubanit etj.

Viti 1879 dhe vëllezërit Frashëri

Duke e pasur të qartë domosdoshmërinë kulturore dhe kombëtare të njehsimit të alfabetit dhe të shkrimeve në gjuhën shqipe, në tetor të vitit 1879 do të themelohej në Stamboll, në shtëpinë e Abdyl Frashërit, Shoqëria e të Shtypurit të Shkronjave Shqip. Viti 1879 mendoj se është stacioni i parë i veprimit të organizuar të politikës kombëtare kulturore të shqiptarëve me Kongresin Gjuhësor të Konstandinopojës.

Historia dihet me punën e kësaj Shoqërie, si edhe përndjekjen e persekutimin e drejtuesve të saj prej pushtetit otoman. Një tjetër përpjekje e organizuar e veprimtarëve të Lëvizjes Kombëtare shqiptare u shënua në vitin 1898 në Bukuresht me Kongresin Kombëtar kushtuar shkollave shqipe, nga ku iu drejtua një kërkesë sulltanit për të futur “…mësimin e detyruar të gjuhës shqipe në të gjithës shkollat e Shqipërisë, pa përjashtim”.

Nuk dimë asnjë përgjigje nga pushteti Otoman, dhe nuk kishte se si, kur lexojmë se cfarë i tha Dervish Pasha sulltanit pasi u kthye nga luftimet kundra kryengritësve shqiptarë: “Nëse u lejohet shqiptarëve që të mësojnë gjuhën e tyre së bashku me të krishterët, atëherë jo vetëm shqiptarët dhe Shqipëria do t’ju shpëtojnë nga dora, por edhe Stambolli do të jetë në rrezik. Gjuha shqipe jo vetëm që nuk duhet shkruar e lexuar, por çdo kujtim i këtij kombi gjithashtu duhet të fshihet dhe të harrohet”

Nga ana tjetër e frontit, ishte Sami Frashëri, ideologu i Lëvizjes Kombëtare shqiptare që shkruante se “…edhe shqiptarët të zënë e të shkruajën e të këndojënë gjuhën e tyre që të mundinë të rujnë kombinë”.

Shqiptarët si ngërç në “Çështjen Lindore”

Çështja Lindore po kalonte në nja etapë tjetër. Pas krijimit të shteteve Serbe, Greke dhe Bullgare tani ishte shtruar për zgjidhje (apo për ta krijuar artificialisht …) çështjen maqedone.

Çështja shqiptare “ishte harruar” në sirtarët e politikave të Fuqive të Mëdha, dhe shqiptarëve nuk u kishte mbetur asgjë tjetër, përveçse të kalonin në fazën tjetër të zhvillimi të proçeseve të brendshme të konsolidimit të identitetit të tyre kombëtar nëpërmjet arsimit dhe kulturës kombëtare. Përbën temë studimi më vete fakti që zhvillimi i arsimit kombëtar, ndonëse që në fillimet e shfaqjes së lëvizjes kombëtare ishte një nga çështjet kryesore për të cilat u kujdesën frymëzuesit e saj që nga Guzzetta etj , vonoi të korrte frytet përkatëse.

Në këtë vonesë ndihmuan pengesat që vinin kryesisht nga pushteti osman dhe Patriarkana Ekumenike, por edhe një sërë dobësish të brendshme, që lidhen me realitete të formuar prej shekujsh dhe dasitë e ndryshme midis shqiptarëve në besimet e ndryshme fetare, në dialektet e ndryshme gjuhësore në trevat e tyre, sidomos ne dy grupet kryesore gegnisten dhe toskërishte, në interesat ekonomike të krerëve feudalë që e kishin lidhur ekzistencën e tyre me pushtetin otoman etj.

Kongreset si nyje të thurjes së vetëdijes shqiptare

Në këtë vorbull ciklonesh, që përplaseshin mbi Ballkan dhe kryesisht në hapësirën shqiptare, del e qartë pse zhvillimi i arsimit kombëtar shqiptar ishte në thelb dhe praktikisht një çështje politike, si kusht dhe pararendës i pavarsisë së Shqipërisë në 28 nëntor 1912.

Pas shpalljes së Hyrijetit nga Turqit e Rinj, të cilët erdhën në fuqi më së shumti me ndihmën e shqiptarëve të Kosovës u ndezën shpresat e shqiptarëve për zhvillim ekonomik por për elitën intelektuale nacionaliste kishte ardhur ora për veprime praktike të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Në këtë hulli u mbajt me sukses Kongresi i Manastirit edhe pse nuk vendosi për një alfabet të vetëm, por përjashtoi alfabetet arabe dhe greke duke përcaktuar orientimin perëndimor të shqiptarëve. Një kongres i dytë u mendua të zhvillohej në Janinë, por siç duket pas ndërhyrjeve të faktorëve të jashtëm, ku pëshpëritet se luajti rol edhe Ismail Qemali, ky kongres nuk u zhvillua.

Nga ana tjetër Turqit e Rinj, ose grupimi më radikal mes tyre, të cilët në thelb nuk mendonin për liberalizimin e shoqërise multietnike osmane por turqizimin e saj tërësor, po bënin çdo përpjekje për shuarjen apo devijimin e Lëvizjes Ideologjike dhe Kulturore të Shqiptarëve.

Për këtët qëllim, menjëherë pas kongresit të Alfabetit të Manastirit të viti 1908, Turqit e Rinj mblodhën krerët e shqiptarëve të Jugut në një kuvend në një teqe bektashiane në Tepelenë në dimrin e vitit 1909. Synimi i tyre ishte që ti ti bindnin shqiptarët e Jugut që të përdornin vetëm alfabetin arab në shkrimin dhe këndimin e gjuhës shqipe. Por shqiptarët nuk i dhanë rëndësi këtij halli diplomatik të radikalëve Xhonturq, duke u interesuar vetëm për bashkimin e 4 vialjateve me popullsishqiptare në një të vetëm.

Turqit e Rinj vazdhuan përpjekjet e tyre duke zhvilluar në korrik të vitit 1909 Kongresin e Dibrës, me synim ti mbushnin mendjen shqiptarëve që të shkruanin gjuhën e tyre me alfabetin arab që ishte alfabeti i shenjët i besimit islam. Por edhe Kongres i Xhonturqve dështoi në saj të qëndrimit patriotik shqiptar të shumicës së pjesmarrësve midis të cilëve edhe përfaqsues të besimit islam të Serbëve, Bullgarëve etj.

Veç punës bindëse duke ofruar “kulaçin” e besimit fetar për të penguar zhvllimin e arsimit shqiptar sipas zgjedhjes së tyre më gjuhën dhe alfabetin latin, Turqit e Rinj përdorën edhe politikën e “kërbaçit” duke dërguar në viset shqiptare ushtrinë ndëshkuese otomane me Xhavit Pashën në krye i cili u deklaronte gazetarëve se kam ardhur të përhapur arsimin të cilin nuk e pëlqenin kosovarët dhe shqiptarët. E njëjta tezë qarkullonte edhe në politikën e jashtme britanike, si mbështetëse atëhere të Turqve të Rinj. Kur në fakt shqiptarët po bënin të kundërtën, ishin zgjuar dhe ngritur për të zhvilluar arsimin në gjuhën e tyre dhe në alfabetin latin.

Shkolla shqipe, mësonjëtore të fshehta apo Normale si ajo drejtuar nga Nikoll Naço në Rumani, ishin ngritur dhe funksionin sado mes problemeve të tyre.

Nga ana tjetër sistemi arsimor otoman i prapambetur dhe i cunguar në dije dhe i kufizuar në lëndë mësimore, nuk zhvillonte një rini të ditur dhe të emancipuar si nxënësit që dilnin nga shkollat greke apo italiane etj., në Shqipëri.

Në këto kushte, faktori shqiptar po fermentonte hapin e tij të mëtejshëm, ku sipas botimit të thirrjes së gazetës Liria të Selanikut, më 14 mars 1909 me titull “Kongres për Shkollat Shqipe”, dhe më 16 maj të apo atij viti, e njëjta gazetë, që botonte Mithat Frashëri në Selanik, lajmëronte se “është vendosur që Kongresi i Elbasanit të mbahet më 20 gusht”. Data 20 gusht me kalendarin otoman i përket datës 2 shtator.

Në këtë shkrim theksohet midis të tjerave se “Gjer më sot shqiptarët kanë bërë shumë punë veç e veç po nëse bashkohemi të gjithë, atëhere do bëjmë më shumë punë, dhe do të jemi më të fuqishëm…”.

Përzgjedhja e Elbasanit si veprim strategjik

Nuk është e rastësishme përzgjedhja e Elbasanit si vendi i mbajtjes së këtij Kongresi themelor të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Edhe pse Mithat Frashëri, në shkrimin e tij për gazetën “Journal d’Salonique” përshkruan përzgjedhjen e Elbasanit si një qytet i qetë me njerëz të emnancipuar, është e qartë se kjo është gjuha diplomatike e tij përkundrejt faktorëve të jashtëm, kundërshtarë të çëshjtes shqiptare.

Për idelogogët e Lëvizjes Kombëtare shqiptare, Elbasani, qysh pas Lidhjes së Prizrenit ishte vendi i takimeve të fshehta të tyre për çështjet kombëtare shqiptare. Elbasani kishte formuar tashmë një traditë më shumë se një shekullore të veprimtarisë dhe zgjimit kulturor kombëtar shqiptar, me veprat e Teodor Haxhifilipit (Dhaskal Todri) për alfabetin gjuhën dhe arsmin shqiptar. Me dorëshkrimet e gjetura në gjuhën shqipe në Manastirin e Shën Gjonit Elbasani, me mësuesit shëtitës të gjuhës shqipe si Simon Shuteriqi, dhe Hasan Ceka, me veprat e Luterit shqiptar, Kostandin Kristoforidhi etj.

Bile në Elbasan, gjuha shqipe përdorej edhe në marrëdhëniet me shkrim të tregtarëve të qytetit.

Është për tu shënuar shprehja e Edhit Duram kur vizitoi Elbasanin se, “njerëzit e këtij qyteti kanë një prirje të lindur për të mësuar”. Gjithashtu Elbasani ishte më pak i ndikuar dhe i kontrolluar nga faktorët e jashtëm si Patriarkana e Stambollit apo edhe Austria dhe Italia.

Në politikën greke ishte konstatuar prej kohësh fakti se drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, pas pengesave që po ndeshnin në Korçë, kishin përzgjedhur Elbasanin si qendër tjetër të Lëvizjes së tyre Kombëtare.

Kur u hap lajmi se me fitoren e Xhonturqve u rivendos Kushteuta me premtimin se mileti do kishte më shumë të drejta ekonomike, shoqërore dhe kulturore, në Elbasan tellall Xhepi, si agjensi e sotme lajmesh, jepte sihariqin,

– “U dha urdhër për me u këndue gjuha shqipe ashiqare”

Edhe vetëm ky fakt do të ishte i mjaftueshëm për të kuptuar të interesuarit se vetëdija shqiptare po merrte trajtë, formë dhe funksion në jetën shqiptare.

Përmasat e shumanshme të Kongresit të Elbasanit

Pa hyrë na faktet e ditura rreth pjesmarrjes së gjerë të klubeve, personaliteteve të njohura dhe të panjohura të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, po ashtu edhe mungesave të veprimtarëve të tjerë si nga Kosova dhe Vlora, apo Gjergj Fishta me veriorët e tjerë (të cilët lajmëruan se do të ishin në një mendje me vendimet e dala nga Kongresi i Elbasanit), mund të vërejmë disa kulme të këtij Kongresi.

Edhe pjesmarrja e delegatëve ishte me synim gjithëpërfshirës si gjeografik ashtu edhe fetar disa mungesa të faktorëve të tjerë shqiptarë dëshmojnë mungesën e një qendre të vetme, të pranuar nga të gjithë si drejtuese dhe koordinuese e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Megjithatë, në politikë, shpesh qëllimi justifikon mjetin, dhe ky qëllimi u arrit me ndihmën e patriotëve elbasanas si Dervish bej Biçakxhiu, Aqif Pashë Elbasani, Lef Nosi etj., të cilët jo vetëm organizuan mikpritjen e kongresistëve, por mobilizuan edhe forca të armatosuara të popullit nga Shpati, Gramshi etj., për të raujtur rendin dhe qetësinë nga kundërshtarët e Lëvizjes Shqiptare, me mercenarët e tyre shqipfolës.

Në fillim Kongresi i Elbasanit nuk u pa me ndonj rëndësi të veçantë nga mjaft të interesuar, siç shkruan edhe Gjergj Qiriazi “nuk kisha dëshirë, por në fund vendosa të shkoja me Sevastinë”, apo siç raportonte konsulli austriak se “…nuk shikonte ndonjë gjë të madhe në Kongresin e Elbasanit”. Ndoshta austriakët nuk ishin të informuar mirë për substratin dhe rëndësinë e Kongresit, ndoshta për faktin se frymëzuesi i Kongresit, Mit’had Frashëri, ishte kundër ndërhyrjeve të huaja punët e shqiptarëve, dhe sidomos të Austrisë.

Megjithatë,ashtu siç shkruan edhe Noli “Kongresi i Elbasanit i tejkaloi pritshmëritë tona”. Sepse vetë ngjarjet që pasuan Kongresin, me ngritjen e shkollës Normale të Elbasanit si e para shkollë shqiptare në Shqipëri dhe në gjuhën shqipë për përgatitjen e mësuesve shqiptarë, me hapjen e dhjetrave shkollave dhe shoqatave në gjithë trojet ku jetonin shqiptarë dëshmon fuqinë rrezatuese të Kongresit të Elbasanit.

Dhe nga ana tjetër, reagimi i faktorëve të huaj kundër kësaj lëvizjeje ishte i mënjershëm, si nga Greqia, ashtu edhe nga gazeta serbe “Vardar” e islamistëve serbë në Shkup, por sidomos nga Xhonturqit që në vitin 1910 mbyllën me vendim të gjykatës së Dibrës Normalen e Elbasanit, dhe dërguan ushtri represive në Elbasan, duke dhunuar dhe torturuar publikisht patriotët elbasanas të arsimit shqip, duke dërguar bile Lef Nosin të lidhur me zinxhirë në Ohër. Ndërsa patriotët Aqif Pash Elbasani, Dervish Biçakçiu et.,j morën arratinë në Itali.

Vendimet e Kongresit

Në datën 19 shtator të vitit 1909, Mit’had Frashëri shkruan në gazetën “Journal d’Salonique” korespodencën e tij të fundit për Kongresin e Elbasanit, duke pasqyruar të 15 vendimet e marra në atë Kongres.

Rast i rrallë që mes shqiptarëve merren me unimitet kaq shumë vendime !!!

Vendimet e Kongresit të Elbasanit pasqyrojnë,

– jo vetëm domosdoshmërinë e ngritjes së strukturës arsimore të shqiptarëve nëpërmjet gjuhës shqipe,

– jo vetëm unifikimin e përdorjes së një alfabeti, atë latin,

– jo vetëm të mësuarit në shkollat shqipe dhe ato të huaja ku do futej mësimi i gjuhës shqipe me një së njëjtit dialekt unik, atë të Elbasanit,

– jo vetëm nevojën e ngritjes së një shkolle për përgatitjen e mësuesve nga gjithë trevat shqiptare, atë të shkollës Normale të Elbasanit,

– jo vetëm nevojën e përgatitjes së një brezi të arsimuar në gjuhën shqipe të cilët do të ishin kuadrot e institucioneve të shtetit të ardhshëm shqiptar.

Por më tepër se kaq;

– në atë mugëllim të zgjimit dhe identifikimit kombëtar të shqiptarëve, Kongresi i Elbasanit do të ishte një nga shtyllat kryesore të ideologjisë dhe politikës së Lëvizjes Kombëtare në përnjehsimin kombëtar të shqiptarëve dhe në formimin e shtetit të tyre të pavarur.

*Ribotim